Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1733 273617 273345 2026-08-27T19:10:20Z Arbenganese 12552 /* Fra i Clavesana e i Lengueja */ Rev 273617 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Garlénda |Tipo = [[Comun|cumün]] |Panorama = Garlenda-castello1.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U castéllu da famìa Còsta-Del Carretto, scimbulu de Garlenda</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Alessandro Navone |Partito = lista sivica "Collaborazione e progresso" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1248 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Pa(r)avenna, U Burgu (Castelli) |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Andôa|Andöa]], [[Casanöva]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Villanöva]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1362 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = Nativitài de Ma(r)ìa |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 8 setembre |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Garlenda (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn de Garlenda inta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Garlénda''' (''Garlenda'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ascì) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'u g'ha 1248 abitanti (nüme(r)i agiurnài ai 30 de zügnu du [[2019]]). == Geugrafìa == U terito(r)iu cumünàle de Garlenda u se tröva inta media valâ du Lerùn, scciümme ch' se caccia inte l'A(r)òscia, inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'a l'è a tòstu 10 chilometri daa distante. I munti ch'i sircundan l'abitàu sun pe'u ciü de culette o di pözzi, cumme u Pözzu Carràu (270 m), surva l'abitàu de Pa(r)avenna, o ascì u Munte Carchêa (510 m), ch'u marca u cunfìn cun u cumün de [[Staanéllu|Stelanellu]]. === Frasiùi === U cumün u l'è fàu, s'u se leva u paìse, ascì dae lucalitài de: * '''Pa(r)avenna''', a l'è ina frasiùn de Garlenda ch'a se tröva inte 'na valà lateràle, scituà a 285 m in sciu livellu du mà a cunta dixöttu abitànti, a dista 1,13 chilometri dau sentru.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_paravenna.html|tìtolo=A frasiùn de Paravenna|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U Burgu (Castelli)''', a se tröva vixìn ai resti du castellu di Lenguja, in scia parte ciü âta da còlla ch'a spartìsce u terito(r)iu cumünâle cun quellu de [[Villanöva]], difatti au de là de sta chi a gh'è Marta, frasiùn de Villanöva, u burgu u l'è au mumentu tutelàu, viste e sò particulari caratteristiche, cun e ca' veje custruìe cu'i mate(r)iàli ch'i vegnivan dae custrusiùi da furtessa. A lucalitài a dista 1,76 chilometri da Garlenda paìse.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_castelli.html|tìtolo=A frasiùn de Castelli-U Burgu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> Cun ste chi u terito(r)iu cumünâle u cröve in tüttu in'estensciùn de 8,03 km².<ref name=":0" /> === Cunfìn === U cumün u cunfìna a nord-est cun [[Villanöva]], a sud cun [[Staanéllu|Stellanellu]] e [[Andôa|Andö(r)a]], e a punènte cun [[Casanöva]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140721054324/http://www.comune.garlenda.sv.it/Default.aspx?pageid=page486|tìtolo=Statüu cumünàle de Garlénda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> == Sto(r)ia == === E primme testimuniànse === E primme testimuniànse ch' ne sun rivàe in sciu terito(r)iu cumünâle de Garlenda e sun du tèmpu de l'âtu [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], cun l'entrâ da parte de Garlenda inta ''Marca Albigane'', entitài ch'a se semeja au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]] di seculi de primma. Finìa pe(r)ò l'espe(r)iènsa [[Marca ardüinica|ardüinica]] a zôna a finìsce inte màn de Bonifacio del Vasto, fin a l'ànnu [[1091]], quande u paìse u vegne e(r)editàu dai Marchesi de Clavesana. === Fra i Clavesana e i Lengueja === Nunustantu u passaggiu de prupietài du feudu a famìa Clavesana a nu mantegni(r)à pe'in tempu lungu u duminiu, difatti zà dau [[1127]] u libé(r)u cumün d'Arbenga u mustra interesse versu sta parte de entrutèra chi, finindu in cumpetisiùn cun i scignùi lucàli. Intu [[1150]] u véscu de Zena u cumanda a quellu de Arbenga de nu espandise ancù e, inte stu mòddu, u vegne infeudàu ufissialmente intu [[1153]] Anselmo dei Quaranta, primmu da famìa di Lengueja, alleàu sto(r)icu di marchesi de Clavesana.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=A stòia de Garlenda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> Inte stu mòddu chi a furtüna pulitica de sta famìa a divegne bèn aviâ, grassie ascì ae tàsce recampàe nu sulu da Garlenda, ma ascì dai posti vixìn (cumme Pa(r)avenna, Marta, Bòscu, Bussureu, Ligu, Ma(r)emu e Marmö), ma ascì quelli versu [[Imperia|Impe(r)ia]]. Da quellu mumentu a famìa de Anselmo Quaranta a vegne ascì ricunusciüa dae àtre càreghe de istitusiùi, tantu che da quellu mumentu u vegni(r)à mensciunàu cumme Scignû da Lengueja, vistu che a sò rexidènsa prinsipâle a l'éa a Lengujetta. Inte stu periudu chi a valâ du Lerun a guâgna in növu periudu de stabilitài, cun l'infeudamentu ufisiale a Lingueiétta pé i sò vasti teritòi intu [[Rivêa de Ponénte|punente]], cu'u benestà du cumün de [[Zena]] intu [[1182]] e pöi di Clavesana che intu [[marso|marsu]] du [[1202]], chi i l'afìdan au fìu de Anselmo, l'aministrasiùn du feudu da ''Lerronia'', ch'u cumpprendeva a parte da valâ du Lerùn ucupà da Garlenda e da [[Casanöva]] ascì. A ste ricunferme a l'è da zunze quella a livellu impe(r)iale da parte de Federicu Barbarussa che cun di scrìti ufisiâli, cuscì cumme avegnüu in epuca suscescìva cun sò fìu, u và a ricunusce a legitimitài du duminiu di Lengueja, scibèn che segundu serti studiusi, aa giurnà d'ancöi, i papêi in questiùn i sa(r)evan numma che di fâsi sto(r)ici, scicumme che né Anselmo né i sòi discendènti i gh'axevan u titulu de cunti, ma quellu de Scignu(r)i (''Domini'', in latìn). Nunustante sti fâsi chi i Lengueja, grassie a ina riga de ope(r)e pulitiche e diplumatiche i sciòrten ascì a utegnì a citadinansa arbenganese intu [[1251]], scicumme che inti ànni avanti i staxevan vegnindu alleài cu'a sitài de Zena, che a cuncedde a ricunferma intu [[1227]] de l'investimentu pe' l'aministrasiùn da parte di Lengueja de tütta a zôna de valàe du Lerùn (Casanöva e Garlenda), da Merula ([[Andôa|Andö(r)a]] e relatìvu entrutèra) e du Ginestru [[U Téstegu|(U Testegu)]], in cangiu di diritti feudali in sce [[Tàgia (cumüna)|Taggia]], [[U Duseu|Dusseu]] e [[U Portu]], lucalitài che da quellu mumentu i passan sutta u ciü strêtu cuntrollu zenese. U cumün d'Arbenga dunca u spe(r)ava de recampà suttu aa sò influensa ascì a parte ciü a punète du basìn d[[a Sènta]], cu'a cuncesciùn da citadinansa, côsa che pe(r)ò a nu ghe riesce du tüttu, vistu ch'u se dröve pòcu doppu in ve(r)u e propiu periudu de bataja fra i marchesi e a sitài. Inte sti mumènti e tère di Lengueja i se trövan in mezzu, fra e due parte, ascì se pocu doppu i scignu(r)i du postu i se trövan a dà u cunsènsu ai marchesi, evèntu ch'u va a tucà a stabilitài du feudu. Cu'a morte de Anselmo II, avegnüa intu [[1280]] quellu ch'u restava aa famìa u vegne spartìu fra i dui frài Giacomo e Bonifacio: au prìmmu i van te(r)ito(r)ii de Ma(r)emu e quelli de Vellegu, che doppu i se van a spande versu l'âta valâ de l'A(r)òscia e fin ai cunfìn cu'u Piemunte ([[Briga Auta|Briga Âta]]), mèntre a l'ürtimu a zôna de Garlenda, du Burgu de Casanöva e de Lenguejetta. === Dai Zenesi aa Cuntéa de Cunscente === Da quellu mumentu i Lengueia de Garlenda i divegniàn aleài di zenesi, utenèndu càreghe de prestìgiu, cumme l'aministrasiùn de Pòrtu Mauissiu intu [[1335]], dunde Giacomo da Lengueia, fìu de Bonifacio, u divegne pudestà. Ma u l'è sulu cun u [[1385]] che Garlenda a va a fà ufisialmente pàrte da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], cun a suttumisciùn di Lengueia, chi i vàn cumunque a cruvì l'aministrasiùn du feudu uriginàiu, esattamente cumme i l'axévan fàu düante i primmi tempi sutta ai Clavesana. I decenni sucescìvi i sun segnài dau decadimentu da furtüna da famìa stessa cun ina séie de rivolte da pupulasiùn, fra ste chi a ciü viulenta a l'è quella du [[1543]] s-ciupà propiu intu burgu pé u malguvernu di feudi in t'in clima de tensciùn armenu fin au [[1564]], quande a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a decidde de infeudà Antoniotto da Lenguéia, ch'u sciòrte grassie a ina fìtta réa de rapòrti diplumatici e matrimuniàli a garantì in rafursamentu di dumini zenesi a punente, garantenduse cumme alleà a famìa Costa de Cunscente, ancöi frasiùn de [[Cixan|Cixàn]] e nunustante e àspre cuntése fra i zenesi e i Savòia ascì u benestà du marchése de Séva. Stu periudu u nu düa peò a lungu perché doppu a morte de stu chi i feudi de Pa(r)avenna e Garlenda i vegnan requisìi, scicumme che u nu l'axéva eredi diretti. Doppu in àtru periudu instabile de dùi ànni i saiàn propiu i Costa de Cunscente a uccupà e dui lucalitài cun di òmmi armài, chi i pìan pusessu du castellu fàu custruì da l'urtimu di Lenguéia a guvernà u paìse. Sucescivamente sta ucupasiùn chi a divegne in gròssu càxu diplumaticu, vistu che àtre famìe du pòstu e i eredi di Lenguéia vönan impadrunise du stò(r)icu feudu, tantu che ina sulusiùn finà a saià truvà sulu cun a mediasiùn de l'impeatù a [[Praga]], difatti a famìa Costa a pìa u pussessu du feudu acquistandulu ufissialmente pé dexemìlla fiurìn [[Öo|duài]], intu [[1599]], cumensa cuscì ina növa fàze pé stu teritòiu chi. I Costa de Cunscente intu [[1618]] i cunceddan a revixùn di statüi emanài dai Lenguéia intu [[1564]], cumensa cuscì a növa pruspeitài du feudu, grassie a Ottavio e de so frài Alessandro, grassie ai quàli i dumini da famìa vegnan elevài da feudu a cuntéa, sutta au numme de Cuntea de Cunscente. Da segnalà l'invaxùn di surdatti piemuntesi intu [[1624]], chi entran a Garlenda e a Pa(r)avénna, pé tentà de strappà i dumini intu punente aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], doppu che u [[Marchesàu de Süccaellu]] u l'éa stàu sciurbìu da sti chi. L'ataccu u vegne cacciàu au de là da valà du Lerùn grassie ascì ae rivolte da pupulasiùn de l'entrutèra, che assemme ai cuntingenti zenesi, a và a scunfizze i [[Savoia]] a [[Castrevegliu|Castreveiu]], cu'e vicende du Bastian Cuntràiu, intu [[1672]]. === Dai Del Caretto a l'Italia ünìa === A partì dau [[1723]], pé mancansa de eredi mas-ci a cuntéa a passa de màn a in ràmmu da famìa di Del Carretto, zà scignùi du feudu de Barestin, u l'è dunca u periudi di marchesi Costa Del Carretto, chi i vàn a duminà u paìse fin a l'ànnu [[1747]], difatti da quell'ànnu u paìse u vegne scuinvòltu dae invaxùi de truppe austru-piemuntesi, cun i eventi ch'i càzzen drentu aa [[Goæra de sucescion aostriaca|Guèra de Sucesciùn Austriaca]], ch'a se tegnüa fra u [[1740]] e u [[1748]]. De li a pòchi anni u teritòiu cumünàle u saià dunca anéssu aa [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligüe]] cun l'arìvu de [[Napolion Bonaparte|Napuleun]] e du sò esercitu, a partì dau [[1797]]. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese. Cun a restaurasiùn du [[1815]] u passa sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], divegnüu poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. Fra u [[1973]] e fìn au 31 dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. == Abitànti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Garlenda}} === Minuànse furèste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2017]], i sitadìn furèsti a Garlenda i sun 138, 44 de sti chi i vegnan da l'[[Albania]] e 36 dau [[Maròcco|Ma(r)òccu]]. == Pòsti de interesse == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Garlenda-chiesa della natività-complesso1.jpg|Garlénda, vista da géxa da Nativitài de Maìa File:Garlenda-chiesa della natività-oratorio.jpg|L'uatòiu da géxa da Nativitài File:Garlenda-chiesa della natività-facciata.jpg|A facià da paruchiàle File:Garlenda-chiesa della natività-navata centrale.jpg|L'internu da géxa File:Garlenda-monumento ai caduti.jpg|U munumentu ai caütti </gallery> === Architetüe religiùse === U cumün de Garlenda u fa eclesiasticamènte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impeia]], chi dunca a ghe a parocchia dedicà aa Nativitài de Maìa, cumprendente ascì e seguenti géxe: * '''Géxa da Parocchia da Nativitài''' a l'è scituà intu burgu de Garlenda, custruìa intu [[XVII secolo|XVII seculu]], a presenta in'impunente cupola de bàze utagunàle cun ascì u grossu campanì baròccu. A l'internu, assemme ai pregiài marmi u se tröva in quaddru du [[1600|Seisentu]] du Guercino pruveniente da [[Romma|Rumma]]. * '''Géxetta de San Roccu''', a se tröva vixìn ae spunde du turente Lerun, inta zòna du campu da golf, a strutüa uriginàia a l'è crulà intu [[1887]] cun u teramòttu ch'u l'axéva culpìu u punente ligüe, ricustruìa intu [[1890]] cun a furma de ancöi. * '''Capeletta de San Steva''' inta frasiùn de Pa(r)avenna, inta zòna du burgu. * '''Capeletta de San Benardu''', sempre a Pa(r)avenna a se incontra aa fìn du paìse rivandu da Garlenda, a l'è afrescà cun dipinti du [[XV secolo|seculu XV]] datài foscia au [[1561]]. === Architetüe militari === * '''Castellu da famìa Costa Del Carretto''', u se tröva a Garlenda, u l'ea stàu custruìu intu [[XVII secolo|XVII seculu]], u l'è dìtu ascì u ''Castellu da Meridiana'', uiginaiamènte u l'éa ina ca' de guardia, poi divegnüa a rexidensa ufisià da famìa arbenganese Costa, scignùi da zòna, pòi acquistàu cun u feudu dai Del Caretto de Barestin. Ancöi a prupietài a l'è cumünàle, duveàu cumme sede de spetaculi e mustre. * '''Castellu derucàu di Lengueia''', du [[XII secolo|XII seculu]] u l'è stàu cacciàu tòstu zü aa metài du [[XVI secolo|XVI seculu]], cun l'insuresiùn cuntru a famìa ch'a duminava u paise. Se ponan aù vegghe sulu a parte ciü bàssa de ina tùre de sud est e u perimetru da strütüa. == Ecunumia == L'ativitài prinsipà du cumün a l'è l'agricultüa, cun a vendita di prudòtti lucàli, specialmente de l'öiu e du vìn, cumme u Rusese e u [[Pigàu]]. A livellu spurtivu, ma ascì turisticu a mazù atrasiùn a l'è raprezentà dau campu da Golf, ch'u prezenta 18 gàrbi, fàu custruì fra u [[1964]] e u [[1965]] dai architetti [[Inghiltæra|inglesi]] John Morrison e John Harris, pe in estensciùn de 6.085 m², cun lì vixin ascì di alberghi e in maneggiu cu'i cavàlli. == Cultüa == ===Dialettu de Garlenda=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a Garlenda u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a [[Arbenga]], ma ascì a a sitài de [[Arasce|A(r)àsce]]. === Scöe === Garlenda a g'ha in sò scistémma de scöe tòstu cumpletu (da a matèrna fin ae elemantari), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn. E scöe elementari e l'asìlu i sun racòlti inte l'istitüu cumprenscivu de [[Arasce|A(r)àsce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.istitutocomprensivoalassio.edu.it|tìtolo=E scöe de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> === Musei === Üna de prinsipàli atratìve du paìse h l'è u museu mürtimedà da 500, gestìu dau Club Italiàn da Fiat 500 ch'u g'ha sede a Garlenda, mustra a l'è stà presentà in mòddu ufisià u [[6 lûggio|6 de lüiu]] du [[2007]], dedicà a Dante Giacosa, ün di prugetìsti de stu mudellu de macchina.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/museo-multimediale-della-500-dante-giacosa-37138-1-847452bdb85217fc17fb273bc9962046|tìtolo=U museu da 500 de Garlenda |vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/museo|tìtolo=Scìtu ufisià du museu da 500 de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fée == * '''Festa de l'agricultüa''', a l'è cü(r)à daa CIA (Cunfederasiùn italiana di agricultùi) de Arbenga, a se tegne aa metài d'aùstu, au parcu Villafranca, chi i se pònan tastà e pietanse tipiche lucali, cun ascì e bancarelle de aziende lucàli che e mettan in mustra i prudotti tipici de valàe ingàune.<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-dellagricoltura-garlenda/|tìtolo=A festa de l'agricultüa au pàrcu Vilafrànca de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa de San Ròccu''', au Burgu (frasiùn Castelli), a se tegne u 16 d'austu cun a tradisiunàle celebrasiùn inta capeletta vixìna au campu da golf. In cuntempuranea u se tegne ascì u tradisiunale rinfrescu inte l'àia pic-nic e ascì a mustra du cuncursu futugraficu prepaàu daa scöa de àrti vixìve arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/oratorio-di-san-rocco-37184-1-3de3f7a31f4eb4cc578ecb037e6c7aff|tìtolo=A tradisiunale festa de San Roccu au Burgu Castelli|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-san-rocco-78222-1-9ac894dc675f5ab004fdda0ad35c26a1|tìtolo=San Roccu 2021|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Radün nasiunàle du Club italiàn da Fiat 500''', u se tegne tütti i ànni au pàrcu Vilafranca de Garlenda, u reciamma sempre in gràn nümeu de apasciunài da quaxi ùnze nasiùi spàrse in gìu pé u mundu, cun tòstu növesentu macchine espòste. Cun a pandemìa du Covid Dixinöve u s'è tegnüu in furmàu ridottu, cu peò eventi legài au club spàrsi in tüttu u mundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/motori/sezioni/classic-cars/2021/04/14/news/fiat_500_in_arrivo_il_piu_grande_raduno_del_mondo-296345860/|tìtolo=Ninte u ferma a Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/500-club-italia/la-storia-del-club|tìtolo=A stòia du radün ciü grànde d'Italia dedicàu aa Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == [[File:Garlenda-municipio.jpg|thumb|A ca' cumünà de Garlenda]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3 avrì 1987|22 mazzu 1990|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|22 mazzu 1990|21 freva 1992|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevà 1992|24 avrì 1995|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 avrì 1995|14 zügnu 1999|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Dario Braggio|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|27 zügnu 2024|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 zügnu 2024|''in càrega''|Alessandro Navone|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn== U teritòiu cumünàle de Garlenda u l'è traversàu prinsipalmente daa stradda pruvinsale 6 ch'a permette u culegamentu stradale cun [[Villanöva]] ad levante, e cun [[Casanöva]] a punente, vixìn au cunfin de Garlenda, zà in teritòiu vilanuvese a se pö truvà a sciurtìa dedicà au Campu pé l'Aviasiùn di Aparecchi de Villanöva, ma ascì au servissiu de due sitadìne li vixin. == Nòtte == <references/> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Garlenda| ]] p1g4veollgcsm5ux049agjonk3qygs6 0 2772 273563 272505 2026-08-27T14:22:23Z Michæ.152 13747 Azónta in sciâ caraterìstica prinçipâ do domìnio (grafîa ofiçiâ); a taxonavigaçión a l'êa restâ dóggia fêua da-o tassobox 273563 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Tassobox |nome = Eocariöti |immagine = Eukaryota diversity 2.jpg |didascalia = <div style="text-align:center;">Dötréi ezénpi de eucariöti</div> |dominio = '''Eukaryota''' |suddivisione = [[Regno (biologia)|Régni]] |suddivisione_testo = <div style="background:pink">[[Animalia]]</div> <div style="background:lightblue"> [[Fungi|Fungi]]</div> <div style="background:lightgreen"> [[Plantae|Plantae]]</div> <div style="background:khaki"> [[Protista]]</div> <div style="background:orange"> [[Chromista|Chromista]]</div> }} I '''''Eukaryota''''' ò '''Eocariöti''' (da-o grêgo ''εὖ, eu'' «bón» e ''κάρυον, káryon'' «nùcleo») són un di doî domìnn-i da [[Taxonomïa|clascificaçión tassonòmica]] di òrganîximi vivénti. Són o domìnio ciù conplèsso e inclùddan çìnque régni, ö sæ i [[Protista|protìsti]], i [[Chromista|cromìsti]], i [[Fungi|fónzi]], e [[Plantae|ciànte]] e-i [[Animalia|animæ]]. A caraterìstica prinçipâ ch'a distìngoe i Eocariöti a l'é a prezénsa de 'n nùcleo çelolâre bén definîo, izoòu da-o rèsto da [[çélola]] pe mêzo de 'na menbrànn-a, ch'o contêgne o materiâle genético reprezentòu da-o [[DNA]]. {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Eukaryota| ]] dkezsm2a4cht2ny76t5it75h5w6y09i 0 2923 273627 273531 2026-08-28T11:56:10Z Michæ.152 13747 273627 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} {{Tassobox |nome = Plaçentæ |immagine = Eutheria.png |didascalia = Exempi de plaçentæ |dominio = [[Eukaryota]] |regno = [[Animalia]] |sottoregno = [[Eumetazoa]] |superphylum = [[Deuterostomia]] |phylum = [[Chordata]] |subphylum = [[Vertebrata]] |infraphylum = [[Gnathostomata]] |classe = [[Mammalia]] |sottoclasse = [[Theria]] |infraclasse = '''[[Placentalia]]'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Owen]], [[1837]]</span> |ordine = [[Xenarthra]] - [[Dermoptera]] - †[[Desmostylia]] - [[Scandentia]] - [[Primates]] - [[Rodentia]] - [[Lagomorpha]] - [[Insectivora]] - [[Chiroptera]] - [[Pholidota]] - [[Carnivora]] - [[Perissodactyla]] - [[Artiodactyla]] - [[Cetacea]] - [[Afrosoricida]] - [[Macroscelidea]] - [[Tubulidentata]] - [[Hyracoidea]] - [[Proboscidea]] - [[Sirenia]] }} O ''subphylum'' di '''Placentalia''', in ligure '''Plaçentæ''', o l'è unn-a de træ sottodivixioìn da classe animâle di ''[[Mammalia]]'' (e âtre dôe son i ''Monotremata'' e i ''Marsupialia''). A ciù gran parte di mammifeï, comme l'[[Ëse uman|ommo]] ascì, son di plaçentæ. O nomme o vegne da-o latìn ''placenta'' "segonda", saieiva a dî l'organo ch'o se forma in gravidansa inta madrasa pe nutrî o piccìn. == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Animalia]] oyg99kt9xqvl86pnbg3ppcjcdbc7td1 0 3770 273621 232042 2026-08-27T19:49:21Z Michæ.152 13747 Conligamento a "Bacàn"; inpaginaçión 273621 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} Cun a vuxe '''Macadàn''' se intende in t'a zona de [[Sann-a]] (in t'u restu da Ligüria u l'è in lemma pocu e ninte dôviò) u sciacca-prìe (in itallian "''schiacciasassi''"), u saiêva a dì quellu machinariu c'u serve a livellä l'''asfalto'' appenn-a desteizu. U numme u derîviaeva da ''Mac Adam'', [[Bacan|baccàn]] d'a ditta custrutrice di sciacca-prìe, e/u anche da'n tipu de cuvertüa pe pavimentasiùi bituminûse (''macadam'' in itallian). [[Image:Macadan.jpg|thumb|Macadàn (sciacca-prìe)|centro]] == Ätri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa: Lengua savuneise]] cvhwe51ph9ddon708b3dl3kz0y6dp40 0 3877 273589 273512 2026-08-27T18:56:29Z Michæ.152 13747 273589 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} Cun u numme de '''mainassu''' s'intende u '''sciôccu''' (in [[Léngoa italiànn-a|italliàn]] "''scirocco''"), vä a dì u ventu ch'u sciüscia tra levante e mêzugiurnu<ref>Diçionäio zeneise-italian «Giuseppe Olivieri» (1851): [https://ligu.re/it/dic/oli/mainassu Mainassu]</ref>. Cun stu termine s'indica ascì a tipica ''négia de mä'' o ''negìn'', ch'a se manifèsta, in occaxuìn igrotermiche ciüttòstu ræe, sutta furma de fenòmenu de [[Nuvia|nîvue]] basse, ch'i muntan da l'[[Ægua|ègua]] in diresiùn d'i bricchi. [[Immaggine:Eksplozija vala-jugo00256.JPG|thumb|250px|U mä agitòu da u mainassu o sciôccu]] == Descrisiùn == U mainassu o sciôccu u l'é ün di quattru venti ch'i sciüscian da e diresiuìn de mêzu da [[Rêuza di vénti|röza di venti]]. A caratteristica prinçipäle d'u mainassu a l'é quella d'êse 'n ventu benbén cädu, dètu che e currenti d'äia s'ascädan quande passan in te zone d'u [[Sahara]], dunde pöan tra l'ätru impìse d'[[ainn-a]]<ref>Treccani, Enciclopedia italiana: [https://www.treccani.it/enciclopedia/scirocco_%28Enciclopedia-Italiana%29/ Scirocco]</ref>. U tipicu sciôccu d'u [[Mediterrañio|Medierraneu]] u vêgne da u Sahara cumme ventu cädu seccu, u s'inricchisce d'ümiditæ quande u passa u [[Mâ|mä]] e u l'arrìva a e còste de l'[[Euròpa]] cumme ventu cädu ümidu. == Notte == <references/> == Ätri prugetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} 0mqls3angu31y2ymt1zmy99i0basvg5 0 8331 273624 267275 2026-08-28T05:44:50Z CommonsDelinker 89 Removing [[:c:File:Noemi-25.jpg|Noemi-25.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 20 August 2026. 273624 wikitext text/x-wiki '''Noemi''' (vêo nomme: '''Veronica Scopelliti''') a l'è 'na cantante italiann-a. A l'è nasciûa a [[Rumma]] a-i 25 de zennâ do 1982. {{Biografia |inmàgine = |px = 200px |descriçión = Noemi into 2025 |nàscita = Rumma, 25 zennâ 1982 |paize = Italia |profesción = [[cantante]] |move = }} == Biografìa == == Discografia == [[Immaggine:Noemimannoia.jpg|350px|right|thumb|Noemi asemme a [[Fiorella Mannoia]] into 2009]] === Album === * 2009 - ''Sulla mia pelle'' (#3 Italia - #44 Euròpa) * 2010 - ''Sulla mie pelle (Deluxe Edition)'' (#3 Italia - #42 Euròpa) * 2011 - ''RossoNoemi'' (#6 Italia) === EP === * 2009 - ''Noemi'' (#8 Italia - #97 Euròpa) === Singoli === * 2009 - ''Briciole'' (#2 Italia - #51 Euròpa) * 2009 - ''L'amore si odia'' (co Fiorella Mannoia) (#1 Italia - #34 Euròpa) * 2010 - ''Per tutta la vita'' (#1 Italia - #42 Euròpa) * 2010 - ''Vertigini'' * 2011 - ''Vuoto a perdere'' (#6 Italia - #47 Euròpa) * 2011 - ''Odio tutti i cantanti'' * 2011 - ''Poi inventi il modo'' === [[Festival de Sanremmo|Festival de Sanremmu]] === * Festival de Sanremmu 2010 - ''Per tutta la vita'' === Cançoìn con âtri === * 2009 - ''L'amore si odia'' co Fiorella Mannoia * 2009 - ''Quanto ti voglio'' co [[Claudio Baglioni]] e [[Gianluca Grignani]] * 2010 - ''Il mio canto libero'' co-e [[Amighe pe l'Abrûsso]] * 2010 - ''L'amore si odia (acustic version)'' co Fiorella Mannoia * 2010 - ''Come si cambia'' co-i [[Neri per Caso]] * 2011 - ''La promessa'' co-[[I Stadio]] == Riconoscimenti == * 2009 ** ''Noemi'' (ep): discu d'öu (50.000+ còpie) ** Wind Music Award: mêgio cantante esurdiente ** ''Briciole'': [[discu d'öu]] * 2010 ** ''Per tutta la vita'': [[discu de platinu]] ** ''Sulla mia pelle'': [[Wind Music Awards]] ** ''L'amore si odia'': Wind Music Awards ** ''Per tutta la vita'': Wind Music Awards * 2011 ** ''Sulla mia pelle'': 2x discu de platinu (140.000+ còpie) ** ''RossoNoemi'': 2x discu de platinu (120.000+ còpie) ** ''Sulla mia pelle'': Wind Music Awards ** ''RossoNoemi'': Wind Music Awards ** ''Vuoto a perdere'': [[Nastru d'argentu]] ** ''Vuoto a perdere'': discu de platinu ** ''Vuoto a perdere'': Premio Lunezia ** ''L'amore si odia'': 2x discu de platinu == Tour == * 2009 - ''Noemi tour'' {{ITA}} * 2009/2010 - ''Sulla mia pelle tour I'' {{ITA}} * 2010 - ''Sulla mia pelle tour II'' {{ITA}} [[Immaggine:Flag of Slovenia.svg|20px]] [[Slovenia]] * 2011 - ''RossoNoemi tour'' {{ITA}} == Colegaménti esterni == * Sito [https://www.noemiofficial.it/ Noemiofficial.it] * Oficial Youtube [https://www.youtube.com/noemiofficial Oficial Youtube] * Arcadinoemi.it [https://web.archive.org/web/20100724051735/http://www.arcadinoemi.it/ Arcadinoemi.it] * Arca di Noemi Youtube [https://www.youtube.com/arcadinoemi1 Arca di Noemi Youtube] * Facebook [https://archive.is/20121212172432/www.facebook.com/arcadinoemi%23!/noemiofficial?ref=ts Facebook noemiofficial] * Facebook arcadinoemi [https://archive.is/20121212172256/www.facebook.com/arcadinoemi Facebook arcadinoemi] {{clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:muxicisti]] [[Categorîa:Pop e world music]] jiuknw7x7vj4hpxcdkk2er2hnf0d5xq 0 16225 273587 266617 2026-08-27T18:54:06Z Michæ.152 13747 link rosso (Trebizonda) 273587 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|thumb|A baxìlica de Sàn Pê a Rómma]] '''Catolicêximo''' o l'é l'atribûto da Gêxa Apostòlica Româna e o gh'à o scignificâto de "Universalitæ". De tùtte e dotrìnn-e crestiànn-e a l'é a ciù difûza into mondo e a se distìngoe pò-u primâto de dotrìnn-a e de giurisdiçión atriboîo a-o Pàppa, càppo vixìbile da [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], erêde do [[Sàn Pê|Pêo]] e vicâio de [[Gêxù|Crìsto]]. A veitæ do Catolicêximo a l'é into [[Antigo Testamento|Testaménto Antîgo]] e [[Neuvo Testamento|Nêuvo]] (a Rivelaçión) interpretâ da-a Gêxa cómme potêre dotrinâle ò de magistêro ò sæ de insegnaménto. A vocaçión universâle da Gêxa a ne vêgne da-i Apòstoli e da-a sò misción de predicâ l'[[Evangêio]] a tùtte e creatûe da tæra. == Descriçion == Santificæ da-o Sacramènto do Batêximo, i fedêli fórman in còrpo ùnico co-o Crìsto e con quésto pêuan agoantâ a totâle e pìnn-a unión con Dîo. Animæ da-a Gràçia saiàn perfètti cómme l'é perfètto o Poæ. L'aotoritæ a-o [[Papa|Pàppa]] (quæ sucesô do Pêo) a gh'é dæta diretaménte da-o Gexù e pe quésto l'é açetòu universalménte o sò primâto e a sò infalibilitæ. E tùtti quélli che nêgan quésto són conscideræ erétichi e fêua da-a Gêxa Catòlica (scominigæ). L'aotoritæ do Pàppa a no l'é subordinâ a nisciùnn-a aprovaçión da pàrte de chi fórma o Concìlio Ecuménico e da scindacâti civîli. A giurisdiçión do Pàppa a l'é dirètta, universâle, pìnn-a e perfètta, e a l'é sórva ògni âtro potêre institoîo da l'òmmo. O Pàppa o l'ezèrcita a sò aotoritæ ex-cathedra, ò sæ cómme ùnico e màscimo ofìçio de Pastô e de Méistro. 'Na vòtta elètto, o Pàppa o gh'à pìnn-a aotoritæ e cóntra e sò decixoìn no gh'à potêre ni o Colêgio di Véscovi, ni quéllo Ecuménico; l'aotoritæ de quésti doî òrgani a vén con l'aprovaçión do Pàppa mæximo. Agiùtan o Pàppa into govèrno (govèrno pe âtro definîo "teocràtico") i Cardinâli che fórman in Colêgio. Agiùtan ascì o Pàppa inte l'ezercìçio da sò misción e Congregaçioìn Sâcre che gh'àn o potêre de emétte decrétti e prononçiâ senténse pò-u regolâre fonçionaménto da Gêxa. Subordinæ a l'aotoritæ do Pàppa són i Véscovi, sucesoî dirètti di Apòstoli. Vêgnan nominæ diretaménte da-o Pàppa e da Lê són investîi d'aotoritæ pe dirìtto divìn. L'aotoritæ di Véscovi a l'é limitâ a-a sò diòcexi: quéste no són âtro che quéllo che into Stâto Civîle són e Regioìn. E diòcexi són spartîe in Paròchie presiedûe da 'n Pàreco (ò Sacerdöte) ch'o l'à a fonçión de Pastô pe-a popolaçión ch'a vîve inta paròchia. Âtri eleménti inportànti pe-a difuxón do Catolicêximo són i Òrdini Monàstichi e-e Congregaçioìn Religiôze. I Pàixi in scî quæ s'esténde l'aotoritæ spiritoâle do Pàppa són spartîi inte træ categorîe che són: a Congregaçión pe-i Véscovi, a Congregaçión pe-e Gêxe òrientâli e quélla pe l'Evangelizaçión di Pòpoli. Congregaçión pe-i Véscovi: dipéndan da quésta i Patriàrchi de [[Lisbonn-a|Lisbónn-a]] e de [[Venessia|Venéçia]] e tùtte e Rescidénse latìnn-e fêua che quélle che se trêuvan inti Pàixi de Miscioìn ò scìmili. Congregaçión pe-e [[Gexe ortodosse orientali|Gêxe Òrientâli]]: dipéndan da quésta i patriàrchi de [[Lusciandria d'Egitto|Lisciàndria]] di Còpti, d'[[Antiòchia]] di [[Maronîti]], d'Antiòchia di Melchîti, d'Antiòchia di Scirién, de [[Babilònia]] di Câdæi e da [[Çilìçia]] di Armêni. A quésti vàn azónti i vicariâti apostòlichi do rîto Bùlgaro e Còpto, e Gêxe do rîto Armêno ([[Trebizonda|Trebizónda]]), do rîto Câdæo (Bàghdad, Màrdin e Mosól), do rîto sciriàn ([[Sciria|Scìria]] e Çiliçia). Congregaçión pe l'Evangelizaçión di pòpoli: dipendàn da quésta o Patriarcâto de Geruzalémme e tùtte e rescidénse di pàixi ch'êan sótta a-a sò giurisdiçión ò sæ di Pàixi de Misción; tùtti i vicariâti e-e prefetûe apostòliche. A tùtto ancheu apartêgnan a-a Gêxa Catòlica 1.285.000.000 de persónn-e, ò sæ ciù da meitæ di Crestién de âtre dotrìnn-e. == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Crestianêximo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Crestianeximo]] pfru3h6xdp0cx2uax9vf03hkv6ljslq 0 16892 273581 273423 2026-08-27T18:46:46Z N.Longo 12052 e 273581 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Léngoa |nómme = Figùn |nomenativo = ''Figoun'' |stâti = {{FRA}} |regioîn = {{Scìnbolo|Flag of Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg}} [[Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra|Pruvènsa-Arpi-Còsta Azurra]]<br /><small>([[Biot]], [[Escragnolles]], [[Vallauris]] e [[Munsu]])</small> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Lengue indoeurupêe]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Itàliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumanse]] |fam4 = Rumanse de punènte |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallu-Itàliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Lìgü(r)e]] |fam7 = [[Lìgure coloniâle|Lìgü(r)e culuniâle]] |fam8 = '''Figùn''' |dia1 = ''Moussencou'' <small>([[Munsu]] e [[Escragnolles]])</small> |dia2 = ''Bioutenc'' <small>([[Biot]])</small> |dia3 = ''Vallaurian'' <small>([[Vallauris]])</small> |perîodo = [[XIV secolo|XIV seculu]]-[[XX secolo|XX seculu]] }} U '''Figùn''' (scritu ''figoun'' in figùn) u l'è stètu in parlâ o, pe' meju dì, in insemme de va(r)ietè da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]] ch'e sun stète parlèi inte di paìsi da [[Provensa|Pruvènsa]] a partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] e che, inti quattru câxi de [[Munsu]], [[Escragnolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]], e sun supravisciüe fìn a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === {{Véddi ascì|Figùn (blasùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}U numme "figùn" u ne vegne da in [[Blazón popolâre|blasùn]] dètu ae gènte da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, andandu a stà in [[Provensa|Pruvènsa]], e s'é(r)an purtèi apröu a sò lengua, faxèndu nasce stu parlâ. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da [[Provensa|Pruvènsa]] che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù dìtu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e [[Figa|fighe]]<ref name="Toso2014.40-55">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 4. Origine e significato del termine ''figun, pp. 40-55}}</ref>. Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, tantu versu [[Zena]] che inte [[Colònie zenéixi|sò tère du Levante]] e in [[Provensa|Pruvènsa]], purtanduse apröu stu nume(r)attu ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi<ref name="Toso2014.40-55" />. === A culunisasiùn lìgü(r)e === {{Véddi ascì|Figùi|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[Immaggine:Mons aero.JPG|miniatura|Panu(r)amma de [[Munsu]], ün di primmi paìsi dund'i sun rivèi i "[[Figùi]]" e l'ürtimu dund'u n'é(r)a ancù vìvu u parlâ]] A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta [[Provensa|Pruvènsa]] de levante, fra a segunda mitè du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au pupulamèntu de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de [[Pèsta néigra|pèste negra]], survetüttu quella du [[1348]], e da ina sé(r)ie de guère sivìli fra i [[Angioìn|Angiuìn]] e di âtri scignu(r)i. Stu prugettu, spunciàu fra i âtri dau [[Contêa de Provénsa|cunte de Pruvènsa]], u [[Renato d'Angiò|Renâtu d'Angiò]], u l'ha interesàu pe'u ciü e tère in gì(r)u a [[Grasse]], a [[Cannes]] e a [[Antibu]], faxèndu rivà de gènte che, de precisu, e ne vegnivan daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], che alantu(r)a a patìva ina forte crisi<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 30-31}}</ref>. Daa Rive(r)a i ne vegnivan ascì i manènti ch'i sun andèti a stà inti paìsi dund'u s'è mantegnüu u figùn fina du [[XX secolo|Növesèntu]]. A [[Munsu]], de dòppu d'ina primma cumünitè de lìgü(r)i ch'a gh'é(r)a rivâ zà du [[1260]], pe' vuluntè de l'Antoine de Villeneuve e sun rivèi du [[1468]] âtre qua(r)anta famìe daa [[Liguria|Ligü(r)ia]], fra i pôchi câxi a avêghe in'u(r)igine nu gua(r)i cè(r)a ma che, bèn de prubabile, a se truve(r)ea inta [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]]. [[Escragnolles]] a l'è stèta pupulâ da de gènte de Munsu du [[1468]] o du [[1562]], mèntre a [[Biot]] e ghe sun rivèi quarantöttu famìe d'[[Inéia|Ineja]] du [[1470]]-[[1471]] pe' vuluntè de l'abâte e [[Diocexi de Grasse|vescu de Grasse]], [[Isnard du Bar]]. A [[Vallauris]], ciamèi dau priû [[Renato Lascaris|Renâtu Lascaris]] di [[Cuntea de Ventemiglia|cunti de Vintimìa]], a partì dau [[1501]] u gh'è stètu in pupulamèntu da de gènte ch'e ne vegnivan survetüttu dae tère d[[U Portu|u Pòrtu]] e d'[[Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 31-34}}</ref>. === Estinsiùn du parlâ === U figùn, rivàu in [[Provensa|Pruvènsa]] du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]], passèi dui seculi u l'è ancù registràu cumme de largu üsu, tantu che intu scistema lenguisticu de l'area de culunisasiùn u duveva êsse in còdice de mezzu cuntu, au de sutta du [[Lengua françéise|fransese]] ma ciü âtu che u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], vegnindu duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti. De ciü, u se scrive de cumme u figùn u fusse in graddu de purtà a sò infruènsa intu pruvensâle mèximu, pe' risevene, aa revèrsa, de âtre dau [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] cun sta lengua. Inti paìsi ch'i l'é(r)an ciü duvèrti a di scangi cu'u rèstu da regiùn, presèmpiu perché i se truvavan in sce vìe ciü impurtanti pe'i cumèrci, u figùn u l'è pe(r)ò spa(r)ìu du tüttu intu tèmpu de trèi seculi, au puntu che du [[XVIII secolo|Sette]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]] u l'è mensunàu numma che inti quattru paìsi de dund'e se g'han de testimunianse. Lì u figùn u s'é(r)a u(r)amài strettu a lengua de cà, duve(r)â fina pe' nu fâse intènde dae gènte di âtri paìsi. Vegnüu cuscì u còdice de ciü bassu cuntu, a sò difuxùn a l'è rivâ de manimàn a quella di ürtimi quattru paìsi de parlâ figùn<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 56-58}}</ref>. Intu detaju, u parlâ de [[Munsu]] u g'ha da éssise cunservàu pe'a pusisiùn du paìse, ciütòstu isulâ e luntâna da ògni vìa de traffegu, cun pôche relasiùn ascì cu'a sitè de [[Grasse]]. A sò pupulasiùn a l'é(r)a pe(r)ò ciütòstu cunsistènte, in sciu mijâ d'abitanti, tantu da tegnine vìva a lengua ancù pe' di seculi. A ògni moddu, fra a fìn de l'[[XVIII secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], l'avertü(r)a de scö(r)e e u muntà di traffeghi caxunàu dau vegnì meju de vìe de cumünicasiùn, u l'ha purtàu ascì pe'u ''moussencou'' a in prucessu de [[Estinçión lengoìstica|morte]] e sustitusiùn da lengua. Da vixìn, a va(r)ietè de [[Escragnolles]] a l'é(r)a pe' cuntru a forte pe(r)igu de mu(r)ì zà aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], quand'a l'é(r)a duve(r)â numma che inte cuntrè destachèi de Baï e de Rougères, scicumme che u cumün u l'é(r)a ciü duvèrtu au de fö(r)a, truvanduse in scia vìa pe' [[Grasse]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 59-61}}</ref>. [[Immaggine:Golfe-Juan séchage de la poterie culinaire.jpg|sinistra|miniatura|De [[Pügnatta|pügnatte]] misse a sciügà au sû a [[Vallauris]]. St'ativitè, cumme pe' [[Biot]], a l'è stèta impurtante pe'a cunservasiùn du parlâ, cun tütti i ligammi ch'a l'ha fètu nasce cu'a Ligü(r)ia de punènte]] U câxu de [[Biot]] e de [[Vallauris]] u g'ha pe(r)ò da êsse stètu in pò dife(r)ènte: sti dui paìsi, intu primmu entrutèra d'[[Antibu]] e de [[Cannes]], i l'han defèti cunservàu u sò parlâ pe' ciütòstu tantu tèmpu, scibèn ch'i l'é(r)an de cumünitè tantu ciü duvèrte ai traffeghi e ae relasiùi cun quelle vixìne che u quella, destacâ, de [[Munsu]]. A raxùn de stu fètu a sa(r)ea da truvà inti ligammi stretti fra ste cumünitè, dund'e gh'é(r)an de frabiche impurtanti de [[teracötta]], e a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], de dund'i ne sun vegnüi di artigièi pe' di seculi e dund'a l'é(r)a vendüa ina gran quantitè de ste terecötte. De ciü, u ''bioutenc'' u l'axeva cunservàu ina sèrta nomina ancù inti ürtimi ànni avanti ch'u vegnisse a mu(r)ì, quand'u nu l'axeva tòstu ciü de funsiùi, au puntu che pe(r)ò i nummi de gènte inti papèi ufisiâli i l'é(r)an ancù scriti segundu a funetica de stu parlâ. A ògni moddu, tèmpu di primmi ànni du [[XX secolo|Növesèntu]] ascì a Biot i l'é(r)an vegnüi a mancà i ürtimi veggi ch'i cunservavan de memo(r)ia du ''bioutenc'', e pü(r)e i ürtimi a avé cunusciüu de persune ch'e u parlavan<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 61-65}}</ref>. De dòppu de l'estinsiùn du parlâ, inti stüddi fèti in scia va(r)ietè pruvensâle de Munsu inti [[Anni 1950|ànni '50]] e [[Anni 1970|'70]], u s'è descuvèrtu che u figùn u nu gh'axeva lasciàu guè(r)i de infruènse, cu'in prucessu che, mi(r)andu ascì au câxu du [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Néùva Tabòrka|Növa Tabarca]], u fà pröa che inte situasiùi de [[Eteroglosîa|ete(r)uglusìa]], quande a [[Nòmina (sociolengoìstica)|va(r)ietè duminante]] a l'è in graddu de pià a reu e funsiùi de cumünicasiùn de l'antìgu parlâ [[Aloglosîa|vegnüu de de fö(r)a]], i trèti passèi au növu parlâ i sun mai pôchi, e i muntan numma che intu lèscicu, ciü o mênu specificu, ch'u gh'agge de funsiùi pratiche pe'u fètu d'êsse difissile da scangià. Intu detaju, intu ''moussencou'' d'alantu(r)a i sun stèti truvèi in pà d'esempi inta funetica ch'i duve(r)ea vegnine dau parlâ ciü antìgu, cumme a [[Palatizaçión|palatisasiùn]] de {{IPA|[s]}} davanti ae cunsunante, a cunservasiùn da ''r'' apicâle alveula(r)e (pe'u ciü inti grüppi de cunsunante), a presènsa fra i veggi d'ina "r dûse" ch'a gh'è intu pruvensâle ma(r)ittimu ma nu inti paìsi d'inturnu e, fòscia, a prununsia de quarche [[Vocale|vucâle]] de ciü aa fìn de pa(r)olle. Pe'u [[Léscico|lèscicu]], u s'è truvàu numma che pôche pa(r)olle ch'e panen scumpartìe cu'a Ligü(r)ia de punènte, ma che câxu mai e se trövan ascì inte de va(r)ietè pruvensâli ciü luntâne. Presèmpiu, e se ponen regurdà ''batudo'' pe'a batüa cu'a sèssa, ''pè'' intu sènsu de süccu, ''lèzo'' pe'a lezza e ''busarin'' pe' de brigne sarvèghe<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 109-112}}</ref>. === Stüddi in sciu figùn === A primma mensiùn cunusciüa du figùn a l'è ai 10 d'arvì du [[1634]], cuntegnüa int'in stüddiu in scia [[Léngoa ge'ez|lengua etiòpica]] du [[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]], da vellu duve(r)â cumme esèmpiu, ch'u duveva cunusce bèn, in sciu [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] e u mescciâse fra de lengue dife(r)ènti parlèi l'üna da vixìn a l'âtra. Inte stu scritu u figùn, zà ciamàu cu'u sò survenumme, u l'è bèn marcàu cumme ina va(r)ietè lìgü(r)e dife(r)ènte da [[Lengoa zeneize|quella de Zena]] e, de ciü, u se dixe de cumm'u l'é(r)a spantegàu p'ina rea de paìsi cuntadìn ciütòstu estesa. Passàu tòstu in seculu e mezu u se tröva pe' cuntru a primma testimuniansa scrita in figùn, ina puesìa recampâ da l'abâte [[Jean-Pierre Papon]] pe' fà mensiùn de stu parlâ intu sò ''Voyage littéraire de Provence''. Intu detaju, u Papon u scrive de cumme alantu(r)a u figùn u se truvasse int'ina situasiùn sociu-lenguistica tantu dife(r)ènte dai tèmpi du de Peiresc: defèti, u l'é(r)a u(r)amài strettu a pôche cumünitè, cu'e gènte vixìne, [[Lengoa provensâle|pruvensâli]], ch'e u cunscide(r)avan cumme in parlâ scü(r)u e impuscibile da capì, au puntu ch'a gh'é(r)a a vuxe d'ina strana u(r)igine saracena<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 17-19}}</ref>. E infurmasiùi du Papon e sun stète repièi dau glutòlugu tedescu [[Johann Christoph Adelung]] pe'u sò ''Mithridates''; a ògni moddu, da quelli tèmpi, a ne vegne ina testimuniansa bèn ciü impurtante, cu'a tradusiùn da ''Parabula du fiö larghé'' in ''moussencou'' fèta inte l'ambitu de inchièste d'alantu(r)a in sce [[Léngoe da Frànsa|lengue da Fransa]]. Sta testimuniansa, stüdiâ da autùi cumme u [[Bernardino Biondelli]] ma pübbricâ numma che du [[1918]] dau [[Carlo Salvioni]], a g'ha assèi d'impurtansa pe'a lunghessa du scritu e, survetüttu, perché a ne vegne da in mumèntu quande u parlâ de [[Munsu]] u nu s'é(r)a ancù mescciàu gua(r)i cu'u [[Lengua françéise|fransese]] e cu'u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]. A gh'è pöi ina cürta mensiùn du figùn inte ''Lou Tresor dóu Félibrige'' du [[Frédéric Mistral]], pe' rivà au primmu articulu dedicàu a stu parlâ, pübbricàu du [[1879]] dau [[Paul Sénequier]] e ch'u cuntegne a tradusiùn de l'''[[Ave Màia|Ave Ma(r)ìa]]'' e du ''[[Poæ nostro|Pa(r)e nostru]]'' intu parlâ de [[Munsu]], de [[Biot]] e de [[Vallauris]], au che i l'han fètu di cürti rife(r)imènti di âtri stüddi de l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 19-22}}</ref>.[[Immaggine:ArticleSalatProvençal.png|miniatura|Mappa lenguistica de [[Dipartimentu de Arpi Marittime|Arpi Ma(r)ittime]] du [[1897]], fèta dau [[Louis Funel]]. I quadretti i marcan dund'u se parlava ancù u figùn.]]Fra i ürtimi cuntribüti aa questiùn i ghe sun stèti i scriti du [[Jean-Antoine Durbec]], ch'u l'ha stüdiàu a sto(r)ia de [[Biot]] recampandune ascì quarche pa(r)olla, mèntre pe' Vallauris u nu gh'è âtru de ciü che e due u(r)asiùi trascrite dau Sénequier, cun ste pôche testimunianse ch'e permetten a ògni moddu de truvâne e dife(r)ènse cu'u ''moussencou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 2. I dialetti di Biot e Vallauris'', pp. 26-29}}</ref>. Pe' [[Munsu]] i ghe sun stèti ancù trèi scriti du [[Paul Roux]], pübbrichèi fra i [[Anni 1950|ànni '50]] e [[Anni 1970|'70]], ch'u l'è sciurtìu a recampà de pa(r)olle dae ürtime persune ch'e n'axevan cunservàu de memo(r)ia. De ciü, u Roux u l'è stètu u primmu a stüdià u puema li(r)icu e [[E doue bessoune|a puesia]] da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] lascièi dau [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]], in cuntadìn d'[[Escragnolles]], ai che u s'azunze numma che a cürta sto(r)ia ''Sarva-terra'', travaju du Théopile Jordan du [[1901]], pe' finì u quaddru de tütte e testimunianse in figùn. A l'ürtimu, dòppu d'in quarche sò intervèntu ciü cürtu, du [[2014]] u l'è sciurtìu u libbru ''Le parlate liguri della Provenza'' du [[Fiorenzo Toso]], ch'u l'ha missu asemme i stüddi de primma e tütte e cunuscènse ch'e se sun sarvèi in sciu figùn<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 22-24}}</ref>. == Va(r)ietè == A despêtu du pôcu nüme(r)u de testimunianse in figùn, tampì pe'e va(r)ietè de [[Biot]] e de [[Vallauris]], u se sciorte au mèximu a fâne di pa(r)agùi. De prubabile e dife(r)ènse fra in paìse e l'âtru e ne vegnen fina da l'u(r)igine dife(r)ènte di manènti ch'i l'han pupulàu sti sciti, cu'u prublema che l'ünica va(r)ietè du figùn ch'e l'agge lasciàu in pò de testimunianse, u ''moussencou'', a l'è pe' l'ünicu paìse ch'u nu se sà de precisu l'u(r)igine di manènti. Pe' Biot e Vallauris, culunisèi rispetivamènte du [[1470]] e du [[1501]], u se sà pe' cuntru ch'e e gènte e ne vegnivan d'inta [[Valâ du Mau|valâ d'Ineja]] e dae parte d[[U Portu|u Pòrtu]] e d'[[Arbenga]]. A ògni moddu, cumme au dì d'ancöi, tütta sta regiùn a g'ha ina sèrta mesü(r)a d'ünitè inta lengua e, grossu moddu, u se pò dì che tantu a [[Munsu]] e [[Escragnolles]] che a Biot e a Vallauris i turnan i trèti tipichi de l'[[Ingaunia]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 113-114}}</ref>. Ina testimuniansa impurtante a se tröva inti cumènti fèti du [[1879]] dau [[Paul Sénequier|Sénéquier]], ch'u dixe de cumme u ''moussencou'' u fusse sentìu "''plus rude, plus dure et plus accentué''" du ''bioutenc'' e du ''vallaurian'', cunservandu presèmpiu i articuli in ''rou'', ''ra'', ''re'' e ''ri'', e de cumme u parlâ de Vallauris u fusse quellu ciü mescciàu cu'u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]. Stu fètu u l'è ciütòstu impurtante da tegnì a mènte, scicumme ch'u l'è da capì se e pôche memo(r)iu du figùn e fassen pröa de sò cundisiùi d'u(r)igine e quant'e seccen cangièi, ciü che dau [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] cu'u pruvensâle, pe' de evulusiùi pe' sò cuntu o pe' di cuntatti ciü mudèrni cu'a Ligü(r)ia de punènte; cundisiùn che, cumme dìtu, a l'è ve(r)a survetüttu pe' Biot e Vallauris. Defèti, e dife(r)ènse truvèi i ne dan cunfèrma de ina relatìva antighitè du parlâ de Munsu, mèntre inti âtri dui paìsi e se ghe trövan de inuvasiùi scumpartìe cu'e va(r)ietè d'ancöi da Rive(r)a de Punènte. A ògni moddu, u nu gh'è de pröe in sce l'u(r)igine de ste dife(r)ènse, cumme du fètu ch'e seccen endogene o esogene, mèntre e sumejanse ch'e se vegghen fra i trèi paìsi e fan difissile datà aa culunisasiùn de Munsu. Sta lì a permete(r)ea, pe' cuntru, de capì se l'u(r)igine di manènti a secce a mèxima o mênu, e u da(r)ea ascì de infurmasiùi in sce l'evulusiùn ch'a gh'è stèta inte va(r)ietè du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. Intu detaju, dae pôche testimunianse du ''bioutenc'' e du ''vallaurian'', survetüttu e due u(r)asiùi recampèi dau Sénéquier, u [[Fiorenzo Toso]] u l'ha identificàu e dife(r)ènse chi apröu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 116-118}}</ref>: * e dexinènse in -TATE e sun ''-ae'' e ''-ai'' a [[Munsu]], mèntre pe' Biot u gh'è ina mensiùn in ''-ai'', ''voulountai'', e in ''vourounta'' pe' Vallauris, che pe(r)ò u pu(r)ea êsse in'infruènsa du pruvensâle. * a ''-r'' aa fìn de pa(r)olle a cazze de lungu a Biot e a Vallauris, mèntre a s'é(r)a cunservâ a Munsu cumme {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. * l'evulusiùn du ''-tr-'' de PATRE e MATRE a l'è cumme in lìgü(r)e "cumün" a Biot e Vallauris (rispetivamènte ''pa''/''maïre'' e ''païre''/''maïre''), cuntru u ''mar'' e ''pa/par'' de Munsu, cu'a furma tipica de l'Ingaunia. A ògni moddu, a l'è ascì ve(r)a chea sciurtìa du lìgü(r)e "cumün" a sa(r)ea pa(r)eggia franca au pruvensâle, e dunca a pu(r)ea vegnine da in'infruènsa ciü mudèrna. * a grafia pe' Biot a dà idea da cunservasiùn de {{IPA|[ts]|LIJ}} e {{IPA|[dz]|LIJ}}, cumme in ''tzé'', "sé", e ''catzé'', "cazze", estesa fina a de ipercuresiùi cumme ''aüffentzé'', "ufese", e ''auffenzaou'', "ufesu". * a ''r-'' inti articuli a se tröva numma che in ''moussencou'', dund'a g'ha da éssise cunservâ pe' ciü tèmpu. * l'articulu determinatìvu feminìn plü(r)âle u l'è ''i'' a Vallauris, cumme ''i nostre aoufensé'', mèntre a Biot u l'è registràu ''è nostré aüffentzé'', scibèn che intu lèscicu campàu a l'imprinsippiu du Növesèntu u se tröve numma che ''i'', presèmpiu ''i braghe'' e ''i souzené''. A Vallauris u gh'è fina in'estensciùn aa prepusisiùn articulâ, ''di vostre tripé''. * piàu pe' buna a trascrisiùn du Sénéquier, e pa(r)olle trunche e nu cangian au plü(r)âle a Vallauris (''tentatioun'', "tentasiùi", ''pécadou'', "pecatùi"), mèntre a Munsu u l'è registràu inte numma che in câxu, ''ri tron'', "i troi". A Biot u pà éssighe in plü(r)âle in ''-e'' intu primmu câxu (''tentatiouné'', ''tentatzioné''), cumme a Munsu, e in ''-i'' intu segundu (''pecadouis''). * a Vallauris u gh'è u prunumme ''aquéli'' cuntu du ''échi'' duve(r)àu pe' de lungu dae âtre parte, ma u pu(r)ea bèn êsse in Pruvènsalismu. * u prunumme persunâle tònicu ''mi'' u pà ubligato(r)iu numma che a Munsu, mèntre a Vallauris u manca (''ve saludou'') e a Biot u se tröva u prunumme atunu (''a vé saludou''), ch'u gh'è ascì intu scritu ciü antìgu de Munsu. * a primma persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu da primma cuniugasiùn a l'è in ''-amu'' a Biot (''l'aperdounamou'', "i perdunemmu") cuntru du ''-emu'' a Munsu. * a segunda persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu de "êsse" a l'è ''sei'' a Biot, ''sei/sé'' a Vallauris e ''sé'' a Munsu. * a tèrsa persuna du cungiuntìvu presènte de "êsse" a l'è ''séché'' a Vallauris e ''ségué'' a Biot, mèntre a Munsu e se trövan tütte due e furme. * l'avèrbiu "au(r)a" u se tröva cun l'[[Epéntexi|epentesi]] de {{IPA|[v]|LIJ}} a Munsu, pe' sciurtì in ''avou/avour'', ma nu a Biot e Vallauris, dund'u l'è ''aou'' e ''aüra''. == Funulugìa == Dau puntu de vista da [[Fonologîa|funulugìa]], scibèn che a mancansa de registrasiùi e ascì de scriti dund'u secce duve(r)àu ina resa grafica precisa, e sun stèti recampèi e recunusciüu dau Fiorenzo Toso i trentasinque caratteri chi apröu, che pe'u ciü i van pe'u ''moussencou'', l'ünica va(r)ietè figuna cu'in minimu de atestasiùi<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 69-70}}</ref>. In sce [[Vocale|vucâle]], u se tröva: * ina ridusiùn de -AU- tònicu a {{IPA|[ɔ]|LIJ}}, cumme ''tora'', "to(r)a", registrâ ancù inti [[Anni 1950|ànni '50]], e pöi ''roba'', "rôba", e ''soma'', "somâ"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 70}}</ref>. St'evulusiùn a l'è pa(r)eggia che intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]], mèntre u se tröva {{IPA|[ˈɔw]|LIJ}} inte [[Lìgure òcidentâle|quellu de punènte]] e {{IPA|[ˈaw]|LIJ}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 120-121}}</ref>. * u scangiu de E tònica in {{IPA|[e]|LIJ}} sènsa de ditungasiùi, cumme in ''beve'', "beve" e ''mese'', "mese", truvàu ascì a [[Biot]] cun ''mere'', "mè(r)e"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 70-71}}</ref>. * u [[Föno|sòn]] {{IPA|[ø]|LIJ}} in pusisiùn tònica, legàu a l'asiùn de {{IPA|[i]|LIJ}}, cumme in ''seui'', "söi", ''peuy'', "pöi", e ''feura'', "fö(r)a", truvàu ancù inti ànni '50 cun ''chœve'', "ciöve". Inte quarche câxu u gh'è pe' cuntru di prèstiti cun l'evulusiùn aa pruvensâle, cumme ''ancuéi'', "ancöi", e ''fuégou'', "fögu"<ref name="Toso2014.71">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 71}}</ref>. * -ARIU e -ARIA i vegnen de regula ''-er'', in cangiu du pruvensâle ''-ier'' e du lìgü(r)e cumün ''-â'', presèmpiu ''mourter'', "murtâ", e ''campaner'', "campanâ<ref name="Toso2014.71" />". Intu lìgü(r)e d'ancöi u se tröva numma che inti paìsi in sciu cunfìn cu'u pruvensâle e inte va(r)ietè da [[Burmia (valä)|Burmia]], dund'u l'è in cuntinuasiùn cu'u [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] e in cuntattu cun l'entrutèra d'[[Arbenga]]<ref name="Toso2014.122">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 122}}</ref>. * -TATE u g'ha in'evulusiùn in ''-ai'', levàu in câxu in ''-ae''. Presempiu ''stai'', "stè/estè"<ref group="n.">''Stài''/''estài'' o ''stàe''/''estàe'' in arbenganese de valè</ref>, ''coumouritaï'', "cumuditè" e ''bountai'', "buntè", ciü che ''sanitae'', "sanitè", câxu ünicu. ''Voulountai'', "vuluntè", u l'è registràu ascì a Biot<ref name="Toso2014.71" />. * a cunservasiùn de -A aa fìn de pa(r)olle, cumme in ''campagna'' e ''lagna'', levàu che inte di prèstiti dau pruvensâle cumme ''débaucho'', "ribòtta"<ref name="Toso2014.71" />. * a cunservasiùn de {{IPA|[u]|LIJ}} aa fìn de pa(r)olle, scrita aa fransese cun ''-ou''; presèmpiu ''homou'', "òmmu", ''mangemou'', "mangemmu", e ascì inte quarche pa(r)olle ancù dìta inti ànni '50, cumme ''cavalou'', "cavallu" e ''neboutou'', "nevu"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 71-72}}</ref>. * a ridusiùn du propa(r)oscitunu cumme in ''evescou'', "vescu", e ''asou'', "âze", ma ch'u s'è cunservàu in ''féméné'', "femina" (ma ''frémé'' a [[Vallauris]]), e ''didoumenega'', "dumenega"<ref name="Toso2014.72">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 72}}</ref>. A cunservasiùn de quelle au femenìn a l'è ciütòstu cumüne intu lìgü(r)e intregu, mèntre u ''juve'' (da lezze ''zuve''), "zùenu", u repìa de mudalitè da Rive(r)a e l'''asou'' quelle de l'entrutèra de l'[[Intemelia]] e, survetüttu, a Burmia, in cuntattu cu'u [[Piemonte|Piemunte]]<ref name="Toso2014.122" />. * IN- a l'imprinsippiu de pa(r)olle u vegne ''en-'', cumme ''enchir'', "impì", e ''enfernou'', "infèrnu", ma ascì cun ''en'', "in", e ''ente'', "inte". De ciü, a nu l'è gua(r)i cè(r)a a prunusia de dexinènse in ''-in'', cumme in ''camin'', "camìn, vìa", e ''pichin'', "picìn", ch'i se pu(r)ean lezze tantu {{IPA|[iŋ]|LIJ}} che, in sciu mudèllu du fransese, {{IPA|[eŋ]|LIJ}}<ref name="Toso2014.72" />. In sce [[Consonànte|cunsunante]], u se tröva: * l'éxitu de BL- in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, truvàu inti [[Anni 1950|ànni '50]] in ''java'' (da lezze ''giava''), "gran", ch'u ne vegne dau BLADA ch'u l'ha dètu u(r)igine aa pa(r)olla "biava" ascì<ref name="Toso2014.73">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 73}}</ref>. * u tratamèntu de CL- ch'u vegne {{IPA|[tʃ]|LIJ}} cumme in ''chama'', "ciamma" e ''choun'', "ciòddu", da CLAVU, registràu ancù in ''chava'', "ciave", inti ànni '50<ref name="Toso2014.73" />. * u -CL- intervucalicu ch'u vegne, pe' cuntru, {{IPA|[dʒ]|LIJ}} cumme in ''euji'', "öggi". A grafìa de {{IPA|[dʒ]|LIJ}} in ''j'' a ne vegne drita dau [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], cumme pruàu dau Pruvènsalismu ''jun'', (da lezze ''giün'') pe' "zügnu"<ref name="Toso2014.73" />. St'evulusiùn lì, in cunvergènsa cun quella da -LI-, a l'è pa(r)eggia franca a quella d'ancöi intu lìgü(r)e de sèntru-punènte e inta Burmia, mèntre ciü a punènte a vegne {{IPA|[j]|LIJ}} o {{IPA|[ʎ]|LIJ}}<ref name="Toso2014.122" />. * l'evulusiùn de -TL- a l'è turna in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, presèmpiu in ''vegeou'', "veggiu"<ref name="Toso2014.73" />. Intu lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu in scia Rive(r)a, a situasiùn a l'è pa(r)eggia, cu'ina cunvergènsa de -TL- e -CL- a {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, mèntre inte quarche scitu de l'entrutèra, cu'in scangiu scumpartìu cu'u lìgü(r)e de punènte, dau -TL- u sciorte {{IPA|[j]|LIJ}} o {{IPA|[ʎ]|LIJ}}<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 122-123}}</ref>. * u -CT- u vegne {{IPA|[tʃ]|LIJ}}, cun di esèmpi in ''fachou'', "fètu" e ''neuche'', "nötte"; st'evulusiùn chi a nu se spande pe(r)ò fìn a ''fanti'', "matti, fiöi"<ref name="Toso2014.73" />. De stu fenomenu i se trövan di rèsti pe' l'Ingaunia de punènte e, survetüttu, u l'è ancù duve(r)àu inte di paìsi spanteghèi pe'e valè d'Arbenga, mèntre u nu s'è truvàu mancu gua(r)i de tracce inti paìsi a punènte de [[Tàgia (cumüna)|Taggia]]<ref name="Toso2014.123">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 123}}</ref>. * l'evulusiùn de -FL- inte {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se tröva, presèmpiu, in ''chour'', "sciu(r)a", e ''souchavan'', "sciüsciavan"<ref name="Toso2014.74">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 74}}</ref>. * l'evulusiùn de -GD- in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, registrâ in ''fregeou'', "frèdu"<ref name="Toso2014.74" />. Stu fenomenu u manca du tüttu pe' l'Intemelia, mèntre u se tröva inte quarche paìse de valè d'Arbenga, ciü che inta Burmia<ref name="Toso2014.123" />. * l'evulusiùn de GE, GI, DI, J a l'è in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, scritu ''j'' o ''g'', cumme in ''jouve'', "zöggia", e ''longi'', "luntàn"<ref group="n.">Pe(r)ò, inta trascrisiùn da ''Parabula'' revixunâ dau [[Bernardino Biondelli|Biondelli]], u gh'è stètu in intervèntu impurtante de passagiu da ''jouve'' a ''zuve'' e de ''longi'' in ''lunzi'', fètu ch'u da(r)ea da pensà se u studiusu u gh'avesse moddu o nu de savé cumm'a l'é(r)a p'in dabùn a prunusia du ''moussencou''.</ref>, ma e se trövan ascì de sciurtìe in {{IPA|[z]|LIJ}} o {{IPA|[dz]|LIJ}}, cumme ''zà'', "zà", e ''lavesou'', "lavezzu, bidùn", registràu ancù inti ànni '50<ref name="Toso2014.74" />. U lìgü(r)e d'ancöi u l'ha generalisàu u {{IPA|[dz]|LIJ}} > {{IPA|[z]|LIJ}}, levàu quarche va(r)ietè de campagne de l'Intemelia ch'a g'ha ancù u {{IPA|[dʒ]|LIJ}}; l'infurmasiùn truvâ intu ''moussencou'' a sa(r)ea bèn d'interesse s'u se sciurtisse a pruà cumme stretta a prununsia in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, che pe(r)ò, cumme dìtu, a l'è in cuncurènsa cun {{IPA|[z]|LIJ}}. A ògni moddu, u l'è bèn puscibile che in antìgu u {{IPA|[dʒ]|LIJ}} u se spantegasse ancù ciü a punènte<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 123-124}}</ref>. * l'evulusiùn de GL- inte {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se pò interpretà da ''geande'', "giande", e ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.74" />. * a -L- davanti a vucâle dentâle o alveula(r)e a vegne {{IPA|[w]|LIJ}}, cumme in ''autrou'', "âtro", e ''faudir'', "scusâ"; ''autri'' u l'è registràu ancù inti ànni '50<ref name="Toso2014.74" />. Au dì d'ancöi st'evulusiùn a se tröva intu lìgü(r)e de punènte e inte parte de quellu de sèntru-punènte, mèntre a manca inta Burmia, ch'a g'ha {{IPA|[aː]|LIJ}}<ref name="Toso2014.124">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 124}}</ref>. * primma d'ina [[Consonànte labiâle|labiâle]] o d'ina [[Consonànte velâre|vela(r)e]], a -L- a vegne pe' cuntru {{IPA|[r]|LIJ}}, cumme in ''barme'', "arme", e ''sarva'', "sarva"<ref name="Toso2014.74" />; segundu ina regula cumüne intu lìgü(r)e intregu<ref name="Toso2014.124" />. * a -L- intervucalica a vegne {{IPA|[r]|LIJ}} o, ciü de precisu e de prubabile, {{IPA|[ɹ]|LIJ}}, cumme in ''goure'', "gu(r)a", e ''nioure'', "niu(r)e/nivu(r)e"<ref name="Toso2014.74-75">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 74-75}}</ref>; segundu in percursu d'evulusiùn scumpartìu cu'u lìgü(r)e intregu<ref name="Toso2014.124" />. * a -L aa fìn de pa(r)olle a vegne {{IPA|[ɹ]|LIJ}} cumme in ''mar'', "mâ", e ''sour'', "sû"<ref name="Toso2014.75">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 75}}</ref>. A ''-r'' da -L a s'è cunservâ numma che inte va(r)ietè ciü cunservatìve de l'Intemelia, cumme a [[Pigna]] e inte parte de [[Triöra|Triö(r)a]]<ref name="Toso2014.124" />. * e dexinènse in -ELLU e vegnen trunche in ''-er'', cun éxitu da -L cumme surva, presèmpiu in ''veder'', "vitellu", e ''ber'', "bellu", cun de ecesiùi pe(r)ò in ''castelou'', "castéllu" e ''agnelou'', "agnéllu"<ref name="Toso2014.75" />. Stu süfissu u l'è stètu cunservàu o repiàu inta ciü parte du punènte, mancandu numma che inta [[Valà du Nervia|valâ du Nèrvia]], inte quarche paìse a l'entrutèra d'Arbenga e inta Burmia, dund'u l'è vegnüu ''-é''<ref name="Toso2014.124" />. * l'evulusiùn de -LI- a l'è {{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, scriti inte di moddi dife(r)ènti, cumme in ''pillaou'', "piàu", ''fillou'', ''figliu'' o ''figlio'' pe' "fiu" e ''piyava'' pe' "piava"<ref name="Toso2014.75" />. Stu trètu u l'è in cumün tantu cu'u lìgü(r)e de punènte che cun quellu de sèntru-punènte<ref name="Toso2014.122" />. * a -N- intervucalica postònica a se mantegne du tüttu, presèmpiu in ''bona'', "buna", e ''campana'', "campana"<ref name="Toso2014.75" />. Ciü che inte va(r)ietè du [[Lìgure çentrâle|lìgü(r)e du sèntru]], a -N- a g'ha de va(r)iasiùi d'âtra u(r)igine ascì inte l'entrutèra de l'Intemelia<ref name="Toso2014.124" />. * l'evulusiùn de -P- intervucalica postònica ch'u l'è tantu in {{IPA|[v]|LIJ}} che in {{IPA|[b]|LIJ}}, cumme in ''trouvar'', "truvà", e ''cavéji'', "cavelli", o se nù ''riba'', "riva", e ''arribaou'', "rivàu"<ref name="Toso2014.75" />. U scangiu scistematicu in {{IPA|[b]|LIJ}}, pe' infruènsa du pruvensâle, u se tröva numma che inte quarche paìse da [[Valà du Röia|valâ du Röja]], mèntre l'evulusiùn de dòppu in {{IPA|[v]|LIJ}} a manca de votte pe' tütta a regiùn da l'Intemelia fina intu Piemunte de süd-ovest, sènsa ch'a secce da ligà a de infruènse du pruvensâle<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 124-125}}</ref>. * l'evulusiùn de PL- a l'è de lungu in {{IPA|[tʃ]|LIJ}}, cumme in ''chu'', "ciü", e ''chen'', "pìn", e registrâ ancù in ''chœve'', "ciöve", inti ànni 50. Inti papèi u se tröva numma che in câxu de ''piu'', "ciü", e a mancansa de st'evulusiùn inte quarche prèstitu dau pruvensâle, cumme ''desplajuou'', "dispiaxüu"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 75-76}}</ref>. * l'evulusiùn de QUA-, QUE- e GUA-, GUE- a nu l'è du tüttu cè(r)a pe'a scritü(r)a ch'a cangia de votta in votta; i se ponen truvà di câxi de ''carque'', "quarche" e de ''candou'', "quandu" e di âtri de ''quandou'' e ''quantou''. A ògni moddu, a tendènsa a scrive de furme ipercurezüe a fà ciü prubabile ch'i nu se seccen cunservèi sti grüppi. Pe'u tratamèntu de GUA- e GUE- u se tröva de cunfèrme inte ''gardar'', "guardà", e ''aïga'', "ègua"<ref name="Toso2014.76">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 76}}</ref>. Sti dui fenomeni, au dì d'ancöi, i se trövan in moddu cumpattu intu lìgü(r)e de punènte ma, de spessu, i cumpa(r)iscen ascì inte quellu de sèntru-punènte e fina inte [[Lìgure òrientâle|quellu de levante]], sègnu che {{IPA|[kwa]|LIJ}}, {{IPA|[gwa]|LIJ}} e cumpagnìa i duve(r)ean êsse in repìu da fìn de l'[[Etæ de Mëzo|etè de Mezu]] ch'u s'è spantegàu d'in Zena, dund'u se tröva inti papèi ciü antìghi<ref name="Toso2014.125">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 125}}</ref>. * a -R- davanti e dòppu de cunsunante a se cunsèrva cumme [[Consonànte costritîva|custritìva]] vibrante, {{IPA|[r]|LIJ}}, duve(r)â ancù inta prununsia "âta" du parlâ inti ànni '50, cumme in ''brague'', "braghe", e ''porta'', "porta"<ref name="Toso2014.76" />. * a -R- intervucalica a l'é(r)a prununsiâ ancù inti ànni '50 cumme {{IPA|[ɹ]|LIJ}}, De stu trètu, scibèn ch'u nu se sciorte a vegghelu inti scriti, u se pò truvâne a dife(r)ènsa rispettu a l'evulusiùn da -RR-, ch'a l'è vegnüa cumme de regula {{IPA|[r]|LIJ}} e ch'a l'è resa in sciu papé cu'a duggia; presèmpiu ''courrendou'', "curèndu", e ''barrar'', "sbarà"<ref name="Toso2014.76" />. * aa fin de pa(r)olle, e ciü votte a se cunsèrva a -R, nu sènsa de ecesiùi e ascì, pe' quarche câxu, de regula, cumme inti [[Infinîo (mòddo)|infinìi]] da segunda cuniugasiùn; a sò prununsia, mi(r)andu ae pôche va(r)ietè lìgü(r)i ch'e l'han tegnüa, a duveva êsse cumme pe'a ''-r-'' intervucalica, e dunca in {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. Presèmpiu u gh'è ''encour'', "ancù", e ''sercar'' "sercà", ma ascì ''succoumbà'', "sucumbe", ''dezartà'', "abandunà", ''beve'' e ''esse'', "beve" e "êsse". E se ponen truvà fina de furme dugge, cumme ''alavour'' cuntru de ''alavou'', "alua", e ''par'' cuntru de ''pa'', "pa(r)e"<ref name="Toso2014.77">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 77}}</ref>. * a tendènsa aa palatisasiùn da S- davanti ae cunsunante, au mancu e [[Consonànte sórda|surde]], impuscibile da vegghe intu scritu ma registràu ancù inti ànni '50; presèmpiu a növa furma pruvensâle pe' ''estai'', ''estiéu'', a l'è marcâ cumme dìta ''echtiéu''. Sta prununsia a l'è stèta truvâ ascì inte quarche va(r)ietè du pruvensâle, ma nu fra de quelle vixìne a [[Munsu]]<ref name="Toso2014.77" />, mèntre a l'è in fenomenu mai tantu cumün intu lìgü(r)e da pu(r)elu pià a "nurmâle", ancù de ciü inta Rive(r)a de Punènte<ref name="Toso2014.125" />. * S u vegne {{IPA|[ʃ]|LIJ}} pe' infruènsa de {{IPA|[i]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, presèmpiu cun ''enchì'' (da lezze ''enscì''), "ascì", ''chu'' (''sciü''), "sciü" e ''pachi'' (''pasci''), "pasci" o "passi"<ref name="Toso2014.77" />. St'evulusiùn lì a l'è scumpartìa fra u lìgü(r)e du sèntru e de sèntru-punènte, mèntre a manca inte va(r)ietè ciü a punènte de tütteː presèmpiu, a [[Ventemiglia|Vintimìa]] a nu gh'è tütte e votte quande a {{IPA|[i]|LIJ}} a g'ha de funsiùi de marca murfulogica<ref name="Toso2014.125" />. * inte di câxi a presènsa da {{IPA|[ʃ]|LIJ}} cuntru da {{IPA|[s]|LIJ}} pruvensâle, faxèndu atensiùn a de prubabili dife(r)ènse intu scrive, a pòrta ae evulusiùi du lìgü(r)e, cumme pe' ''lasciaou'', "lasciàu", e ''chourtiou'', "sciurtìu". Inte testimunianse campèi inti ànni '50, fòscia pe' in'ipercaratisasiùn aa fìn da vitta du ''moussencou'', i sun registrèi ascì ''choupa'' (da lezze ''sciüppa''), "süppa", e ''mi cho'' (''mi sciò''), "mi (e) sò"<ref name="Toso2014.78">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 78}}</ref>. * l'evulusiùn de -SJ- a l'è {{IPA|[ʒ]|LIJ}}, a despêtu di moddi dife(r)ènti ch'a l'è scrita: u se tröva presèmpiu ''ou dije'', "u dixe", e ''bénéjia'', "benedìa", e pöi ''pougéa'' (da lezze ''puxea''), "puxeva", e ''vegin'', "vexìn/vixìn". U l'è prubabile ascì, scritu in ''s'', inte ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.78" />. * -STR- u l'è cunservàu inte ''nostrou'' e ''voustrou''<ref name="Toso2014.78" />, cuscì cumme inte pa(r)egge va(r)ietè du Punènte, vegnindune fòscia da in repìu ciü mudèrnu daa furma cu'u scangiu in {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, ancù duve(r)â inte di paìsi punentìn cumme a Ineja<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 125-126}}</ref>. * e dentâli intervucaliche e cazzen de regula, cumme in ''laou'', "làttu", e ''nomaou'', "ciamàu", e cumpagnìa, levàu che inte quarche cè(r)u Pruvènsalismu. D'interesse u l'è, inta pa(r)olla "âta" ''coumouritaï'', "cumuditè", u passaggio de -D- in ''-r-''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 78-79}}</ref>, ch'u se tröva ascì inte quarche paìse du punènte cumme [[Ressu|Rèssu]] e [[Baiardu]]<ref name="Toso2014.123" />. * l'evulusiùn de -TR- in MATRE e PATRE a l'è ''mar'' e ''pa/par'', "ma(r)e" e "pa(r)e", in FRATRE a l'è ''fraï''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 79}}</ref>. A dife(r)ènsa de furme ''paire'' e ''maire'', e de sò evulusiùi vegnüe de dòppu, ch'e se trövan intu lìgü(r)e cumün; ste lì e sun tipiche du lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu de parte d'Ineja e d'Arbenga, ciü che da Burmia<ref name="Toso2014.126>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 126}}</ref>. == Murfulugìa == Fra i trèti da [[Morfologîa|murfulugìa]] du parlâ de Munsu, pe' interesse u [[Fiorenzo Toso]] u l'ha regurdàu quelli chi sutta<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 80}}</ref>: * l'[[Artìcolo determinatîvo|articulu determinatìvu]] u cunservava pe' primma lette(r)a ina ''r-'', scibèn che, intu parlâ, pudâse ch'a cazesse bèn de spessu, pe'a debulessa articulato(r)ia da {{IPA|[r]|LIJ}} u(r)amài passâ a {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. Inte ürtime testimunianse scrite du ''moussencou'' u se tröva defèti, asemme aa furma cu'a ''r'', ascì quella sènsa, duve(r)â in mesü(r)a dife(r)ènte fra i varri scriti. Inti stüddi di [[Anni 1950|ànni '50]] u s'è descuvèrtu che i veggi du pòstu i parlavan ancù cun l'[[Articolo|articulu]] in ''ou'' e ''a'', mèntre i ciü zuveni i l'é(r)an zà passèi ae furme in ''lou'' e ''la'', du tüttu [[Lengoa provensâle|pruvensâli]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 80-81}}</ref>. * u plü(r)âle de [[Nómme|nummi]] e [[Agetîvo|agetìvi]] in ''-u'', ''-é'', ''-ér'' u l'è de lungu in ''-i'', presèmpiu ''Moussenqui'' (sing. ''Moussencou'', "gènte de Munsu"), ''fanti'' (sing. *''fante'', "fiö") e ''deney'' (sing. *''dener'', "dinèi"<ref name="Toso2014.81">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 81}}</ref>). * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-su'' u g'ha a [[Palatizaçión|palatisasiùn]] de {{IPA|[s]|LIJ}} in {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, presèmpiu ''pachi'' (sing. *''passou'', "passu") e ''roucachi'' (sing. ''roucassou'', "rucassi")<ref name="Toso2014.81" />. * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-zu'' u g'ha a palatisasiùn de {{IPA|[z]|LIJ}} in {{IPA|[ʒ]|LIJ}}, presèmpiu ''curiougei'' (sing. ''curiousou'', "cu(r)iusi"). Pe' cuntru a manca inte ''amigui'' (sing. *''amigou'', "amighi"), mèntre *''anou'' u vegne ''agni''<ref name="Toso2014.81" />. * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-a'' u l'è de lungu in ''-e'', presèmpiu ''foulie'' (sing. *''foulia'', "fulìe") e ''nioure'' (sing. *''nioura'', "niu(r)e/nivu(r)e")<ref name="Toso2014.81" />. * l'agetìvu [[Numerâle|nüme(r)âle]] "dui/due" u g'ha bèn a duggia furma pe' genere, ''doui'' e ''doue''<ref name="Toso2014.81" />. * u [[Gràddo de paragón|süperlatìvu]] inti agetìvi u l'è fètu tantu cun PLUS che cun MAGIS, presèmpiu u gh'è ''rou chu jouve'', "u ciü zuvenu", e ''rou cer l'è mai blourou'', "u sé u l'è mai blö"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 81-82}}</ref>. * i [[Pronomme possescivo|prunummi]] e i [[Agetîvo posescîvo|agetìvi de pusessu]] i scangian pe' nüme(r)u e genere; defèti u gh'è ''mé'', ''mea'', ''mei'' e pöi ''so'', ''soua''/''soa'', ''seui'', ''seue'' e ''nostrou'', ''vostrou'' e cumpagnìa<ref name="Toso2014.82">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 82}}</ref>. * fra i [[Pronómme dimostratîvo|prunummi]] e i [[Agetîvo dimostratîvo|agetìvi dimustratìvi]], pe' "stu chi/lì" e "quellu" u se repiava u IPSU, presèmpiu ''essou payse'', "stu paìse", e ''tutti échi qui...'', "tütti quelli ch'i..."<ref name="Toso2014.82" />. U prunumme ''ésu'', cun va(r)û de "quellu", u se tröva au dì d'ancöi numma che in [[Dialetu pignascu|pignascu]], mèntre a furma, cun l'[[Aférexi|afe(r)esi]], ''su'' a l'è bèn ciü cumüne, registrâ survetüttu intu [[Lìgure òcidentâle|lìgü(r)e de punènte]], inta [[Burmia (valä)|Burmia]] e fina a [[Rensén|Rensèn]], mèntre a manca intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]]<ref name="Toso2014.126" />. * ''se'' pe' "quellu" (''ciò''), cumme in ''toutou ce que l'avèva'', "tüttu quellu (''ciò'') ch'u l'axeva", e ''ce chi me pò revegnir'', "quellu (''ciò'') ch'u me spêta". U gh'è ascì ina mensiùn, isulâ, cumme ''acò'', Pruvènsalismu strettu<ref name="Toso2014.82" />. * fra i [[Pronómme indefinîo|prunummi]] e i [[Agetîvo indefinîo|agetìvi indefinìi]], [[Pronómme quantitatîvo|quantitatìvi]] e [[Pronómme relatîvo|relatìvi]] u l'è duve(r)àu ''aotri'', "âtri", ''nechun''/''nichun'', "nisciün", ''tutou'' ascì intu sènsu de "ògni" (presèmpiu ''de tutou ma'', "de ògni mâ", se nù u l'è duve(r)àu ''quada''/''cada''), ''assai'' duve(r)àu pe' "abasta" (''mi végou encour assai'', "mi e veggu ancù abasta"). De ciü, u ''quanti'' a g'ha ascì in va(r)û d'[[Esclamaçión|esclamasiùn]], u prunumme relatìvu "[[Che (pronómme)|che]]" (''che'', ''il quale'') u l'è in ''chi''/''qui'' o, de votte, in ''que'', e u ''dounde'' u g'ha ascì u va(r)û de [[Pronómme interogatîvo|prunumme interugatìvu]], cumme pe'u [[Lengua françéise|fransese]] ''dont''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 82-83}}</ref>. * i [[Pronómme personâle|prunummi persunâli]] tònichi registrèi i sun ''mi'', "mi", ''er'', "vellu", da ILLU, ''naoutri'', "nüiâtri", ''voui''/''vouï'', "vüiâtri" e u "Vui" de [[Alocoçión|curtesia]], ascì inta furma curta ''ou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 83}}</ref>. U prunumme ''er'' u tröva ancù ina precisa curispunènsa inte l'entrutèra intemeliu, ma, a ògni moddu, a versciùn ''élu'' cu'u repìu da finâle a l'è bèn spantengâ a punènte de [[Sann-a|Saùna]], levàu che inta Burmia<ref name="Toso2014.126" />. * inta se(r)ie atuna sugetìva u l'è registràu pe'a primma persuna in ''a'', da l'&#8203;''e'' de EGO e pa(r)eggiu che a [[Biot]], ma a [[Munsu]] u se tröva numma che inti scriti ciü antìghi, cu'a furma tònica ''mi'' ch'a l'è pöi vegnüa ubligato(r)ia. U ''ti'', "ti", u gh'axeva da êsse turna ubligato(r)iu cuscì cumme a furma atuna da tèrsa persuna ''ou'', estesa fina au femenìn, mèntre davanti ae vucâle u se tröva numma che u ''l'&#8203;''. Aa tèrsa persuna plü(r)âle a furma atuna a l'è ''i'', e davanti a ina vucâle a cangia cumme che l'&#8203;''ou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 83-85}}</ref>. Da nutà che u prunumme atunu da primma persuna, de spessu estesu ascì aa quarta, u l'è duve(r)àu ancù au dì d'ancöi inta ciü parte da Rive(r)a de punènte, cu'u ''moussencou'' ch'u và bèn apröu a ste mudalitè<ref name="Toso2014.126" />. * e furme atune ublique registrèi e sun: ''me'', "me", ''rou''/''ou'', "u", ''ra''/''a'', "a", ''ne'', "ne (a vellu)", ''gué'', "ghe (a vellu)", ''gué'', "ghe (a velli)"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 85}}</ref>. * a [[Prepoxiçioin|prepusisiùn]] "de" a l'è ''de'' e a s'articula inte ''drou''/''dou'', ''dra'', ''dri''/''di'', ''dre''/''de'', cu'a furma in ''-r-'' ch'a se tröva inte testimunianse ciü antìghe. De votte a l'è duve(r)â ascì intu sènsu de "da"<ref name="Toso2014.86">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 86}}</ref>. * a prepusisiùn "a" a l'è ''a'' e a l'è registrâ inte articulasiùi ''à rou''/''aou''/''a l'&#8203;'', ''à ra'', ''à ri''/''ai''<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "da" a l'è ''da'', scrita pa(r)eggia ascì inte l'articulasiùn "daa"<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "inte, in", tantu intu sènsu de "drentu" che, de votte, inte quellu de "fra" a l'è ''ente''/''en'', cun de articulasiùi cunusciüe inte ''entou'', ''entra'', ''ente''. ''En'' u l'è duve(r)àu ascì primma du ge(r)undiu, presèmpiu ''en courrendou'', "curindu" e ''en nachendou'', "nascèndu"<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "cun" a l'è ''coun'', mênu che inta testimuniansa cun ciü infruènsa dau pruvensâle, dund'u cumpa(r)isce ascì a furma ''(e)me''<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "sciü" a l'è ''chu'', da lezze au mèximu moddu; de furme articulèi e sun ''chu rou''/''chu ou'', sciü u/in sciu, e ''chu ra''/''chu a'', sciü a/in scia<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "pe'" a l'è de lungu ''per'', levàu in'atestasiùn cumme ''prer'' che pe(r)ò, ciü che ina furma cun [[Metàtexi|metatesi]], a pà ciü de prubabile in sbaju de stampa<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 87}}</ref>. * a primma persuna plü(r)âle de l'[[Inperatîvo (mòddo)|imperatìvu]] e de l'[[Indicatîvo (mòddo)|indicatìvu]] presènte a l'è in ''-ému'' che, scibèn ch'a pagge ciü d'acôrdiu cu'e va(r)ietè du sèntru, a g'ha da êsse u sègnu da ciü antìga difuxùn de sta furma versu punènte, desligâ da l'infruènsa du [[Lengoa zeneize|zenese]] e in cuncumitansa cu'a dexinènsa stò(r)ica du [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] in ''-èm''. A presènsa de ''-amu'' registrâ a [[Biot]] a ne vegne(r)ea da in'u(r)igine mênu antìga rispettu au ''moussencou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 127-128}}</ref>. * a sciurtìa in ''-an'' da tèrsa persuna plü(r)âle de l'[[Indicatîvo prezénte|indicatìvu presènte]] da primma cuniugasiùn e de l'[[Indicatîvo inperfètto|imperfettu]] a l'è sègnu che, inte tère du punènte ch'i van in ''-a'', a g'ha da éssighe stèta in'evulusiùn de ciü, cun l'estensciùn da tèrsa persuna aa sèsta<ref name="Toso2014.128">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 128}}</ref>. * a segunda persuna plü(r)âle de l'indicatìvu presènte du vèrbu êsse a l'è ''sé'', cumme a [[Ventemiglia|Vintimìa]], cuntru da furma ''sei'', ciü cumün intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] e truvâ ascì a [[Biot]] e a [[Vallauris]], ch'a pà ch'u ne vegne da in'infruènsa du [[Lìgure centrâle|lìgü(r)e du sèntru]]<ref name="Toso2014.128" />. * e furme de l'indicatìvu imperfettu ''dasea'', "daxeva", e ''pougea'', "puxeva", i van d'acôrdiu cun quantu registràu pe' de va(r)ietè de sèntru-punènte, dund'u s'è estesu u tìpu analògicu in sce "dixeva", mèntre pe' l'Intemelia, cumme a Vintimìa, st'evulusiùn a manca<ref name="Toso2014.128" />. * a primma persuna du [[Congiontîvo prezénte|cungiuntìvu presènte]] a l'è ''seche'', a mèxima che intu lìgü(r)e de punènte e de sèntru-punènte levàu quarche scitu ch'u g'ha u ''segge'' pe' in'infruènsa ciü mudèrna dau sèntru<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 128-129}}</ref>. * u "lì" duve(r)àu ascì intu sènsu de ''qui'', cumm'u se tröva, presèmpiu, in [[Arbenga]] e a [[Puntedasce]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 129}}</ref>. == Scintassi == Fra e particula(r)itè e e regule ch'i se trövan inta scintassi e inta furmasiùn de pa(r)olle, i se ponen mensunà: * l'[[Articolo|articulu]] avanti du [[Nómme|numme]] u l'è duve(r)àu ascì inte custrusiùi esurtatìve, presèmpiu ''à rou croquer, i fanti'', "au campanìn, fiöi"<ref name="Toso2014.93">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 93}}</ref>. * l'articulu primma du pusesìvu u nu l'è ubligato(r)iu se u numme u l'è de pa(r)entèlla o in titulu, presèmpiu ''a ri seui pei'', "ai sò pé", e ''seue Signourie'', "sò Scignu(r)ìa". Inti tòcchi cun ciü infruènsa du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] u se tröva pe' cuntru quarche ecesiùn, cun l'articulu ch'u nu gh'è ciü<ref name="Toso2014.93" />. * de dòppu di [[Verbo|vèrbi]] de muvimèntu a l'è duve(r)â de regula a [[Prepoxiçioin|prepusisiùn]] "a", fina in ''mi vo a partir'', "mi e vaggu a partì", intu sènsu de "mi e g'ho da partì"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 93-94}}</ref>. * cu'i vèrbi a l'[[Infinîo (mòddo)|infinìu]], a l'[[Inperatîvo (mòddo)|impe(r)atìvu]] e au [[Gerùndio (mòddo)|ge(r)undiu]] i [[Pronomme|prunummi]] i sun pe'u ciü di proclitichi, presèmpiu ''per ou pour secourir'', "pe' purêlu giütà", e ''s'enchir a ventre'', "impîse a pansa"<ref name="Toso2014.94">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 94}}</ref>. Intu lìgü(r)e d'ancöi sta custrusiùn a gh'è numma che in [[Dialetto monegasco|munegascu]], de prubabile pe' ina cunvergènsa inte l'evulusiùn ligâ a de infruènse gallurumanse<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 127}}</ref>. * a l'è duve(r)â a negasiùn duggia, presèmpiu ''nou m'an lachaou pa un choun'', "i nu m'han lasciàu in ciòddu", ''nichun n'avea rè de courageou'', "nisciün u l'axeva de cu(r)aggiu"<ref name="Toso2014.94" />. * pe'a furmasiùn de pa(r)olla a l'è rilevante u diminutìvu in ''pichin'', "picìn", cuntru de l'&#8203;''-un'' du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] e, in parte, du [[Lìgure òcidentâle|lìgü(r)e de punènte]]<ref name="Toso2014.94" />. * pà ch'u ghe secce i rèsti d'ina furma de [[Pronómme posescîvo|prunumme pusesìvu]] in pusisiùn enclitica, registrâ inta pa(r)olla de pa(r)entèlla ''cougnàmou'', "cügnàu", in cangiu du ''cougnà'' au femenìn<ref name="Toso2014.94" />. == Lèscicu == {{Véddi ascì|Lista de pa(r)olle cunusciüe in figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}[[Immaggine:FIGOUN lexique Mons.jpg|thumb|''Lèscicu de Munsu'', archivi de Villeneuve-Beauregard. A despêtu du quarche scia(r)attu pe'a sò descuvèrta inti [[Anni 2000|ànni 2000]], u l'è numma che ina recampâ de pa(r)olle in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], fòscia duve(r)èi cumme nòtta pe' lezze in tèstu inte sta lengua<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 65-66}}</ref>|sinistra]]U léscicu du figùn u nu l'è gua(r)i cunusciüu, scicumme ch'u nu gh'è ni gua(r)i de testimunianse ni ste lì i sun de gran va(r)û ducumenta(r)iu, scicumme ch'e parlan d'argumènti luntèi dai meju pe' rènde a tradisiùn du pòstu. A l'è ansi ve(r)a che, inti ürtimi tèmpi de quand'u l'é(r)a duve(r)àu, u figùn e, intu detaju, u ''moussencou'', u meju registràu, u gh'axeva u(r)amài ina cumpunènte gallurumansa ciütòstu marcâ, cruvìa giüstu da quarche adatamèntu de [[Fonética|funetica]] o de [[Morfologîa|murfulugìa]] e intrâ intu parlâ tantu dau [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] che dau [[Lengua françéise|fransese]], pe' mezu du primmu. Stu prucessu u g'ha pe(r)ò da êsse andètu avanti pe' pa(r)eggi ànni e pe' evulusiùi sücesìve, ch'u nu se sciorte a lezze pe'u pôcu nüme(r)u de testimunianse<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', pp. 95-97}}</ref>. A prupôxitu de stu fètu u se pò nutà in sèrta quantitè de scinònimi e de dugiùi rispettu a quant'u duveva êsse u lèscicu u(r)iginâle du ''moussencou'': fra i esempi ciü cè(r)i i se ponen regurdà a presènsa, intu mèximu scritu, de ''campana'' e ''campaner'' pe' "campana" e "campanâ" asemme a ''crouquer'' pe' "campanìn", o ancù de furme dugge fina d'elemènti gramaticâli cumme ''coun'' e ''emé'', ''ma'' e ''mè'', ''prestou'' e ''leou''. Dai gallicismi i se vegghen ascì di pesanti adatamènti inta murfulugìa cumme ''daoumageou'' ("pecàu", da ''dommage'') e ''lougissou'' ("albèrgu", da ''logis''), ch'i ne mustran bèn cumme a cunservasiùn de {{IPA|[u]|LIJ}} atuna aa fìn de pa(r)olle a gh'avesse in va(r)û distintìvu de stu parlâ rispettu a quelli vixìn. De ciü, inte l'ambitu da "cunfüxùn de vucabula(r)iu" ch'a l'axeva interesàu u ''moussencou'' aa fìn da sò vitta, i se ponen truvà di gallicismi intrèi intu parlâ cumme ''ancuéï'' e ''fuégou'' pe' "ancöi" e "fögu", dund'u se và apröu aa funetica du pruvensâle, duve(r)àu de prubabile pe' in [[lapsus]] lenguisticu cumün inti ürtimi tèmpi du ''moussencou''. De ciü, u se tröva di adatamènti inta murfulugìa cumme ''dounde'' duve(r)àu ascì a prunumme, in sciu mudèllu du fransese ''dont'', e a prepusisiùn ''per'' ch'a pìa a funsiùn de "da", dau fransese ''par''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', pp. 97-99}}</ref>. Fra de sence pa(r)olle registrèi intu ''moussencou'', pe' interesse e se ponen regurdà: * ''caïr'' pe' "cazze" e *''carer'' pe' "avêghe de besögnu", registrèi numma che avanti du [[XIV secolo|Trexèntu]], cumme inte l'[[Anònimo zeneize|Anònimu zenese]], scibèn che a segunda a pu(r)ea vegnìne ascì da in prèstitu dau pruvensâle<ref name="Toso2014.129">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 129}}</ref>. * ''caoussai'' pe' "scarpe" e ''uvernou'' pe' "invernu", duve(r)èi numma che inte l'entrutèra de l'[[Intemelia]] (''uvernou'' ascì in sci cunfìn cu'a [[Burmia (valä)|Burmia]]), registrèi inti scriti in [[Lengoa zeneize|zenese]], rispetivamènte, fìn au [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e au [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref name="Toso2014.129" />. * e ghe sun pöi de pa(r)olle che, in antìgu, i l'é(r)an duve(r)èi int'ina regiùn ciü larga, presèmpiu ''descou'', "to(r)a dunde impastà", truvàu ancù inte quarche scitu du punènte cu'in sènsu de pôcu dife(r)ènte, ''didoumenega'', "dumenega", ch'u turna a l'estremitè da Ligü(r)ia de punènte e inta Burmia, ''foudir'', "scussà", va(r)iante metaplastica de "''faudâ''" ch'a se tröva inte quarche paìse de l'Intemelia, e ''sciamenà'', "spantegà", registrâ ancù inta [[Valâ do Stùra|valâ du Stü(r)a]] e inte l'entrutèra de [[Väze|Va(r)azze]]<ref name="Toso2014.129" />. * fra de quelle ciü in cumün cun l'area de sèntru-punènte, e ghe sun pe' cuntru u ''tousa'', "fìa", ''fante'', "fiö", e ascì "fìu" a [[Munsu]], ''giava'', "biava", cu'a versiùn palatalisâ segundu a regula ch'a l'ha lasciàu u pòstu a in'infruènsa setentriunâle ch'a manca inte pôchi sciti spanteghèi pe' tütta a Ligü(r)ia, ''devihou'', "spassu(r)a", ch'u se tröva ascì inta Burmia, e ''laus(u)'', "lampu", che, s'a fusse ina vuxe du ''moussencou'' strettu a truve(r)ea de ligammi cun l'estremitè de punènte da Ligü(r)ia, cu'a Burmia e ascì cun di papèi antìghi da Zena e [[Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 129-131}}</ref>. * de âtre pa(r)olle, in pò mênu isulèi, i trövan tütti de pröa intu Punènte, ciü che in variu mòddu inti sciti da vixìn. Fra de sti lì, i se ponen regurdà ''barma'', "arma", ''garbou'', "garbu", ''tardiou'', "tardi", ''vesou'', "zuncu", ''bruscou'', "bresca", ''choun'', "ciòddu", *''chaigar'', "ineiguà", ''lavèsou'', "lavezzu" e ''cesèio'', "sezegu(r)a"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 131}}</ref>. == Grafìa == A grafìa duve(r)â intu figùn a l'è aa fransese, cun quarche dife(r)ènsa fra in scritu e l'âtru. {| class="wikitable" !Letére !Sòi IPA/AFI !Nòtte |- |A |{{IPA|[a]|LIJ}} | |- |B |{{IPA|[b]|LIJ}} | |- |C |{{IPA|[k]|LIJ}} | |- |CH |{{IPA|[ʧ]|LIJ}}/{{IPA|[ʃ]|LIJ}} |Presèmpiu ''chu'', "ciü", e ''chour'', "sciu(r)a". Pe'u segundu câxu u se tröva ascì a furma ''sch'', cumme in ''laschaou'', "lasciàu" |- |Ç |{{IPA|[s]|LIJ}} | |- |D |{{IPA|[d]|LIJ}} | |- |E |{{IPA|[e]|LIJ}}/{{IPA|[ɛ]|LIJ}} |Presèmpiu u "che" u se tröva scritu cumme ''che'', ''que'', ''què'' e ''qué'' |- |É |{{IPA|[e]|LIJ}} | |- |È |{{IPA|[ɛ]|LIJ}} | |- |F |{{IPA|[f]|LIJ}} | |- |G |{{IPA|[ʒ]|LIJ}}/{{IPA|[dʒ]|LIJ}}/{{IPA|[g]|LIJ}} |Presèmpiu ''vegin'', "vexìn/vixìn", ''vegeou'', "veggiu" scritu ascì ''vejou'', e ''gatou'', "gattu". |- |GL |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''figlio'', "fìu"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-ll-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |GN |{{IPA|[ɲ]|LIJ}} |Presèmpiu ''gagnar'', "guagnà" |- |H | |Mütta, duve(r)â intu digramma CH, {{IPA|[ʧ]|LIJ}} |- |I |{{IPA|[i]|LIJ}} |Inte dexinènse scrite cumme ''-in'', a sò prununsia a pu(r)ea êsse ascì in ''-en'', aa fransese<ref name="Toso2014.72" /> |- |I |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''counseier'', "cunsejé"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-ll-'' o ''-gl-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |Ï |{{IPA|[i]|LIJ}} | |- |J |{{IPA|[ʒ]|LIJ}}/{{IPA|[dʒ]|LIJ}} |Presèmpiu inte ''ou dije'', "u dixe". A grafìa de {{IPA|[dʒ]|LIJ}} in ''j'' a l'è in Pruvènsalismu, cumme, presèmpiu, inte ''Jesu'', "Gesû"<ref name="Toso2014.73" /> |- |L |{{IPA|[l]|LIJ}} | |- |LL |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''pillaou'', "piàu"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-gl-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |M |{{IPA|[m]|LIJ}} | |- |N |{{IPA|[ɱ]|LIJ}}/{{IPA|[n]|LIJ}}/{{IPA|[ŋ]|LIJ}} | |- |O |{{IPA|[o]|LIJ}}/{{IPA|[ɔ]|LIJ}} | |- |EU |{{IPA|[ø]|LIJ}} | |- |OEU/ŒU |{{IPA|[œ]|LIJ}} | |- |OU |{{IPA|[u]|LIJ}} | |- |P |{{IPA|[p]|LIJ}} | |- |Q(U) |{{IPA|[k]|LIJ}} |L'evulusiùn du grüppu QU + vucâle u g'ha ina grafìa nu gua(r)i fissa, cun di dübbi in sciu fètu ch'u secce sciurtìu in {{IPA|[k]|LIJ}} o {{IPA|[kw]|LIJ}}. A ògni moddu, a primma sciurtìa a pà bèn ciü prubabile<ref name="Toso2014.76" /> |- |R |{{IPA|[r]|LIJ}}/{{IPA|[ɹ]|LIJ}} |A prununsia da ''r'' a l'è difissile da capì, scicumme ch'a nu l'è marcâ intu scritu. A ògni moddu, mirandu ae va(r)ietè lìgü(r)i vixìne, a gh'axeva da êsse {{IPA|[ɹ]|LIJ}} quande intervucalica e aa fìn de pa(r)olle e {{IPA|[r]|LIJ}} quand'a l'è davanti, au mancu, a ina [[Consonànte labiâle|labiâle]] o a ina [[Consonànte velâre|vela(r)e]]<ref name="Toso2014.74-75" /> |- |RR |{{IPA|[r]|LIJ}} |Presèmpiu ''barravan'', "sbaravan" |- |S |{{IPA|[s]|LIJ}}/{{IPA|[z]|LIJ}}/{{IPA|[ʒ]|LIJ}} |A {{IPA|[ʒ]|LIJ}} a l'è de rè(r)u scrita ascì ''s'' cumme, de prubabile, in ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.78" /> |- |T |{{IPA|[t]|LIJ}} | |- |TZ |{{IPA|[ts]|LIJ}}/{{IPA|[dz]|LIJ}} |De prubabile; numma pe' [[Biot]] |- |U |{{IPA|[y]|LIJ}}/{{IPA|[w]|LIJ}} | |- |V |{{IPA|[v]|LIJ}} | |- |Y |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, {{IPA|[i]|LIJ}} |Presèmpiu ''piyava'', "piava"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-ll-'', ''-gl-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" />. Duve(r)â ascì pe' {{IPA|[i]|LIJ}} presèmpiu inte ''payse'', "paìse" |- |Z |{{IPA|[z]|LIJ}} |Presèmpiu inte ''za'', "zà" |} == Testimunianse scrite == {{Figun|variànte= moussencou}} {{Çitaçión|Grigueur Guignon à lagna<br />Ou dije che l'avea drou ben à ra campagna.<br />I m'an pillaou ca mea,<br />I nou m'an laschaou pa un choun.<br />Mi soun entra misera;<br />S'a posso me recaterò<br />''La ca, lou ben & la terro, &c.''|Tòccu d'ina puesìa de Munsu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean-Pierre Papon|tìtolo=Voyage littéraire de Provence|url=https://books.google.com/books?id=KJgBAAAAYAAJ&pg=PA231|ànno=1780|editô=Chez Barrois|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=231-232}}</ref>}} * ''Toccu d'ina puesìa'' de [[Munsu]], trascrita inte {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Pierre Papon|tìtolo=Voyage littéraire de Provence|url=https://books.google.com/books?id=KJgBAAAAYAAJ&pg=PA231|ànno=1780|editô=Chez Barrois|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=231-232}} * ''Tradusiùn da Parabula du fiö larghé'' intu parlâ de Munsu e d'[[Escragnolles]] fèta du [[1807]], pübbricâ inte {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Mémoires et dissertations sur les antiquités nationales et étrangères publiés par la société royale des antiquaries de France|url=https://books.google.com/books?id=BCNAAQAAMAAJ&pg=PA524|ànno=1824|editô=Chez J. Smith|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|p=524|volùmme=Vul. VI}} * ''Tradusiùn da Parabula du fiö larghé'' intu parlâ de Munsu e d'[[Escragnolles]], cumme pübbricâ inte {{Çitta publicaçión|outô=Carlo Salvioni|ànno=1918|tìtolo=Versioni alessandro-monferrine e liguri della parabola del figliuol prodigo tratte dalle carte di Bernardino Biondelli|revìsta=Classe di scienze morali, storiche e filologiche. Memorie|editô=Accademia Nazionale dei Lincei|volùmme=Se(r)ie V|nùmero=15|pp=772-773|léngoa=IT|url=https://books.google.com/books?id=lFu30AEACAAJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]]|tìtolo=La Siagne, poème lyrique par Rebuffel Pons, cultivateur|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54241003|ànno=1874|editô=Marie-Bernard|çitæ=Notre-Dame de Lérins|léngoa=FR, LIJ, OC}} Dui canti in sce dexe i sun in ''moussencou''. * ''[[Poæ nostro|Pa(r)e nostru]]'' e ''[[Ave Màia|Ave Ma(r)ìa]]'' intu parlâ de [[Munsu]] e [[Escragnolles]], de [[Biot]] e de [[Vallauris]], pübbrichèi inte {{Çitta publicaçión|outô=Paul Sénequier|ànno=1879|tìtolo=Les patois de Biot, Vallauris, Mons et Escragnolles|revìsta=Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritimes|volùmme=Vul. 16|pp=357-366|léngoa=LIJ, FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5602755f/f359.item}} * [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]], ''[[E doue bessoune]]'', pübbricâ inte {{Çitta publicaçión|outô=|ànno=1899|tìtolo=E doue bessoune|revìsta=Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritimes|volùmme=Vul. 16|pp=301-306|léngoa=LIJ, FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5706378j/f327.image}} * Théopile Jordan, ''Sarva-terra'', pübbricâ inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=Felibrejado de l'Ascensien a l'ounour dòu majourau Gantèume d'Ille|url=https://books.google.com/books?id=Gn0-AQAAMAAJ|ànno=1901|editô=Sestius|çitæ=Aixe-en-Provence|léngoa=FR, LIJ, OC|pp=44-47}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta publicaçión|outô=Paul Sénequier|ànno=1879|tìtolo=Les patois de Biot, Vallauris, Mons et Escragnolles|revìsta=Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|volùmme=6|p=357|léngoa=FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5602755f/f359}} *{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Linguistica di aree laterali ed estreme: contatto, interferenza, colonie linguistiche e "isole" culturali nel Mediterraneo occidentale|url=https://books.google.com/books?id=nfp5PQAACAAJ&dq|ànno=2008|editô=Le Mani|çitæ=Reccu-Udine|léngoa=IT|cid=Toso, 2008|ISBN=8-880-12445-5}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta lìbbro|outô=Frédéric Mistral|tìtolo=Lou Tresor dóu Felibrige ou Dictionnaire provençal-français: embrassant les divers dialectes de la langue d'oc moderne|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k74854/f1138|ànno=1878|editô=Imprimerie Veuve Remondet-Aubin|çitæ=Aix-en-Provence|léngoa=FR|p=1131|capìtolo=Figoun}} * {{Çitta lìbbro|outô=Jules Ronjat|tìtolo=Grammaire istorique des parles provençaux modernes|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k58339580/f55|ànno=1930|editô=Société des Langues Romanes|çitæ=Montpellier|léngoa=FR|p=24|volùmme=Vul. 1}} * {{Çitta publicaçión|outô=Luigino Maccario|outô2=[[Rensu Villa|Renzo Villa]]|outô3=[[Fiorenzo Toso]]|dæta=Frevâ 1984, Marsu 1985, Arvì 1985, Arvì 1987, 1995, 1996|tìtolo=Etnia brigasca, Figui, Ancora sui figui, Nuove note sul termine figun, Appunti per una storia della parola figun|revìsta=La Voce Intemelia / Intemelion|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20110710133228/http://www.cumpagniadiventemigliusi.it/La_Voce_Intemelia/Figui_de_Figogna.htm#intemelion}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] bbyxcvcjwm0dgczzyga0jkyy3on7mhc 0 17706 273579 273418 2026-08-27T18:36:10Z N.Longo 12052 e 273579 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cuni |Tipo = [[comun|cumün]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Pms}} ''Coni'', {{It}} ''Cuneo''</div> |Panorama = Cuneo PiazzaGalimberti panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciàssa Galimberti</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrizia Manassero |Partito = PD |Data elezione = 4-7-2022 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 55819 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2025&i=D7B Dètu Istat] - Pupulasiùn residènte ai 31 d'agustu du 2025. |Aggiornamento abitanti = 31-8-2025 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = 22 cumitèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141220194434/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/la_citta/ComitatiCartina.pdf|tìtolo=Cartina comitati|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], [[Vignolo]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3s |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3012 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = De Cuni<br />{{Maioscolétto|([[Lengua brigašca|br]])}} ''cuneéṡ''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Alesciandria|léngoa=LIJ, IT|p=140|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref><br />{{Pms}} ''coniees'' |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-mòtto = Mòttu |Motto = {{Maioscolétto|Ferendo}} |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cuneo (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Cuni'''{{#tag:ref|''Cuni'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], [[Lengua brigašca|brigascu]], [[Dialettu garescìn|garescìn]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cüneu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA12773|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|p=25}}</ref>|group=n.}} (''Coni'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], prununsiàu {{IPA|[ˈkʊni]}}, ''Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] du [[Piemonte|Piemunte]] de 55.798 abitanti, sêde de [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]] e de [[Diocexi de Cuni|diocexi]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/>. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cuneo/?search=Cuneo%2F|tìtolo=Cuneo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>. A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna. == Geugrafìa == === Terito(r)iu === [[Immaggine:Cuneo e Bisalta.jpg|sinistra|miniatura|Cuni cu'a [[Munte Bisarta|Bisarta]] de derê]] U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du [[Piemonte|Piemunte]], grossu moddu intu mezzu fra a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], au nòrd-èst, e a cadena de [[Arpi|Àrpi]], a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de [[Langhe]] e, in linea d'a(r)ia, a 70&nbsp;km dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]]. I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431&nbsp;mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de [[Ronchi (Cuni)|Ronchi]], ai 615&nbsp;m da frasiùn de [[San Rocco Castagnaretta]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|tìtolo=Cuneo in cifre|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexêna de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a [[Còlla de l'Agnélu]] (2.748&nbsp;m), a punènte a [[Còlla da Lumbarda]] (2.350&nbsp;m) e a [[Còlla da Madalêna]] (1.996&nbsp;m) e a meridiùn a [[Còlla de Tenda]] (1.871&nbsp;m) e a [[Cóla ed Cazótu|Còlla de Casòttu]] (1.379&nbsp;m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaalpina.org/cuneo-e-citta-alpina-dellanno-2024/|tìtolo=Cuneo è «Città Alpina dell’anno 2024»|léngoa=IT|vìxita=24 dixémbre 2023}}</ref>. A sitè a l'è traversâ dai sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.parks.it/parco.gesso.stura/mapl.jpeg|tìtolo=Parco Gesso Stura, mappa|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150402181339/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/foto-gallery/la-capitale-verde-del-piemonte.html|tìtolo=La "Capitale verde del Piemonte"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte [[Grâna (turènte)|Grâna]]<ref name=":0" />. Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121021071204/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/class2012_02prov.pdf|tìtolo=Classificazione sismica al 2012|outô=Prutesiùn Sivìle|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. === Climma === U climma de Cuni u l'è du tìpu [[Clìmma tenpiòu ùmio|tempe(r)àu sub-cuntinentâle]], cun di inverni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6&nbsp;°C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6&nbsp;°C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3&nbsp;°C<ref>{{Çitta web|url=https://it.climate-data.org/location/1111/|tìtolo=Temperatura media annua|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. A Cuni u ciöve de media 950&nbsp;mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a [[Turin|Tü(r)ìn]], pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invernu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44&nbsp;mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efettu du ''[[Stau]]'' di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de [[Arpi|Àrpi]], ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü. A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2&nbsp;m/s<ref>{{Çitta web|url=http://www.meoweather.com/history/Italy/na/44.3833333/7.5333333/Cuneo.html|tìtolo=Giorni di nebbia all'anno|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa<ref>{{Çitta web|url=https://weatherspark.com/averages/32271/Cuneo-Piemonte-Italy|tìtolo=Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Italy/Cuneo/climate-profile.aspx?month=1|tìtolo=Medie mensili Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti<ref>{{Çitta web|url=http://www.comuni-italiani.it/soleluna/comune/004078/|tìtolo=Alba/tramonto Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. Mi(r)andu a [[clascificasiùn du climma de Köppen]], Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni [[1961]]-[[1990]]. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Cuni - Sèntru ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |5,3 |7,0 |10,9 |14,7 |19,1 |23,6 |26,6 |25,4 |21,5 |15,4 |9,6 |6,3 |6,2 |14,9 |25,2 |15,5 |15,5 |- !T. min. media (°C) | -1,8 | -0,7 |2,6 |6,1 |9,9 |13,9 |16,6 |16,1 |13,0 |7,8 |2,9 | -0,4 | -1,0 |6,2 |15,5 |7,9 |7,2 |- !Nivu(r)e (okta au giurnu) |4 |4 |4 |5 |4 |4 |3 |4 |5 |4 |4 |3 |3,7 |4,3 |3,7 |4,3 |4 |- !Precipitasiùi (mm) |52 |51 |88 |116 |126 |88 |44 |53 |77 |109 |94 |64 |167 |330 |185 |280 |962 |- !Giurni d'ègua |5 |5 |8 |9 |10 |8 |5 |5 |6 |8 |7 |5 |15 |27 |18 |21 |81 |- !Giurni de neggia |3 |2 |1 |1 |1 |1 |0 |1 |1 |3 |3 |5 |10 |3 |2 |7 |22 |- !Vèntu (diresiùn-m/s) |SW 2,2 |SW 2,2 |SW 2,2 |NE 2,3 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,1 |NE 2,1 |SW 2,1 |SW 2,2 |SW 2,3 |2,2 |2,2 |2,2 |2,1 |2,2 |} == Sto(r)ia == === Etè antìga === A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna. Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de [[Auriate]], sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di [[Franchi]], fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi. === Etè de mezzu === ==== Fundasiùn de Cuni ==== Fina dai tèmpi di [[Longobàrdi|lungubardi]] u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'[[abasìa de San Darmàssu de Pedona]], pe' passà de dòppu au [[Diocexi de Àsti|vescu de Àsti]]. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de ''[[Augusta Bagiennorum]]'', au dì d'ancöi [[Bene Vagienna]], cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di [[Liguri Antighi|lìgü(r)i]] [[Bagienni]]. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu [[cumitàu de Auriate]], cu'u [[Stü(r)a]] ch'u marcava i tèrmi fra e [[Arçidiòcexi de Turìn|diocexi de Tü(r)ìn]] e [[Diòcexi d'Àsti|de Àsti]] e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a [[Regio IX Liguria|Ligü(r)ia]] e a [[Lonbardîa (región stòrica)|Lumbardìa]]. E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme [[Quaranta]] e [[Brusaporcello]], pe' schivà e pretese di [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]] e [[Marchesàu de Salüssu|de Salüssu]] i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in [[Milan|Milàn]] cumme che l'impe(r)atû [[Federigo Barbarossa|Fede(r)igu Barbarussa]] u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme ''Monte Vico'', [[Munduì]], e [[Savijàn]]. A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du [[XII secolo|Millesèntu]], quande, du [[1198]], Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana. ==== Guère cu'i marchesi ==== Du [[1204]], i [[Marchesàu de Salüssu|marchesi de Salüssu]] i l'han dicia(r)àu guèra a [[Asti|Àsti]] e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau [[1202]], a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]], [[Marchesàu de Büsca|de Büsca]], [[Marchesàu de Sêva|de Sêva]], [[Du Carettu (famiggia)|du Carettu]] e [[Marchesàu de Clavesâna|de Clavesâna]], ciü che a sitè d'[[Àrba (Italia)|Àrba]]. Pe(r)ò, du [[1206]] u marchese [[Manfrêdu II de Salüssu]] u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de [[Villafalletto]], [[Costigliole Saluzzo|Costigliole]], [[Centallo]] e [[Romanisio]] de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu. A ògni moddu, du [[1210]] u Manfrêdu II de Salüssu e u [[Guièrmu VI du Munferàu]] i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti. Pe' di papèi ch'i se trövan a [[Tolosa|Tulusa]], ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai [[Catari|Càtari]] a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta ''bourg tournant'', titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi versu a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu. Du [[1230]], Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u [[Borgo San Dalmazzo|Burgu de San Darmàssu]] e [[Savigliano|Savijàn]], cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de [[Milan|Milàn]], ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de [[Chivasso|Chivassu]]. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du [[1237]], du [[1238]] a l'è finìa au [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau [[1251]], ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n ''miles'', paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle [[Val Grana|du Grâna]] e [[Val Maira|du Maira]], spartìe cu'a grande [[abasìa de San Darmàssu]]. ==== Fra i angiuìn e i Savoia ==== Du [[1259]] u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au [[Carlo d'Angiò|Carlu d'Angiò]], cunte de [[Provensa|Pruvènsa]]. I angiuìn, du [[1306]], i l'han purtàu a Cuni a secca du [[Régno de Nàpoli|regnu de Napuli]], regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du [[1307]] firmàu fra u senescallu du [[Carlo II d'Angiò|Carlu II d'Angiò]], u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a [[Àrba (Itlia)|Àrba]], Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai "pèi di munti". U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du [[1309]], i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]] e, int'in sigillu du Cumün du [[1379]], u se ghe tröva a scrìta "''Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis''". U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], pe'a primma votta, du [[1347]]-[[1348]], i [[Viscónti (famìggia)|Viscunti]] du [[1348]]-[[1356]], u [[marchesàu de Salüssu]] du [[1356]] e, turna, i Viscunti du [[1366]]-[[1372]]. Du [[1382]] Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'[[Amedeu IV de Savoia]], u "cunte vèrde", in cangiu du sò agiüttu aa regìna [[Giovanna d'Angiò|Giuànna d'Angiò]] a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu [[Ducâto de Savöia|stâtu di Savoia]], pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a [[Savoia]] e a [[cuntea de Nissa]], cu'a funsiùn, daa fìn da [[Goæra di çent'anni|guèra di sent'ànni]] fin'ai tèmpi du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], de blucà e pretese di fransesi in scia [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> – Statuta civitatis Cunei, 1590 – BEIC 14493098.jpg|I statüi de Cuni du [[1590]] Belagerung von Coni-1691-Huchtenburg.jpg|[[Jan van Huchtenburgh]], l'asêdiu de Cuni du [[1691]] Cuneo (1726) - 2.jpg|Vista de Cuni du [[1726]] Le prince de Conti à la bataille de Coni, 30 septembre 1744.jpg|[[Henri Serrur]], ''Le prince de Conti à la bataille de Coni'', [[1837]] </gallery> Inti seculi da duminasiùn di [[Savöia (famìggia)|Savoia]], Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du [[1515]] e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u [[Françesco I|Fransescu I]]. Du [[1542]] u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau [[Claude d'Annebault]], turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du [[1557]]. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte [[Carlo Manfredi Luserna d'Angrogna|Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna]], l'[[Emanuele Filiberto di Savoia|Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du [[1639]] e du [[1641]], Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da [[Cristìna de Burbùn-Fransa|Cristìna de Burbùn]] e, du [[1691]], dai fransesi cumandèi dau [[Nicolas de Catinat]]. In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du [[1744]]. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa [[Bataja da Madònna de l'Urmu|Madònna de l'Urmu]] cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn [[Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum]], dìtu dae sò gènte u "Barùn Litrùn" e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu [[Baron Litron|in ballu]]. === Etè cuntempuranea === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Battaglia di Cuneo Bagetti.jpg|[[Giuseppe Pietro Bagetti]], Cuni piâ dai fransesi ai 28 d'arvì du [[1796]] Le Provincie d'Italia - Cuneo - Piemonte.jpg|A növa pruvinsa de Cuni aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] THE SPECIAL AIR SERVICE (SAS) IN ITALY DURING THE SECOND WORLD WAR NA25417.jpg|Surdatti inglesi aa messa pe'a fìn da guèra in Ciàssa Galimberti </gallery> Ai tèmpi de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère rivulusiuna(r)ie]], Cuni a l'è stèta piâ dau [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de [[Bataggia de Muntenötte|Muntenötte]], [[Bataggia de Dêgu|Dêgu]], [[Bataggia de Cuscèria|Cuscèria]] e [[Bataja de San Michê de Munduì|San Michê de Munduì]]. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du [[1799]], p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a [[Batàggia de Maréngo|vito(r)ia de Marengu]] tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi. Sutta au [[Primmu Impe(r)u fransese]] Cuni a l'è vegnüa a capitâle du [[dipartimèntu du Stü(r)a]], da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa d'ancöi]], levàu numma che u terito(r)iu da veggia [[pruvinsa de Sêva]], ch'u l'é(r)a finìu au [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimèntu de Muntenötte]]. Inti ànni da [[Restaoraçión|restaurasiùn]], a sitè a l'è stèta issâ a [[Diocexi de Cuni|diocexi]], vegnindu destacâ da [[Diocexi de Munduì|quella de Munduì]] du [[1817]], e, dau [[1859]], a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du [[1859]], a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di [[Cacioéi de Àrpi|Caciaûi de Àrpi]] du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]]. Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiâle]], Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a [[4° divixón arpìnn-a "Cuneense"|divixùn "Cuneense"]] pe'a sò ruìna inta [[Canpàgna de Rùscia|campagna de Rüscia]] e, fra u [[1943]] e [[1945]], tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a [[Rexisténsa italiànn-a|rexistènsa]], animâ da l'aucattu [[Duccio Galimberti]]. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du [[1944]] e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du [[1945]]. === Scimbuli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo-Stemma 1559.svg|U stemma de Cuni au [[1559]] Cuneo-Stemma.svg|U stemma de Cuni au dì d'ancöi Flag of Cuneo.svg|A bande(r)a de Cuni </gallery> Cun l'asêdiu du [[1557]] e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca [[Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni, "fedelìscima invitta", u titulu de sitè ai 31 de zenà du [[1559]], ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di [[Savöia (famìggia)|Savoia]] in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: "fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Manno|tìtolo=Bibliografia storica degli Stati della monarchia di Savoia|url=https://books.google.com/books/about/Biblioteca_storica_italiana.html?id=7x4RAAAAYAAJ|ànno=1893|editô=F.lli Bocca|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=85|volùmme=Vul. 5}}</ref>. U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du [[1936]]<ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?189|tìtolo=Cuneo, decreto 1936-01-28 DCG, riconoscimento di stemma|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/3762ea24-f26f-4b6e-a1df-faa081bf0b83/690-cuneo|tìtolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref>, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia: {{Çitaçión|Truncàu. U primmu inquartàu: 1° e 4° partìu de Vestfalia <small>(de purpu(r)a, au cavallu inarbu(r)àu e revertegàu d'argèntu)</small> e de Sasônia <small>(fasciàu de öttu tocchi d'ò(r)u e de negru, au crancelìn de vèrde, traversante in banda)</small>, inestàu in punta d'Angria <small>(d'argèntu ai trèi puntâli de russu, missi 1 e 2)</small>; 2° de Chiablese <small>(d'argèntu seminàu de plinti de negru, au leùn du mèximu, armàu e lampasàu de russu)</small>; 3° de Aòsta <small>(de negru, au leùn d'argèntu, armàu e lampasàu de russu)</small>; in sce tüttu in cö, de Savoia mudèrna <small>(de russu, aa crûxe d'argèntu)</small>. U segundu fasciàu d'argèntu e de russu. U scüu u l'è fianchezàu da due brunde de parma e surmuntàu daa cu(r)una de sitè aculâ da 'n nastru cu'u mòttu {{Maioscolétto|Ferendo}}.|3=Troncato. Il primo inquartato: 1° e 4° partito di Vestfalia <small>(di porpora, al cavallo inalberato e rivoltato d'argento)</small> e di Sassonia <small>(fasciato di otto pezzi d'oro e di nero, al crancelino di verde, attraversante in banda)</small>, innestato in punta di Angria <small>(d'argento ai tre puntali di rosso, disposti 1 e 2)</small>; 2° di Chiablese <small>(d'argento, seminato di plinti di nero, al leone dello stesso, armato e lampassato di rosso)</small>; 3° di Aosta <small>(di nero, al leone d'argento, armato e lampassato di rosso)</small>; sul tutto in cuore, di Savoia moderna <small>(di rosso, alla croce d'argento)</small>. Il secondo fasciato d'argento e di rosso. Lo scudo è accostato da due fronde di palma e sormontato dalla corona di città accollata da un nastro con il motto {{Maioscolétto|Ferendo}}.|lingua=IT}} U mòttu latìn da sitè, ''Ferendo'' ("Supurtandu"), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220601000000*/https://www.comune.cuneo.it/uploads/media/Il_palazzo_municipale_di_Cuneo.pdf|tìtolo=Il Palazzo municipale di Cuneo|outô=Giovanni Cerutti (a cü(r)a de)|léngoa=IT|p=7}}</ref>. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cuni}} === Minu(r)anse fu(r)èste === Ai 31 de dixèmbre du [[2024]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera e popolazione residente straniera per sesso al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun ''Dutto'', ''Giordano'', ''Giraudo'', ''Pellegrino'' e ''Bruno''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Persune lighèi cun Cuni === * [[San Steva da Cuni]] (Cuni, [[1340]] ca. - [[Gerusalemme|Gerüsalèmme]], [[1391]]), religiusu, martire e santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Carta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/stefano-da-cuneo-santo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 94|capìtolo=STEFANO da Cuneo, santo}}</ref>. * [[Angelo Carletti]] ([[Chivasso|Chivassu]], [[1411]] - Cuni, [[1495]]), religiusu, lete(r)àu e ümanista<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sosio Pezzella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-carletti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1977|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 20|capìtolo=CARLETTI, Angelo}}</ref>. * [[Gian Luigi Pascale]] (Cuni, [[1525]]/[[1530]] - [[Romma|Rumma]], [[1560]]), editû, tradutû e religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Susanna Pyronel|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gian-luigi-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Gian Luigi}}</ref>. * [[Carlo Pascale]] (Cuni, [[1547]] - [[Abbeville]], [[1625]]), lete(r)àu e diplumaticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Belligni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Carlo}}</ref>. * [[Giovanni Aicardi]] (Cuni, [[1550]] - [[Zena]], [[1631]]), architettu e inzegnê<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Labò|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-aicardi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=AICARDI, Giovanni}}</ref>. * [[Giovanni Francesco Ferrari]] (Cuni, [[1609]]/[[1610]] - [[Anqing]], [[1671]]), misciuna(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Bertuccioli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-francesco-ferrari_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRARI, Giovanni Francesco}}</ref>. * [[Bruno Bruni]] (Cuni, [[1714]] - [[Romma|Rumma]], [[1796]]), stò(r)icu e teolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Pignatelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/bruno-bruni_res-0bed41c1-87e9-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Bruno}}</ref>. * [[Pio Eula]] (Cuni, [[1722]]/[[1723]] - Cuni, [[1801]]), architettu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Signorelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-eula_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1993|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 43|capìtolo=EULA, Pio}}</ref>. * [[Vittorio Filippo Melano]] (Cuni, [[1737]] - [[Novæa|Nuva(r)a]], [[1813]]), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Palumbo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/vittorio-filippo-melano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2009|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 73|capìtolo=MELANO, Vittorio Filippo}}</ref>. * [[Maurizio Pipino]] (Cuni, [[1739]] - [[Symi]], [[1788]]), megu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rafaella Pilo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/maurizio-pipino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PIPINO, Maurizio}}</ref>. * [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (Cuni, [[1757]] - Cuni, [[1821]]), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Scalabrino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bartolomeo-bruni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Antonio Bartolomeo}}</ref>. * [[Bruno Lanteri]] (Cuni, [[1759]] - Pineròllu, [[1830]]), religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Griseri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-bruno-lanteri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LANTERI, Pio Bruno}}</ref>. * [[Giuseppe Barbaroux]] (Cuni, [[1772]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1843]]), aucattu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Narciso Nada|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-barbaroux_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1964|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 6|capìtolo=BARBAROUX, Giuseppe}}</ref>. * [[Franco Andrea Bonelli]] (Cuni, [[1784]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1830]]), ornitolugu e entumolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Baccio Baccetti|outô2=Pietro Omodeo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-andrea-bonelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BONELLI, Franco Andrea}}</ref>. * [[Alessandro Riberi]] ([[Stroppo]], [[1794]] - Cuni, [[1861]]), megu, academicu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierangelo Gentile|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-riberi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=RIBERI, Alessandro}}</ref>. * [[Lelio Della Torre]] (Cuni, [[1805]] - [[Padova|Pàduva]], [[1871]]), scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Di Segni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/della-torre-lelio-hillel_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1989|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 37|capìtolo=DELLA TORRE, Lelio Hillel}}</ref>. * [[Carlo Baudi di Vesme]] (Cuni, [[1809]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1877]]), lete(r)àu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maria Fubini Leuzzi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/baudi-di-vesme-carlo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BAUDI DI VESME, Carlo}}</ref>. * [[Gustavo Ponza di San Martino]] (Cuni, [[1810]] - [[Dronero]], [[1876]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-alessandro-gustavo-giorgio-filippo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Alessandro Gustavo Giorgio Filippo Maria}}</ref>. * [[Emilio Ferrero]] (Cuni, [[1819]] - [[Firense|Firènse]], [[1887]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Caciulli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Emilio}}</ref>. * [[Giovanni Toselli]] (Cuni, [[1819]] - [[Zena]], [[1886]]), atû de teâtru<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Emanuela Agostini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-toselli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 96|capìtolo=TOSELLI, Giovanni}}</ref>. * [[Antonio Allegretti]] (Cuni, [[1840]] - [[Carrara]], [[1918]]), scurtû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nello Tarchiani|outô2=Franco Russoli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-allegretti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=ALLEGRETTI, Antonio}}</ref>. * [[Coriolano Ponza di San Martino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1842]] - Cuni, [[1926]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-coriolano-cesare-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Coriolano Cesare Luigi}}</ref>. * [[Carolina Invernizio]] ([[Voghera]], [[1851]] - Cuni, [[1916]]), scritrixe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Zaccaria|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carolina-invernizio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 62|capìtolo=INVERNIZIO, Carolina}}</ref>. * [[Giuseppe Brignone]] (Cuni, [[1854]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1937]]), atû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sisto Sallusti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-brignone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRIGNONE, Giuseppe}}</ref>. * [[Gherardo Ferreri]] (Cuni, [[1856]] - [[Romma|Rumma]], [[1929]]), megu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Domenico Celestino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gherardo-ferreri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRERI, Gherardo}}</ref>. * [[Tancredi Galimberti]] (Cuni, [[1856]] - Cuni, [[1939]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_res-99642c2c-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Giovanni Muffone]] (Cuni, [[1859]] - [[Cortemilia]], [[1927]]), prefettu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Wladimiro Settimelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-muffone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUFFONE, Giovanni}}</ref>. * [[Lorenzo Michelangelo Billia]] (Cuni, [[1860]] - [[Firense|Firènse]], [[1924]]), studiusu de filusufia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Traniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lorenzo-michelangelo-billia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1968|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 10|capìtolo=BILLIA, Lorenzo Michelangelo}}</ref>. * [[Giovanni Battista Ceirano]] (Cuni, [[1860]] - [[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[1912]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-ceirano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CEIRANO, Giovanni}}</ref>. * [[Cesare Goria Gatti]] (Cuni, [[1860]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1939]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Brignone|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-goria-gatti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2002|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 58|capìtolo=GORIA GATTI, Cesare}}</ref>. * [[Camillo Manfroni]] (Cuni, [[1863]] - [[Romma|Rumma]], [[1935]]), prufesû e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Monsagrati|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-manfroni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MANFRONI, Camillo}}</ref>. * [[Luigi Caissotti di Chiusano]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1868]] - Cuni, [[1963]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandro Zussini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caissotti-di-chiusano-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CAISSOTTI DI CHIUSANO, Luigi}}</ref>. * [[Attilio Mussino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1878]] - Cuni, [[1954]]), ilustratû, fümetista e pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariadelaide Cuozzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/attilio-mussino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUSSINO, Attilio}}</ref>. * [[Antonio Stefano Benni]] (Cuni, [[1880]] - [[Losanna]], [[1945]]), impresa(r)iu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Pertici|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marcello-soleri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 93|capìtolo=SOLERI, Marcello}}</ref>. * [[Nino Berrini]] (Cuni, [[1880]] - [[Boves]], [[1962]]), giurnalista, scritû e dramatürgu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pino Fasano|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nino-berrini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1967|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 9|capìtolo=BERRINI, Nino}}</ref>. * [[Marcello Soleri]] (Cuni, [[1882]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1945]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Aldo Ferrabino]] (Cuni, [[1892]] - [[Romma|Rumma]], [[1972]]), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Treves|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/aldo-ferrabino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRABINO, Aldo}}</ref>. * [[Giorgio Federico Ghedini]] (Cuni, [[1892]] - [[Nervi|Nèrvi]], [[1965]]), cumpusitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Sardi De letto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-federico-ghedini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 53|capìtolo=GHEDINI, Giorgio Federico}}</ref>. * [[Augusto Rostagni]] (Cuni, [[1892]] - [[Muzzano (Italia)|Muzzano]], [[1961]]), filolugu clascicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Piras|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/augusto-rostagni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROSTAGNI, Augusto}}</ref>. * [[Sergio Ortolani]] ([[Napoli|Napuli]], [[1896]] - Cuni, [[1949]]), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Federica De Rosa|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/sergio-ortolani_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2013|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 79|capìtolo=ORTOLANI, Sergio}}</ref>. * [[Gastone Lambertini]] (Cuni, [[1902]] - [[Firense|Firènse]], [[1994]]), biolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Amedeo Giacomini]] (Cuni, [[1905]] - [[Romma|Rumma]], [[1979]]), fisicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulio Maltese|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amedeo-giacomini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 54|capìtolo=GIACOMINI, Amedeo}}</ref>. * [[Duccio Galimberti]] (Cuni, [[1906]] - [[Centallo]], [[1944]]), aucattu e partigiàn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Leonardo Ferrero]] (Cuni, [[1915]] - [[Trieste|Trièste]], [[1965]]), filolugu e prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Gigante|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Leonardo}}</ref>. * [[Nuto Revelli]] (Cuni, [[1919]] - Cuni, [[2004]]), stò(r)icu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lidia Piccioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/benvenuto-revelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=REVELLI, Benvenuto}}</ref>. * [[Valerio Verra]] (Cuni, [[1928]] - [[Romma|Rumma]], [[2001]]), prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Melica|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-verra_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2020|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 98|capìtolo=VERRA, Valerio}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Duomo di Cuneo - 2023-09-24 16-13-08 001.JPG|A catedrâle de Cuni Cuneo - Chiesa di Sant'Ambrogio - 2023-09-24 16-16-47 001.JPG|A gêxa de Sant'Ambröxu Cuneo - Chiesa di Santa Maria della Pieve - 2023-09-24 16-19-58 001.JPG|A faciâ de Santa Ma(r)ìa da Cêve Cuneo, Chiesa di San Sebastiano, esterno, facciata.jpg|Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn Chiesa di Sant'Anna, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de Sant'Ànna Santuario Madonna della Riva, Cuneo 01.jpg|U santua(r)iu da Madònna da Riva </gallery> ;Paròcchia da catedrâle * Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu: a l'è a catedrâle da [[diocexi de Cuni-Fusàn]] e a l'è mensunâ fina du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a gêxa d'ancöi a secce du [[XVII secolo|Seisèntu]], cun di âtri intervènti fèti pe'i dànni de l'asêdiu du [[1774]]. A catedrâle de Cuni a g'ha ina furma a crûxe grêga cuèrta da vorte a butte, cu'ina faciâ neuclascica. De drentu a l'è decu(r)â da pitü(r)e e finimènti fèti tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12213/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria del Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-02}}</ref>. ;Paròcchia de Sant'Ambröxu * Gêxa de Sant'Ambröxu: fina dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a Cuni u gh'é(r)a in gêxa dedicâ a [[Sant'Ambrœuxo|Sant'Ambröxu]], fèta növa aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e turna du [[XVIII secolo|Settesèntu]], quand'a l'ha piàu a sò furma d'ancöi, scibèn che i travai pe'a faciâ ba(r)òcca i sun finìi numma che du [[1890]]. Prugettu du [[Francesco Gallo (architettu)|Francesco Gallo]], de drentu a g'ha ina cianta a crûxe grega cun de capélle dae parte, cun de vorte e de mü(r)aje tütte decu(r)èi cu'in güstu ba(r)òccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12229/|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/185-chiesa-di-sant-ambrogio|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>. ;Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve * Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve: a se tröva intu veggiu, dund'i l'han fèta aa mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]] cumme capélla pe'u culêgiu di Gesuiti, sciü prugettu du [[Giovenale Botto]]. Cunsacrâ du [[1673]], du [[1773]] u gh'è stètu a supresciùn de l'urdine e, passàu quarche tèmpu, a l'è stèta rangiâ a gêxa paruchiâle, funsiùn ch'a l'ha tegnüu fina au dì d'ancöi. Derê da faciâ ba(r)òcca a g'ha ina sula navâ, cun quattru èrchi dae parte dund'i se dröven di atèi, ciü de quellu au fundu, de marme(r)u du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12228/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/183-chiesa-di-santa-maria-della-pieve|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref>. ;Paròcchia de San Michê * Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn: fundâ du [[1481]] in scia pòrte pe' [[Boves]], a l'è stèta fèta növa fra u [[1595]] e u [[1630]], pe' pià a sò faciâ d'ancöi de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De drentu a g'ha ina navâ sula, cuèrta da 'na cupula intu mezzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/11996/|tìtolo=Chiesa dei Santi Giacomo e Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Gêxa de Sant'Ànna: a punènte du cèntru, inte basse ch'e ne pian u numme. * Gêxa du Semina(r)iu Vescuvìle: capélla ch'a se tröva intu cumplessu du Semina(r)iu, au sò servissiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12197/|tìtolo=Chiesa del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Santua(r)iu da Madònna da Riva: fètu in curispundènsa d'ina funte, u l'existeva da primma du [[XV secolo|Quattrusèntu]] ma u l'è stètu fabricàu de növu ciü votte, a l'ürtimu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], p'esse stètu purtàu vìa da de bu(r)e du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]] o ruvinàu au tèmpu di asêdi da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_della_riva_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna della Riva (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa del Cuore Immacolato di Maria, Cuneo, campanile.jpg|A gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia Chiesa di Sant'Antonio, Cuneo, vista frontale.jpg|Sant'Antôgnu, vegnüu ina gêxa urtudossa Chiesa di San Giovanni Bosco, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni Bòscu Chiesa di San Paolo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Paulu, vista de frunte Chiesa del Sacro Cuore di Gesù (Cuneo).jpg|A gêxa du Sacru Cö </gallery> ;Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia * Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia: a l'è ina gêxa mudèrna, inandiâ du [[1957]] ma custruìa de növu, ciü grossa, a partì dau [[1961]], pe' êsse cunsacrâ du [[1970]]. Fèta int'in güstu mudèrnu, a g'ha ina faciâ a cabanna e de drentu a se svilüppa int'in'aula ünica, dund'u ghe fà lüxe sette grandi barcùi e in lüxernâ. Tantu l'atâ che u co(r)u, au fundu da gêxa, i sun fèti de legnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12214/|tìtolo=Chiesa del Cuore Immacolato di Maria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. * Santua(r)iu de Sant'Antôgnu de Pàduva: inte quartèi növi de Cuni, faciâ in sce Cursu Nissa, u santua(r)iu u l'è stètu issàu du [[1907]] pe' vuluntè du prève Don Peano, di [[Òpia picìnn-a da Divìnn-a Providénsa|fratti de Don Orione]]. Dau [[2003]] u l'è passàu aa cumünitè urtudossa rümêna, ricunusciüa dau [[2005]] cumme ina sò paròcchia da [[Diòcexi ortodòssa roménn-a d'Itàlia|diocexi d'Italia]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2016/01/chiesa-di-santantonio.html|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. ;Paròcchia de San Giuànni Bòscu * Gêxa de San Giuànni Bòscu: paròcchia ch'a l'è gestìa dai [[Socjêtæ Saleziànn-a de Sàn Gioâne Bòsco|salesièi de Don Bòscu]], urdine che a Cuni u gh'é(r)a dau [[1928]], a l'è ina custrusiùn mudèrna, cu'a sò primma prìa ch'a l'è stèta missa ai 8 de dixèmbre du [[1975]]. Passàu in ànnu precisu inta gêxa u se gh'è dìtu a primma messa, mèntre a cunsacrasiùn ufisiâle a l'è stèta ai 8 de dixèmbre du [[1977]]<ref>{{Çitta web|url=https://salecuneo.it/i-sale-a-cuneo/|tìtolo=I Sale a Cuneo|outô=Salesiani Don Bosco Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. Daa furma squadrâ, cun l'artâ intu cantu in faccia a quellu de l'intrâ, a l'è fèta de lastre de ciümèntu, de drentu cuèrtu da maùi a vista<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12219/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. ;Paròcchia de San Paulu * Gêxa de San Paulu: missa a meridiùn du sèntru, intu quartê növu cu'u mèximu numme, a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1976]], ch'u se n'è ti(r)àu sciü da prinsippiu a canònica e u primmu cian, duve(r)àu cumme gêxa pruviso(r)ia. Fra u [[1982]] e u [[1983]] u s'è finìu i travài, ch'i g'han dètu in tèitu a ciü ègue, rezüu da de trâve pusèi in sce duzze pilastri. Tantu a gêxa che u campanìn i sun de ciümèntu, de cu(r)û in sciu giancu, cun de mü(r)aje che drentu e sun ceghèi a ti(r)à l'öggiu versu l'atâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/195-chiesa-di-san-paolo|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12223/|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. ;Paròcchia du Sacru Cö * Gêxa du Sacru Cö: dedicâ au Sacru Cö du Segnû, a se faccia in sce l'àsse de Vìa Nissa, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü fra u [[1892]] e u [[1895]] da prugettu du [[Carlo Ponzo]]. Cunsacrâ ai 20 d'utubre du [[1895]], a l'è vegnüa paròcchia ai 10 d'agustu du [[1905]], cu'a sò faciâ d'ancöi ch'a l'è pe(r)ò du [[1925]]. Fèta int'ina mescciü(r)a fra u güstu rumanicu, pe'u ciü au de fö(r)a, e gòticu, cu'e culònne ch'u gh'è drentu, a g'ha trê navè e quattru atèi pe' parte, mèntre l'atâ magiû u l'è in travaju du [[Giovanni Sassi]]. U campanìn, du [[1902]], u l'è cuèrtu de tère cötte de tanti cu(r)ûi e u g'ha in scia punta ina stàttua de brunzu du Sacru Cö<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/193-chiesa-del-sacro-cuore-di-gesu|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore di Gesù|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla da Madònna de Lourdes: pensâ cumme sacra(r)iu, a se tröva drentu aa Cà du Mütilàu, ina custrusiùn dau güstu rasiunalista inaugü(r)â au primmu de lüju du [[1936]], prugettu du [[Cesare Genovese]] e de l'[[Augusto Toselli]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2014/01/casa-del-mutilato.html|tìtolo=Casa dei mutilati e degli invalidi di guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla di Feruvê: au dì d'ancöi u se ghe tegne i incuntri de gêxe evangeliche, ciü che de manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2017/10/25/news/cuneo-polemica-in-consiglio-comunale-sul-centro-islamico-1.34408813/amp/|tìtolo=Cuneo, polemica in Consiglio comunale sul centro islamico|outô=Lorenzo Boratto|dæta=25 utubre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> ChiesaDiBombonina.jpg|Vista da gêxa da Bombonina Chiesa di San Giuseppe, Borgo San Giuseppe, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giüsèppe Chiesa di San Pio X, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Piu X a Cerialdo Cappella di San Giacomo, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de San Giacumu Chiesa di San Defendente, Confreria, Cuneo, vista frontale.jpg|San Defendènte de Confreria </gallery> ;Paròcchia de Bombonina-Tetti Pesio * Gêxa de San Grâtu: a se tröva inta lucalitè de Tetti Pesio, a levante de Cuni, dund'u gh'è ascì ina capélla dedicâ au mèximu santu inta grangia di [[Órdine certozìn|certusìn]] de Pesio<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/grangia-certosina-di-tetti-pesio|tìtolo=Grangia certosina di Tetti Pesio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. A l'è a sêde de sta paròcchia, ch'a l'è dedicâ pe' cuntru a San Fransescu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12233/|tìtolo=Chiesa di San Grato|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-valle-stura-964/parrocchia-san-grato-in-tetti-pesio-di-cuneo-41/|tìtolo=Parrocchia San Grato in Tetti Pesio di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. * Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi: a se tröva intu quartê de Bombonina, au nòrd-èst du sèntru. Quande che sta lucalitè a l'è vegnüa paròcchia, du [[1952]], u s'è pensàu de frabicà ina gêxa növa, ch'a servisse au pòstu da capélla da scignu(r)i duve(r)â fina a quellu mumèntu. Cumensâ du [[1955]], a sò faciâ a repia u güstu rumanicu e, de drentu, a g'ha ina cianta a crûxe latìna, cu'in atâ de marme(r)u e de mü(r)aje gianche, sènsa gua(r)i de decu(r)asiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12222/|tìtolo=Chiesa di San Matteo e Beata Vergine Addolorata|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. ;Paròcchia de Borgo San Giuseppe * Gêxa de San Giüsèppe: missa inta lucalitè ch'a pìa u numme da stu santu, vegnüa paròcchia dau [[1936]], a sò custrusiùn a l'è cumensâ dui ànni de dòppu ma, du [[1943]], a l'è stèta derucâ dai bumbardamènti. Rangiâ du [[1950]]-[[1954]], a l'è stèta finìa du [[1987]]-[[1989]] segundu u primmu prugettu de l'inzegnê Toselli, bèn che cun de decu(r)asiùi de mênu. A gêxa a se mustra cu'in frunte fiancàu da dui campanìn binélli, mèntre de drentu a g'ha ina furma a crûxe latìna, cu'a navâ cuèrta da 'na votta a butte e, intu presbite(r)iu, l'atâ magiû fètu du [[1989]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12220/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. ;Paròcchia de Cerialdo * Gêxa de San Piu X: a l'è ina gêxa mudèrna, sêde da paròcchia de Cerialdo, lucalitè ch'a se tröva au nòrd-òvest du sèntru de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-pio-x-in-cerialdo-di-cuneo-46/|tìtolo=Parrocchia San Pio X in Cerialdo di Cuneo|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref>. * Capélla da Madònna du Rusa(r)iu: a fa parte du cumplessu de vìlla Oldofredi Tadini, a setentriùn de Cerialdo, dund'a l'è stèta frabicà du [[1764]] dai Mocchia de San Michê, i sò pruprieta(r)i inte quelli ànni, in moddu che i cuntadìn du pòstu i puxevan sentì a messa sènsa andâsene fina daa paròcchia, che alantu(r)a a l'é(r)a a Passatore. A capélla, asemme aa vìlla, a l'è stèta brüxâ dai fransesi du [[1799]], pe' êsse dunca rangiâ du [[1802]]; quand'u s'è custruìu ascì u nicciu pe'e relicchie du beàu [[Angelo Carletti]] da [[Chivasso|Chivassu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.villaoldofreditadini.it/?La_Villa___Il_Fantasma___La_Storia_del_Fantasma|tìtolo=Villa Oldofredi Tadini: La Storia del Fantasma|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. * Capélla de San Giacumu: a se tröva a meridiùn de Cerialdo, fiancâ da 'n giardìn pübbriu. U pà ch'a secce stèta fabricà pe'a primma votta du [[1041]] ma, truvanduse int'ina pusisiùn strategica, a l'è stèta derucâ intu cursu di asêdi de Cuni, pe' êsse turna custruìa dai cuntadìn de ste tère. Rangiâ cun l'intervèntu de gènte da lêva du [[1924]], cumpresu u prève don Ugo Bessone, de drentu a cunserva di travài de legnu fèti dau scurtû Beppe Viada, de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2026/07/04/un-giardino-di-cerialdo-candidato-luogo-del-cuore-fai|tìtolo=Il giardino della cappella di San Giacomo a Cerialdo candidato "Luogo del cuore FAI"|dæta=4 lüju 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>. ;Paròcchia de Confreria * Gêxa de San Defendènte: sêde da paròcchia pe'a frasiùn de Confreria, a l'è stèta ti(r)â sciü, cu'ina primma capeletta, du [[1623]], pe' pià u pòstu d'in pilùn dedicàu au mèximu santu. Dutâ de campanìn dau [[1683]], tèmpu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] a l'è stèta slargâ cun pa(r)eggi intervènti ma, quandu che du [[1897]] u paìse u l'è vegnüu paròcchia, u s'è pensàu da frabicà ina gêxa növa, cunsacrâ ufisialmènte ai 26 de mazzu du [[1926]]. A faciâ, spartìa da finte culònne, a se mustra cu'in barcùn reundu e in porteghettu avansàu davanti au purtâ, mèntre de drentu a gêxa a g'ha di pilastri ch'i ne spartiscen e trê navè, cu'in presbite(r)iu issàu de trèi sca(r)ìn e in fundu a mezzu serciu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12170/|tìtolo=Chiesa di San Defendente|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa della Madonna delle Grazie, Madonna delle Grazie, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa da Madònna de Grassie Cuneo - chiesa parrocchiale di Madonna dell'Olmo, vista frontale.jpg|A Madònna de l'Urmu San Grato, Madonna dell'Olmo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Grâtu aa Madònna de l'Urmu Chiesa di San Giovanni Battista, Passatore, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni u Batìsta I-CN-Ronchi.JPG|San Lu(r)ènsu de Ronchi </gallery> ;Paròcchia de Madonna delle Grazie * Gêxa da Madònna de Grassie: inta frasiùn cu'u mèximu numme, au de là du Gessu dau sèntru de Cuni, a l'è stèta issâ du [[1941]], da prugettu de l'inzegnê Martino Gallo, mèntre u campanìn u l'è stètu finìu du [[1947]] e u ciasâ du [[1955]]. In scia drìta du presbite(r)iu, du [[1990]], u s'è recavàu ina capélla, prugetâ da l'architettu Franco Fogliacco, mèntre du [[2001]] u s'è missu in növu purtâ in regordu du giübileu de l'ànnu de primma<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12216/|tìtolo=Chiesa della Madonna delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Madonna dell'Olmo * Gêxa da Madònna de l'Urmu: missa in scia zìna de mancìna du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]], a setentriùn du sèntru de Cuni, a fa parte d'in gran cumplessu furmàu ancù da vìlla Tornaforte e u sò parcu. Frabicâ du [[1593]]-[[1595]] au pòstu d'in antìgu pilùn, intu scitu d'in'apa(r)isiùn da Madònna a in surdumüttu, a gêxa a l'è stèta prugetâ da l'[[Ercole Negri di Sanfront]]. Pe'a sò pusisiùn strategica a l'ha patìu i dànni de tante bataje e, tèmpu di fransesi, a l'è stèta sachezâ e serâ ae funsiùi. A l'è stèta dunca rangiâ in scia mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], piandu cuscì e sò furme d'ancöi. Daa cianta a crûxe latìna e a 'na sula navâ, a cunserva u quaddru miraculusu da ''Madònna de l'Urmu fra i santi Fransescu e Benardu'', di primmi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/281-chiesa-della-madonna-dell-olmo|tìtolo=Chiesa della Madonna dell'Olmo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_dell_olmo_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna dell’Olmo (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. * Capélla de San Grâtu: missa in scia vìa veggia pe' [[Busca]], fètu dund'u gh'é(r)a zà in pilùn dedicàu au santu<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolocomdo.com/storia/|tìtolo=La Storia della Frazione|outô=Proloco MDO|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Passatore * Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a paròcchia da frasiùn a l'è stèta issâ inta segunda mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au pòstu da veggia capélla de Santa Ma(r)ìa, mèntre e sò decu(r)asiùi, travaju du [[Giuseppe Toselli]], e sun stète finìe du [[1844]]. A se mustra cu'ina strutü(r)a ciütòstu semplice, spartìa inte trê navè sènsa de decu(r)asiùi gua(r)i fìn, mèntre l'artâ a l'è stètu sustituìu du [[1956]]. In sce mü(r)aje du drentu au campanìn u se pò vegghe ina pitü(r)a da Madònna cu'u Bambìn che, de prubabile, a l'è scampâ fìn dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12171/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Roà Canale * Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima: gêxa da paròcchia de Roà Canale, a l'è stèta frabicâ du [[1927]] in sce prugettu de l'inzegnê [[Antonio Toselli]], inglubandughe a capélla ciü antìga ch'u gh'é(r)a fìn dau [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'u se ne vegghe di resti inte mü(r)aje. A gêxa a l'è fèta int'in stìle repiàu dau rumanicu, a g'ha ina furma a retangulu inte trê navè, cun di pilastri curinsi, mèntre au fundu a g'ha in artâ de marma(r)u de güstu neuclascicu, cu'in quaddru de l'Imaculâ du [[Luigi Morgari]] du [[1921]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12165/|tìtolo=Chiesa dell'Immacolata Concezione di Maria Santissima|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Roata Rossi * Gêxa de San Ròccu: a l'è a sêde da paròcchia de Roata Rossi, frasiùn ch'a se tröva a setentriùn du sèntru de Cuni, dund'a l'è missa a faciâse in sca vìa veggia pe' Busca<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-rocco-in-roata-rossi-di-cuneo-47/|tìtolo=Parrocchia San Rocco in Roata Rossi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. Fundâ cumme capélla de campagna, de dòppu du [[1639]], cun l'intitulasiùn ai santi Ròccu e Andrea, a l'é(r)a in parte intu terito(r)iu da paròcchia de Passatore e pe' in tòccu inte quella de San Benignu. Passâ du [[1807]] daa diocexi de Fusàn inte [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e, du [[1817]], inte quella de Cuni, du [[1897]] a l'è stèta issâ a paròcchia pe' sò cuntu<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/bibliografia-diocesana/parrocchie/|tìtolo=Parrocchie|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. ;Paròcchia de Ronchi * Gêxa de San Lu(r)ènsu: a sêde da paròcchia de Ronchi, a l'è faciâ in scia SS231, pe'u sò tòccu da Cuni a [[Fusàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-lorenzo-in-ronchi-di-cuneo-42/|tìtolo=Parrocchia San Lorenzo in Ronchi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. A l'è sêde de paròcchia dau [[1595]], intitulâ ai santi Lu(r)ènsu e Benardu, quand'a l'è stèta destacâ da quella de Passatore; du [[1822]] a l'ha persu u terito(r)iu da Madònna de l'Urmu, vegnüa ina paròcchia pe' cuntu sò<ref name=":3" />. * Gêxa de Sant'Ànna: inta lucalitè de Cascìna Colombaro<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12118/|tìtolo=Chiesa di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. ;Paròcchia de San Benigno * Gêxa de San Benignu * Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ ;Paròcchia de San Bernardo * Gêxa de San Benardu ;Paròcchia de San Pietro del Gallo * Gêxa de San Pe(r)u ;Paròcchia de San Rocco Castagnaretta * Gêxa de San Ròccu * Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia ;Paròcchia de Spinetta * Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima ;Âtre architetü(r)e * Veggiu cunventu de San Fransescu * Veggia gêxa de San Tumaxu * Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu * Scinagoga de Cuni === Architetü(r)e sivìli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cuneo - Palazzo della Prefettura - 2025-09-26 12-42-03 001.jpg|U palàssiu da Prefetü(r)a Immaggine:PiazzaGalimberti-Cuneo3.jpg|U palàssiu du Tribünà Immaggine:Cuneo palazzo vescovile.jpg|U palàssiu du Vescu </gallery> * Palàssiu Alberti * Palàssiu Andreis di Mondrone * Palàssiu-Cà Galimberti * Palàssiu Delfino * Palàssiu Delfino di Trivero * Palàssiu da Banca d'Italia * Palàssiu da Prefetü(r)a * Palàssiu da Pruvinsa * Palàssiu da Stasiùn * Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica * Palàssiu du Municìpiu * Palàssiu du Tribünà * Palàssiu du Vescu * Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi * Palàssiu Rubatti di Toricella * Palàssiu Scotti di Sauze * Palàssiu Taricchi di Stroppo * Teâtro Toselli * Palàssiu Uffici Finanziari PUF * Vìlla Oldofredi Tadini * Vìlla Tornaforte * Munümèntu au Giuseppe Barbaroux * Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu * Munümèntu aa rexistènsa ==== Pòrteghi ==== {{Çitaçión||''[[:pms:s:Giovanni Cerutti/Canson/Sota ij pòrti 'd Coni|Ij pòrti 'd Coni]]''|Là sota ij pòrti 'd Coni, là sota ij pòrti neuv,<br />a-i é na bela, bela bionda, larà, ch’a vend ij parapieuv.|lingua=PMS}} [[Immaggine:Portici di Cuneo.jpg|miniatura|I pòrteghi de Cuni]] Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci<ref>{{Çitta web|url=https://viaggi.corriere.it/itinerari-e-luoghi/cards/portici-ditalia-le-passeggiate-nel-cuore-di-10-citta/?img=2|tìtolo=Sotto i portici più eleganti d'Italia: passeggiate nel cuore di 10 città|outô=Luca Sartori|dæta=17 nuvèmbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse. Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che [[Bologna|Bulògna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Padova|Pàduva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ecoditorino.org/quali-sono-le-citta-con-piu-portici-in-italia.htm|tìtolo=Quali sono le città con più portici in Italia?|outô=Emanuel Silci|dæta=19 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo – Caserma Vittorio Emanuele II (xilografia).jpg|A caserma Vittorio Emanuele II, [[1893]] Targa Via Cesare Battisti, Cuneo.jpg|Targa au Cesare Battisti in scia caserma ch'a gh'è dedicâ </gallery> * Caserma "Cesare Battisti": nasciüa in gì(r)u au [[1889]] cumme caserma "Vittorio Emanuele II", a l'è stèta fabricâ da fiancu da caserma "generâle Antonio Cantore", ciü antìga, pe' furmà in cumplessu ünicu. Fra i quattri fabrichèi ch'i furmavan sta caserma, quellu ciü a punènte, de ciü prexu pe' êsse duve(r)àu pe'i servissi e di ufissi, u l'è vegnüu a sêde de l'[[Archiviu de Stàttu de Cuni]]<ref>{{Çitta web|url=https://artbonus.gov.it/1431-archivio-di-stato-di-cuneo.html|tìtolo=Archivio di Stato di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Caserma "Gonzaga": missa inte Cursu Soleri, a l'è ancù duve(r)â cumme sêde du cumandu di carabinèi pe'a pruvinsa de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/eventi/cuneo-e-valli/caserma-gonzaga-aperta-al-pubblico_3514.html|tìtolo=Caserma "Gonzaga" aperta al pubblico|dæta=3 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Müsei === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Museo Casa Galimberti - Marcok 2024-10-11 001 015.jpeg|U Müseu Cà Galimberti Cuneo - Museo civico di Cuneo - Marcok 2024-10-11 022.jpeg|Müseu Sivicu de Cuni Cuneo, Museo Diocesano San Sebastiano Interno Sala di San Giacomo, veduta d'insieme con ex voto.jpg|Sâla de San Giacumu, Müseu Diucesàn </gallery> * Müseu Cà Galimberti: u se tröva drentu au palàssiu Osasco, intu scitu ch'u l'é(r)a da famìa Galimberti e intu scagnu de l'aucattu e partigiàn [[Duccio Galimberti]]. Lì, u gh'è in mustra a culesiùn d'ope(r)e d'arte da famìa, ciü che a sò bibliutêca e archiviu<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/vivere-il-comune/luoghi/museo-casa-galimberti/|tìtolo=Museo Casa Galimberti|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Sivicu: u müseu da sitè, da-i [[Anni 1980|ànni '80]] u tröva de pòstu intu cumplessu de San Fransescu e u campa insemme de testimunianse in scia sto(r)ia de Cuni dau sò imprinsippiu fin'au dì d'ancöi. Furmàu da pa(r)eggi fundi, u g'ha fina de bibliutêca e de archiviu sto(r)icu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneocultura.it/musei/museo-civico-di-cuneo/informazioni/|tìtolo=Museo civico di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Diucesàn "San Bastiàn": inta Cuntrâ Munduì, u l'è missu intu cumplessu de San Bastiàn, cu'e ciü tante ope(r)e mustrèi intu müseu ch'e ne vegnen da stu lì e daa cungrega ch'a gh'axeva de sêde<ref>{{Çitta web|url=https://www.museodiocesanocuneo.it/|tìtolo=Il percorso espositivo|outô=Müseu Diucesàn "San Bastiàn"|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu feruviàriu: u se tröva inta [[stasiùn de Cuni]] e u se ghe pò vegghe tante testimunianse in scia sto(r)ia de feruvìe a Cuni, cun tantu de vestì e beretti da feruvê, manifesti, papèi e futugrafìe. De ciü, au de fö(r)a u gh'è in vagùn du [[1943]] e ina veggia [[Lucumutìva FS E.551|lucumutìva E.551]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120929010308/http://www.dlfcuneo.net/museo.html|tìtolo=Il Museo Ferroviario di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Memu(r)iâle Divixùn Arpìna "Cuneense": inta veggia [[stasiùn de Cuni Gessu]], u mette in mustra memo(r)ie e testimunianse da "Cuneense" e di mòrti in guèra de tütta a pruvinsa, cun di repèrti de quelli tèmpi<ref>{{Çitta web|url=https://www.memocuneense.it/|tìtolo=Memoriale Divisione Alpina Cuneense|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Natü(r)a === * Parcu da Zuentù * Parcu da Rexistènsa * Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a * Parcu Munvìsu * Giardìn "Piazza della Libertà" * Parcu da Castagna * Giardìn "Dino Fresia" * Giardìn "Don Cesare Stoppa" * Giardìn "Lalla Romano" * Giardìn "Villa Sarah" * Parcu Parri == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche [[Immaggine:Biblioteca civica di Cuneo - cortile 01.jpg|miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica]] A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305093342/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/cultura/biblioincitta/Pieghevole_Biblioincitta.pdf|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteche della Città di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma ''Biblioincittà''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130127161018/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta.html|tìtolo=Biblioincittà|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. Intu detaju, ste chi e sun: * Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a [[Lengua françéise|lengua fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210353/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellalliance-francaise.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Alliance Française di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210355/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellassociazione-apice.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Associazione APICE di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210319/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dei-bambini-e-dei-ragazzi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dei Bambini e dei Ragazzi|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du [[Club arpin italian|Clüb Arpìn Italiàn]] "A. Borsi": a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210331/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-club-alpino-italiano-a-borsi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Club Alpino Italiano A. Borsi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210349/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-della-camera-di-commercio.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca della Camera di Commercio di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa<ref>{{Çitta web|url=https://archive.is/20121219024220/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-di-doc-sportiva.html|tìtolo=Biblioteca del Centro di Documentazione Sportiva|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210324/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-studi-fond-crc.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Centro Studi della Fondazione CRC di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du [[1802]], e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210116/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-civica-di-cuneo.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Civica di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210409/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-per-ragazzi-di-cuneo-sud.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca per Ragazzi di Cuneo Sud|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cunservato(r)iu "G. F. Gherdini"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210335/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-conservatorio-g-f-ghedini.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Conservatorio G. F. Ghedini di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210359/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-diocesana.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Diocesana di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210406/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-ist-storico-resistenza.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Istituto Storico della Resistenza di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210339/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-museo-casa-galimberti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Museo Casa Galimberti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210117/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-compl-monum-san-francesco.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Complesso Monumentale di San Francesco di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du prugetti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210344/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-progetto-adolescenti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Progetto Adolescenti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210414/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-universitaria-cuneese.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Universitaria Cuneese di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca "Davide Cavaglion": a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte. ;Scö(r)e Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün. I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi "Corso Soleri", "Via Sobrero", "Viale Angeli", "Oltrestura" e "Borgo San Giuseppe", mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle "E. De Amicis", u tecnicu cumerciâle "F. Bonelli", u tecnicu indüstriâle "M. Delpozzo", l'istitüu d'istrusiùn superiûre "S. Grandis", u scientificu e clascicu "S. Pellico - G.Peano", l'I.I.S. "Bianchi - Virginio" e l'I.I.S. "Virgino - Donadio"<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/wp-content/uploads/2025/10/SEDI-ISTITUTI-SCOLASTICI.pdf|tìtolo=Sedi istituti scolastici|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu "Giorgio Federico Ghedini", l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi "A. Macagno". === Parlà de Cuni === U [[parlà de Cuni]] u l'è ina va(r)ietè da [[Léngoa piemontéize|lengua piemuntese]], cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au [[parlà de Tü(r)ìn]]. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi. === Cuxìna === U dûse tipicu de Cuni i sun i "[[cuneesi au rum]]", di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du [[1923]], ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/topnews/edizioni-locali/cuneo/2021/05/25/news/un-secolo-di-cuneesi-il-dolce-che-fa-sognare-golosi-in-tutto-il-mondo-1.40314156/|tìtolo=Un secolo di "cuneesi", il dolce che fa sognare golosi in tutto il mondo|dæta=15 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. == Ecunumia == L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e de l'[[Alevaménto|alevamèntu]], cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu<ref name=":1" />. == Manifestasiùi == * ''Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima'': mustra de béstie fèta fina dau [[1952]] intu tèmpu de [[Qua(r)exima]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106184035/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostre-agricole-mostra-regionale-zootecnica-di-quaresima.html|tìtolo=Mostre Agricole - Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Degustibus'': manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau [[2010]], intu segundu fìn de setemâna de mazzu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150527121951/http://cuneo.degustibus.cuneo.it/|tìtolo=Degustibus|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''La Fausto Coppi'': cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau [[1987]], a cazze aa segunda dumenega de lüju<ref>{{Çitta web|url=http://www.faustocoppi.net/|tìtolo=La Fausto Coppi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Cuneo Illuminata'': fèta dau [[2014]], de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.cuneoilluminata.eu/|tìtolo=Cuneo Illuminata|léngoa=IT|vìxita=2026-01-17}}</ref>. * ''Grande Fiera d'Estate'': manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau [[1976]] fina du [[2019]]. Sta fe(r)a, che dau [[2010]] a g'ha u titulu de "Nasiunâle", a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321193220/http://grandefieradestate.com/|tìtolo=Grande Fiera d'Estate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival'': in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalmirabilia.it/|tìtolo=Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106165759/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostra-regionale-ortofrutticola-citta-di-cuneo.html|tìtolo=Comune di Cuneo - Portale Istituzionale - Mostra Regionale Ortofrutticola - Città di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Fiera Nazionale del Marrone'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa [[castagna]] e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau [[1999]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.marrone.net/|tìtolo=Fiera del Marrone|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Sono un uomo di mondo'': a tèrsa dumenega d'utùbre, dau [[1999]], u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu<ref>{{Çitta web|url=http://www.uominidimondo.it/|tìtolo=Uomini di mondo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Stracôni'': a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7&nbsp;km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]], intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau [[1978]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.straconicard.it/|tìtolo=Stracôni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Scrittorincittà'': ciamâ a ''Festa Europea degli autori'' fina du [[2002]], a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. ''Scrittorincittà'' a l'è inandiâ, dau [[1999]], intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre<ref>{{Çitta web|url=http://www.scrittorincitta.it/|tìtolo=Scrittorincittà|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * ''IllumiNatale'': manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè<ref name=":2" />. == Sport == === Zögu du balùn === [[Immaggine:Stadio Fratelli Paschiero vista Tribuna Matteotti.jpg|miniatura|U stàddiu "Fratelli Paschiero", u campu de cà pe' l'AC Cuneo]] A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'[[Associazione Calcio Cuneo 1905]], fundâ du [[1905]] e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du [[2019]], a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du "Cuneo" u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa. Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du [[2010]] intu [[Centro Sportivo Italiano|C.S.I.]] du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/sport/cuneo-e-valli/calcio-rimpatriata-tra-ex-allinaugurazione-del-museo-dedicato-alla-saetta_53532.html|tìtolo=Calcio, rimpatriata tra ex all’inaugurazione del museo dedicato alla Saetta|dæta=12 setèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli<ref>{{Çitta web|url=http://www.tuttocampo.it/Piemonte/CN/ElencoNews#!|tìtolo=Società calcistiche di Cuneo e provincia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. De ciü, du [[2019]] u l'è nasciüu a "Scuola calcio Cuneo Oltrestura", ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoltrestura.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi Siamo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a [[Cuneo Calcio Femminile]], fundâ du [[1985]], che defèti a l'ha zügàu due votte inta [[Serie A (dònne)|Serie A]], finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa [[Juventus Football Club (dònne)|Juventus Women]] du [[2017]]. === Bricichette === Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du [[Gîo d'Italia|gì(r)u d'Italia]] e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du [[1949]], dunde u [[Fausto Coppi]] u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a [[Pinerolo|Pine(r)òllu]] cun 11'52" in sce [[Gino Bartali]]. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e [[Còlla da Madalena|còlle da Madalena]], [[Còlla du Vars|du Vars]], [[Còlla de l'Izoard|de l'Izoard]], [[Còlla du Munginevru|du Munginevru]] e [[Còlla du Sestriere|du Sestriere]], stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u. Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du [[Tour de France]], a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du [[2008]], ch'a l'è finìa a [[Jausiers]], in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://newsfood.com/cuneo-granda-tour-2008-presentato-il-comitato-organizzatore/|tìtolo=Cuneo: "Granda Tour 2008", presentato il Comitato organizzatore|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref>. === Volley === [[Immaggine:PalazzettodellosportCuneo.jpg|miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta]] A sucietè de [[volley]] de rife(r)imèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u [[Piemonte Volley]], squaddra fundâ du [[1958]] cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du [[2014]], rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du [[2015]], quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du [[Cuneo Volley]], ch'a l'ha cumensàu daa [[Serie B2 (volley òmmi)|Se(r)ie B]] e che au dì d'ancöi a zöga inta [[Superlega (volley)|Superlega]]. Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a [[Cuneo Granda Volley]], che aù a zöga inta [[Série A1 (volley dònne)|Se(r)ie A1]]. A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi. === Balùn === In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u [[Balón (zêugo)|balùn]], cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta [[Série A (balón)|Se(r)ie A]], u mascimu livéllu du [[Canpionòu italiàn de balón|campiunàu de balùn]], guagnàu dau Cuni bèn 14 votte, ciü che e 7 vito(r)ia inta [[Cóppa Itàlia de balón|Cuppa Italia de categu(r)ìa]]. U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu "Francesco Capello", ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune. === Âtru === Pe'u [[Ballabanastra|basket]] a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta [[Serie C (basket òmmi)|Se(r)ie C]] da regiùn. Pe'u [[rugby]], a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta [[Serie C (rugby a 15)|Se(r)ie C]] in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo. A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu "Walter Merlo", daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'[[atletica]]. == Aministrasiùn == === Scindichi de Cuni === [[Immaggine:I-CN-Cuneo13.JPG|miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1860|1862|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1862|1862|Francesco Lovera||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1863|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1865|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1866|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1867|1868|Luigi Fabre||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1869|1872|Giacinto Ballario||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1872|1874|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1874|1884|Virginio Allione||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1885|1888|Giuseppe Calcagno||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1888|1905|Angelo Bocca||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1905|1907|Attilio Pirinoli||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1907|Luigi Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1908|Giulio Bertoldi||Regiu cum.|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1912|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1912|1913|Marcello Soleri||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1913|1914|Marco Cassin||Pro-scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1914|1920|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1920|1925|Antonio Bassignano||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1925|1926|Vincenzo Gueli||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1926|Ugo Franco||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1927|Pietro Frigerio||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1927|1938|Giovanni Battista Imberti|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1938|1940|Michele Olivero|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1940|1941|Giovanni Marchetti|PNF|Pudestè f.f.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1941|Massimo Ferreri||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1943|Carlo Viglino||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Antonio Bassignano||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Angelo Tua||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Pensiero Macciotta||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Caiani|PFR|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Armando Sartirana||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Ettore Rosa|CLN|Scindicu|<ref group="n.">Scindicu indicàu dau Cumitàu de Libe(r)asiùn Nasiunâle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Antonio Toselli|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1951|Luigi Teresio Cavallo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|8 zügnu 1965|Mario Delpozzo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 1965|1976|Tancredi Dotta Rosso|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1976|1985|Guido Bonino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1985|1990|Elvio Viano|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1990|1995|Giuseppe Menardi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 mazzu 1995|11 zügnu 2002|Elio Rostagno|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|11 zügnu 2002|23 mazzu 2012|Alberto Valmaggia|DL - La Margherita|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 zügnu 2017|4 lüju 2022|Federico Borgna|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 lüju 2022|''in càrega''|Patrizia Manassero|PD|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelaggi === A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/la-citta/storia/gemellaggi.html|tìtolo=Gemellaggi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Binelàggio|FRA|Nissa|1964|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|DEU|Fürstenberg/Havel|1974|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|SEN|Richard Toll|1986|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|ARG|Santa Fe de la Vera Cruz|1991|var-da-o=da-u|Santa Fe (Argentinn-a)}} De ciü, a l'è binélla ascì cun<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpalio.org/aneddoti_selva03.htm|tìtolo=Gemellaggio Cuneo-Contrada Selva|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Scìnbolo|600px Verde e Arancione listati di Bianco.PNG}} [[Cuntrâ da Selva]], [[Senn-a|Siena]], da-u [[1959]] == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === [[Immaggine:Cuneo map.png|miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni]] L'[[Autustradda A33 (Italia)|Autustradda A33 Cuni-Asti]] a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'[[Autustradda A6 (Italia)|Autustradda A6 Türìn-Savuna]]. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, ''Cuneo Centro'', e de Cuni Levante'', Cuni Est''. Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta ''Variante Est-Ovest'', che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a "bovesâna", ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmassu|feruvìa Cuni-Boves]]. === Feruvìe === [[Immaggine:Stazione di Cuneo (2).jpg|sinistra|miniatura|U fabricàu da [[stasiùn de Cuni]]]] {{Véddi ascì|Stasiùn de Cuni|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[stasiùn de Cuni]] a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de [[Trenitalia]] pe'a [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa]] e de [[Arenaways]] pe'a [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a [[Piemonte|Regiùn Piemunte]]. Fina du [[1960]] sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]]. A [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa]], cunusciüa cumme a "feruvìa de ma(r)aveje", a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u [[Piemonte|Piemunte]] cu'a [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta. Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a [[stasiùn de Cuni Gessu]], che fina du [[1937]] a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du [[2012]], a [[feruvìa Cuni-Munduvì]] a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a [[Stasiùn de Roata Rossi|fermâ de Roata Rossi]] in scia [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], supressa du [[2003]], e [[Stasiùn de San Benignu de Cuni|quella de San Benignu de Cuni]], in scia [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea pe' Fusàn]]. === Tranvài === [[Immaggine:Cuneo, piazza VE II - 1905.JPG|miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du [[1905]]]] A partì dau [[1877]] a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au [[1948]]: * [[Tranvài Cuni-Burgu San Darmàssu-Demunte|Cuni-Burgu San Darmàssu]] (1877-1948, slungâ du 1914 fina a [[Demonte|Demunte]]) * [[Tranvài Cuni-Drune(r)u|Cuni-Drune(r)u]] (1879-1948) * [[Tranvài Cuni-Salüssu|Cuni-Salüssu]] (1880-1948) * [[Tranvài Cuni-Boves|Cuni-Boves]] (1903-1935) === Ariupòrti === [[Immaggine:Cuneo Airport aerial view.jpg|miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra]] A sitè a l'è servìa da l'[[Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi]], che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu "de Langhe e de Arpi du Mâ", dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da [[Stradda statâle 20 da Còlla de Tènda e da Valâ du Röia|SS20]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoairport.com/|tìtolo=Aeroporto di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-28}}</ref>. St'impiantu u l'è intràu in funsiùn du [[1929]], cu'ina primma pista d'èrba, pe' êsse fètu a növu du [[1960]] e passà de man a di privèi dau [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20251231164144/https://cuneoairport.com/home/storia/|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-05}}</ref>. === Trasporti ürbani === U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa ''Conurbazione di Cuneo'', ch'a l'è gestìa dau ''Consorzio Trasporti GrandaBus''. De ciü, a Cuni u se ghe tröva in [[Ascensû de Cuni|ascensû panu(r)àmicu inclinàu]], ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau [[2009]], st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune. Fra u [[1908]] e u [[1968]] Cuni a gh'axeva fina ina sò [[Réa de filobus de Cuni|réa de filobus]]. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cuni| ]] [[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]] [[Categorîa:Çittæ d'Italia]] p6jclqd8tbzzx08p7w5lv1jj9bcczkh 273580 273579 2026-08-27T18:42:25Z N.Longo 12052 düggia 273580 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cuni |Tipo = [[comun|cumün]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Pms}} ''Coni'', {{It}} ''Cuneo''</div> |Panorama = Cuneo PiazzaGalimberti panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciàssa Galimberti</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrizia Manassero |Partito = PD |Data elezione = 4-7-2022 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 55819 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2025&i=D7B Dètu Istat] - Pupulasiùn residènte ai 31 d'agustu du 2025. |Aggiornamento abitanti = 31-8-2025 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = 22 cumitèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141220194434/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/la_citta/ComitatiCartina.pdf|tìtolo=Cartina comitati|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], [[Vignolo]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3s |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3012 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = De Cuni<br />{{Maioscolétto|([[Lengua brigašca|br]])}} ''cuneéṡ''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Alesciandria|léngoa=LIJ, IT|p=140|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref><br />{{Pms}} ''coniees'' |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-mòtto = Mòttu |Motto = {{Maioscolétto|Ferendo}} |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cuneo (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Cuni'''{{#tag:ref|''Cuni'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], [[Lengua brigašca|brigascu]], [[Dialettu garescìn|garescìn]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cüneu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA12773|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|p=25}}</ref>|group=n.}} (''Coni'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], prununsiàu {{IPA|[ˈkʊni]}}, ''Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] du [[Piemonte|Piemunte]] de 55.798 abitanti, sêde de [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]] e de [[Diocexi de Cuni|diocexi]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/>. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cuneo/?search=Cuneo%2F|tìtolo=Cuneo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>. A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna. == Geugrafìa == === Terito(r)iu === [[Immaggine:Cuneo e Bisalta.jpg|sinistra|miniatura|Cuni cu'a [[Munte Bisarta|Bisarta]] de derê]] U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du [[Piemonte|Piemunte]], grossu moddu intu mezzu fra a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], au nòrd-èst, e a cadena de [[Arpi|Àrpi]], a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de [[Langhe]] e, in linea d'a(r)ia, a 70&nbsp;km dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]]. I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431&nbsp;mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de [[Ronchi (Cuni)|Ronchi]], ai 615&nbsp;m da frasiùn de [[San Rocco Castagnaretta]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|tìtolo=Cuneo in cifre|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexêna de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a [[Còlla de l'Agnélu]] (2.748&nbsp;m), a punènte a [[Còlla da Lumbarda]] (2.350&nbsp;m) e a [[Còlla da Madalêna]] (1.996&nbsp;m) e a meridiùn a [[Còlla de Tenda]] (1.871&nbsp;m) e a [[Cóla ed Cazótu|Còlla de Casòttu]] (1.379&nbsp;m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaalpina.org/cuneo-e-citta-alpina-dellanno-2024/|tìtolo=Cuneo è «Città Alpina dell’anno 2024»|léngoa=IT|vìxita=24 dixémbre 2023}}</ref>. A sitè a l'è traversâ dai sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.parks.it/parco.gesso.stura/mapl.jpeg|tìtolo=Parco Gesso Stura, mappa|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150402181339/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/foto-gallery/la-capitale-verde-del-piemonte.html|tìtolo=La "Capitale verde del Piemonte"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte [[Grâna (turènte)|Grâna]]<ref name=":0" />. Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121021071204/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/class2012_02prov.pdf|tìtolo=Classificazione sismica al 2012|outô=Prutesiùn Sivìle|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. === Climma === U climma de Cuni u l'è du tìpu [[Clìmma tenpiòu ùmio|tempe(r)àu sub-cuntinentâle]], cun di inverni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6&nbsp;°C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6&nbsp;°C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3&nbsp;°C<ref>{{Çitta web|url=https://it.climate-data.org/location/1111/|tìtolo=Temperatura media annua|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. A Cuni u ciöve de media 950&nbsp;mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a [[Turin|Tü(r)ìn]], pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invernu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44&nbsp;mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efettu du ''[[Stau]]'' di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de [[Arpi|Àrpi]], ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü. A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2&nbsp;m/s<ref>{{Çitta web|url=http://www.meoweather.com/history/Italy/na/44.3833333/7.5333333/Cuneo.html|tìtolo=Giorni di nebbia all'anno|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa<ref>{{Çitta web|url=https://weatherspark.com/averages/32271/Cuneo-Piemonte-Italy|tìtolo=Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Italy/Cuneo/climate-profile.aspx?month=1|tìtolo=Medie mensili Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti<ref>{{Çitta web|url=http://www.comuni-italiani.it/soleluna/comune/004078/|tìtolo=Alba/tramonto Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. Mi(r)andu a [[clascificasiùn du climma de Köppen]], Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni [[1961]]-[[1990]]. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Cuni - Sèntru ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |5,3 |7,0 |10,9 |14,7 |19,1 |23,6 |26,6 |25,4 |21,5 |15,4 |9,6 |6,3 |6,2 |14,9 |25,2 |15,5 |15,5 |- !T. min. media (°C) | -1,8 | -0,7 |2,6 |6,1 |9,9 |13,9 |16,6 |16,1 |13,0 |7,8 |2,9 | -0,4 | -1,0 |6,2 |15,5 |7,9 |7,2 |- !Nivu(r)e (okta au giurnu) |4 |4 |4 |5 |4 |4 |3 |4 |5 |4 |4 |3 |3,7 |4,3 |3,7 |4,3 |4 |- !Precipitasiùi (mm) |52 |51 |88 |116 |126 |88 |44 |53 |77 |109 |94 |64 |167 |330 |185 |280 |962 |- !Giurni d'ègua |5 |5 |8 |9 |10 |8 |5 |5 |6 |8 |7 |5 |15 |27 |18 |21 |81 |- !Giurni de neggia |3 |2 |1 |1 |1 |1 |0 |1 |1 |3 |3 |5 |10 |3 |2 |7 |22 |- !Vèntu (diresiùn-m/s) |SW 2,2 |SW 2,2 |SW 2,2 |NE 2,3 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,1 |NE 2,1 |SW 2,1 |SW 2,2 |SW 2,3 |2,2 |2,2 |2,2 |2,1 |2,2 |} == Sto(r)ia == === Etè antìga === A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna. Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de [[Auriate]], sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di [[Franchi]], fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi. === Etè de mezzu === ==== Fundasiùn de Cuni ==== Fina dai tèmpi di [[Longobàrdi|lungubardi]] u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'[[abasìa de San Darmàssu de Pedona]], pe' passà de dòppu au [[Diocexi de Àsti|vescu de Àsti]]. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de ''[[Augusta Bagiennorum]]'', au dì d'ancöi [[Bene Vagienna]], cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di [[Liguri Antighi|lìgü(r)i]] [[Bagienni]]. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu [[cumitàu de Auriate]], cu'u [[Stü(r)a]] ch'u marcava i tèrmi fra e [[Arçidiòcexi de Turìn|diocexi de Tü(r)ìn]] e [[Diòcexi d'Àsti|de Àsti]] e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a [[Regio IX Liguria|Ligü(r)ia]] e a [[Lonbardîa (región stòrica)|Lumbardìa]]. E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme [[Quaranta]] e [[Brusaporcello]], pe' schivà e pretese di [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]] e [[Marchesàu de Salüssu|de Salüssu]] i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in [[Milan|Milàn]] cumme che l'impe(r)atû [[Federigo Barbarossa|Fede(r)igu Barbarussa]] u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme ''Monte Vico'', [[Munduì]], e [[Savijàn]]. A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du [[XII secolo|Millesèntu]], quande, du [[1198]], Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana. ==== Guère cu'i marchesi ==== Du [[1204]], i [[Marchesàu de Salüssu|marchesi de Salüssu]] i l'han dicia(r)àu guèra a [[Asti|Àsti]] e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau [[1202]], a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]], [[Marchesàu de Büsca|de Büsca]], [[Marchesàu de Sêva|de Sêva]], [[Du Carettu (famiggia)|du Carettu]] e [[Marchesàu de Clavesâna|de Clavesâna]], ciü che a sitè d'[[Àrba (Italia)|Àrba]]. Pe(r)ò, du [[1206]] u marchese [[Manfrêdu II de Salüssu]] u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de [[Villafalletto]], [[Costigliole Saluzzo|Costigliole]], [[Centallo]] e [[Romanisio]] de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu. A ògni moddu, du [[1210]] u Manfrêdu II de Salüssu e u [[Guièrmu VI du Munferàu]] i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti. Pe' di papèi ch'i se trövan a [[Tolosa|Tulusa]], ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai [[Catari|Càtari]] a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta ''bourg tournant'', titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi versu a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu. Du [[1230]], Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u [[Borgo San Dalmazzo|Burgu de San Darmàssu]] e [[Savigliano|Savijàn]], cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de [[Milan|Milàn]], ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de [[Chivasso|Chivassu]]. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du [[1237]], du [[1238]] a l'è finìa au [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau [[1251]], ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n ''miles'', paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle [[Val Grana|du Grâna]] e [[Val Maira|du Maira]], spartìe cu'a grande [[abasìa de San Darmàssu]]. ==== Fra i angiuìn e i Savoia ==== Du [[1259]] u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au [[Carlo d'Angiò|Carlu d'Angiò]], cunte de [[Provensa|Pruvènsa]]. I angiuìn, du [[1306]], i l'han purtàu a Cuni a secca du [[Régno de Nàpoli|regnu de Napuli]], regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du [[1307]] firmàu fra u senescallu du [[Carlo II d'Angiò|Carlu II d'Angiò]], u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a [[Àrba (Itlia)|Àrba]], Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai "pèi di munti". U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du [[1309]], i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]] e, int'in sigillu du Cumün du [[1379]], u se ghe tröva a scrìta "''Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis''". U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], pe'a primma votta, du [[1347]]-[[1348]], i [[Viscónti (famìggia)|Viscunti]] du [[1348]]-[[1356]], u [[marchesàu de Salüssu]] du [[1356]] e, turna, i Viscunti du [[1366]]-[[1372]]. Du [[1382]] Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'[[Amedeu IV de Savoia]], u "cunte vèrde", in cangiu du sò agiüttu aa regìna [[Giovanna d'Angiò|Giuànna d'Angiò]] a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu [[Ducâto de Savöia|stâtu di Savoia]], pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a [[Savoia]] e a [[cuntea de Nissa]], cu'a funsiùn, daa fìn da [[Goæra di çent'anni|guèra di sent'ànni]] fin'ai tèmpi du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], de blucà e pretese di fransesi in scia [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> – Statuta civitatis Cunei, 1590 – BEIC 14493098.jpg|I statüi de Cuni du [[1590]] Belagerung von Coni-1691-Huchtenburg.jpg|[[Jan van Huchtenburgh]], l'asêdiu de Cuni du [[1691]] Cuneo (1726) - 2.jpg|Vista de Cuni du [[1726]] Le prince de Conti à la bataille de Coni, 30 septembre 1744.jpg|[[Henri Serrur]], ''Le prince de Conti à la bataille de Coni'', [[1837]] </gallery> Inti seculi da duminasiùn di [[Savöia (famìggia)|Savoia]], Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du [[1515]] e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u [[Françesco I|Fransescu I]]. Du [[1542]] u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau [[Claude d'Annebault]], turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du [[1557]]. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte [[Carlo Manfredi Luserna d'Angrogna|Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna]], l'[[Emanuele Filiberto di Savoia|Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du [[1639]] e du [[1641]], Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da [[Cristìna de Burbùn-Fransa|Cristìna de Burbùn]] e, du [[1691]], dai fransesi cumandèi dau [[Nicolas de Catinat]]. In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du [[1744]]. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa [[Bataja da Madònna de l'Urmu|Madònna de l'Urmu]] cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn [[Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum]], dìtu dae sò gènte u "Barùn Litrùn" e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu [[Baron Litron|in ballu]]. === Etè cuntempuranea === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Battaglia di Cuneo Bagetti.jpg|[[Giuseppe Pietro Bagetti]], Cuni piâ dai fransesi ai 28 d'arvì du [[1796]] Le Provincie d'Italia - Cuneo - Piemonte.jpg|A növa pruvinsa de Cuni aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] THE SPECIAL AIR SERVICE (SAS) IN ITALY DURING THE SECOND WORLD WAR NA25417.jpg|Surdatti inglesi aa messa pe'a fìn da guèra in Ciàssa Galimberti </gallery> Ai tèmpi de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère rivulusiuna(r)ie]], Cuni a l'è stèta piâ dau [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de [[Bataggia de Muntenötte|Muntenötte]], [[Bataggia de Dêgu|Dêgu]], [[Bataggia de Cuscèria|Cuscèria]] e [[Bataja de San Michê de Munduì|San Michê de Munduì]]. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du [[1799]], p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a [[Batàggia de Maréngo|vito(r)ia de Marengu]] tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi. Sutta au [[Primmu Impe(r)u fransese]] Cuni a l'è vegnüa a capitâle du [[dipartimèntu du Stü(r)a]], da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa d'ancöi]], levàu numma che u terito(r)iu da veggia [[pruvinsa de Sêva]], ch'u l'é(r)a finìu au [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimèntu de Muntenötte]]. Inti ànni da [[Restaoraçión|restaurasiùn]], a sitè a l'è stèta issâ a [[Diocexi de Cuni|diocexi]], vegnindu destacâ da [[Diocexi de Munduì|quella de Munduì]] du [[1817]], e, dau [[1859]], a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du [[1859]], a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di [[Cacioéi de Àrpi|Caciaûi de Àrpi]] du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]]. Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiâle]], Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a [[4° divixón arpìnn-a "Cuneense"|divixùn "Cuneense"]] pe'a sò ruìna inta [[Canpàgna de Rùscia|campagna de Rüscia]] e, fra u [[1943]] e [[1945]], tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a [[Rexisténsa italiànn-a|rexistènsa]], animâ da l'aucattu [[Duccio Galimberti]]. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du [[1944]] e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du [[1945]]. === Scimbuli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo-Stemma 1559.svg|U stemma de Cuni au [[1559]] Cuneo-Stemma.svg|U stemma de Cuni au dì d'ancöi Flag of Cuneo.svg|A bande(r)a de Cuni </gallery> Cun l'asêdiu du [[1557]] e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca [[Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni, "fedelìscima invitta", u titulu de sitè ai 31 de zenà du [[1559]], ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di [[Savöia (famìggia)|Savoia]] in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: "fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Manno|tìtolo=Bibliografia storica degli Stati della monarchia di Savoia|url=https://books.google.com/books/about/Biblioteca_storica_italiana.html?id=7x4RAAAAYAAJ|ànno=1893|editô=F.lli Bocca|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=85|volùmme=Vul. 5}}</ref>. U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du [[1936]]<ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?189|tìtolo=Cuneo, decreto 1936-01-28 DCG, riconoscimento di stemma|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/3762ea24-f26f-4b6e-a1df-faa081bf0b83/690-cuneo|tìtolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref>, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia: {{Çitaçión|Truncàu. U primmu inquartàu: 1° e 4° partìu de Vestfalia <small>(de purpu(r)a, au cavallu inarbu(r)àu e revertegàu d'argèntu)</small> e de Sasônia <small>(fasciàu de öttu tocchi d'ò(r)u e de negru, au crancelìn de vèrde, traversante in banda)</small>, inestàu in punta d'Angria <small>(d'argèntu ai trèi puntâli de russu, missi 1 e 2)</small>; 2° de Chiablese <small>(d'argèntu seminàu de plinti de negru, au leùn du mèximu, armàu e lampasàu de russu)</small>; 3° de Aòsta <small>(de negru, au leùn d'argèntu, armàu e lampasàu de russu)</small>; in sce tüttu in cö, de Savoia mudèrna <small>(de russu, aa crûxe d'argèntu)</small>. U segundu fasciàu d'argèntu e de russu. U scüu u l'è fianchezàu da due brunde de parma e surmuntàu daa cu(r)una de sitè aculâ da 'n nastru cu'u mòttu {{Maioscolétto|Ferendo}}.|3=Troncato. Il primo inquartato: 1° e 4° partito di Vestfalia <small>(di porpora, al cavallo inalberato e rivoltato d'argento)</small> e di Sassonia <small>(fasciato di otto pezzi d'oro e di nero, al crancelino di verde, attraversante in banda)</small>, innestato in punta di Angria <small>(d'argento ai tre puntali di rosso, disposti 1 e 2)</small>; 2° di Chiablese <small>(d'argento, seminato di plinti di nero, al leone dello stesso, armato e lampassato di rosso)</small>; 3° di Aosta <small>(di nero, al leone d'argento, armato e lampassato di rosso)</small>; sul tutto in cuore, di Savoia moderna <small>(di rosso, alla croce d'argento)</small>. Il secondo fasciato d'argento e di rosso. Lo scudo è accostato da due fronde di palma e sormontato dalla corona di città accollata da un nastro con il motto {{Maioscolétto|Ferendo}}.|lingua=IT}} U mòttu latìn da sitè, ''Ferendo'' ("Supurtandu"), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220601000000*/https://www.comune.cuneo.it/uploads/media/Il_palazzo_municipale_di_Cuneo.pdf|tìtolo=Il Palazzo municipale di Cuneo|outô=Giovanni Cerutti (a cü(r)a de)|léngoa=IT|p=7}}</ref>. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cuni}} === Minu(r)anse fu(r)èste === Ai 31 de dixèmbre du [[2024]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera e popolazione residente straniera per sesso al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun ''Dutto'', ''Giordano'', ''Giraudo'', ''Pellegrino'' e ''Bruno''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Persune lighèi cun Cuni === * [[San Steva da Cuni]] (Cuni, [[1340]] ca. - [[Gerusalemme|Gerüsalèmme]], [[1391]]), religiusu, martire e santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Carta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/stefano-da-cuneo-santo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 94|capìtolo=STEFANO da Cuneo, santo}}</ref>. * [[Angelo Carletti]] ([[Chivasso|Chivassu]], [[1411]] - Cuni, [[1495]]), religiusu, lete(r)àu e ümanista<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sosio Pezzella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-carletti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1977|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 20|capìtolo=CARLETTI, Angelo}}</ref>. * [[Gian Luigi Pascale]] (Cuni, [[1525]]/[[1530]] - [[Romma|Rumma]], [[1560]]), editû, tradutû e religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Susanna Pyronel|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gian-luigi-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Gian Luigi}}</ref>. * [[Carlo Pascale]] (Cuni, [[1547]] - [[Abbeville]], [[1625]]), lete(r)àu e diplumaticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Belligni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Carlo}}</ref>. * [[Giovanni Aicardi]] (Cuni, [[1550]] - [[Zena]], [[1631]]), architèttu e inzegnê<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Labò|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-aicardi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=AICARDI, Giovanni}}</ref>. * [[Giovanni Francesco Ferrari]] (Cuni, [[1609]]/[[1610]] - [[Anqing]], [[1671]]), misciuna(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Bertuccioli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-francesco-ferrari_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRARI, Giovanni Francesco}}</ref>. * [[Bruno Bruni]] (Cuni, [[1714]] - [[Romma|Rumma]], [[1796]]), stò(r)icu e teolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Pignatelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/bruno-bruni_res-0bed41c1-87e9-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Bruno}}</ref>. * [[Pio Eula]] (Cuni, [[1722]]/[[1723]] - Cuni, [[1801]]), architèttu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Signorelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-eula_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1993|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 43|capìtolo=EULA, Pio}}</ref>. * [[Vittorio Filippo Melano]] (Cuni, [[1737]] - [[Novæa|Nuva(r)a]], [[1813]]), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Palumbo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/vittorio-filippo-melano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2009|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 73|capìtolo=MELANO, Vittorio Filippo}}</ref>. * [[Maurizio Pipino]] (Cuni, [[1739]] - [[Symi]], [[1788]]), megu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rafaella Pilo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/maurizio-pipino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PIPINO, Maurizio}}</ref>. * [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (Cuni, [[1757]] - Cuni, [[1821]]), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Scalabrino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bartolomeo-bruni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Antonio Bartolomeo}}</ref>. * [[Bruno Lanteri]] (Cuni, [[1759]] - Pineròllu, [[1830]]), religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Griseri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-bruno-lanteri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LANTERI, Pio Bruno}}</ref>. * [[Giuseppe Barbaroux]] (Cuni, [[1772]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1843]]), aucattu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Narciso Nada|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-barbaroux_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1964|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 6|capìtolo=BARBAROUX, Giuseppe}}</ref>. * [[Franco Andrea Bonelli]] (Cuni, [[1784]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1830]]), ornitolugu e entumolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Baccio Baccetti|outô2=Pietro Omodeo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-andrea-bonelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BONELLI, Franco Andrea}}</ref>. * [[Alessandro Riberi]] ([[Stroppo]], [[1794]] - Cuni, [[1861]]), megu, academicu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierangelo Gentile|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-riberi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=RIBERI, Alessandro}}</ref>. * [[Lelio Della Torre]] (Cuni, [[1805]] - [[Padova|Pàduva]], [[1871]]), scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Di Segni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/della-torre-lelio-hillel_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1989|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 37|capìtolo=DELLA TORRE, Lelio Hillel}}</ref>. * [[Carlo Baudi di Vesme]] (Cuni, [[1809]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1877]]), lete(r)àu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maria Fubini Leuzzi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/baudi-di-vesme-carlo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BAUDI DI VESME, Carlo}}</ref>. * [[Gustavo Ponza di San Martino]] (Cuni, [[1810]] - [[Dronero]], [[1876]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-alessandro-gustavo-giorgio-filippo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Alessandro Gustavo Giorgio Filippo Maria}}</ref>. * [[Emilio Ferrero]] (Cuni, [[1819]] - [[Firense|Firènse]], [[1887]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Caciulli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Emilio}}</ref>. * [[Giovanni Toselli]] (Cuni, [[1819]] - [[Zena]], [[1886]]), atû de teâtru<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Emanuela Agostini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-toselli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 96|capìtolo=TOSELLI, Giovanni}}</ref>. * [[Antonio Allegretti]] (Cuni, [[1840]] - [[Carrara]], [[1918]]), scurtû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nello Tarchiani|outô2=Franco Russoli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-allegretti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=ALLEGRETTI, Antonio}}</ref>. * [[Coriolano Ponza di San Martino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1842]] - Cuni, [[1926]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-coriolano-cesare-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Coriolano Cesare Luigi}}</ref>. * [[Carolina Invernizio]] ([[Voghera]], [[1851]] - Cuni, [[1916]]), scritrixe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Zaccaria|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carolina-invernizio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 62|capìtolo=INVERNIZIO, Carolina}}</ref>. * [[Giuseppe Brignone]] (Cuni, [[1854]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1937]]), atû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sisto Sallusti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-brignone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRIGNONE, Giuseppe}}</ref>. * [[Gherardo Ferreri]] (Cuni, [[1856]] - [[Romma|Rumma]], [[1929]]), megu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Domenico Celestino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gherardo-ferreri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRERI, Gherardo}}</ref>. * [[Tancredi Galimberti]] (Cuni, [[1856]] - Cuni, [[1939]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_res-99642c2c-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Giovanni Muffone]] (Cuni, [[1859]] - [[Cortemilia]], [[1927]]), prefettu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Wladimiro Settimelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-muffone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUFFONE, Giovanni}}</ref>. * [[Lorenzo Michelangelo Billia]] (Cuni, [[1860]] - [[Firense|Firènse]], [[1924]]), studiusu de filusufia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Traniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lorenzo-michelangelo-billia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1968|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 10|capìtolo=BILLIA, Lorenzo Michelangelo}}</ref>. * [[Giovanni Battista Ceirano]] (Cuni, [[1860]] - [[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[1912]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-ceirano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CEIRANO, Giovanni}}</ref>. * [[Cesare Goria Gatti]] (Cuni, [[1860]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1939]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Brignone|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-goria-gatti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2002|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 58|capìtolo=GORIA GATTI, Cesare}}</ref>. * [[Camillo Manfroni]] (Cuni, [[1863]] - [[Romma|Rumma]], [[1935]]), prufesû e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Monsagrati|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-manfroni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MANFRONI, Camillo}}</ref>. * [[Luigi Caissotti di Chiusano]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1868]] - Cuni, [[1963]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandro Zussini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caissotti-di-chiusano-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CAISSOTTI DI CHIUSANO, Luigi}}</ref>. * [[Attilio Mussino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1878]] - Cuni, [[1954]]), ilustratû, fümetista e pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariadelaide Cuozzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/attilio-mussino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUSSINO, Attilio}}</ref>. * [[Antonio Stefano Benni]] (Cuni, [[1880]] - [[Losanna]], [[1945]]), impresa(r)iu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Pertici|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marcello-soleri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 93|capìtolo=SOLERI, Marcello}}</ref>. * [[Nino Berrini]] (Cuni, [[1880]] - [[Boves]], [[1962]]), giurnalista, scritû e dramatürgu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pino Fasano|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nino-berrini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1967|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 9|capìtolo=BERRINI, Nino}}</ref>. * [[Marcello Soleri]] (Cuni, [[1882]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1945]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Aldo Ferrabino]] (Cuni, [[1892]] - [[Romma|Rumma]], [[1972]]), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Treves|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/aldo-ferrabino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRABINO, Aldo}}</ref>. * [[Giorgio Federico Ghedini]] (Cuni, [[1892]] - [[Nervi|Nèrvi]], [[1965]]), cumpusitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Sardi De letto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-federico-ghedini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 53|capìtolo=GHEDINI, Giorgio Federico}}</ref>. * [[Augusto Rostagni]] (Cuni, [[1892]] - [[Muzzano (Italia)|Muzzano]], [[1961]]), filolugu clascicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Piras|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/augusto-rostagni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROSTAGNI, Augusto}}</ref>. * [[Sergio Ortolani]] ([[Napoli|Napuli]], [[1896]] - Cuni, [[1949]]), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Federica De Rosa|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/sergio-ortolani_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2013|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 79|capìtolo=ORTOLANI, Sergio}}</ref>. * [[Gastone Lambertini]] (Cuni, [[1902]] - [[Firense|Firènse]], [[1994]]), biolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Amedeo Giacomini]] (Cuni, [[1905]] - [[Romma|Rumma]], [[1979]]), fisicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulio Maltese|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amedeo-giacomini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 54|capìtolo=GIACOMINI, Amedeo}}</ref>. * [[Duccio Galimberti]] (Cuni, [[1906]] - [[Centallo]], [[1944]]), aucattu e partigiàn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Leonardo Ferrero]] (Cuni, [[1915]] - [[Trieste|Trièste]], [[1965]]), filolugu e prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Gigante|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Leonardo}}</ref>. * [[Nuto Revelli]] (Cuni, [[1919]] - Cuni, [[2004]]), stò(r)icu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lidia Piccioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/benvenuto-revelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=REVELLI, Benvenuto}}</ref>. * [[Valerio Verra]] (Cuni, [[1928]] - [[Romma|Rumma]], [[2001]]), prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Melica|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-verra_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2020|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 98|capìtolo=VERRA, Valerio}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Duomo di Cuneo - 2023-09-24 16-13-08 001.JPG|A catedrâle de Cuni Cuneo - Chiesa di Sant'Ambrogio - 2023-09-24 16-16-47 001.JPG|A gêxa de Sant'Ambröxu Cuneo - Chiesa di Santa Maria della Pieve - 2023-09-24 16-19-58 001.JPG|A faciâ de Santa Ma(r)ìa da Cêve Cuneo, Chiesa di San Sebastiano, esterno, facciata.jpg|Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn Chiesa di Sant'Anna, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de Sant'Ànna Santuario Madonna della Riva, Cuneo 01.jpg|U santua(r)iu da Madònna da Riva </gallery> ;Paròcchia da catedrâle * Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu: a l'è a catedrâle da [[diocexi de Cuni-Fusàn]] e a l'è mensunâ fina du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a gêxa d'ancöi a secce du [[XVII secolo|Seisèntu]], cun di âtri intervènti fèti pe'i dànni de l'asêdiu du [[1774]]. A catedrâle de Cuni a g'ha ina furma a crûxe grêga cuèrta da vorte a butte, cu'ina faciâ neuclascica. De drentu a l'è decu(r)â da pitü(r)e e finimènti fèti tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12213/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria del Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-02}}</ref>. ;Paròcchia de Sant'Ambröxu * Gêxa de Sant'Ambröxu: fina dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a Cuni u gh'é(r)a in gêxa dedicâ a [[Sant'Ambrœuxo|Sant'Ambröxu]], fèta növa aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e turna du [[XVIII secolo|Settesèntu]], quand'a l'ha piàu a sò furma d'ancöi, scibèn che i travai pe'a faciâ ba(r)òcca i sun finìi numma che du [[1890]]. Prugettu du [[Francesco Gallo (architèttu)|Francesco Gallo]], de drentu a g'ha ina cianta a crûxe grega cun de capélle dae parte, cun de vorte e de mü(r)aje tütte decu(r)èi cu'in güstu ba(r)òccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12229/|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/185-chiesa-di-sant-ambrogio|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>. ;Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve * Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve: a se tröva intu veggiu, dund'i l'han fèta aa mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]] cumme capélla pe'u culêgiu di Gesuiti, sciü prugettu du [[Giovenale Botto]]. Cunsacrâ du [[1673]], du [[1773]] u gh'è stètu a supresciùn de l'urdine e, passàu quarche tèmpu, a l'è stèta rangiâ a gêxa paruchiâle, funsiùn ch'a l'ha tegnüu fina au dì d'ancöi. Derê da faciâ ba(r)òcca a g'ha ina sula navâ, cun quattru èrchi dae parte dund'i se dröven di atèi, ciü de quellu au fundu, de marme(r)u du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12228/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/183-chiesa-di-santa-maria-della-pieve|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref>. ;Paròcchia de San Michê * Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn: fundâ du [[1481]] in scia pòrte pe' [[Boves]], a l'è stèta fèta növa fra u [[1595]] e u [[1630]], pe' pià a sò faciâ d'ancöi de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De drentu a g'ha ina navâ sula, cuèrta da 'na cupula intu mezzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/11996/|tìtolo=Chiesa dei Santi Giacomo e Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Gêxa de Sant'Ànna: a punènte du cèntru, inte basse ch'e ne pian u numme. * Gêxa du Semina(r)iu Vescuvìle: capélla ch'a se tröva intu cumplessu du Semina(r)iu, au sò servissiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12197/|tìtolo=Chiesa del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Santua(r)iu da Madònna da Riva: fètu in curispundènsa d'ina funte, u l'existeva da primma du [[XV secolo|Quattrusèntu]] ma u l'è stètu fabricàu de növu ciü votte, a l'ürtimu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], p'esse stètu purtàu vìa da de bu(r)e du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]] o ruvinàu au tèmpu di asêdi da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_della_riva_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna della Riva (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa del Cuore Immacolato di Maria, Cuneo, campanile.jpg|A gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia Chiesa di Sant'Antonio, Cuneo, vista frontale.jpg|Sant'Antôgnu, vegnüu ina gêxa urtudossa Chiesa di San Giovanni Bosco, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni Bòscu Chiesa di San Paolo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Paulu, vista de frunte Chiesa del Sacro Cuore di Gesù (Cuneo).jpg|A gêxa du Sacru Cö </gallery> ;Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia * Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia: a l'è ina gêxa mudèrna, inandiâ du [[1957]] ma custruìa de növu, ciü grossa, a partì dau [[1961]], pe' êsse cunsacrâ du [[1970]]. Fèta int'in güstu mudèrnu, a g'ha ina faciâ a cabanna e de drentu a se svilüppa int'in'aula ünica, dund'u ghe fà lüxe sette grandi barcùi e in lüxernâ. Tantu l'atâ che u co(r)u, au fundu da gêxa, i sun fèti de legnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12214/|tìtolo=Chiesa del Cuore Immacolato di Maria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. * Santua(r)iu de Sant'Antôgnu de Pàduva: inte quartèi növi de Cuni, faciâ in sce Cursu Nissa, u santua(r)iu u l'è stètu issàu du [[1907]] pe' vuluntè du prève Don Peano, di [[Òpia picìnn-a da Divìnn-a Providénsa|fratti de Don Orione]]. Dau [[2003]] u l'è passàu aa cumünitè urtudossa rümêna, ricunusciüa dau [[2005]] cumme ina sò paròcchia da [[Diòcexi ortodòssa roménn-a d'Itàlia|diocexi d'Italia]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2016/01/chiesa-di-santantonio.html|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. ;Paròcchia de San Giuànni Bòscu * Gêxa de San Giuànni Bòscu: paròcchia ch'a l'è gestìa dai [[Socjêtæ Saleziànn-a de Sàn Gioâne Bòsco|salesièi de Don Bòscu]], urdine che a Cuni u gh'é(r)a dau [[1928]], a l'è ina custrusiùn mudèrna, cu'a sò primma prìa ch'a l'è stèta missa ai 8 de dixèmbre du [[1975]]. Passàu in ànnu precisu inta gêxa u se gh'è dìtu a primma messa, mèntre a cunsacrasiùn ufisiâle a l'è stèta ai 8 de dixèmbre du [[1977]]<ref>{{Çitta web|url=https://salecuneo.it/i-sale-a-cuneo/|tìtolo=I Sale a Cuneo|outô=Salesiani Don Bosco Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. Daa furma squadrâ, cun l'artâ intu cantu in faccia a quellu de l'intrâ, a l'è fèta de lastre de ciümèntu, de drentu cuèrtu da maùi a vista<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12219/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. ;Paròcchia de San Paulu * Gêxa de San Paulu: missa a meridiùn du sèntru, intu quartê növu cu'u mèximu numme, a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1976]], ch'u se n'è ti(r)àu sciü da prinsippiu a canònica e u primmu cian, duve(r)àu cumme gêxa pruviso(r)ia. Fra u [[1982]] e u [[1983]] u s'è finìu i travài, ch'i g'han dètu in tèitu a ciü ègue, rezüu da de trâve pusèi in sce duzze pilastri. Tantu a gêxa che u campanìn i sun de ciümèntu, de cu(r)û in sciu giancu, cun de mü(r)aje che drentu e sun ceghèi a ti(r)à l'öggiu versu l'atâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/195-chiesa-di-san-paolo|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12223/|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. ;Paròcchia du Sacru Cö * Gêxa du Sacru Cö: dedicâ au Sacru Cö du Segnû, a se faccia in sce l'àsse de Vìa Nissa, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü fra u [[1892]] e u [[1895]] da prugettu du [[Carlo Ponzo]]. Cunsacrâ ai 20 d'utubre du [[1895]], a l'è vegnüa paròcchia ai 10 d'agustu du [[1905]], cu'a sò faciâ d'ancöi ch'a l'è pe(r)ò du [[1925]]. Fèta int'ina mescciü(r)a fra u güstu rumanicu, pe'u ciü au de fö(r)a, e gòticu, cu'e culònne ch'u gh'è drentu, a g'ha trê navè e quattru atèi pe' parte, mèntre l'atâ magiû u l'è in travaju du [[Giovanni Sassi]]. U campanìn, du [[1902]], u l'è cuèrtu de tère cötte de tanti cu(r)ûi e u g'ha in scia punta ina stàttua de brunzu du Sacru Cö<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/193-chiesa-del-sacro-cuore-di-gesu|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore di Gesù|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla da Madònna de Lourdes: pensâ cumme sacra(r)iu, a se tröva drentu aa Cà du Mütilàu, ina custrusiùn dau güstu rasiunalista inaugü(r)â au primmu de lüju du [[1936]], prugettu du [[Cesare Genovese]] e de l'[[Augusto Toselli]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2014/01/casa-del-mutilato.html|tìtolo=Casa dei mutilati e degli invalidi di guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla di Feruvê: au dì d'ancöi u se ghe tegne i incuntri de gêxe evangeliche, ciü che de manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2017/10/25/news/cuneo-polemica-in-consiglio-comunale-sul-centro-islamico-1.34408813/amp/|tìtolo=Cuneo, polemica in Consiglio comunale sul centro islamico|outô=Lorenzo Boratto|dæta=25 utubre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> ChiesaDiBombonina.jpg|Vista da gêxa da Bombonina Chiesa di San Giuseppe, Borgo San Giuseppe, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giüsèppe Chiesa di San Pio X, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Piu X a Cerialdo Cappella di San Giacomo, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de San Giacumu Chiesa di San Defendente, Confreria, Cuneo, vista frontale.jpg|San Defendènte de Confreria </gallery> ;Paròcchia de Bombonina-Tetti Pesio * Gêxa de San Grâtu: a se tröva inta lucalitè de Tetti Pesio, a levante de Cuni, dund'u gh'è ascì ina capélla dedicâ au mèximu santu inta grangia di [[Órdine certozìn|certusìn]] de Pesio<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/grangia-certosina-di-tetti-pesio|tìtolo=Grangia certosina di Tetti Pesio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. A l'è a sêde de sta paròcchia, ch'a l'è dedicâ pe' cuntru a San Fransescu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12233/|tìtolo=Chiesa di San Grato|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-valle-stura-964/parrocchia-san-grato-in-tetti-pesio-di-cuneo-41/|tìtolo=Parrocchia San Grato in Tetti Pesio di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. * Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi: a se tröva intu quartê de Bombonina, au nòrd-èst du sèntru. Quande che sta lucalitè a l'è vegnüa paròcchia, du [[1952]], u s'è pensàu de frabicà ina gêxa növa, ch'a servisse au pòstu da capélla da scignu(r)i duve(r)â fina a quellu mumèntu. Cumensâ du [[1955]], a sò faciâ a repia u güstu rumanicu e, de drentu, a g'ha ina cianta a crûxe latìna, cu'in atâ de marme(r)u e de mü(r)aje gianche, sènsa gua(r)i de decu(r)asiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12222/|tìtolo=Chiesa di San Matteo e Beata Vergine Addolorata|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. ;Paròcchia de Borgo San Giuseppe * Gêxa de San Giüsèppe: missa inta lucalitè ch'a pìa u numme da stu santu, vegnüa paròcchia dau [[1936]], a sò custrusiùn a l'è cumensâ dui ànni de dòppu ma, du [[1943]], a l'è stèta derucâ dai bumbardamènti. Rangiâ du [[1950]]-[[1954]], a l'è stèta finìa du [[1987]]-[[1989]] segundu u primmu prugettu de l'inzegnê Toselli, bèn che cun de decu(r)asiùi de mênu. A gêxa a se mustra cu'in frunte fiancàu da dui campanìn binélli, mèntre de drentu a g'ha ina furma a crûxe latìna, cu'a navâ cuèrta da 'na votta a butte e, intu presbite(r)iu, l'atâ magiû fètu du [[1989]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12220/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. ;Paròcchia de Cerialdo * Gêxa de San Piu X: a l'è ina gêxa mudèrna, sêde da paròcchia de Cerialdo, lucalitè ch'a se tröva au nòrd-òvest du sèntru de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-pio-x-in-cerialdo-di-cuneo-46/|tìtolo=Parrocchia San Pio X in Cerialdo di Cuneo|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref>. * Capélla da Madònna du Rusa(r)iu: a fa parte du cumplessu de vìlla Oldofredi Tadini, a setentriùn de Cerialdo, dund'a l'è stèta frabicà du [[1764]] dai Mocchia de San Michê, i sò pruprieta(r)i inte quelli ànni, in moddu che i cuntadìn du pòstu i puxevan sentì a messa sènsa andâsene fina daa paròcchia, che alantu(r)a a l'é(r)a a Passatore. A capélla, asemme aa vìlla, a l'è stèta brüxâ dai fransesi du [[1799]], pe' êsse dunca rangiâ du [[1802]]; quand'u s'è custruìu ascì u nicciu pe'e relicchie du beàu [[Angelo Carletti]] da [[Chivasso|Chivassu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.villaoldofreditadini.it/?La_Villa___Il_Fantasma___La_Storia_del_Fantasma|tìtolo=Villa Oldofredi Tadini: La Storia del Fantasma|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. * Capélla de San Giacumu: a se tröva a meridiùn de Cerialdo, fiancâ da 'n giardìn pübbriu. U pà ch'a secce stèta fabricà pe'a primma votta du [[1041]] ma, truvanduse int'ina pusisiùn strategica, a l'è stèta derucâ intu cursu di asêdi de Cuni, pe' êsse turna custruìa dai cuntadìn de ste tère. Rangiâ cun l'intervèntu de gènte da lêva du [[1924]], cumpresu u prève don Ugo Bessone, de drentu a cunserva di travài de legnu fèti dau scurtû Beppe Viada, de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2026/07/04/un-giardino-di-cerialdo-candidato-luogo-del-cuore-fai|tìtolo=Il giardino della cappella di San Giacomo a Cerialdo candidato "Luogo del cuore FAI"|dæta=4 lüju 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>. ;Paròcchia de Confreria * Gêxa de San Defendènte: sêde da paròcchia pe'a frasiùn de Confreria, a l'è stèta ti(r)â sciü, cu'ina primma capeletta, du [[1623]], pe' pià u pòstu d'in pilùn dedicàu au mèximu santu. Dutâ de campanìn dau [[1683]], tèmpu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] a l'è stèta slargâ cun pa(r)eggi intervènti ma, quandu che du [[1897]] u paìse u l'è vegnüu paròcchia, u s'è pensàu da frabicà ina gêxa növa, cunsacrâ ufisialmènte ai 26 de mazzu du [[1926]]. A faciâ, spartìa da finte culònne, a se mustra cu'in barcùn reundu e in porteghettu avansàu davanti au purtâ, mèntre de drentu a gêxa a g'ha di pilastri ch'i ne spartiscen e trê navè, cu'in presbite(r)iu issàu de trèi sca(r)ìn e in fundu a mezzu serciu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12170/|tìtolo=Chiesa di San Defendente|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa della Madonna delle Grazie, Madonna delle Grazie, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa da Madònna de Grassie Cuneo - chiesa parrocchiale di Madonna dell'Olmo, vista frontale.jpg|A Madònna de l'Urmu San Grato, Madonna dell'Olmo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Grâtu aa Madònna de l'Urmu Chiesa di San Giovanni Battista, Passatore, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni u Batìsta I-CN-Ronchi.JPG|San Lu(r)ènsu de Ronchi </gallery> ;Paròcchia de Madonna delle Grazie * Gêxa da Madònna de Grassie: inta frasiùn cu'u mèximu numme, au de là du Gessu dau sèntru de Cuni, a l'è stèta issâ du [[1941]], da prugettu de l'inzegnê Martino Gallo, mèntre u campanìn u l'è stètu finìu du [[1947]] e u ciasâ du [[1955]]. In scia drìta du presbite(r)iu, du [[1990]], u s'è recavàu ina capélla, prugetâ da l'architèttu Franco Fogliacco, mèntre du [[2001]] u s'è missu in növu purtâ in regordu du giübileu de l'ànnu de primma<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12216/|tìtolo=Chiesa della Madonna delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Madonna dell'Olmo * Gêxa da Madònna de l'Urmu: missa in scia zìna de mancìna du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]], a setentriùn du sèntru de Cuni, a fa parte d'in gran cumplessu furmàu ancù da vìlla Tornaforte e u sò parcu. Frabicâ du [[1593]]-[[1595]] au pòstu d'in antìgu pilùn, intu scitu d'in'apa(r)isiùn da Madònna a in surdumüttu, a gêxa a l'è stèta prugetâ da l'[[Ercole Negri di Sanfront]]. Pe'a sò pusisiùn strategica a l'ha patìu i dànni de tante bataje e, tèmpu di fransesi, a l'è stèta sachezâ e serâ ae funsiùi. A l'è stèta dunca rangiâ in scia mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], piandu cuscì e sò furme d'ancöi. Daa cianta a crûxe latìna e a 'na sula navâ, a cunserva u quaddru miraculusu da ''Madònna de l'Urmu fra i santi Fransescu e Benardu'', di primmi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/281-chiesa-della-madonna-dell-olmo|tìtolo=Chiesa della Madonna dell'Olmo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_dell_olmo_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna dell’Olmo (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. * Capélla de San Grâtu: missa in scia vìa veggia pe' [[Busca]], fètu dund'u gh'é(r)a zà in pilùn dedicàu au santu<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolocomdo.com/storia/|tìtolo=La Storia della Frazione|outô=Proloco MDO|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Passatore * Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a paròcchia da frasiùn a l'è stèta issâ inta segunda mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au pòstu da veggia capélla de Santa Ma(r)ìa, mèntre e sò decu(r)asiùi, travaju du [[Giuseppe Toselli]], e sun stète finìe du [[1844]]. A se mustra cu'ina strutü(r)a ciütòstu semplice, spartìa inte trê navè sènsa de decu(r)asiùi gua(r)i fìn, mèntre l'artâ a l'è stètu sustituìu du [[1956]]. In sce mü(r)aje du drentu au campanìn u se pò vegghe ina pitü(r)a da Madònna cu'u Bambìn che, de prubabile, a l'è scampâ fìn dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12171/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Roà Canale * Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima: gêxa da paròcchia de Roà Canale, a l'è stèta frabicâ du [[1927]] in sce prugettu de l'inzegnê [[Antonio Toselli]], inglubandughe a capélla ciü antìga ch'u gh'é(r)a fìn dau [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'u se ne vegghe di resti inte mü(r)aje. A gêxa a l'è fèta int'in stìle repiàu dau rumanicu, a g'ha ina furma a retangulu inte trê navè, cun di pilastri curinsi, mèntre au fundu a g'ha in artâ de marma(r)u de güstu neuclascicu, cu'in quaddru de l'Imaculâ du [[Luigi Morgari]] du [[1921]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12165/|tìtolo=Chiesa dell'Immacolata Concezione di Maria Santissima|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Roata Rossi * Gêxa de San Ròccu: a l'è a sêde da paròcchia de Roata Rossi, frasiùn ch'a se tröva a setentriùn du sèntru de Cuni, dund'a l'è missa a faciâse in sca vìa veggia pe' Busca<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-rocco-in-roata-rossi-di-cuneo-47/|tìtolo=Parrocchia San Rocco in Roata Rossi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. Fundâ cumme capélla de campagna, de dòppu du [[1639]], cun l'intitulasiùn ai santi Ròccu e Andrea, a l'é(r)a in parte intu terito(r)iu da paròcchia de Passatore e pe' in tòccu inte quella de San Benignu. Passâ du [[1807]] daa diocexi de Fusàn inte [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e, du [[1817]], inte quella de Cuni, du [[1897]] a l'è stèta issâ a paròcchia pe' sò cuntu<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/bibliografia-diocesana/parrocchie/|tìtolo=Parrocchie|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. ;Paròcchia de Ronchi * Gêxa de San Lu(r)ènsu: a sêde da paròcchia de Ronchi, a l'è faciâ in scia SS231, pe'u sò tòccu da Cuni a [[Fusàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-lorenzo-in-ronchi-di-cuneo-42/|tìtolo=Parrocchia San Lorenzo in Ronchi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. A l'è sêde de paròcchia dau [[1595]], intitulâ ai santi Lu(r)ènsu e Benardu, quand'a l'è stèta destacâ da quella de Passatore; du [[1822]] a l'ha persu u terito(r)iu da Madònna de l'Urmu, vegnüa ina paròcchia pe' cuntu sò<ref name=":3" />. * Gêxa de Sant'Ànna: inta lucalitè de Cascìna Colombaro<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12118/|tìtolo=Chiesa di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. ;Paròcchia de San Benigno * Gêxa de San Benignu * Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ ;Paròcchia de San Bernardo * Gêxa de San Benardu ;Paròcchia de San Pietro del Gallo * Gêxa de San Pe(r)u ;Paròcchia de San Rocco Castagnaretta * Gêxa de San Ròccu * Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia ;Paròcchia de Spinetta * Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima ;Âtre architetü(r)e * Veggiu cunventu de San Fransescu * Veggia gêxa de San Tumaxu * Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu * Scinagoga de Cuni === Architetü(r)e sivìli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cuneo - Palazzo della Prefettura - 2025-09-26 12-42-03 001.jpg|U palàssiu da Prefetü(r)a Immaggine:PiazzaGalimberti-Cuneo3.jpg|U palàssiu du Tribünà Immaggine:Cuneo palazzo vescovile.jpg|U palàssiu du Vescu </gallery> * Palàssiu Alberti * Palàssiu Andreis di Mondrone * Palàssiu-Cà Galimberti * Palàssiu Delfino * Palàssiu Delfino di Trivero * Palàssiu da Banca d'Italia * Palàssiu da Prefetü(r)a * Palàssiu da Pruvinsa * Palàssiu da Stasiùn * Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica * Palàssiu du Municìpiu * Palàssiu du Tribünà * Palàssiu du Vescu * Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi * Palàssiu Rubatti di Toricella * Palàssiu Scotti di Sauze * Palàssiu Taricchi di Stroppo * Teâtro Toselli * Palàssiu Uffici Finanziari PUF * Vìlla Oldofredi Tadini * Vìlla Tornaforte * Munümèntu au Giuseppe Barbaroux * Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu * Munümèntu aa rexistènsa ==== Pòrteghi ==== {{Çitaçión||''[[:pms:s:Giovanni Cerutti/Canson/Sota ij pòrti 'd Coni|Ij pòrti 'd Coni]]''|Là sota ij pòrti 'd Coni, là sota ij pòrti neuv,<br />a-i é na bela, bela bionda, larà, ch’a vend ij parapieuv.|lingua=PMS}} [[Immaggine:Portici di Cuneo.jpg|miniatura|I pòrteghi de Cuni]] Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci<ref>{{Çitta web|url=https://viaggi.corriere.it/itinerari-e-luoghi/cards/portici-ditalia-le-passeggiate-nel-cuore-di-10-citta/?img=2|tìtolo=Sotto i portici più eleganti d'Italia: passeggiate nel cuore di 10 città|outô=Luca Sartori|dæta=17 nuvèmbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse. Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che [[Bologna|Bulògna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Padova|Pàduva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ecoditorino.org/quali-sono-le-citta-con-piu-portici-in-italia.htm|tìtolo=Quali sono le città con più portici in Italia?|outô=Emanuel Silci|dæta=19 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo – Caserma Vittorio Emanuele II (xilografia).jpg|A caserma Vittorio Emanuele II, [[1893]] Targa Via Cesare Battisti, Cuneo.jpg|Targa au Cesare Battisti in scia caserma ch'a gh'è dedicâ </gallery> * Caserma "Cesare Battisti": nasciüa in gì(r)u au [[1889]] cumme caserma "Vittorio Emanuele II", a l'è stèta fabricâ da fiancu da caserma "generâle Antonio Cantore", ciü antìga, pe' furmà in cumplessu ünicu. Fra i quattri fabrichèi ch'i furmavan sta caserma, quellu ciü a punènte, de ciü prexu pe' êsse duve(r)àu pe'i servissi e di ufissi, u l'è vegnüu a sêde de l'[[Archiviu de Stàttu de Cuni]]<ref>{{Çitta web|url=https://artbonus.gov.it/1431-archivio-di-stato-di-cuneo.html|tìtolo=Archivio di Stato di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Caserma "Gonzaga": missa inte Cursu Soleri, a l'è ancù duve(r)â cumme sêde du cumandu di carabinèi pe'a pruvinsa de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/eventi/cuneo-e-valli/caserma-gonzaga-aperta-al-pubblico_3514.html|tìtolo=Caserma "Gonzaga" aperta al pubblico|dæta=3 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Müsei === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Museo Casa Galimberti - Marcok 2024-10-11 001 015.jpeg|U Müseu Cà Galimberti Cuneo - Museo civico di Cuneo - Marcok 2024-10-11 022.jpeg|Müseu Sivicu de Cuni Cuneo, Museo Diocesano San Sebastiano Interno Sala di San Giacomo, veduta d'insieme con ex voto.jpg|Sâla de San Giacumu, Müseu Diucesàn </gallery> * Müseu Cà Galimberti: u se tröva drentu au palàssiu Osasco, intu scitu ch'u l'é(r)a da famìa Galimberti e intu scagnu de l'aucattu e partigiàn [[Duccio Galimberti]]. Lì, u gh'è in mustra a culesiùn d'ope(r)e d'arte da famìa, ciü che a sò bibliutêca e archiviu<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/vivere-il-comune/luoghi/museo-casa-galimberti/|tìtolo=Museo Casa Galimberti|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Sivicu: u müseu da sitè, da-i [[Anni 1980|ànni '80]] u tröva de pòstu intu cumplessu de San Fransescu e u campa insemme de testimunianse in scia sto(r)ia de Cuni dau sò imprinsippiu fin'au dì d'ancöi. Furmàu da pa(r)eggi fundi, u g'ha fina de bibliutêca e de archiviu sto(r)icu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneocultura.it/musei/museo-civico-di-cuneo/informazioni/|tìtolo=Museo civico di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Diucesàn "San Bastiàn": inta Cuntrâ Munduì, u l'è missu intu cumplessu de San Bastiàn, cu'e ciü tante ope(r)e mustrèi intu müseu ch'e ne vegnen da stu lì e daa cungrega ch'a gh'axeva de sêde<ref>{{Çitta web|url=https://www.museodiocesanocuneo.it/|tìtolo=Il percorso espositivo|outô=Müseu Diucesàn "San Bastiàn"|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu feruviàriu: u se tröva inta [[stasiùn de Cuni]] e u se ghe pò vegghe tante testimunianse in scia sto(r)ia de feruvìe a Cuni, cun tantu de vestì e beretti da feruvê, manifesti, papèi e futugrafìe. De ciü, au de fö(r)a u gh'è in vagùn du [[1943]] e ina veggia [[Lucumutìva FS E.551|lucumutìva E.551]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120929010308/http://www.dlfcuneo.net/museo.html|tìtolo=Il Museo Ferroviario di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Memu(r)iâle Divixùn Arpìna "Cuneense": inta veggia [[stasiùn de Cuni Gessu]], u mette in mustra memo(r)ie e testimunianse da "Cuneense" e di mòrti in guèra de tütta a pruvinsa, cun di repèrti de quelli tèmpi<ref>{{Çitta web|url=https://www.memocuneense.it/|tìtolo=Memoriale Divisione Alpina Cuneense|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Natü(r)a === * Parcu da Zuentù * Parcu da Rexistènsa * Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a * Parcu Munvìsu * Giardìn "Piazza della Libertà" * Parcu da Castagna * Giardìn "Dino Fresia" * Giardìn "Don Cesare Stoppa" * Giardìn "Lalla Romano" * Giardìn "Villa Sarah" * Parcu Parri == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche [[Immaggine:Biblioteca civica di Cuneo - cortile 01.jpg|miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica]] A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305093342/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/cultura/biblioincitta/Pieghevole_Biblioincitta.pdf|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteche della Città di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma ''Biblioincittà''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130127161018/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta.html|tìtolo=Biblioincittà|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. Intu detaju, ste chi e sun: * Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a [[Lengua françéise|lengua fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210353/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellalliance-francaise.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Alliance Française di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210355/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellassociazione-apice.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Associazione APICE di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210319/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dei-bambini-e-dei-ragazzi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dei Bambini e dei Ragazzi|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du [[Club arpin italian|Clüb Arpìn Italiàn]] "A. Borsi": a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210331/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-club-alpino-italiano-a-borsi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Club Alpino Italiano A. Borsi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210349/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-della-camera-di-commercio.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca della Camera di Commercio di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa<ref>{{Çitta web|url=https://archive.is/20121219024220/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-di-doc-sportiva.html|tìtolo=Biblioteca del Centro di Documentazione Sportiva|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210324/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-studi-fond-crc.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Centro Studi della Fondazione CRC di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du [[1802]], e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210116/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-civica-di-cuneo.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Civica di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210409/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-per-ragazzi-di-cuneo-sud.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca per Ragazzi di Cuneo Sud|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cunservato(r)iu "G. F. Gherdini"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210335/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-conservatorio-g-f-ghedini.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Conservatorio G. F. Ghedini di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210359/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-diocesana.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Diocesana di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210406/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-ist-storico-resistenza.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Istituto Storico della Resistenza di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210339/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-museo-casa-galimberti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Museo Casa Galimberti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210117/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-compl-monum-san-francesco.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Complesso Monumentale di San Francesco di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du prugetti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210344/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-progetto-adolescenti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Progetto Adolescenti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210414/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-universitaria-cuneese.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Universitaria Cuneese di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca "Davide Cavaglion": a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte. ;Scö(r)e Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün. I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi "Corso Soleri", "Via Sobrero", "Viale Angeli", "Oltrestura" e "Borgo San Giuseppe", mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle "E. De Amicis", u tecnicu cumerciâle "F. Bonelli", u tecnicu indüstriâle "M. Delpozzo", l'istitüu d'istrusiùn superiûre "S. Grandis", u scientificu e clascicu "S. Pellico - G.Peano", l'I.I.S. "Bianchi - Virginio" e l'I.I.S. "Virgino - Donadio"<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/wp-content/uploads/2025/10/SEDI-ISTITUTI-SCOLASTICI.pdf|tìtolo=Sedi istituti scolastici|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu "Giorgio Federico Ghedini", l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi "A. Macagno". === Parlà de Cuni === U [[parlà de Cuni]] u l'è ina va(r)ietè da [[Léngoa piemontéize|lengua piemuntese]], cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au [[parlà de Tü(r)ìn]]. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi. === Cuxìna === U dûse tipicu de Cuni i sun i "[[cuneesi au rum]]", di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du [[1923]], ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/topnews/edizioni-locali/cuneo/2021/05/25/news/un-secolo-di-cuneesi-il-dolce-che-fa-sognare-golosi-in-tutto-il-mondo-1.40314156/|tìtolo=Un secolo di "cuneesi", il dolce che fa sognare golosi in tutto il mondo|dæta=15 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. == Ecunumia == L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e de l'[[Alevaménto|alevamèntu]], cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu<ref name=":1" />. == Manifestasiùi == * ''Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima'': mustra de béstie fèta fina dau [[1952]] intu tèmpu de [[Qua(r)exima]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106184035/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostre-agricole-mostra-regionale-zootecnica-di-quaresima.html|tìtolo=Mostre Agricole - Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Degustibus'': manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau [[2010]], intu segundu fìn de setemâna de mazzu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150527121951/http://cuneo.degustibus.cuneo.it/|tìtolo=Degustibus|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''La Fausto Coppi'': cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau [[1987]], a cazze aa segunda dumenega de lüju<ref>{{Çitta web|url=http://www.faustocoppi.net/|tìtolo=La Fausto Coppi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Cuneo Illuminata'': fèta dau [[2014]], de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.cuneoilluminata.eu/|tìtolo=Cuneo Illuminata|léngoa=IT|vìxita=2026-01-17}}</ref>. * ''Grande Fiera d'Estate'': manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau [[1976]] fina du [[2019]]. Sta fe(r)a, che dau [[2010]] a g'ha u titulu de "Nasiunâle", a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321193220/http://grandefieradestate.com/|tìtolo=Grande Fiera d'Estate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival'': in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalmirabilia.it/|tìtolo=Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106165759/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostra-regionale-ortofrutticola-citta-di-cuneo.html|tìtolo=Comune di Cuneo - Portale Istituzionale - Mostra Regionale Ortofrutticola - Città di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Fiera Nazionale del Marrone'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa [[castagna]] e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau [[1999]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.marrone.net/|tìtolo=Fiera del Marrone|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Sono un uomo di mondo'': a tèrsa dumenega d'utùbre, dau [[1999]], u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu<ref>{{Çitta web|url=http://www.uominidimondo.it/|tìtolo=Uomini di mondo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Stracôni'': a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7&nbsp;km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]], intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau [[1978]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.straconicard.it/|tìtolo=Stracôni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Scrittorincittà'': ciamâ a ''Festa Europea degli autori'' fina du [[2002]], a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. ''Scrittorincittà'' a l'è inandiâ, dau [[1999]], intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre<ref>{{Çitta web|url=http://www.scrittorincitta.it/|tìtolo=Scrittorincittà|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * ''IllumiNatale'': manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè<ref name=":2" />. == Sport == === Zögu du balùn === [[Immaggine:Stadio Fratelli Paschiero vista Tribuna Matteotti.jpg|miniatura|U stàddiu "Fratelli Paschiero", u campu de cà pe' l'AC Cuneo]] A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'[[Associazione Calcio Cuneo 1905]], fundâ du [[1905]] e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du [[2019]], a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du "Cuneo" u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa. Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du [[2010]] intu [[Centro Sportivo Italiano|C.S.I.]] du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/sport/cuneo-e-valli/calcio-rimpatriata-tra-ex-allinaugurazione-del-museo-dedicato-alla-saetta_53532.html|tìtolo=Calcio, rimpatriata tra ex all’inaugurazione del museo dedicato alla Saetta|dæta=12 setèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli<ref>{{Çitta web|url=http://www.tuttocampo.it/Piemonte/CN/ElencoNews#!|tìtolo=Società calcistiche di Cuneo e provincia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. De ciü, du [[2019]] u l'è nasciüu a "Scuola calcio Cuneo Oltrestura", ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoltrestura.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi Siamo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a [[Cuneo Calcio Femminile]], fundâ du [[1985]], che defèti a l'ha zügàu due votte inta [[Serie A (dònne)|Serie A]], finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa [[Juventus Football Club (dònne)|Juventus Women]] du [[2017]]. === Bricichette === Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du [[Gîo d'Italia|gì(r)u d'Italia]] e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du [[1949]], dunde u [[Fausto Coppi]] u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a [[Pinerolo|Pine(r)òllu]] cun 11'52" in sce [[Gino Bartali]]. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e [[Còlla da Madalena|còlle da Madalena]], [[Còlla du Vars|du Vars]], [[Còlla de l'Izoard|de l'Izoard]], [[Còlla du Munginevru|du Munginevru]] e [[Còlla du Sestriere|du Sestriere]], stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u. Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du [[Tour de France]], a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du [[2008]], ch'a l'è finìa a [[Jausiers]], in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://newsfood.com/cuneo-granda-tour-2008-presentato-il-comitato-organizzatore/|tìtolo=Cuneo: "Granda Tour 2008", presentato il Comitato organizzatore|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref>. === Volley === [[Immaggine:PalazzettodellosportCuneo.jpg|miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta]] A sucietè de [[volley]] de rife(r)imèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u [[Piemonte Volley]], squaddra fundâ du [[1958]] cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du [[2014]], rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du [[2015]], quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du [[Cuneo Volley]], ch'a l'ha cumensàu daa [[Serie B2 (volley òmmi)|Se(r)ie B]] e che au dì d'ancöi a zöga inta [[Superlega (volley)|Superlega]]. Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a [[Cuneo Granda Volley]], che aù a zöga inta [[Série A1 (volley dònne)|Se(r)ie A1]]. A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi. === Balùn === In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u [[Balón (zêugo)|balùn]], cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta [[Série A (balón)|Se(r)ie A]], u mascimu livéllu du [[Canpionòu italiàn de balón|campiunàu de balùn]], guagnàu dau Cuni bèn 14 votte, ciü che e 7 vito(r)ia inta [[Cóppa Itàlia de balón|Cuppa Italia de categu(r)ìa]]. U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu "Francesco Capello", ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune. === Âtru === Pe'u [[Ballabanastra|basket]] a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta [[Serie C (basket òmmi)|Se(r)ie C]] da regiùn. Pe'u [[rugby]], a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta [[Serie C (rugby a 15)|Se(r)ie C]] in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo. A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu "Walter Merlo", daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'[[atletica]]. == Aministrasiùn == === Scindichi de Cuni === [[Immaggine:I-CN-Cuneo13.JPG|miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1860|1862|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1862|1862|Francesco Lovera||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1863|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1865|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1866|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1867|1868|Luigi Fabre||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1869|1872|Giacinto Ballario||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1872|1874|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1874|1884|Virginio Allione||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1885|1888|Giuseppe Calcagno||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1888|1905|Angelo Bocca||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1905|1907|Attilio Pirinoli||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1907|Luigi Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1908|Giulio Bertoldi||Regiu cum.|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1912|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1912|1913|Marcello Soleri||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1913|1914|Marco Cassin||Pro-scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1914|1920|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1920|1925|Antonio Bassignano||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1925|1926|Vincenzo Gueli||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1926|Ugo Franco||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1927|Pietro Frigerio||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1927|1938|Giovanni Battista Imberti|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1938|1940|Michele Olivero|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1940|1941|Giovanni Marchetti|PNF|Pudestè f.f.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1941|Massimo Ferreri||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1943|Carlo Viglino||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Antonio Bassignano||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Angelo Tua||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Pensiero Macciotta||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Caiani|PFR|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Armando Sartirana||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Ettore Rosa|CLN|Scindicu|<ref group="n.">Scindicu indicàu dau Cumitàu de Libe(r)asiùn Nasiunâle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Antonio Toselli|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1951|Luigi Teresio Cavallo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|8 zügnu 1965|Mario Delpozzo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 1965|1976|Tancredi Dotta Rosso|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1976|1985|Guido Bonino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1985|1990|Elvio Viano|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1990|1995|Giuseppe Menardi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 mazzu 1995|11 zügnu 2002|Elio Rostagno|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|11 zügnu 2002|23 mazzu 2012|Alberto Valmaggia|DL - La Margherita|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 zügnu 2017|4 lüju 2022|Federico Borgna|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 lüju 2022|''in càrega''|Patrizia Manassero|PD|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelaggi === A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/la-citta/storia/gemellaggi.html|tìtolo=Gemellaggi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Binelàggio|FRA|Nissa|1964|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|DEU|Fürstenberg/Havel|1974|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|SEN|Richard Toll|1986|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|ARG|Santa Fe de la Vera Cruz|1991|var-da-o=da-u|Santa Fe (Argentinn-a)}} De ciü, a l'è binélla ascì cun<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpalio.org/aneddoti_selva03.htm|tìtolo=Gemellaggio Cuneo-Contrada Selva|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Scìnbolo|600px Verde e Arancione listati di Bianco.PNG}} [[Cuntrâ da Selva]], [[Senn-a|Siena]], da-u [[1959]] == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === [[Immaggine:Cuneo map.png|miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni]] L'[[Autustradda A33 (Italia)|Autustradda A33 Cuni-Asti]] a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'[[Autustradda A6 (Italia)|Autustradda A6 Türìn-Savuna]]. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, ''Cuneo Centro'', e de Cuni Levante'', Cuni Est''. Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta ''Variante Est-Ovest'', che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a "bovesâna", ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmassu|feruvìa Cuni-Boves]]. === Feruvìe === [[Immaggine:Stazione di Cuneo (2).jpg|sinistra|miniatura|U fabricàu da [[stasiùn de Cuni]]]] {{Véddi ascì|Stasiùn de Cuni|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[stasiùn de Cuni]] a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de [[Trenitalia]] pe'a [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa]] e de [[Arenaways]] pe'a [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a [[Piemonte|Regiùn Piemunte]]. Fina du [[1960]] sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]]. A [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa]], cunusciüa cumme a "feruvìa de ma(r)aveje", a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u [[Piemonte|Piemunte]] cu'a [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta. Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a [[stasiùn de Cuni Gessu]], che fina du [[1937]] a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du [[2012]], a [[feruvìa Cuni-Munduvì]] a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a [[Stasiùn de Roata Rossi|fermâ de Roata Rossi]] in scia [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], supressa du [[2003]], e [[Stasiùn de San Benignu de Cuni|quella de San Benignu de Cuni]], in scia [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea pe' Fusàn]]. === Tranvài === [[Immaggine:Cuneo, piazza VE II - 1905.JPG|miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du [[1905]]]] A partì dau [[1877]] a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au [[1948]]: * [[Tranvài Cuni-Burgu San Darmàssu-Demunte|Cuni-Burgu San Darmàssu]] (1877-1948, slungâ du 1914 fina a [[Demonte|Demunte]]) * [[Tranvài Cuni-Drune(r)u|Cuni-Drune(r)u]] (1879-1948) * [[Tranvài Cuni-Salüssu|Cuni-Salüssu]] (1880-1948) * [[Tranvài Cuni-Boves|Cuni-Boves]] (1903-1935) === Ariupòrti === [[Immaggine:Cuneo Airport aerial view.jpg|miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra]] A sitè a l'è servìa da l'[[Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi]], che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu "de Langhe e de Arpi du Mâ", dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da [[Stradda statâle 20 da Còlla de Tènda e da Valâ du Röia|SS20]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoairport.com/|tìtolo=Aeroporto di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-28}}</ref>. St'impiantu u l'è intràu in funsiùn du [[1929]], cu'ina primma pista d'èrba, pe' êsse fètu a növu du [[1960]] e passà de man a di privèi dau [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20251231164144/https://cuneoairport.com/home/storia/|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-05}}</ref>. === Trasporti ürbani === U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa ''Conurbazione di Cuneo'', ch'a l'è gestìa dau ''Consorzio Trasporti GrandaBus''. De ciü, a Cuni u se ghe tröva in [[Ascensû de Cuni|ascensû panu(r)àmicu inclinàu]], ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau [[2009]], st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune. Fra u [[1908]] e u [[1968]] Cuni a gh'axeva fina ina sò [[Réa de filobus de Cuni|réa de filobus]]. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cuni| ]] [[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]] [[Categorîa:Çittæ d'Italia]] b1t0p1gk0159nwxkzpfpgka8yojqtds 10 18676 273618 273555 2026-08-27T19:10:45Z N.Longo 12052 273618 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |StileTabella = width:230px |TitoloInt = {{{nome}}} |StileTitoloInt = {{Tassobox/Cô|{{{regno|{{{dominio}}}}}}}} |Immagine = {{#if:{{{immagine|}}}|{{Immagine sinottico|{{{immagine|}}}|{{{didascalia|}}}|dim=220|dim_utente={{{dimensione_immagine|}}}|desc={{{immagine_descrizione|}}}|compatibile=s}}|{{#invoke:Tassobox|missing_image}}}} |StileGruppo = {{Tassobox/Cô|{{{regno|{{{dominio}}}}}}}} |GruppoOpzionale1 = Intervàllo geològico |Valore10 = {{#if:{{{intervallo|}}}|<div style="font-weight:normal; text-align:center; padding-bottom:2px;">{{{intervallo}}}</div>}} |GruppoOpzionale2 = [[Condiçión de conservaçión]] |Valore20 = {{#Invoke:Tassobox|stato_conservazione}} |Gruppo3 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#switch:{{{regno}}}|Plantae|[[Plantae]]=[[Clasificaçión APG IV]]|[[Clasificaçión filogenética]]}}}}}} |Nome31 = [[Domìnio (biologîa)|Domìnio]] |NomeStile31 = font-weight:normal |Valore31 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{dominio|}}}}}}} |Nome32 = [[Régno (biologîa)|Régno]] |NomeStile32 = font-weight:normal |Valore32 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{regnoFIL|}}}}}}} |Nome33 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile33 = font-weight:normal |Valore33 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade1|}}}}}}} |Nome34 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile34 = font-weight:normal |Valore34 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade2|}}}}}}} |Nome35 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile35 = font-weight:normal |Valore35 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade3|}}}}}}} |Nome36 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile36 = font-weight:normal |Valore36 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade4|}}}}}}} |Nome37 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile37 = font-weight:normal |Valore37 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade5|}}}}}}} |Nome38 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile38 = font-weight:normal |Valore38 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade6|}}}}}}} |Nome39 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile39 = font-weight:normal |Valore39 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade7|}}}}}}} |Nome40 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile40 = font-weight:normal |Valore40 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade8|}}}}}}} |Nome41 = [[Órdine (biologîa)|Órdine]] |NomeStile41 = font-weight:normal |Valore41 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{ordineFIL|}}}}}}} |Nome42 = [[Sotórdine]] |NomeStile42 = font-weight:normal |Valore42 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{sottordineFIL|}}}}}}} |Nome43 = [[Infraórdine]] |NomeStile43 = font-weight:normal |Valore43 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{infraordineFIL|}}}}}}} |Nome44 = [[Superfamìggia (biologîa)|Superfamìggia]] |NomeStile44 = font-weight:normal |Valore44 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{superfamigliaFIL|}}}}}}} |Nome45 = [[Famìggia (biologîa)|Famìggia]] |NomeStile45 = font-weight:normal |Valore45 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{famigliaFIL|}}}}}}} |Nome46 = [[Sotofamìggia]] |NomeStile46 = font-weight:normal |Valore46 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{sottofamigliaFIL|}}}}}}} |Nome47 = [[Tribù]] |NomeStile47 = font-weight:normal |Valore47 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{tribùFIL|}}}}}}} |Nome48 = [[Sototribù]] |NomeStile48 = font-weight:normal |Valore48 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{sottotribùFIL|}}}}}}} |Nome49 = [[Infratribù]] |NomeStile49 = font-weight:normal |Valore49 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{infratribùFIL|}}}}}}} |Nome50 = [[Génere (biologîa)|Génere]] |NomeStile50 = font-weight:normal |Valore50 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{genereFIL|}}}|''{{{genereFIL}}}''{{#if:{{{genereautoreFIL|}}}|<br/>{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{genereautoreFIL}}}</span>|<small>{{{genereautoreFIL}}}</small>}}}}}}}}}} |Nome51 = [[Sotogénere]] |NomeStile51 = font-weight:normal |Valore51 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{sottogenereFIL|}}}|{{{sottogenereFIL}}}{{#if:{{{sottogenereautoreFIL|}}}|<br/>{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{sottogenereautoreFIL}}}</span>|<small>{{{sottogenereautoreFIL}}}</small>}}}}}}}}}} |Nome52 = [[Spêce]] |NomeStile52 = font-weight:normal |Valore52 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{specieFIL|}}}|''{{{specieFIL}}}''}}}}}} |Nome53 = [[Sotospêce]] |NomeStile53 = font-weight:normal |Valore53 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{sottospecieFIL|}}}|''{{{sottospecieFIL}}}''}}}}}} |Gruppo60 = {{#if:{{{gruppo|}}}|[[Clasificaçión di virus]]|{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#switch:{{{regno}}}|Plantae|[[Plantae]]=[[Scistêma Cronquist|Clasificaçión Cronquist]]|[[Clasificaçión scentìfica|{{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo|Clasificaçión filogenética|Clasificaçión clàscica}}]]}}|[[Clasificaçión scentìfica]]}}}} |Valore60 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no|[[Immaggine:Deletion icon.svg{{!}}25px]] [[taxon]] no conscideròu}} |Nome61 = [[Domìnio (biologîa)|Domìnio]] |NomeStile61 = font-weight:normal |Valore61 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{dominio|}}}}} |Nome62 = [[Sotodomìnio]] |NomeStile62 = font-weight:normal |Valore62 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottodominio|}}}}} |Nome63 = [[Clasificaçión de Baltimore|Grùppo]] |NomeStile63 = font-weight:normal |Valore63 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{gruppo|}}}}} |Nome64 = [[Régno (biologîa)|Régno]] |NomeStile64 = font-weight:normal |Valore64 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{regno|}}}}} |Nome65 = [[Sotorégno]] |NomeStile65 = font-weight:normal |Valore65 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottoregno|}}}}} |Nome66 = [[Scimetrîa animâ|Ràmmo]] |NomeStile66 = font-weight:normal |Valore66 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{ramo|}}}}} |Nome67 = [[Superphylum]] |NomeStile67 = font-weight:normal |Valore67 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superphylum|}}}}} |Nome68 = [[Superphylum|Superdivixón]] |NomeStile68 = font-weight:normal |Valore68 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superdivisione|}}}}} |Nome69 = [[Phylum]] |NomeStile69 = font-weight:normal |Valore69 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{phylum|}}}}} |Nome70 = [[Phylum|Divixón]] |NomeStile70 = font-weight:normal |Valore70 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{divisione|}}}}} |Nome71 = [[Subphylum]] |NomeStile71 = font-weight:normal |Valore71 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{subphylum|}}}}} |Nome72 = [[Subphylum|Sotodivixón]] |NomeStile72 = font-weight:normal |Valore72 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottodivisione|}}}}} |Nome73 = [[Infraphylum]] |NomeStile73 = font-weight:normal |Valore73 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infraphylum|}}}}} |Nome74 = [[Microphylum]] |NomeStile74 = font-weight:normal |Valore74 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{microphylum|}}}}} |Nome75 = [[Nanophylum]] |NomeStile75 = font-weight:normal |Valore75 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{nanophylum|}}}}} |Nome76 = [[Superclàsse (biologîa)|Superclàsse]] |NomeStile76 = font-weight:normal |Valore76 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superclasse|}}}}} |Nome77 = [[Clàsse (biologîa)|Clàsse]] |NomeStile77 = font-weight:normal |Valore77 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{classe|}}}}} |Nome78 = [[Sotoclàsse (biologîa)|Sotoclàsse]] |NomeStile78 = font-weight:normal |Valore78 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottoclasse|}}}}} |Nome79 = [[Infraclàsse]] |NomeStile79 = font-weight:normal |Valore79 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infraclasse|}}}}} |Nome80 = [[Superórdine]] |NomeStile80 = font-weight:normal |Valore80 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superordine|}}}}} |Nome81 = [[Órdine (biologîa)|Órdine]] |NomeStile81 = font-weight:normal |Valore81 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{ordine|}}}}} |Nome82 = [[Sotórdine]] |NomeStile82 = font-weight:normal |Valore82 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottordine|}}}}} |Nome83 = [[Infraórdine]] |NomeStile83 = font-weight:normal |Valore83 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infraordine|}}}}} |Nome84 = [[Superfamìggia (biologîa)|Superfamìggia]] |NomeStile84 = font-weight:normal |Valore84 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superfamiglia|}}}}} |Nome85 = [[Famìggia (biologîa)|Famìggia]] |NomeStile85 = font-weight:normal |Valore85 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{famiglia|}}}}} |Nome86 = [[Sotofamìggia]] |NomeStile86 = font-weight:normal |Valore86 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottofamiglia|}}}}} |Nome87 = [[Tribù (biologîa)|Tribù]] |NomeStile87 = font-weight:normal |Valore87 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{tribù|}}}}} |Nome88 = [[Sototribù]] |NomeStile88 = font-weight:normal |Valore88 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottotribù|}}}}} |Nome89 = [[Infratribù]] |NomeStile89 = font-weight:normal |Valore89 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infratribù|}}}}} |Nome90 = [[Génere (biologîa)|Génere]] |NomeStile90 = font-weight:normal |Valore90 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{genere|}}}|''{{{genere}}}''{{#if:{{{genereautore|}}}|<br/>{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{genereautore}}}</span>|<small>{{{genereautore}}}</small>}}}}}}}} |Nome91 = [[Sotogénere]] |NomeStile91 = font-weight:normal |Valore91 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{sottogenere|}}}|''{{{sottogenere}}}''{{#if:{{{sottogenereautore|}}}|<br/>{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{sottogenereautore}}}</span>|<small>{{{sottogenereautore}}}</small>}}}}}}}} |Nome92 = [[Spêce]] |NomeStile92 = font-weight:normal |Valore92 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{specie|}}}|''{{{specie}}}''}}}} |Nome93 = [[Sotospêce]] |NomeStile93 = font-weight:normal |Valore93 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{sottospecie|}}}|''{{{sottospecie}}}''}}}} |GruppoOpzionale100 = [[Nomenclatûa binomiâle]] |Valore101 = {{#if:{{{binome|}}} | '''''{{{binome}}}'''''{{#if:{{{biautore|}}} |<br />{{#ifeq: {{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{biautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{bidata|}}}|, {{{bidata}}}}}</span>|<small>{{{biautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{bidata|}}}|, {{{bidata}}}}}</small>}} |{{#if:{{{bidata|}}}|<br /><small>{{{bidata}}}</small>}}}} }} |ValoreStile101 = text-align:center |GruppoOpzionale105 = [[Nomenclatûa trinomiâle]] |Valore106 = {{#if:{{{trinome|}}} | '''''{{{trinome}}}'''''{{#if:{{{triautore|}}} |<br />{{#ifeq: {{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{triautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{tridata|}}}|, {{{tridata}}}}}</span>|<small>{{{triautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{tridata|}}}|, {{{tridata}}}}}</small>}} |{{#if:{{{tridata|}}}|<br /><small>{{{tridata}}}</small>}}}} }} |ValoreStile106 = text-align:center |GruppoOpzionale110 = [[Série tîpo]] |Valore111 = {{#if:{{{tipo|}}} | '''''{{{tipo}}}'''''{{#if:{{{tipoautore|}}} |<br />{{#ifeq: {{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant:small-caps">{{{tipoautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{tipodata|}}}|, {{{tipodata}}}}}</span>|<small>{{{tipoautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{tipodata|}}}|, {{{tipodata}}}}}</small>}}{{#if:{{{tipo2|}}} |<br />= '''''{{{tipo2}}}'''''{{#if:{{{tipoautore2|}}}|<br />{{#ifeq: {{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{tipoautore2|&nbsp;}}}{{#if: {{{tipodata2|}}}|, {{{tipodata2}}}}}</span>|<small>{{{tipoautore2|&nbsp;}}}{{#if: {{{tipodata2|}}}|, {{{tipodata2}}}}}</small>}}}}}}}} }} |ValoreStile111 = text-align:center |GruppoOpzionale115 = [[Scinònimo (biologîa)|Scinònimi]] |Valore116 = {{{sinonimi|}}} |ValoreStile116 = text-align:center |GruppoOpzionale120 = Nómmi comùn |Valore121 = {{{nomicomuni|}}} |ValoreStile121 = text-align:center |GruppoOpzionale125 = {{{suddivisione|}}}{{#if:{{{suddivisioneFIL|}}}|<br />(clàscica)}} |Valore126 = {{#if:{{{suddivisione|}}}|{{{suddivisione_testo}}}}} |GruppoOpzionale130 = {{{suddivisioneFIL|}}}<br />(filogenética) |Valore131 = {{#if:{{{suddivisioneFIL|}}}|{{{suddivisione_testoFIL}}}}} |GruppoOpzionale135 = [[Areâle]] |Valore136 = {{#if:{{{mappa_distribuzione|}}}|{{Immagine sinottico|{{{mappa_distribuzione|}}}|{{{didascalia_distribuzione|}}}|dim=220}}}} |GruppoOpzionale140 = $fine |ValoreStile150 = border:0 |Valore150 = {{{adtemplate|}}} }}{{#if:{{NAMESPACE}}||{{Tassobox/Categoria|{{{dominio}}}|{{{regno}}}|{{{phylum}}}}}}}</includeonly><noinclude>{{Man}} {{TemplateData}} [[Categoria:Template Tassobox| ]]</noinclude> oufkq7rzn8tiy4yrrypatto1g65th0m 10 18677 273615 273547 2026-08-27T19:10:16Z N.Longo 12052 N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Template:Tassobox/Colore]] a [[Template:Tassobox/Cô]]: trad 273547 wikitext text/x-wiki <includeonly>background-color: {{#switch:{{lc:{{{1}}}}} |[[animalia]]|'''animalia''' = pink |[[plantæ]]|[[plantae]]|'''plantae''' = lightgreen |[[fungi]]|'''fungi''' = lightblue |[[protista]]|'''protista''' = khaki |[[chromista]]|'''chromista''' = khaki |[[bacteria]]|'''bacteria''' = lightgrey |[[archaea]]|'''archaea''' = darkgray |[[eukarya]]|'''eukarya'''|[[eukaryota]]|'''eukaryota''' = plum |[[prokaryota]]|'''prokaryota''' = grey |[[acytota]]|'''acytota''' = violet |[[duplodnaviria]]|'''duplodnaviria''' = violet |[[monodnaviria]]|'''monodnaviria''' = violet |[[riboviria]]|'''riboviria''' = violet |[[varidnaviria]]|'''varidnaviria''' = violet |[[heunggongvirae]]|'''heunggongvirae''' = violet |[[loebvirae]]|'''loebvirae''' = violet |[[sangervirae]]|'''sangervirae''' = violet |[[shotokuvirae]]|'''shotokuvirae''' = violet |[[trapavirae]]|'''trapavirae''' = violet |[[orthornavirae]]|'''orthornavirae''' = violet |[[pararnavirae]]|'''pararnavirae''' = violet |[[bamfordvirae]]|'''bamfordvirae''' = violet |[[helvetiavirae]]|'''helvetiavirae''' = violet |white}}; color: black;</includeonly><noinclude> [[Categoria:Template Tassobox|Colore]]</noinclude> cei8vuv93smvdg2v4wnqj25gzt7jmj2 273619 273615 2026-08-27T19:11:15Z N.Longo 12052 + man 273619 wikitext text/x-wiki <includeonly>background-color: {{#switch:{{lc:{{{1}}}}} |[[animalia]]|'''animalia''' = pink |[[plantæ]]|[[plantae]]|'''plantae''' = lightgreen |[[fungi]]|'''fungi''' = lightblue |[[protista]]|'''protista''' = khaki |[[chromista]]|'''chromista''' = khaki |[[bacteria]]|'''bacteria''' = lightgrey |[[archaea]]|'''archaea''' = darkgray |[[eukarya]]|'''eukarya'''|[[eukaryota]]|'''eukaryota''' = plum |[[prokaryota]]|'''prokaryota''' = grey |[[acytota]]|'''acytota''' = violet |[[duplodnaviria]]|'''duplodnaviria''' = violet |[[monodnaviria]]|'''monodnaviria''' = violet |[[riboviria]]|'''riboviria''' = violet |[[varidnaviria]]|'''varidnaviria''' = violet |[[heunggongvirae]]|'''heunggongvirae''' = violet |[[loebvirae]]|'''loebvirae''' = violet |[[sangervirae]]|'''sangervirae''' = violet |[[shotokuvirae]]|'''shotokuvirae''' = violet |[[trapavirae]]|'''trapavirae''' = violet |[[orthornavirae]]|'''orthornavirae''' = violet |[[pararnavirae]]|'''pararnavirae''' = violet |[[bamfordvirae]]|'''bamfordvirae''' = violet |[[helvetiavirae]]|'''helvetiavirae''' = violet |white}}; color: black;</includeonly><noinclude>{{Man}} [[Categoria:Template Tassobox|Colore]]</noinclude> 0bsj7ra39za4h02ooa93on406kih6ca 0 19684 273622 269760 2026-08-28T05:22:05Z 273622 wikitext text/x-wiki 273623 273622 2026-08-28T05:22:33Z 273623 wikitext text/x-wiki 273625 273623 2026-08-28T10:19:12Z Arbenganese 12552 Anulòu a modìfica [[Special:Diff/273623|273623]] de [[Special:Contributions/Alice De André Radio Nostalgia Ufficio di Genova Piazza Piccapietra 21 16121 Genova|Alice De André Radio Nostalgia Ufficio di Genova Piazza Piccapietra 21 16121 Genova]] ([[User talk:Alice De André Radio Nostalgia Ufficio di Genova Piazza Piccapietra 21 16121 Genova|discusción]]) 273625 wikitext text/x-wiki {{ZeneizeU}} '''Radiu Nustalgia''' (dita ascì sulu '''Nustalgia''', in italian ''Radio Nostalgia'') a l'è 'na radiu lucale [[Liguria|ligure]] interregiunale (super-stasiun) c'a fa parte da rete ''Radio Number One''. == Descrisiun == Nustalgia a irradia i sò segnali in Liguria, in FM, cun varie frequense, a ne existan varie versiun<ref name="autogenerato1">{{Çitta web|url=http://www.ilgiornale.it/genova/radio_nostalgia_genova_vola_sullitalia/15-02-2006/articolo-id=65368-page=0-comments=1|tìtolo=Radio Nostalgia, Genova vola sull'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-31}}</ref>: * '''Nustalgia Liguria''': l'emitènte principale c'a trasmette in tütta a regiun. Trasmette ascì e radiucronache de e partie du [[Zeugo do ballon|ballòn]] du [[Zena (Genoa CFC)|Zena]]. * '''Nustalgia Piemunte''': l'emitènte de propietæ c'a cröve [[Piemonte|Piemunte]] e [[Valle d'Aosta|Val d'Aosta]], ritrasmetèndu in cuntempuranea i segnali da gemella ligure cun publicitæ specialisà. * '''Nustalgia Toscann-a e Lazio''': radiu autonoma c'a trasmette sulu inna parte de ''Nustalgia'', alternandu anche prugrammi propri. == Stöia == Nustalgia a nasce in tu [[1976]], cumme "Radio K2", pe poi trasfurmase in tu [[1990]] in ''Nostalgia'' radiu de sula [[muxica]] sensa prugrammi, cun a rutasiun de brani veggi de almenu 3 anni, a l'è a primma "hit radio" d'[[Italia]], da quellu mumentu arve ina cadenn-a de affiliasiun e riva in atre regiun. In ti [[anni 2010]] a vegne pià da ''Lagouno'', societæ da [[Lombardïa|lumbarda]] Number One. == Alice De Andrè Radio Nostalgia Via Campo d'Appio 43, 54033 Carrara (MS)Ufficio Genova (Liguria): Piazza Piccapietra 21, 16121 Genova (GE) == La sede principale di Radio Nostalgia per la Toscana e il Lazio si trova a Carrara, in Via Campo d'Appio 43, mentre l'ufficio di riferimento in Liguria è a Genova, in Piazza Piccapietra 21.Sede Principale / Editore (Toscana e Lazio): Via Campo d'Appio 43, 54033 Carrara (MS)Ufficio Genova (Liguria): Piazza Piccapietra 21, 16121 Genova (GE). Radio Nostalgia è nata proprio a Genova nel 1990, fondata da Agostino Biamonti e Umberto Buelli. Le primissime trasmissioni sono partite addirittura da Cogoleto per poi trasferirsi nel centro del capoluogo ligure.La particolarità che crea confusione risiede nella sua struttura attuale, organizzata come una sorta di franchising radiofonico (o syndication). A metà degli anni 2000 il marchio si è espanso verso altre regioni, e questo ha portato alla nascita di due realtà distinte che condividono lo stesso nome, lo stesso logo e lo stesso format musicale, ma che fanno capo a società editoriali diverse:Il ramo Ligure-Piemontese: Mantiene la sede a Genova (in Piazza Piccapietra) ed è la radio storica "con il sangue genovese nelle vene", famosa ad esempio per trasmettere in esclusiva le radiocronache integrali delle partite del Genoa Calcio. Copre Liguria, Piemonte e Valle d'Aosta.Il ramo Toscano-Laziale: Fa capo alla società Italia Più S.r.l. con sede a Carrara. È nata nel 2005 dalle ceneri di un'emittente toscana e gestisce in autonomia il segnale, i notiziari e la pubblicità per la Toscana e il Lazio.Quindi hai perfettamente ragione a considerarla una radio genovese per le sue origini storiche, ma oggi è a tutti gli effetti un network interregionale con un "doppio binario" tra Liguria e Toscana.Nel gergo tecnico della radio, emittenti come Radio Nostalgia vengono definite "superstation" o forti realtà interregionali. Non hanno la pretesa di fare i numeri assoluti di colossi nazionali come RTL 102.5, RDS o Radio Italia, ma possiedono un'efficienza e una stabilità di ascolti straordinarie per tre motivi precisi:Il valore della fedeltà (Time Spent Listening): Chi si sintonizza su RTL o altri grandi network spesso lo fa per brevi periodi o "salta" da una stazione all'altra quando passa una canzone che non piace. Chi accende Radio Nostalgia, invece, tende a rimanere sintonizzato per ore (ad esempio durante tutta la giornata lavorativa o nei lunghi viaggi in auto) perché il flusso musicale è coerente e non riserva "brutte sorprese" agli amanti del genere vintage.Radicamento commerciale locale: Questo zoccolo duro di ascolti, concentrato in regioni ricche e ad alta densità di traffico come il Piemonte, la Liguria e la Toscana, rende la radio appetibilissima per gli inserzionisti pubblicitari locali. Le aziende sanno che l'ascoltatore di Radio Nostalgia è attento, adulto e molto legato al territorio.Costi ottimizzati: Gestire un network interregionale con poche sedi strategiche (come Carrara e Genova) e una struttura snella permette di avere costi di gestione infinitamente inferiori rispetto ai colossi nazionali, garantendo al contempo un'ottima sostenibilità economica e una qualità del segnale eccellente. == Nòtte == <references /> == Cunligamenti estèrni == * {{Çitta web|url=https://nostalgia.it/|tìtolo=Scitu de Radiu Nustalgia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-31}} {{Inpréize da Ligùria}} [[Categorîa:Radio]] [[Categorîa:Inpréize da Ligùria]] rv6sz8ip483l71cb1alp643wwip6bw4 273626 273625 2026-08-28T10:19:29Z Arbenganese 12552 Anulòu a modìfica [[Special:Diff/273622|273622]] de [[Special:Contributions/Alice De André Radio Nostalgia Via Campo d'Appio 43, 54033 Carrara (MS)|Alice De André Radio Nostalgia Via Campo d'Appio 43, 54033 Carrara (MS)]] ([[User talk:Alice De André Radio Nostalgia Via Campo d'Appio 43, 54033 Carrara (MS)|discusción]]) 273626 wikitext text/x-wiki {{ZeneizeU}} '''Radiu Nustalgia''' (dita ascì sulu '''Nustalgia''', in italian ''Radio Nostalgia'') a l'è 'na radiu lucale [[Liguria|ligure]] interregiunale (super-stasiun) c'a fa parte da rete ''Radio Number One''. == Descrisiun == Nustalgia a irradia i sò segnali in Liguria, in FM, cun varie frequense, a ne existan varie versiun<ref name="autogenerato1">{{Çitta web|url=http://www.ilgiornale.it/genova/radio_nostalgia_genova_vola_sullitalia/15-02-2006/articolo-id=65368-page=0-comments=1|tìtolo=Radio Nostalgia, Genova vola sull'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-31}}</ref>: * '''Nustalgia Liguria''': l'emitènte principale c'a trasmette in tütta a regiun. Trasmette ascì e radiucronache de e partie du [[Zeugo do ballon|ballòn]] du [[Zena (Genoa CFC)|Zena]]. * '''Nustalgia Piemunte''': l'emitènte de propietæ c'a cröve [[Piemonte|Piemunte]] e [[Valle d'Aosta|Val d'Aosta]], ritrasmetèndu in cuntempuranea i segnali da gemella ligure cun publicitæ specialisà. * '''Nustalgia Toscann-a e Lazio''': radiu autonoma c'a trasmette sulu inna parte de ''Nustalgia'', alternandu anche prugrammi propri. == Stöia == Nustalgia a nasce in tu [[1976]], cumme "Radio K2", pe poi trasfurmase in tu [[1990]] in ''Nostalgia'' radiu de sula [[muxica]] sensa prugrammi, cun a rutasiun de brani veggi de almenu 3 anni, a l'è a primma "hit radio" d'[[Italia]], da quellu mumentu arve ina cadenn-a de affiliasiun e riva in atre regiun. In ti [[anni 2010]] a vegne pià da ''Lagouno'', societæ da [[Lombardïa|lumbarda]] Number One. == Nòtte == <references /> == Cunligamenti estèrni == * {{Çitta web|url=https://nostalgia.it/|tìtolo=Scitu de Radiu Nustalgia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-31}} {{Inpréize da Ligùria}} [[Categorîa:Radio]] [[Categorîa:Inpréize da Ligùria]] 2cjg8dxlhhfsjw87s62vm3sk67rnz7z 0 19995 273583 273357 2026-08-27T18:50:08Z N.Longo 12052 e 273583 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Màppa de localizaçión+|FR-PAC|width=450|caption=I sciti da [[Provensa|Pruvènsa]] interesèi dae migrasiùi di figùi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6896953|long=6.7136872|position=topleft|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Munsu}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5761076|long=7.0191865|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Le Cannet}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5439153|long=6.9359135|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Mandelieu-la-Napoule}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.7304557|long=6.7829294|position=topright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Escragnolles}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6270041|long=7.0989546|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Biot}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.2727191|long=6.6405225|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Saint-Tropez}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5376002|long=6.6981788|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Bagnols-en-Forêt}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6690101|long=7.1906969|position=right|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Saint-Laurent du Var}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6001505|long=6.9105552|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Auribeau-sur-Siagne}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6562749|long=6.8755075|position=top|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Cabris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6203852|long=6.9703991|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Mouans-Sartoux}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.5761001|long=7.0585900|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Vallauris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.4273183|long=6.4314327|position=left|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Vidauban}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.7030350|long=6.0904638|position=topleft|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Artignosc-sur-Verdon}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.6411410|long=7.0086255|position=bottomright|mark=City locator 5.svg|marksize=12|link=Valbonne}} }} I '''Figùi''' (''Figoui'' in [[Dialettu figùn|figùn]]) i l'é(r)an de gènte [[Liguria|lìgü(r)i]] da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, du [[XV secolo|Quattrusèntu]], e sun migrèi inta [[Provensa|Pruvènsa]], purtanduse apröu u [[Dialettu figùn|sò parlâ]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === {{Véddi ascì|Figùn (blasùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}U numme "figùn" u ne vegne da in [[Blazón popolâre|blasùn]] dètu a ste gènte da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, andandu a stà in [[Provensa|Pruvènsa]], e s'é(r)an purtèi apröu ascì a sò lengua. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da [[Provensa|Pruvènsa]] che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù dìtu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e [[Figa|fighe]]<ref name="Toso2014.40-55">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 4. Origine e significato del termine ''figun, pp. 40-55}}</ref>. Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, purtanduse apröu u numme de figùi ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi<ref name="Toso2014.40-55" />. === A culunisasiùn lìgü(r)e === A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta [[Provensa|Pruvènsa]] de levante, fra a segunda mitè du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au creasiùn de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de [[Pèsta néigra|pèste negra]], survetüttu quella du [[1348]], e da ina sé(r)ie de guère sivìli. Fra de sti lì, du [[1382]] u gh'è stètu in [[Unión de Aix|gran cunflittu]] fra i [[Angioìn|Angiuìn]] e i òmmi du [[Càrlo III de Nàpoli|prinsipe Dü(r)assu]] pe'a a sucesiùn da [[Giuànna I de Napuli|Giuànna de Napuli]], [[Contêa de Provénsa|cuntessa de Pruvènsa]], e pöi, fra u [[1389]] e u [[1399]], a guèra cumbatüa dau [[Raymond de Turenne]] cuntr'ai Angiuìn e ai [[Cativitæ avignonéize|antipappi d'Avignùn]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 30}}</ref>. Pe' tütte ste raxùi, du [[XV secolo|Quattrusèntu]] pa(r)eggi paìsi da Pruvènsa i l'é(r)an finìi in abandùn, e u chinâ da pupulasiùn u faxeva difissile u vegnì meju de l'ecunumìa spunciàu dau [[Renato d'Angiò|Renâtu d'Angiò]], [[Régno de Nàpoli|rè de Napuli]] e cunte de Pruvènsa dau [[1434]] au [[1480]]. Cuscì, pe'e regiùi ciütòstu ruinèi in gì(r)u a [[Grasse]] e a [[Draguignan]], u s'è spunciàu pe' in pupulamèntu de gènte ciamèi survetüttu daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], ina tèra che alantu(r)a a patìva d'ina gran crisi purtâ dai rümescci ch'i interesavan a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]. U bugiâse da pupulasiùn u l'è stètu favurìu ascì dai ligammi ch'u gh'é(r)a zà fra e due regiùi e daa tendènsa di punentìn a l'emigrasiùn: avanti du Quattrusèntu i l'axevan zà truvàu pe' destinasiùn e tère de Zena intu [[Levante]], a [[Siçillia|Sicilia]] e a [[Basilicata|Basilicâta]] fina dai tèmpi di [[Marca aleramica|ale(r)amichi]] e ancù a [[Corsega|Còrsica]] e [[Sardegna]] du nord. De ciü, di primmi muvimènti vèrsu a Pruvènsa i gh'é(r)an stèti fina dai ürtimi ànni du [[XIII secolo|Duxèntu]], cu'a furmasiùn du [[1297]] da [[Lista d'i suvrai de Mu̍negu|scignu(r)ìa de Munegu]] e l'intrâ de famìe lìgü(r)i de cuntu inti fèudi pruvensâli<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 30-31}}</ref>. L'emigrasiùn de famìe intreghe daa Ligü(r)ia a pà inandiâ cun atensiùn inte l'ambitu du prugettu ciü grande, vegnindu regulâ da cunvensiùi e pulitiche ecunòmiche in sò faû ch'e l'é(r)an tòstu pa(r)egge fra tütti i câxi de culunisasiùn, scibèn che vusciüi da auturitè dife(r)ènti l'üna da l'âtra<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 31}}</ref>. Intu detaju, tra i prugetti de culunisasiùn, i sun cunusciüi quelli inta tabèlla chi sutta, inte l'urdine de dàtta du primmu trasferimèntu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>: {| class="wikitable" !Ànnu !Paìse !Nòtte |- |[[1260]] |[[Munsu]] |Primma culunisasiùn du paìse de [[Munsu]], pupulàu da de gènte lìgü(r)i du [[1260]]. |- |[[1441]] |[[Le Cannet]] |Inti sciti dund'u l'è nasciüu stu paìse, de derê de [[Cannes]], du [[1441]] l'[[abasìa de Lerìn]] a l'ha cuncessu de tère a manènti ch'i ne vegnivan daa valâ d'[[Inéia|Ineja]]. De de lì, fina a l'imprinsippiu du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e sun rivèi tòstu sentuqua(r)anta famìe inte tüttu. |- |[[1461]] |La Napoule ([[Mandelieu-la-Napoule]]) |Paìse pupulàu du [[1461]] pe' vuluntè da famìa di [[Villeneuve (famìa)|Villeneuve]]. |- |[[1468]] |[[Munsu]] |Segunda culunisasiùn du paìse de [[Munsu]], fèta da ina qua(r)antêna de famìe lìgü(r)i ciamèi chi da l'[[Antoine de Villeneuve]]. U l'è l'ünicu paìse dund'u nu se cunusce l'u(r)igine precisa di manènti ch'i sun rivèi. |- |[[1468]] o [[1562]] |[[Escragnolles]] |U paìse d'[[Escragnolles]] u g'ha da êsse stètu pupulàu da de gènte ch'e ne vegnivan da [[Munsu]] du [[1468]] o du [[1562]]. |- |[[1470]]-[[1471]] |[[Biot]] |[[Biot]] a l'è stèta pupulâ du [[1470]]-[[1471]] da qua(r)antöttu famìe da valâ d'[[Inéia|Ineja]], ch'e ghe sun stète ciamèi da l'[[Isnard du Bar]], abâte e [[Diòcexi de Grasse|vescu de Grasse]]. |- |[[1470]]-[[1472]] |[[Saint-Tropez]] |Cu'a rifundasiùn du paìse, vusciüa dau sò növu scignu(r)u, u [[Raffaêle de Garesce]], a [[Saint-Tropez]] e gh'é(r)an vegnüe a stà vintün famìe lìgü(r)i<ref>{{Çitta web|url=https://www.saint-tropez.fr/la-refondation-de-saint-tropez-racontee-dans-un-livre/|tìtolo=La refondation de Saint-Tropez racontée dans un livre unique|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. |- |[[1477]] |[[Bagnols-en-Forêt]] |Intu paìse, pe' vuluntè de l'[[Urbàn Fiésco|Ürbàn Fiescu]], [[Diòcexi de Fréjus|vescu de Fréjus]], e sun rivèi du [[1477]] trènta famìe dau te(r)ito(r)iu d[[a Cêve]], cumün binelu de Bagnols dau [[1990]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.bagnolsenforet.fr/jumelage/|tìtolo=Jumelage|outô=Commune de Bagnols-en-Forêt|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. |- |[[1480]] |[[Saint-Laurent du Var]] |Paise pupulàu du [[1480]] pe' vuluntè du [[Diòcexi de Vence|vescu de Vence]], u [[Raphaël Monso]], da trènta famìe da valâ d'[[Inéia|Ineja]]. |- |[[1487]] |[[Auribeau-sur-Siagne]] |In Auribeau, du [[1487]], e sun rivèi vintisinque famìe, u(r)igina(r)ie da valâ de [[Mentun|Mentùn]] e da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbenga]], ciamèi chi dau [[Diòcexi de Grasse|vescu de Grasse]], u [[Giuànni Andrìa Grimaldi]]. |- |[[1496]] |[[Cabris]] |Paise fundàu a növu dau [[Balthazar de Grasse]] du [[1496]], cun vintisinque famìe de [[Mentun|Mentùn]], trezze de [[Sant'Agne (Arpe Marìtime)|Sant'Agnese]] e dexe d'[[Inéia|Ineja]]. |- |[[1496]] |Mouans ([[Mouans-Sartoux]]) |Ina sciüsciantêna de famìe lìgü(r)i a l'è rivâ a Mouans du [[1496]], ciamâ dau scignu(r)u du pòstu [[Pierre de Grasse]]. |- |[[1501]] |[[Vallauris]] |U paìse u l'è stètu pupulàu a partì dau [[1501]] da famìe u(r)igina(r)ie d'[[Arbenga]] e d[[U Portu|u Pòrtu]], pe' vuluntè du priû [[Renatu Lascaris|Renâtu Lascaris]] di [[Cuntea de Ventemiglia|cunti de Vintimìa]]. |- |[[1511]] |[[Vidauban]] |U Louis de Villeneuve u g'ha fètu rivà disètte famìe de manènti du [[1511]] |- |post [[1511]] |[[Artignosc-sur-Verdon]] |Fundàu a növu da famìe d'u(r)igine lìgü(r)e e spagnòlla. |- |[[1519]] |[[Valbonne]] |U paìse u l'è stètu fundàu inte de tère de l'[[abasìa de Lerìn]] du [[1519]], pupulàu da manènti ch'i ne vegnivan tantu da l'entrutèra da Pruvènsa che daa Ligü(r)ia. |} Levàu dunca u câxu particulà de [[Saint-Tropez]] e quelli, tardìi e de mênu impurtansa, de [[Vidauban]] e de [[Artignosc-sur-Verdon]], u se pò vegghe cumme sti pupulamènti i l'han interesàu survetüttu e tère in gì(r)u a [[Grasse]], [[Cannes]] e [[Antibu]], a punènte du [[sciümme Va(r)u]] e, dunca, au de là da [[Contêa de Nìssa|cuntêa de Nissa]], cuntrulâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] dau [[1388]]. De ciü, sta regiùn a l'é(r)a limitâ daa valâ da [[Siagna]] a punènte e da l'[[Masicciu de l'Esterel|Esterel]] a setentriùn, cu'e tère in gì(r)u a [[Fréjus]] e a [[Draguignan]] ch'e nu sun stète interesèi gua(r)i daa culunisasiùn lìgü(r)e, scicumme ch'e l'axevan patìu de mênu u spupulamèntu du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Tütta sta réa d'instalasiùi a g'ha da êsse stèta ligâ au besögnu de rangià u scistema de campagne ch'u se truvava a l'in gì(r)u di paìsi ciü impurtanti<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', p. 34}}</ref>. In sce l'u(r)igine di manènti, u gh'è numma che quarche câxu de pruveniènsa d'in pôcu ciü da punènte, ch'a ne vegne da ligammi de vasalaggiu cun scignu(r)i de famìe di [[Grimâdo (famìggia)|Grimaldi]] e di [[Lascaris (famiglia)|Lascaris]] ch'i s'é(r)an interesèi ai prugetti de pupulamèntu, mèntre, e ciü votte, a l'è da truvà inte tère da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbenga]]. Stu fètu u l'è duvüu aa crisi che, cumme dìtu, a curpìva sta regiùn, stretta tra i rümescci da [[Repùbrica de Zena|repübbrica]] e e campagne militâri di ürtimi scignu(r)i feudâli du Punènte, cumme quella di [[Guèra du Finô|Du Carettu cuntru a Zena]] fra i [[Anni 1430|ànni Trènta]] e [[Anni 1440|Qua(r)anta du Quattrusèntu]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 34-35}}</ref>. == Parlâ figùn == {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Mons aero.JPG|[[Munsu]] Immaggine:Escragnolles aero 01.jpg|[[Escragnolles]] Immaggine:Vue du village de Biot depuis le chemin de l’Orangerie d’Antibes.jpg|[[Biot]] Immaggine:Rue Lascaris Vallauris.JPG|[[Vallauris]] </gallery> A testimuniansa ciü impurtante ch'a l'è restâ de stu gran bugiâse de pupulasiùi a l'è a memo(r)ia du sò parlâ de tìpu lìgü(r)e, che du [[XVII secolo|Seisèntu]] u l'è dìtu êsse duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti, a in livéllu ciü âtu che u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] e ciü bassu che u [[Lengua françéise|fransese]]. A ògni moddu, tèmpu du [[XVIII secolo|Sette]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]] u l'axeva finìu pe' pèrde d'impurtansa, tantu da scampà inte numma che i quattru paìsi dund'u se n'è sarvàu quarche testimuniansa: [[Munsu]], [[Escragnolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 56-58}}</ref>. A [[Munsu]] e, in parte, inta vixìna villa d'[[Escragnolles]], u parlâ di figùi u s'è sarvàu fina a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]] grassie aa pusisiùn destacâ du paìse, luntâna dae vìe de traffegu e cu'in'ecunumìa du bèllu serâ, faxèndu a tèmpu a prudüxe de testimunianse scrite du ''moussencou'' ch'e sun a ciü parte di scriti in figùn cunusciüi. U parlâ de [[Biot]] e de [[Vallauris]], bèn ciü mescciàu cu'u pruvensâle, u l'ha sciurtìu a scampà fin'ai primmi ànni du [[XX secolo|Növesèntu]] pe'u sò va(r)û ciü âtu intu scistema lenguisticu lucâle, e ascì grassie ai ligammi ciütòstu stretti de sti paìsi, ch'i l'é(r)an di sciti impurtanti pe'a fabricasiùn da se(r)amica, cu'a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], dunde e sò terecötte e l'é(r)an vendüe e de dunde, pe' di seculi, i ne sun vegnüi di artigièi a travajâghe<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 59-65}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza: il dialetto "figun" tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ&dq|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|ISBN=88-88-59172-9.}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta publicaçión|outô=Luigino Maccario|outô2=[[Rensu Villa|Renzo Villa]]|outô3=[[Fiorenzo Toso]]|dæta=Frevâ 1984, Marsu 1985, Arvì 1985, Arvì 1987, 1995, 1996|tìtolo=Etnia brigasca, Figui, Ancora sui figui, Nuove note sul termine figun, Appunti per una storia della parola figun|revìsta=La Voce Intemelia / Intemelion|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20110710133228/http://www.cumpagniadiventemigliusi.it/La_Voce_Intemelia/Figui_de_Figogna.htm#intemelion}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/percorsi/percorsi_107.html|tìtolo=Come parlavano quei mangiatori di fichi liguri in Provenza|outô=Jean-Claude Durbec|léngoa=IT|vìxita=2025-08-18}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] 4f4tob6xelvuejzmffo9d7f0xhk4qug 0 28335 273603 271737 2026-08-27T19:03:57Z N.Longo 12052 e 273603 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Staçión feroviària |nómme = Cuni |âtri_nómmi = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Cuneo''</div> |inmàgine = Stazione di Cuneo (2).jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">Vista du fabricàu da stasiùn</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |stâto = ITA |var-localitæ = Lucalitè |var-cordinæ = Curdinè |var-lìnie = Linee |lìnia = [[feruvìa Fusàn-Cuni]], [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa]], [[feruvìa Munduvì-Cuni]], [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]] |var-tîpo = Tìpu |tîpo = Stasiùn in superficie, passante |var-stâto_d'ûzo = Stàttu d'üsu |stâto_d'ûzo = Duve(r)â |var-gestô = Gestû |var-ativaçión = Ativasiùn |ativaçión = [[1937]] |var-colìsse = Bina(r)i |colìsse = 6 |var-interscàngi = Interscangi |interscàngi = Curiêre ürbâne e interürbâne, tascì }} A '''stasiùn de Cuni'''<ref group="n.">''Štasiun dë Cuni'' in [[Lengua brigašca|brigascu]], ''Gare de Coni'' in [[Lengua françéise|fransese]]</ref> (''Stazione di Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], dìta ascì de ''Cuneo Altipiano'') a l'è ina [[staçión feroviària|stasiùn feruvia(r)ia]] du [[Piemonte|Piemunte]] ch'a se tröva in sce [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìe Cuni-Vintimìa]], [[Feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni|Cuni-Savijàn]], [[Feruvìa Cuni-Munduvì|Cuni-Munduvì]] (serâ au traffegu dau [[2012]]) e [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu|Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]] (fina du [[1960]]). Duvèrta a partì dau [[1937]], a funsiuna cumme stasiùn feruvia(r)ia pe'u cumün de [[Cuni]], sêde da sò [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]]. == Sto(r)ia == A primma stasiùn de Cuni a l'è stèta [[Stasiùn de Cuni Gessu|quella ae basse de Gessu]], duvèrta du [[1855]], ma cu'u tèmpu u l'è muntàu u besögnu d'ina stasiùn ch'a se truvesse au livéllu da sitè, ligâ aa [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa]]. U primmu prugettu, vusciüu dau Ministe(r)u pe'i Travai Pübbrichi e presentàu da l'inzegnê Girard du [[1903]], u metteva a stasiùn aa fìn de Cursu Dante ma, du [[1912]], u s'è truvàu de pòstu ciü a meridiùn, dund'a l'è stèta dunca fabricâ<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/stazione-di-cuneo|tìtolo=Stazione di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. A primma prìa du cumplessu a l'è stèta missa ai 22 de setèmbre du [[1913]]<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1913|méize=utubre|tìtolo=Ferrovie|revìsta=Rivista mensile del Touring Club Italiano|p=II|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160304141504/http://repository.digitouring.it/tciir/testi/reader/IT-MI0332_TCI-BR0000019#page/804/mode/2up}}</ref>, cu'a stasiùn ch'a l'è intrâ in servissiu ai 7 de nuvèmbre du [[1937]] asemme aa növa linea Madònna de l'Urmu-Cuni-Burgu San Darmàssu, ch'a l'ha piàu u pòstu da [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu|linea veggia vìa Cuni Gessu-Boves-Burgu San Darmàssu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ferrovie dello Stato|tìtolo=Circolare Compartimentale del Compartimento di Torino 54/1937|léngoa=IT}}</ref>. L'impiantu u l'è stètu inaugü(r)àu aa presènsa du Ministru de Cumünicasiùi, l'[[Antonio Stefano Benni]]<ref>{{Çitta|Collidà, Gallo & Mola, 1982|p. 180}}</ref>. U cantautû [[Gianmaria Testa]], che ciü da sò ativitè cu'a müxica de mestê u l'é(r)a in feruvê, u l'è stètu u cappustasiùn pròpiu de Cuni. == Impianti == [[Immaggine:Stazione di Cuneo (3).jpg|sinistra|miniatura|I bina(r)i inta stasiùn]] A stasiùn, dau [[2000]], a l'è gestìa da [[Rete Ferroviaria Italiana|RFI]] e a g'ha sèi bina(r)i pe'u servissiu ai viagiatùi, de nüme(r)u da l'1 au 6 (u 2 u nu g'ha de marciapê e u l'è duve(r)àu pe'e manövre pe' mette insemme i treni), de in fasciu mèrce furmàu da sette bina(r)i e de âtri sette bina(r)i trunchi (ün a setentriùn e sèi a meridiùn du fabbricàu pe'i passegèi). U [[Depòxito locomotîve|depôxitu de lucumutìve]], ch'u l'axêva chinze bina(r)i trunchi, u se truvava in scia zìna de drìta du [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]], a tòstu dui chilòmetri a süd-òvest du scâlu prinsipâle, ch'u gh'é(r)a ligàu pe' mezzu d'ina linea a [[Dóggia colìssa|duggiu bina(r)iu]] a curènte, gestìa in regimme de [[Blòcco outomàtico|blòccu autumaticu]]. In sce sta linea, cu'in'ecesiùn aa regula, i treni i curivan in sciu bina(r)iu de drìta, cun tütti i segnâli che dunca i se truvavan in scia drìta du bina(r)iu ch'i cumandavan<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Compartimento FS di Torino|tìtolo=Prefazione compartimentale all'orario di servizio|dæta=1° zenà 1983 (in vigû dau)|léngoa=IT|p=275|volùmme=Fascicolo n. 1 - Parte 1ª - Disposizioni di carattere permanent|capìtolo=Quadro N - Disposizioni da osservare per la circolazione delle «corsette» organizzate per il trasporto di personale tra il deposito locomotive e la stazione di Cuneo}}</ref>. Dau 30 de marsu du [[2009]] u funsiuna in scistema autumaticu pe'e infurmasiùi au pübbricu, ch'u g'ha in'interfaccia diretta cu'i impianti ch'i gestiscen a circulasiùn di treni, ch'a permette de infurmasiùi aa lèsta e a giurnu in italiàn e in inglese. St'impiantu u cumprènde ascì di âtuparlanti e di schermi. A stasiùn a l'é(r)a de tésta pe'a linea ch'a ne [[Feruvìa Cuni-Munduvì|vegne da Munduvì]], ch'a l'è stèta serâ ai 17 de zügnu du [[2012]]. == Muvimèntu == A stasiùn a l'è servìa dai treni regiunâli de [[Trenitalia]] in diresiùn de [[Staçión de Turìn Porta Nuova|Tü(r)ìn Pòrte Növa]], [[Staçión de Fossano|Fusàn]], [[Staçión de Limon|Limùn]] e [[Staçión de Vintimiggia|Vintimìa]], inte l'ambitu du cuntrattu de servissiu firmàu cu'a [[Piemonte|regiùn Piemunte]]. Dau 27 de zenà du [[2025]] a l'è ascì u cappulinea di treni in diresiùn de [[Staçión de Savigliano|Savijàn]], gestìi da [[Arenaways]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.piemonte.it/web/pinforma/notizie/riapertura-per-ferrovie-cuneo-savigliano-ceva-ormea|tìtolo=Riapertura per le ferrovie Cuneo-Savigliano e Ceva-Ormea|outô=Regiùn Piemunte|dæta=27 marsu 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-05-12}}</ref>. == Servissi == [[Immaggine:Cuneo Biglietteria.jpg|miniatura|267x267px|A biete(r)ìa da stasiùn de Cuni]] A stasiùn de Cuni a g'ha de<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/cuneo.html|tìtolo=Cuneo|outô=RFI|léngoa=IT|vìxita=2026-05-12}}</ref>: * {{Scìnbolo|Aiga ticketpurchase inv.svg}} Biete(r)ìa a spurtéllu * {{Scìnbolo|Feature ticket office inv 2.svg}} Biete(r)ìa autumatica * {{Scìnbolo|Aiga shops inv.svg}} Distributùi autumatichi pe' mangià e bêve * {{Scìnbolo|Aiga toilets inv.svg}} Bagni * {{Scìnbolo|Aiga immigration inv.svg}} Pòstu da pulisìa feruvia(r)ia == Interscangi == * {{Scìnbolo|Aiga bus inv.svg}} Curiêre du Consorzio Granda Bus du trasportu pübbricu lucâle da [[Provinsa de Cuneo|pruvincia de Cuni]]. * {{Scìnbolo|Aiga taxi inv.svg}} Tascì. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Franco Collidà|outô2=Max Gallo|outô3=Aldo A. Mola|tìtolo=CUNEO-NIZZA Storia di una ferrovia|url=https://www.google.com/books/edition/Cuneo_Nizza/BTjuGwAACAAJ|ànno=1982|editô=Cassa di Risparmio di Cuneo|çitæ=Cuni|léngoa=IT|cid=Collidà, Gallo & Mola, 1982}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} {{Navbox ferovîa |Nómme = [[Cuni]] |var-staçión_de_prìmma = Stasiùn de primma |var-staçión_de_dòppo = Stasiùn de dòppu |Staçión sucesîva = [[Staçión de Borgo San Dalmazzo|Burgu San Darmàssu]] |PK = 0+000 |var-direçión = Diresiùn |Direçión 2 = [[Ventemiglia|Vintimìa]] |var-ferovîa = Feruvìa |Lìnia = [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|Cuni-Vintimìa]] |âtro = {{Navbox ferovîa/âtro|Lìnia=[[Feruvìa Cuni-Munduvì|Cuni-Munduvì]]|PK=0+000|Direçión 1=|Direçión 2=[[Munduvì]]|Staçión precedénte=|Staçión sucesîva=[[Stasiùn de Cuni Gessu|Cuni Gessu]]}} {{Navbox ferovîa/âtro|Lìnia=[[Feruvìa Fusàn-Cuni|Fusàn-Cuni]]|PK=75+680|Direçión 1=[[Fusàn]]|Direçión 2=|Staçión precedénte=[[Stasiùn de San Benignu de Cuni|San Benignu de Cuni]] †<br />[[Stasiùn de Centallu|Centallu]]|Staçión sucesîva=}} {{Navbox ferovîa/âtro|Lìnia=[[Feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni|Savijàn-Salüssu-Cuni]]|PK=75+680|Direçión 1=[[Savijàn]]|Direçión 2=|Staçión precedénte=[[Stasiùn de Rossi|Roata Rossi]] †<br />[[Stasiùn de Büsca|Büsca]]|Staçión sucesîva=}} }} [[Categorîa:Cuni]] [[Categorîa:Staçioìn feroviàrie do Piemónte|Cuni]] cpi0gssooco891njzwe6cdrcqqlglaf 0 29927 273569 265553 2026-08-27T18:31:42Z N.Longo 12052 e 273569 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Baptistry Albenga ext.JPG|thumb|U de fö(r)a du batiste(r)u paleucristiàn d'Arbenga]] U '''batiste(r)u d'[[Arbenga]]''' u l'è in scitu de cültu catôlicu, ch'u se tröva intu cö d'Arbenga Veggia, in sciu caruggiu dedicàu a [[Nino Lamboglia|Ninu Lamboglia]], da vixìn aa [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciasetta di Leùi]]. A strutü(r)a a l'è culucâ fra u Palàssiu Veggiu du Cumün e a Catedrâle de San Michê Arcànge(r)u. == Sto(r)ia == [[File:Baptistry Albenga ext2.JPG|thumb|L'esternu du batiste(r)u, detaju da pursiùn de d'âtu da strutü(r)a|sinistra]] L'edifissiu u fa parte de testimunianse de l'epuca stò(r)ica tardu rumâna-âtu medievâle da sitè de [[Arbenga]] e du sò vastu terito(r)iu d'in gi(r)u e u va a indicà u strêtu ligamme ch'u gh'é(r)a inte quell'epuca cu'u dücàu de [[Milan]], scibèn ch'i nu ghe seccen di papêi ch'i ne dagghen de testimunianse precise. Pe ste mutivasiùi chi u batiste(r)u u l'è cunscide(r)àu ün di munümènti paleucristièi ciü impurtanti e cunusciüi de l'Italia setentriunâle.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> Segundu sèrte funte a sò custrusiùn a l'è avegnüa inti ànni de 'n rinuvamèntu architetônicu e ürbanisticu vusciüu dau generâle Custansu III ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Rumàn]], ma l'ipotexi au mumèntu ciü segü(r)a a vegghe a dèta d'edificasiùn fra a segunda mitè du [[V secolo|seculu V]] e a primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]]. E funte, defèti, e ponen rife(r)ìse ascì a 'n batiste(r)u ancù ciü antigu, che se n'è descuvèrtu e fundamènta aa fin du [[XX secolo|Növesèntu]], lungu a spunda de drìta da Sènta. Se pò asedde au batiste(r)u atraversu ina scâ(r)a, pusisiunâ in sciu fiancu versu a catedrâle, ch'a permette de chinà a quellu ch'u l'é(r)a u livellu da sitè intu [[V secolo|V seculu]]. A partì dau [[2000]], ànnu de custrusiùn da sca(r)inâ, u batiste(r)u u l'è turnàu a uspità de selebrasiùi religiuse. == Descrisiùn == === De fö(r)a === Dau de fö(r)a a strutü(r)a a se presenta cu'ina ciànta a dexe latti, mèntre au de drentu i fianchi i sun numma che öttu, nu du tüttu in bulla ün cun l'âtru. U se pensa che sta cunfurmasiùn a secce stèta duvüa a de custrusiùi ch'u gh'é(r)a de primma, o sedunque pe' adatà meju l'edifissiu aa viabilitè de quelli tèmpi. E mü(r)aje au de drentu e sun sgarbèi da di nicci squadrèi e a mèzzu serciu, ch'i g'han di barcùi: inta parte bassa u ghe n'è sei, che au prinsipiu i rivavan fin a tucà tèra e che i sun stèti pöi issèi du [[VIII secolo|seculu VIII]], quand'u gh'è stètu messu e cuscì dìte transenne in a(r)ena(r)ia cun decurasiùi tipiche de l'arte lungubarda. De cuntru inta parte de surva, intu mezzu de l'edifissiu, u se issa in âtu tambü(r)u, ch'u l'ha turna öttu làtti, mi(r)andu dau de fö(r)a se dröven turna di barcui, ün pe' fiancu, tütti cu'a parte âta a mezzu serciu. Sti chi i g'han a carateristica de rembâse a de mèzze culònne e, a l'ingi(r)u de ciaschedün, u gh'è in èrcu òrbu semireundu. Trattu tipicu ch'u segna 'n evulusiùn rispettu a l'architetü(r)a rumâna u l'è che ste avertü(r)e i nu se trövan giüstu au sentru rispettu ai èrchi, ch'u pà ch'i seccen stèti traccièi a partì da ciü in bassu, a marcà e evulusiùi du periudu ambruxiàn. I archi i sun sustegnüi da pülvìn "paralelepipedi" ch'i funsiunan cumme mensule che au de sutta se ghe svilüppan culonne in prìa còrsa e capitèlli de stîle curinsiu, cun'ina funsiùn numma de deco(r)u e nu purtante. [[File:Albenga battistero della Cattedrale.jpg|thumb|Incixùn cu'a strutü(r)a u(r)igina(r)ia da cupula]] Sezze i sun i archetti ch'i surezzen l'utagunâle tambü(r)u de surva, curispundènti ai suttastanti nicci e sustegnüi da lesene. A cuvertü(r)a de legnu da cupula u l'è u frütu da rivixitasiùn che l'axeva cumpiüu l'architettu [[Alfredo d'Andrade|Arfrêdu d'Andrâde]] du [[XX secolo|Növesèntu]].<ref name="Touring Club">{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Guida d'Italia|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC&pg=PA421|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=404|volùmme=Liguria|capìtolo=La piana di Albenga (7)|ISBN=88-365-0009-9}}</ref> Stu chi l'ha purtàu aa demulisiùn de l'u(r)igina(r)ia cupula de cuvertü(r)a, credèndu ch'a fusse in òpe(r)a rinascimentâle e dunca nu adàtta au stattu antìgu du batiste(r)u. Stüddi ciü aprufundìi i l'ha stabilìu che invêce a cupula cacciâ zü a l'é(r)a du periudu tardu rumàn, dund'u s'é(r)a duve(r)â a tecnica da scistemasiùn de ànfu(r)e inglubèi inta votta. === Internu === [[File:Tomba battistero Albenga.jpg|thumb|Incixùn du Raffaele Cattaneo ch'a rafigü(r)a üna de due tumbe|sinistra]] U de drentu du batiste(r)u u cunserva presiusi elemènti, cumme due tumbe culuchèi a l'ingressu, pü(r)e se quella aa drìta a l'è ina riprudusiun; sta chi a se pò datà aturnu au [[750]] e a l'è caraterizâ da decurasiùi tipiche de l'arte lungubàrda e a l'u(r)iginâle a se cunserva asemme a âtre lastre de quell'epuca au [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|museu diucesàn]]. Intu mezzu da sala u gh'è l'u(r)igina(r)ia vasca utagunâle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160304084635/http://www.sbapge.liguria.beniculturali.it/index.php?it%2F212%2Falbenga-sv-battistero|tìtolo=Aprufundimèntu in sciu scìtu da Survintendènsa da Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-06-03}}</ref>, duve(r)â pe'u rîtu du batezzu, mentre inte dui nicci scituèi ai latti sun cunservèi a funte bateximàle in marme(r)u du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e in'âtra d'epuca medievâle, dund'u se pò ancù vegghe in afrescu rafigü(r)ante u batezu de Gesù.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/percorsi/percorso/101/Il+Battistero+nella+storia%3A+dal+rito+al+luogo/battisteri/47/Albenga|tìtolo=Percursi: u Batiste(r)u d'Arbenga (Beweb)|léngoa=IT|vìxita=2022-06-03}}</ref> Âtri afreschi se ponen rintracià ascì in sce mü(r)aje, pe' sèrti tràtti. De frunte a l'ingressu in nicciu u presenta in musaicu datàbile au [[VI secolo|VI seculu]] de grande interesse artisticu e ben cunservàu. [[File:Baptistry Albenga int.JPG|thumb|U nicciu internu cu'u musaicu]] U batezàu u l'é(r)a tegnüu a ciumbâse inta vasca cu'u sguardu vûtàu versu st'avertü(r)a lì; inta decurasiùn se tröva 'na se(r)ie de scimbuli teulogichi. U musaicu ch'u se ghe tröva u l'è duminàu intu mezzu dau munugramma de Cristu, ch'u remarca bèn a trinitè, de cuntru au spandise de l'erexìa ariana de quelli tèmpi. I ànni ch'u l'è stètu fètu i sun quelli du duminiu ustrugôtu, fra u mumentu che Odoacre u pia u puê fin a quande a scciòppa a guèra gotica, periudu de stabilitè e de tuleransa religiusa.<ref>{{Çitta|Marcenaro, 2006|5. Il mosaico paleocristiano, p.64}}</ref> A datasiùn dunca a caze(r)ea fra i primmi vint'anni du seculu VI, sutta aa cumisciùn, podâse, u vescu de quelli tèmpi. Seràu inte trei serci de dife(r)ènti dimensciùi, u spicca u scimbulu da Santiscima Trinitè, ch'u reporta e létere greghe àlfa e ômega, che indican u Segnû cumme l'inissiu e a fin de tüttu. A ripetisiùn de létere serciu pe' serciu a va a marcà che tütt'e trei e persune da Trinitè e rapresentan u Segnû au mèximu moddu. U munugramma de Crìstu u l'è sircundàu da duzze cu(r)umbe gi(r)èi in diresiùn de 'n'âtra furma riunda ch'a mustra ina cruxe russa picina, antichiscimu scimbulu du mundu. A rapresentasiùn a vö ricurdà i duzze apostoli invièi da Cristu a predicà intu mundu e a battezâ intu numme du Pà(r)e, du Fìu e du Spì(r)itu Santu. Da vegghe che a pa(r)òlla cu(r)umba, a g'ha in gregu u valû nüme(r)icu de 801, u mèximu de due léte(r)e mensciunèi de d'âtu. Stu fètu chi u remarca ancù che i apostuli l'axevan risevüu u dònu du Spìitu Sàntu, ch'u l'è Diu. Inta lünetta au fundu se trövan dui agnélli ch'i se vixinan aa cruxe mentre sun a scö in sc'in pràu, ch'u rapresenta u Paradìsu. Sti lì i l'indican de prubabile i Ebrei, populu da veggia aleànsa, e i Cristièi, populu da növa aleànsa, ch'i se gi(r)an versu a cruxe; st'ürtima a l'è strümèntu de vito(r)ia e de glo(r)ia. In sciu fruntùn de l'èrcu u se ghe vegghe pöi a scrìta {{Maioscolétto|(nomi)namus quorum hic reliquiae sunt}}<ref>{{Çitta|Marcenaro, 2006|5. Il mosaico paleocristiano, p.59}}</ref>, seguìa da i nummi de sèrti santi, a segnà che e reliquie e l'é(r)an cun tütta prubabilitè cunservèi intu pavimèntu au de sutta. A particularitè a l'è che i se ghe tröva nu numma di santi rumèi, cumme San Steva e San Lu(r)ensu, ma fina i nummi de quattru marti(r)i de Milàn: San Gervàxu, Protàxu, Navûre e Felixe, santi ch'i turnan inte rapresentasiùi du tèmpu, cumme quelle da gêxa de San Vitû de Milàn.<ref>{{Çitta|Marcenaro, 2006|5. Il mosaico paleocristiano, p.63-64}}</ref> U sfundu du musaicu presenta in sê stelàu, cun stèlle a öttu punte, sircundàu da 'na curnixe de sciu(r)e con öttu petali. U nüme(r)u öttu u l'è ricurènte, perché u rapresenta l'utàvu dì: a dumenega, quande Cristu u l'ha vintu a morte cu'a resuresiun. == Nòtte == <references/> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Marcenaro|tìtolo=Il battistero monumentale di Albenga: sedici secoli di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA28096|ànno=2006|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, FR, EN, DE|cid=Marcenaro, 2006}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] fxlve0o6hls641egow4n7fxp5n9xop1 0 31406 273614 273174 2026-08-27T19:07:32Z N.Longo 12052 e 273614 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia) 04.jpg|miniatura|Via Rumma làttu quartê de San Scî, versu munte]] '''Vìa Rumma''' (cunusciüa ascì cumme ''u Caruggiu dau Culêgiu'' inta sò parte ciü bassa, ''Via Roma'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in [[Arbenga Veggia]] e ch'u traversa i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia. == Sto(r)ia == L'è bèn prubabile che l'u(r)igine de Vìa Rumma a secce du bèllu antìga, scicumme che u sò percursu u duve(r)ea repià da vixìn quellu du segundu decümàn pe' impurtansa da sitè rumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 139}}</ref>, dòppu numma che u ''decumanus maximus'' che, pe' cuntru, u passava pe'e vìe au dì d'ancöi intitulèi a Baccio Maineri, Bernardo Ricci e Enrico D'Aste. U decümàn de Vìa Rumma u cuntinuava pöi ancù ciü a punènte, fìn ae mü(r)aje sitadìne, passandu pe' quella che inta tupunumastica mudèrna a l'è ciamâ Vìa Somis<ref>{{Çitta web|url=http://uranialigustica.altervista.org/edifici/strade/albenga.htm|tìtolo=L'orientamento degli edifici in Liguria - Tracciati viari urbani - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], cu'u cardu e u decümàn mascimu, a l'é(r)a üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Via Rumma (Sentru Stòricu d'Arbenga)-Vista da l'imbuccu venèndu daa Vìa de Medaje d'Òu 04.jpg|Vista da sutta au pòrtegu du Palàssiu di Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|Vista mi(r)andu versu u pòrtegu, cu'u caruggiu di Baxadonne Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia)-Caruggiu seràu 01.jpg|U Caruggiu di Baxadonne Immaggine:U Caruggiu au Munte (San Scì, Arbenga veggia) 01.jpg|U Caruggiu au Munte Immaggine:U Caruggiu de l'Anôna (sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Caruggiu de l'Anôna Immaggine:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped2).jpg|Caruggiu aa Ciàssa de San Michê Immaggine:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|Vìa Òddu o u Caruggiu de verdü(r)e(r)e File:Centro storico di Albenga 18.jpg|U Caruggiu du Culêgiu Immaggine:Vìa Rumma (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 02.jpg|Vìa Rumma da sutta au pòrtegu de l'uspeâ </gallery> Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu Rulandi-Ricci, au de sutta du vortu ch'u mette in cumünicasiùn stu lì cu'i âtri palàssi lungu sta stradda, versu [[A Sènta]]. A marcà u cunfìn fra i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia u gh'è l'incruxu cun Vìa Oddu, ch'a cûre in diresiùn cuntra(r)ia e pôcu dòppu a finisce inta pòrte du Pertüxu. U caruggiu u và dunca avanti fin a rivà dau Culêgiu, dund'i se trövan tantu u Palàssiu Oddu quantu a veggia gêxa de San Carlu. A terminasiùn da vìa a l'è a [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], strutü(r)a traversâ pe' ün di dui pòrteghi ch'i se ghe dröven, pe' rivà fina aa Ciàssa di Giardinetti, quarche mêtru primma du scìtu dund'a gh'é(r)a l'antìga Pòrte da Gabella. Inte tüttu, Vìa Rumma a l'ha ina lunghessa de 230 mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Rumma o U Caruggiu dau Culêgiu (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=4|center|Mappa de Via Rumma, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] Chi apröu u gh'è l'elencu di caruggi ch'i se ghe incruxan, da munte a vàlle: * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]: u cardu mascimu d'Arbenga Veggia; tòstu aa sò fìn, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia, u gh'è l'u(r)igine de Vìa Rumma versu munte. * U Caruggiu di Baxadonne: de dimensciùi picìne, u l'è ün di caruggi ciü stretti d'Arbenga Veggia e u rèsta in scia mancìna da vìa. U sò percursu, de 'na sinquantêna de mêtri, u nu l'è drìtu e u finisce inte [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]]. U Caruggiu u pìa u sò numme da 'n'antìga famìa de [[Zena]], i ''Bassadonne''.<ref name=":02">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Caruggiu aa Ciàssa de San Scî: u l'inmette in scia Ciàssa de San Scî, ch'a se pò bèn vegghe passandu in Vìa Rumma. * U Caruggiu au Munte: in scia drìta, u l'è de prubabile ün di ciü carateristichi, u pòrta dòppu 'na qua(r)antêna de mêtri lungu [[a Sènta]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 44}}</ref>. * U Caruggiu aa Ciàssa de San Michê: u segundu ch'u se incuntra in scia mancìna, u se tröva fra Palàssiu Pe(r)usu-Seulla e a Cà di Lengueja-Còsta. Stu caruggiu, ch'u l'inmette inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], u manca de numme inta tupunumastica ufisiâle. * U Caruggiu de l'Anôna: in scia drìta, u l'è lungu ascì stu lì tòstu sinquanta mêtri e u pìa u numme da l'ufissiu da survaintendènsa in sce pruvìste alimentâri; u dà in scia barbacâna<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 27}}</ref>. * U Caruggiu di Cassulìn: in scia mancìna, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Bassu-Seulìn dau rèstu. Strettu, u pòrta versu [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], ch'a dà in scia [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]]. * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e: dìtu ascì [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica, u traversa Vìa Rumma dandu u(r)igine a 'na cruxe(r)a tòstu impurtante pôcu primma da Pòrte du Pertüxu, versu [[A Sènta]]. U marca ascì pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî (a munte, caruggiu inclüsu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>) e quellu de Sant'Eulàlia (a vàlle). * U Caruggiu du Rusciàn: in scia mancìna, u pìa u numme da Gio Giacomo Rossano, scritû du Seisèntu. Lungu 'na sinquantêna de mêtri, u pòrta intu [[Vìa Oddu (Arbenga)|Caruggiu de verdü(r)e(r)e]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * U Caruggiu du Culêgiu: in scia drìta, u parte au de sutta du vortu ch'u mette in cumünicasiùn u Culêgiu cun San Carlu. * U Caruggiu daa Camera Murtuaria (Vico Lamberti): u dà in sce quella ch'a l'é(r)a a camera murtuaria du veggiu uspeâ, partèndu dau palàssiu de sta famìa lì<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 38}}</ref>. * A [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: dìta ascì Ciàssa Trincheri, a l'è dund'a finisce a vìa, sutta ün di dui pòrteghi de l'Uspeâ. * A Ciàssa di Giardinetti: a se tröva au de là di pòrteghi de l'Uspeâ, vistu che u caruggiu u ghe finisce giüstu in curispundènsa. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 04.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |1-8<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°73</ref> |'''Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn''' |Palàssiu e rexidènsa nobile, datàu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111115|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, u l'è apartegnüu ai Barbe(r)a avanti ch'u vegnìsse de famìe ch'u ne pòrta u numme. U l'è de ciànta nu regulâre, furmàu da dui fabricâti racurdèi da in âtu pòrtegu, ch'u ne caraterìzza u pruspettu in scia [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]; de cuntru, mi(r)andu da Vìa Rumma, pôcu au de surva de l'ârcu u se ghe vegghe in gran barcùn bügnàu. L'intrâ prinsipâle, faciâ in sciu veggiu cardu màscimu, a l'è decurâ cun architrâvu e spalìne de marme(r)u. Ti(r)àu sciü cun prìe e laterissi, u l'è spartìu in sce quàttru cièi e u presènta tantu de stansie cuèrte cun vorta a cruxe(r)a che de âtre cun vorta a lünetta<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150599|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-01}}</ref>. U cumplessu u l'é(r)a stètu vendüu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] ai Rulandi-Ricci, fin a quande, du [[1967]], u Luigi Rulandi Ricci u l'ha dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]], ch'u l'ha mantegnüu fina du [[2008]]<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|La descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Siro, pp.63-64|Bertonasco Rubatti, 2010}}</ref>. Da alantu(r)a u l'è pe'a ciü parte de prupietè privâ, duve(r)àu cumme sêde de apartamènti e de ufìssi. |- |[[Immaggine:A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 04.jpg|senza_cornice|140x140px]] |'''Tûre Barbe(r)a''' |A rèmbu du Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn u se ghe tröva ina tûre, ciamâ a "Tûre di Barbe(r)a", ch'a se issa fra i tèiti de cà d'in gì(r)u e ch'a remunte(r)ea au [[XIII secolo|Duxèntu]]. Vegnüa parte du palàssiu numma che du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au dì d'ancöi u se ghe tröva drentu a trumba da sca(r)a ch'a permette de muntà ai cièi de d'âtu da rexidènsa. Podâse che a tûre a gh'avesse in sò ingressu a meridiùn, fètu de prìa de Pûi, ch'u daxeva dunca in sciu caruggiu, scibèn ch'aù u secce stètu seràu<ref name=":0" />. |- |[[Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Faciâ.jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Scî e a pòrta u sivicu n°5</ref> |'''Palàssiu San Scî''' |Palàssiu vegnüu sciü fra i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]], faciàu in scia ciasetta ch'a pòrta u mèximu numme, serandula a meridiùn. U presènta trèi cièi, cu'a faciâ ch'a mustra fra i barcùi du cian de mezzu ina madunetta decurâ de stücchi, dund'u se puxeva vegghe ina pitü(r)a. Au sò de drentu e ghe sun de stansie ch'e cunsèrvan ancù a cuvertü(r)a a cruxe(r)a. U cumplessu, rangiàu de frescu, u l'è stètu trasfurmàu inte 'n albèrgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.sanctusyrus.it/eventi-organizzati/presentazione-palazzo-san-siro/|tìtolo=Benvenuti a Palazzo San Siro|léngoa=IT|vìxita=2024-09-05}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |29-31-33<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a pòrta u sivicu n°12</ref> |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]]. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|Duxèntu]] in sciu cantu versu [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], mèntre de drentu u l'è decuràu cun pitü(r)e du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref>. U pìa u numme dai sò antìghi prupieta(r)i, ch'i l'é(r)an de üna de ciü impurtanti famìe arbenganesi. U pruspettu faciàu in sce Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundènsa de ün de sti lì e se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. U palàssiu u l'è a sêde du [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e da sesiùn ingàuna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|104x104px]] |35-41<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a pòrta u sivicu n°9</ref> |'''Cà e tûre di Lengueja-Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e l'imprinsippiu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, daa ciànta nu regulâre ch'a ne vegne daa missa insemme de ciü custrusiùi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, cumme 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]]<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04| léngoa=IT}}</ref>. Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref name="Lengueja - Costa"/>, decurèi a bande inta vorta e spartìe da 'na culònna sutì de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamèntu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U rèstu du pruspettu u se cumpune de blòcchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambiènti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu cian ch'u se semeja a 'na lòggia ascì<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'in Vìa Rumma 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |43-49<ref group="n.">Nüme(r)asiùn dispari. L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Via Cavour]] e a pòrta u sivicu n°56</ref> |'''Palàssiu Bassu-Seulìn''' |U palàssiu u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u [[Vìa Oddu (Arbenga)|Caruggiu de verdü(r)e(r)e]], fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette versu a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du [[1887]], u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presènta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levante, ch'a n'ha trèi. |- |[[Immaggine:Torre dei Grifi (Albenga) - Bozzetto storico di Alfredo D'Andrade 1883.jpg|senza_cornice|237x237px]] |s.n.c.<ref group="n.">Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u se truvava ciü o mênu aa mitè de l'isulàu di Seulìn. L'intrâ prinsipâle du növu palàssiu a pòrta u sivicu n°49</ref> |'''[[Tûre di Grifi]]''' |Sta tûre a se truvava intu cumplessu de Cà di Seulìn, aa mitè du sò fiancu faciàu in sce Vìa Rumma, e a piava fòscia u numme da üna de famìe ch'e n'é(r)an fra i primmi prupieta(r)i. A ògni moddu, zà dai papèi du [[XVII secolo|Seisèntu]] a se duve(r)ea identificà cu'a tûre de Giacomo Cepollino, scicumme che i cunti Seulìn i ne sun stèti i prupieta(r)i fina aa sò demulisiùn, insemme au rèstu de l'isulàu, duvüa ai dànni patìi intu teramòttu du [[1887]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La descrizione delle torri di Albenga'', ''Quartiere di Sant'Eulalia'', pp. 74-78|Bertonasco Rubatti, 2010}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|senza_cornice|139x139px]] |58 |'''Palàssiu Oddu''' |Palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi du [[1623]] u l'è vegnüu pe' sò vuluntè a sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vìtta aa strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n pòrtegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi mudèrni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de Màgiche Traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e de âtri repèrti descuèrti dae antìghe necròpuli rumâne<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssu Oddo, descröve Arbénga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddu, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref>. |- |[[Immaggine:Auditorium San Carlu (Sentru stòricu d'Arbenga, dau Culêgiu) 01.jpg|senza_cornice|139x139px]] |70 |'''Veggia gêxa de San Carlu''' |A gêxa de San Carlu a l'è stèta ina custrusiùn religiusa au servissiu du vixìn culêgiu di Oddi, ch'u l'ha dumandàu u permissu pe'a sò fabricasiùn du [[1637]], int'in scìtu primma ucupàu da ina ciàssa, che fòscia a l'é(r)a u sagràu de l'antìga gêxa de Sant'Eulàlia<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 54-55}}</ref>. Au dì d'ancöi a strutü(r)a, scunsacrâ, a l'è vegnüa in auditorium daa capacitè mascima de 130 persune, duve(r)àu pe' cunferènse e manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/auditorium-san-carlo.htm|tìtolo=Auditorium San Carlo|léngoa=IT, EN|vìxita=2024-09-04}}</ref>. |- | [[Immaggine:Palàssu Lamberti (Via Rumma, Quartê de Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |78<ref group="n.">U sivicu in questiùn u se rife(r)isce a l'intrâ prinsipâle, mèntre u cumplessu intregu u cröve a nüme(r)asiùn pâri fra i sivichi 72 e 80</ref> |'''Palàssiu Lamberti''' |Palàssiu situàu tòstu au fundu du caruggiu, intu cantu ch'u dà in scia veggia camera murtuaria e che, inta tupunumastica ufisiâle, u pìa u numme de Via Giovanni A. Lamberti, dedicâ a ün di membri da famìa prupieta(r)ia. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u l'è stètu elevàu in sce quattru cièi, rembàu aa strutü(r)a du culêgiu e da gêxa de San Carlu, tantu che in curispundènsa de sta lì u se vegghe ancù in tòccu de mü(r)aja de maùi caraterizâ daa presènsa de in barcùn a bifura, surmuntàu da 'n èrcu semireundu e cu'ina culunetta intu mezzu. U cumplessu intregu u l'è stètu rangiàu du [[2005]]. |- |[[Immaggine:Centro storico di Albenga -vecchio "Ospitale".jpg|senza_cornice|103x103px]] |82-84<ref group="n.">Se tratta de dui ingressi laterâli, mèntre quellu prinsipâle da parte veggia u se fàccia in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]] e u pòrta u sivicu n°10</ref> |'''Veggiu uspeâ de Santa Maria da Mise(r)icòrdia''' |L'uspeâ veggiu de Santa Ma(r)ìa da Mise(r)icòrdia u l'è stètu fundàu ai 28 de marsu du [[1558]], cun l'uniùn de trê istitusiùi ciü antìghe, pe' pià u numme daa cungrega ch'a u gestìva. U sò cumplessu u s'è desvilüpàu cu'u tèmpu da l'agregasiùn de pa(r)egge custrusiùi prexistènti, au dì d'ancöi de difissile letü(r)a, cumme a gêxa e munastê de San Calòcciu e l'uspeâ di Santi Crespìn e Crespiniàn, tacàu a stu lì du [[1820]]. Du [[1957]]-[[1958|58]] a l'è stèta inaugü(r)â in'â(r)a mudèrna, ciü a punènte, scibèn che aa fìn, du [[2008]], l'uspeâ u s'è mesciàu int'ina növa strutü(r)a ae Sgûre<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070451.pdf|tìtolo=Ospedale Santa Maria della Misericordia (parte vecchia), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-01}}</ref>. |- |[[Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|103x103px]] |86<ref group="n.">In curispundènsa du pòrtegu u se tröva in ingressu laterâle de l'Uspeâ, cumplessu ch'u ghe ne fa parte</ref> |'''Pòrte da Gabèlla''' |A Pòrte da Gabèlla a l'é(r)a üna de porte segunda(r)ie ch'e traversavan e mü(r)aje da sitè, intu sò fiancu versu a Ma(r)ìna, avèrta e tapâ ciü votte inta sò sto(r)ia. L'è prubabile ch'a l'agge piàu u numme da ina pustasiùn du dassiu ch'a gh'é(r)a da vixìn e, scicumme ch'a duveva truvâse dunde a mudèrna Vìa Rumma a finìva cuntru ae mü(r)aje, a l'é(r)a gròssu moddu in linea cun l'avertü(r)a ch'a traversa ancù l'uspeâ veggiu, ina dexêna de mêtri ciü a sud<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VI, ''Le mura'', pp. 138-139}}</ref>. De ciü, l'avertü(r)a de l'uspeâ a l'è surmuntâ da in passaggiu, fètu du [[XVII secolo|Seisèntu]] pe' ligà e due parte da strutü(r)a<ref name=":1" />. |- |[[Immaggine:Torre di Santa Chiara (Albenga) - 1864.jpg|senza_cornice|152x152px]] |s.n.c.<ref group="n.">Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u l'é(r)a faciàu in scia Ciàssa di Giardinetti au n°17, pròpiu in curispundènsa du Pòrtegu de l'Uspeâ ch'u se inmette intu caruggiu</ref> |'''Tûre de Santa Cèa''' |A Tûre de Santa Cèa a se truvava in curispundènsa de mü(r)aje, là dund'aù u se vegghe ün di dui pòrteghi de l'uspeâ veggiu, e a cumpa(r)isce pe'a prìmma votta int'ina pitü(r)a de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ìa]], du [[XVII secolo|Seisèntu]]. Segundu e descrisiùi d'alantu(r)a a presentava a parte bassa de maùi e a ciü âta intunacâ, in ciü a l'ave(r)ea avüu due avertü(r)e, a primma a l'é(r)a in barcùn rumanicu surmuntàu da in èrcu, mèntre a segunda a l'é(r)a a furma d'elisse. Mensunâ inte ciü papèi, a l'ha piàu stu numme pe' êsse stèta parte du cunvèntu de Santa Cèa (o de San Calòcciu), ti(r)àu sciü du [[1593]], vegnüu parte de l'uspeâ da l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] in avanti. Se ponen ancù vegghe numma che i blòcchi de prìa de Pûi ch'e ne furmavan u basamèntu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Descrizione delle torri d'Albenga, Quartiere Sant'Eulalia, pp.81-82|pp. 111-112}}</ref>. |- | - |s.n.c.<ref name=":0" group="n.">Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u nu se ghe cunusce a culucasiùn precisa in u(r)igine</ref> |'''Tûre da Gabèlla''' |A Tûre da Gabèlla a l'è stèta üna de tûre d'Arbenga ch'a se truvava d'ataccu o in simma aa pòrte cu'u mèximu numme. A sò mensiùn ciü antìga a l'è quella ligâ a ina recustrusiùn du [[1397]], mèntre l'ürtima a riva dau [[1516]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VI, ''Le mura'', p. 139}}</ref>, mancandu du tüttu inte testimunianse de doppu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Appendice n. 5, ''Le torri nei documenti storici''|pp. 111-112}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/roma-via/|tìtolo=Roma, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] ibnb0mj2ulqab2cwchkgk9sbtghpfv8 0 31474 273613 273177 2026-08-27T19:07:13Z N.Longo 12052 e 273613 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|thumb|Vìa Oddu, vista daa cruxe(r)a cun Vìa Rumma mi(r)andu versu Santa Ma(r)ìa]] '''Vìa Oddu''' (cunusciüa ascì cumme ''u Caruggiu de verdü(r)e(r)e'', ''Via Gian Maria Oddo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in [[Arbenga Veggia]] e ch'u marca u cunfìn fra i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia. == Sto(r)ia == [[File:Via Gian Maria Oddo.jpg|thumb|Vìa Oddu inti prìmmi ànni '30, versu Santa Ma(r)ìa|left|308x308px]] L'è bèn prubabile che l'u(r)igine de Vìa Oddu a secce du bèllu antìga, scicumme che u sò percursu u duve(r)ea repià da vixìn quellu du segundu cardu pe' impurtansa da sitè rumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 150}}</ref>, numma doppu u ''cardus maximus'' che, pe' cuntru, u passava pe'a vìa au dì d'ancöi ciamâ [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|de Medaje d'Ò(r)u]]. U cardu de Vìa Oddu u cuntinuâva pöi ancù ciü a setentriùn, fìn ae mü(r)aje sitadìne, passandu pe' quella che inta tupunumastica mudèrna a l'è a vìa intitulâ a l'Ernesto Rolandi Ricci<ref>{{Çitta web|url=http://uranialigustica.altervista.org/edifici/strade/albenga.htm|tìtolo=L'orientamento degli edifici in Liguria - Tracciati viari urbani - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-09-09}}</ref>. Sta stradda a pìa u numme dau Gian Maria Oddo, benefatû arbenganese du [[XVII secolo|Seisèntu]] e fundatû de l'impurtante culêgiu ch'u se truvâva intu palàssiu cu'u mèximu numme, intu cantu versu meridiùn da cruxe(r)a de Vìa Oddu cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-43-36 001.jpg|L'imbuccu daa Cuntrâ Növa e u basamentu da Tûre di Cassulìn Centro storico di Albenga via Gian Maria Oddo.jpg|Vista du caruggiu Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia)-Cruxêa cun Vìa Oddu 02.jpg|Vìa Rumma, a munte, cruxe(r)a cun Vìa Oddu Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 04.jpg|U fundu da vìa, versu a Sènta A Barbacana - U Caruggiu da Sènta (Arbenga Veggia).jpg|A Barbacana, versu Vìa Oddu </gallery> Partèndu d'in [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], u caruggiu u se diramma propiu de frunte aa [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], a l'artessa da Tûre e Cà di Cassulìn, restandu in scia mancina s'u se riva da quella ch'a l'è dìta "A cuntrâ növa". Imbucâ a vìa se scuntran sciübitu dui caruggi aa mancìna. U prìmmu, ch'u parte au de sutta d'in vortu ch'u fà parte de l'insemme du palàssiu ch'u se faccia in scia stradda, u l'è U Caruggiu du Furchê, mèntre u segundu, a in isulàu de distansa, u l'è ciamàu Vìa Palestru, pü(r)e se u l'è cunusciüu ascì cu'u numme de ''Caruggiu de verdü(r)e(r)e'', mèximu stranumme dètu ascì a Vìa Oddu, scicumme ch'a gh'e(r)a da ste parti ina grossa presènsa de büteghe da verdü(r)a. U se prusegue versu [[A Sènta]] incuntrandu aa mancìna u Caruggiu du Rusciàn e, aa drìta, u caruggiu ch'u l'inmette versu a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], cunusciüu fina cumme [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]]. Inte st'isulàu chi u se ghe tröva ascì u Palàssiu di Bassu-Seulln, derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887 e custruìu turna de doppu, ch'u resta pe(r)ò ciü in drentu. A cûre in diresiùn cuntrâia rispettu a Vìa Oddu a l'è Vìa Rumma, ch'a traversa a stradda e i quartèi tantu de Sant'Eulàlia quantu de San Scî. U Caruggiu u prusegue dunca fin a rivâ in sciu fiancu du Culêgiu, a stradda a finìsce pôcu doppu inta pòrte du Pertüxu, nu prìmma ch'i se ghe faccen a terminasiùn da Barbacana (a munte) e U Caruggiu de Sant'Eulàlia (a vàlle). A terminasiùn da vìa a l'è Vìa Trentu (Fö(r)a da Sènta), giüstu au fiancu da zìna de manca da scciümè(r)a. Intu cumplessu u l'ha ina lunghessa de 127 mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Oddu o U Caruggiu de verdüêe (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=4|center|Mappa de Vìa Oddu, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * U Caruggiu du Furchê, dedicàu a Giovanni Folchero, benefatû arbenganese, lungu 'na sciüsciantêna de mêtri, u pòrta versu Largu Do(r)ia, dund'a gh'é(r)a a Pòrte da Ma(r)ìna<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref>. * Vìa Palestru - U Caruggiu de Verdü(r)e(r)e, u pòrta u mèximu stranumme che Vìa Oddu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=76|capìtolo=U Strada"iu}}</ref>, vistu che ascì chi e l'é(r)an presenti de büteghe da verdü(r)a, inta tupunumastica ufisiâle a pìa u numme daa bataja de Palestru, cumbatüa dü(r)ante a Segunda guèra d'Indipendènsa. Lungu 97 mêtri, u finìsce inta [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 45-46}}</ref>. * [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], se diràmma in scia drìta, andandu versu a Sènta e u pàssa a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], a rìva inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a finìsce de dòppu, sgarbandu inta [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], cun 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p.31}}</ref>. * U Caruggiu du Rusciàn, aa mancina, u pìa u numme da Gio Giacomo Rossano, scritû du Seisèntu, lungu 'na sinquantêna de metri, u pòrta inte Vìa Rumma <ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma - U Caruggiu dau culêgiu]], u segundu decümàn pe' impurtansa, u l'è u caruggiu dund'u se ghe fàccia Palàssiu Oddu, sêde du sto(r)icu culêgiu. U vegne spartìu da Vìa Oddu tòstu a mitè, marcandu ascì u cunfìn fra i quartèi, u l'è lungu 230 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref>. * U Caruggiu de Sant'Eulàlia, vixìn a l'imbuccu versu a scciümè(r)a, u l'è in carugettu de 60 mêtri ch'u se culêga cun quellu da camera murtuaria (Vìa Lamberti), pìa u numme da santa aa che a l'é(r)a dedicâ 'na gêxa ch'a l'ha dètu u numme au quartê, ma che ancöi a nu gh'è ciü<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 58}}</ref>. * A Barbacana (''Vico del Centa'' in italiàn), lungu 130 mêtri, u cunette [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]] cun Vìa Oddu passàndu a còsta de mü(r)aje, pe' stu fètu chi u l'ha stu stranumme<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}</ref>. * Fö(r)a da Sènta<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=47|capìtolo=U Strada"iu}}</ref> (Vìa Trentu), passâ a Pòrte du Pertüxu, au de fö(r)a d'Arbenga Veggia, a l'è a stradda custruìa in scia zina d[[a Sènta]] che dae scö(r)e Paccini a finisce dau [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], inmetenduse inta Ciàssa di Giardinetti. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |2-4-6<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle a dà in sce Vìa D'Aste e a pòrta u sivicu n°27</ref> |'''Tûre e Cà di Cassulìn''' |Mensunâ fin dai tempi antighi cumme de prupietè di Cassulìn, a l'è a primma de tûre arbenganesi ch'i se incuntravan rivandu dau ''castrum'' da Pòrte da Ma(r)ìna. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa d'in fàccia a Santa Ma(r)ìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>. Fòscia da fà remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]], cumpa(r)ìsce inte 'n attu du [[1367]] cumme ''turris Spectorum'', vistu che ün di membri de sta famìa chi, Corado Sospetto, u l'axeva spusàu a fìa de Lanzarotto di Cassulìn. In testimunianse ciü resènti a l'è dìta tûre de Gio Francesco Cassulìn, scignû da [[Castelanìa de Rivernàu|Castelanìa d'Arnascu]]. Presente fina inte l'afrescu ch'u l'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, dund'a l'è presentâ cun 'na cianta de figu in simma, a cunserva ancù u basamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A se fàccia a punènte in sce Vìa Oddu, dund'a mustra ancù i garbi ch'i servivan pe'e travi che rezevan i su(r)èi de legnu, muntèi in caxu de pe(r)igu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Quartiere Santa Maria'', pp. 23-25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|senza_cornice|139x139px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle a dà in sce Vìa Rumma e a pòrta u sivicu n°58</ref> |'''Palàssiu Oddu''' |Palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vìtta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tempi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u museu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri reperti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssu Oddo, descröve Arbénga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddu, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|senza_cornice|185x185px]] |s.n.c. |'''Pòrte du Pertüxu''' |A Pòrte du Pertüxu, cunusciüa pü(r)e cumme a <nowiki>''Pòrte de Sant'Eulàlia'' e mensunâ inte l'</nowiki>Etè de Mezzu cumme a ''Porta pertuxii'', a l'è delungu stèta a pòrte sitadina a-u fundu du cardu segunda(r)iu de Vìa Oddu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 150}}</ref> e, intu làttu da Sènta, a permeteva fasilmènte de zunze versu [[Vaìn]]<ref>{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref>. Cu'e sò dimesciùi, ciütostu strête, l'è puscibile ch'a fusse ina pòrte privâ, duvèrta fòscia da-i artigièi de indüstrie du cöi(r)u, e a l'è stèta a-u sèntru de pa(r)egge discusciùi cu'u Cunseju du Cumün. A l'è surmuntâ da ina strutü(r)a de difesa du Sinquesèntu, ch'a duxeva permette de cacià di mate(r)iâli in simma a-i desenemighi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 162}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/gian-maria-oddo-via/|tìtolo=Gian Maria Oddo, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 2hv5bwa76uvnqx9ex7axcty0ukc6ghp 0 31484 273572 273173 2026-08-27T18:33:09Z N.Longo 12052 e 273572 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 06.jpg|miniatura|A Ciasetta de l'Uspeâ, daa fìn de Vìa Rumma]] A '''Ciàssa de l'Uspeâ''' (''Piazza Domenico Trincheri'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia e a fa parte du quartê de Sant'Eulàlia. == Sto(r)ia == [[File:Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero - Albenga, 1756.jpg|thumb|''Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero'' (G.D. Bagutti - A.Barella, 1756)|left]] A Ciàssa a l'è rafigü(r)â ciü votte inte mappe e inti disegni tecnichi a partì dau Settesèntu, cumme quelle du [[Matteo Vinzoni|Maté Vinzoni]], fète pe'a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] fra u [[1722]] e u [[1751]]<ref name=":1" />. Antigamènte a l'é(r)a cunusciüa cumme ''Piazza del Monastero'', vista a presènsa du munastê de San Calòcciu, cumme u se vegghe intu ''Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero'' du [[1756]].<ref name=":0" /> A particularitè de stu ducumèntu a l'è quella d'avê in quaddru de insemme de cumm'e l'é(r)an e vàrie architetü(r)e ch'e se faciâvan inte quellu tèmpu in scia ciasetta.<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Immagini della città'', n. 18, fig. 25, pp. 222-223}}</ref> A strutü(r)a du munastê, ch'a remunta a 'n periudu ch'u va daa fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] ai cumensi du [[XVII secolo|seculu XVII]], a ven defèti mustrâ tantu in cianta cumme in faciâ, primma che a ciü parte di edifissi versu mâ a vegnisse inglubâ inte l'uspeâ de Santa Ma(r)ìa da Mise(r)icòrdia, au de sutta de 'n spessu intonacu.<ref name=":1" /> Du Seisèntu u sa(r)ea l'èrcu au de surva de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], periudu che a növa a(r)a du munastê a l'é(r)a stèta tacâ a quella ch'a gh'é(r)a zà, du Sinquesèntu. Âtri travai au cumplessu i sun stèti fèti de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], du restu sènsa tucà u prufì da ciàssa. Avanti ch'a vegnìsse rangiâ du 2017, a pavimentasiùn de risöi, u(r)igina(r)ia du Sei-Settesèntu<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2014/09/11/piazze-e-piazzette-dalbenga-luoghi-del-cuore-o-di-brutture/|tìtolo=Piazze e piazzette d’Albenga: luoghi del cuore o di brutture ?|outô=Gerry Delfino|dæta=11 setèmbre 2014|léngoa=IT|vìxita=2025-12-17}}</ref>, a l'é(r)a stèta cuvèrta cun l'asfartu, pe' permette u tranxitu ai veiculi. == Descrisiùn == <gallery heights="140" widths="140" mode="packed"> Immaggine:Tûre da Paciotta (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 02.jpg|A [[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciotta]] da l'imbuccu da ciàssa Immaggine:Vìa Palestru (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia).jpg|Vìa Palestru, d'inta Paciotta Immaggine:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 08.jpg|A ciasetta mi(r)andu da l'uspeâ versu munte Immaggine:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 04.jpg|L'uspeâ veggiu cumm'u se presènta ancöi Immaggine:Veggiu uspeâ de Santa Maria da Mise(r)icòrdia (Arbenga Veggia)-Purtâ.jpg|U purtâ de l'uspeâ Immaggine:Veggiu uspeâ de Santa Maria da Mise(r)icòrdia (Arbenga Veggia)-U spesià.jpg|A pòrte du spesià </gallery> A Ciàssa a se tröva intu quartê de Sant'Eulàlia, inta parte ciü a meridiùn d'Arbenga Veggia, versu levante. A l'è serâ fra Vìa Rumma a meridiùn e Vìa Palestru a setentriùn, mèntre au de fiancu u se ghe fàccia u derê de l'uspeâ veggiu cun quellu che ina votta u l'é(r)a l'ingressu prinsipâle du cumplessu, ch'u se ghe pò ancù vegghe u purtâ, fiancàu da due spesse culònne de marme(r)u. A cröve inte tüttu ina süperficie de 565 mêtri quàddri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 61}}</ref>. Dòppu i ürtimi travai, fèti du [[2017]], a presènta ina pavimentasiùn de risöi e a l'è serâ au traffegu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/07/albenga-lannuncio-tomatis-piazza-trincheri-pronta-ritornare-alla-citta/|tìtolo=Albenga, l'annuncio di Tomatis: "Piazza Trincheri pronta a ritornare alla città"|dæta=18 lüju 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-12-17}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[File:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia)-Màppa.svg|thumb|Mappa da Ciàssa de l'Uspeâ, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan|upright=1.5]] * Vìa Palestru - U Caruggiu de Verdü(r)e(r)e, u pòrta u mèximu stranumme che [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=76|capìtolo=U Strada"iu}}</ref>, a stradda de dund'a cumensa, vistu che inta parte ciü âta e l'é(r)an presenti de büteghe da verdü(r)a, inta tupunumastica ufisiâle a pìa u numme daa bataja de Palestru, cumbatüa dü(r)ante a Segunda guèra d'Indipendènsa. Lungu 97 mêtri, u finisce inta Ciàssa de l'Uspeâ<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 45-46}}</ref> a l'artessa da [[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciòtta]]. * U Caruggiu du Lottu (''Via Caresomo'' in italiàn), u cunette Largu Do(r)ia cun Vìa Palestru, finèndu au fiàncu da tûre, a l'imbuccu da Ciàssa. U l'è ün di caruggi ciü picìn d'Arbenga Veggia, lungu numma che 17 mêtri, e u pìa u numme da Giovanni Caresomo, assidiacunu da Catedrâle intu [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 30-31}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], u segundu decümàn pe' impurtansa, u l'è u caruggiu dund'u se ghe fàccia Palàssiu Oddu, sêde du stò(r)icu culêgiu, tantu che pe' stu mutivu chi u l'è stètu stranumàu "U Caruggiu dau culêgiu". U l'è lungu 230 mêtri inte tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref> e u traversa a ciàssa inta sò parte meridiunâle, pôcu primma da fìn, au de sutta de ün di dui pòrteghi. * A Ciàssa di Giardinetti, au de là di pòrteghi de l'Uspeâ, vistu che a ciàssa a ghe finisce giüstu in curispundènsa. {{Clear}} === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Albenga - Torre del Ciò - 2023-09-16 11-55-07 001.jpg|senza_cornice|134x134px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ da Tûre a dà in sce Vìa Palèstru</ref> |'''[[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciotta]]''' |A Tûre da Paciotta, dìta ascì da Ciò dau stranumme d'ina rexidènte stò(r)ica, a se tröva in sciu cantu fra a Ciàssa de l'Uspeâ e Vìa Palèstru, in fàccia a dund'u finisce u Caruggiu du Lottu. Scibèn ch'a secce rafigü(r)â inte viste antìghe da sitè, nu s'è sciurtìu a identificâla cun nisciüna de tûre de famìa mensunè inti àtti d'alantu(r)a. A strutü(r)a, da cà-tûre, a g'ha ina cianta a trapessiu, cu'a base daa tecnica ciütòstu antìga, du [[XII secolo|seculu XII]], mèntre u rèstu u duve(r)ea remuntà a ina ricustrusiùn du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 82-87}}</ref>. |- |[[Immaggine:Centro storico di Albenga -vecchio "Ospitale".jpg|senza_cornice|103x103px]] |10 |'''Veggiu uspeâ de Santa Ma(r)ia da Mise(r)icòrdia''' |L'uspeâ veggiu de Santa Ma(r)ia da Mise(r)icòrdia u l'è stètu fundàu ai 28 de marsu du [[1558]], cun l'uniùn de trê istitusiùi ciü antìghe, pe' pià u numme daa cungrega ch'a u gestìva. U sò cumplessu architetònicu u s'è desvilüpàu cu'u tèmpu da l'agregasiùn de pa(r)egge custrusiùi prexistènti, au dì d'ancöi de diffisile letü(r)a, cumme a gêxa e munastê de San Calòcciu e l'uspeâ di Santi Crespìn e Crespiniàn, tacàu a stu lì du [[1820]]. Du [[1957]]-[[1958|58]] a l'è stèta inaugü(r)â in'â(r)a mudèrna, ciü a punènte, scibèn che aa fìn, du [[2008]], l'uspeâ u s'è mesciàu int'ina növa strutü(r)a ae Sgûre<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070451.pdf|tìtolo=Ospedale Santa Maria della Misericordia (parte vecchia), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-01}}</ref>. |- |[[Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|103x103px]] |s.n.c<ref group="n.">In curispundènsa du pòrtegu u se tröva in ingressu laterâle de l'Uspeâ, cumplessu ch'u ghe ne fa parte, ch'u l'è cuntàu cumme parte de Vìa Rumma e u pòrta u sivicu n°86</ref> |'''Pòrte da Gabèlla''' |A Pòrte da Gabèlla a l'é(r)a üna de pòrte segunda(r)ie ch'e traversavan e mü(r)aje da sitè, intu sò fiancu versu a Ma(r)ìna, avèrta e tapâ ciü votte inta sò sto(r)ia. L'è prubabile ch'a l'agge piàu u numme da ina pustasiùn du dassiu ch'a gh'é(r)a da vixìn e, scicumme ch'a duvéva truvâse dunde a mudèrna Vìa Rumma a finìva cuntru ae mü(r)aje, a l'é(r)a gròssu moddu in linea cun l'avertü(r)a ch'a traversa ancù l'uspeâ veggiu, ina dexêna de metri ciü a sud<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VI, ''Le mura'', pp. 138-139}}</ref>. De ciü, l'avertü(r)a de l'uspeâ a l'è surmuntâ da in passaggiu, fètu du [[XVII secolo|Seisèntu]] pe' ligà e due parte da strutü(r)a<ref name=":1" />. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/trincheri-piazza/|tìtolo=Trincheri, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 9tj1dzjniloe5s6m88ag8pv6dc0rvx4 0 31486 273610 272741 2026-08-27T19:06:34Z N.Longo 12052 e 273610 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|miniatura|Vìa Cavour dau sò imbuccu versu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]]]] '''Vìa Cavour''' (cunusciüa cu'u mèximu numme italiàn) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in Arbenga Veggia, parte du quartê de San Scî. == Sto(r)ia == U traciàu de Vìa Cavour l'è bèn prubabile ch'u recarche quellu de in decümàn de mezzu de l'antigu nücleu de l'Arbenga rumana, mèntre du periudu medievâle a vegne marcâ a presènsa du ''forum carnium salsarum,'' in mercàu de carne sa(r)â<ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}</ref> ch'u se truvava inte 'na parte da vìa, de prubabile aa Cà di D'Aste, cumme registràu inti ''Registrum'' du [[1420]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|p. 123}}</ref> Du restu, faxendu rife(r)imèntu ae parte d'in gi(r)u, inta Ciàssa di Pésci, de cuntru aa se truvava l'antiga ''Platea canapi'', dund'a se smerciava a càneva.<ref name=":1" /> De doppu u Risurgimentu aa vìa u gh'è stètu dètu u numme d'ancöi, in unû du statista piemuntese Camillo Benso cunte de Cavour.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> == Descrisiùn == {{Clear}} <gallery mode="packed" heights="145" widths="145"> Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 22.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu versu munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 21.jpg|U spiàssu in frunte aa Cà di D'Aste Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 14.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, vèrsu a Ciàssa di Pésci Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, imbuccu a munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 10.jpg|U Caruggiu a l'artessa du Palàssiu di Bassu-Seullìn Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 08.jpg|L'imbuccu du caruggiu, d'in Vìa Oddu </gallery> Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu D'Aste-Rulandi-Ricci e u l'è inclüsu du tüttu intu quartê de San Scî. Traversàu u prìmmu isulàu, a l'artessa du Palàssiu di Gerardenghi u se scuntra in slàrgu ch'u vegghe faciaseghe u Fussàu Ve(r)àn, u Caruggiu di Baxadonne e quellu da Ca(r)ènda, primma de finì inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]]. Passâ sta chi u se inmette fiancandu u Palàssiu di Lengueja-Costa inta Ciàssa di Pésci, dund'u se vegghe ancù u casamèntu di Bassu-Seullìn, pe' terminâ inte Vìa Oddu. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Cavour (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Cavour, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga veggia, da dund'a l'ha u(r)igine u caruggiu, pôcu dòppu i Quattru Canti, andandu vèrsu a scciümè(r)a, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia. * U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u pìa u sò numme da 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiöe da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce inte Vìa Benardu Ricci.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> * U Caruggiu di Baxadonne, ün di caruggi ciü strêti d'Arbenga Veggia, dau percursu nu retilineu, u finìsce inte [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]] doppu 'na sinquantêna de mêtri e u dêve u sò numme a 'n'antìga famìa de [[Zena]], cunusciüa ascì cumme ''Bassadonne'', presente in Arbenga dai tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]]. Du rèstu u caruggiu u l'é(r)a divegnüu cunusciüu inta tradisiùn pupulâre cumme pòstu frequentàu dai inamuèi.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]].<ref name=":0" /> * Ciàssa San Michê, a ciü gròssa e ciü impurtànte ciàssa d'Arbenga tütta, dund'i cunfine(r)ean i quattru quartèi sitadìn e dund'i se fàccian tantu u Palàssiu du Cumün cumme a Catedrâle, intitulâ au santu. A vegne traversâ da Vìa Cavour inta sò parte ciü bassa, che finìa sta chi a se inmette inta Ciàssa di Pésci vegnindune daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.57-58}}</ref> * U Caruggiu di Cassulìn, aa drìta, a l'artessa da Ciàssa di Pésci, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Basso-Seulìn dau restu, strêtu, u pòrta vèrsu Vìa Rumma. * A [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], l'antìga ''Platea Canapi'', vistu che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] chi u se tegnìva u cumèrciu da càneva, risursa de prêxu pe' l'ecunumìa ingàuna de quelli tèmpi. Ciü de resènte a l'é(r)a u scìtu d'in mercàu fìssu, survatüttu de pésci e da chì u numme.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.36-37}}</ref> * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u segundu cardine d'Arbenga Veggia pe' grandessa, dund'u se tröva l'âtru càppu de Vìa Cavour. Lungu 127 mêtri in tüttu, u marca pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî e quellu de Sant'Eulàlia.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p.45}}</ref> === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Targa D'Aste 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ da tûre a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°51</ref> |'''Tûre D'Aste''' |A Tûre di D'Aste a l'è ina tûre ch'a se tröva in sciu cantu fra Vìa Cavour e [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'O(r)u]], da pa(r)eggi seculi sbasciâ au livéllu du tèitu du Palàssiu Rulandi-D'Aste, dund'a l'è stèta inglubâ. Da tûre se cunusce ancù bèn u basamèntu, de prìa negra de Pûi, ch'u ne dà ina datasiùn tra a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]] e l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexèntu]].<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 59-60}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |1-3<ref name=":0" group="n.">Intrâ prinsipâle</ref>-5 |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna vèrsu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu da Vìa. Passàu de màn ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp.41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Gerardenghi (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|202x202px]] |6-8-10<ref name=":0" group="n." /> |'''Palàssiu Gerardenghi''' |U Palàssiu Gerardenghi, de prupietè du cumün, u se tröva in tésta au caruggiu, làttu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Via de Medaje d'Ò(r)u]]. U sa(r)ea d'u(r)igine sinquesentesca, metèndu asemme diferènti edifissi ciü veggi, de che se vegghen ancù i blòcchi de prìa squadrâ au de sutta de l'intonacu da faciâ d'in Vìa Cavour. Svilüpàu in sce quattru cièi (dui de sti chi cièi nobili, cu'e vorte a padijùn), culeghèi l'ün a l'âtru cun de sca(r)inè parèi da ringhe(r)e de marme(r)u decu(r)àu. Au de drentu u cumplessu u l'è stètu rangiàu du Settesèntu, tantu che chi i se cunservan decu(r)asiùi ba(r)ocche e ancù de doppu. In diresiùn du cantu, l'intrâ, cuvèrta a butte, a l'è pavimentâ a lìsca de pésciu, cun laterissi du Seisèntu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113062.pdf|tìtolo=Palazzo Gerardenghi, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Cà D'Àste (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |9-11 |'''Cà di D'Aste''' |A Cà di D'Aste a l'è a parte du palàssiu cu'u mèximu numme faciâ sciu Vìa Cavour, a ciü veggia de stu cumplessu, nasciüu pe' vuluntè da famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] da l'agregasiùn de âtre custrusiùi ciü antìghe. A realisasiùn da Cà di D'Aste a cumènsa du [[XIV secolo|Trexèntu]] e, au dì d'ancöi. a se presènta a trèi cièi ciü u su(r)é, cu'u tèitu de abaìn menu che pe' ina terassa, fèta in scia simma da tûre inglubâ intu palàssiu. Au segundu cian, quellu nobile, se tröva in gran salùn duve(r)àu dau cunseju du Cumün d'Arbenga mèntre au tèrsu u gh'è in puntettu ch'u passa surva u Fusàu Ve(r)àn pe' ligâse au Palàssiu Rulandi-D'Aste.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210484.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |13 |'''Palàssiu növu du Cumün''' |U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadina. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drèntu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugettu u(r)iginâle.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}</ref> |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |42<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Michê e a pòrta u sivicu n°12</ref> |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia ciàssa de San Michê. U presenta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu versu Via Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pia u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu versu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundensa de ün de sti chi se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]] |48-50 |'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, de ciànta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, fra sti chi 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]].<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04| léngoa=IT}}</ref> Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref name="Lengueja - Costa"/>, decurèi a bande intu vôrtu e framezèi da 'na sutìle culònna de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamentu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U restu du pruspettu u l'è cumpostu da blocchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu ciàn ch'u se semeja a 'na lòggia ascì.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref> |- |[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]] |15 |'''Tûre Cassulìn-Va(r)àlli''' |Tòstu intu càntu ch'u da in scia Ciàssa de San Michê, a se presenta cumme 'na custrusiùn de maùi a vìsta ch'a spunta fra i tèiti di palàssi da vixìn, elevâ de tòstu 4 mêtri, cu-a sìmma cunvertìa a teràssa, cu'u làttu nord ciü âtu du rèstu, a mettene a l'asustu l'acessu. U pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. Intu mèntre ch'i se faxevan i travai pe' rangiâ l'edifissiu dund'a se tröva, du [[1972]], a l'è stèta descuvèrta ascì a base in prìa negra de Pûi.<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 73-74}}</ref> Mancan senù âtre infurmasiùi sto(r)iche, de prubabile a se pu(r)ea individuà cumme a Tûre di De Iustenice, anessa a quella ch'a l'é(r)a a rexidènsa du Giüdise, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 63-65}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 03.jpg|senza_cornice|108x108px]] |52-54-56<ref name=":0" group="n." />-58-60-62 |'''Palàssiu Bassu-Seulìn''' |U Palàssiu Basso-Seulìn u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u caruggiu de verdü(r)e(r)e, fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette vèrsu a Ciàssa di Pésci, dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887, u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presenta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levànte, ch'a n'ha trèi. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] k3h5ycjjj8ab0gjuej9e6785y31l1oz 0 31529 273576 266756 2026-08-27T18:34:22Z N.Longo 12052 e 273576 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 01.jpg|miniatura|A Ciàssa di Pésci]] A '''Ciàssa di Pésci''' (''A Ciassa di Pessci'' dandu amèntu aa norma du Gastaldi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=55|capìtolo=U strada”iu}}</ref>, ''Piazza delle Erbe'' pe'a tupunumastica italiana) a l'è üna de ciàsse d'Arbenga Veggia, parte du quartê de Sant'Eulàlia. == Sto(r)ia == [[File:Centro storico di Albenga 1991.jpg|miniatura|A Ciàssa di Pésci du 1991, quand'u gh'é(r)a u mercàu fìssu]] A Ciàssa a vegne mensunâ zà dai tèmpi antighi cumme ''Platea Canapi'', defèti inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] u pà che chi u se truvasse u mercàu da càneva, pe'u smerciu che pe' di ànni u l'ha rezüu l'ecunumìa d'[[Arbenga]]. Ciü che u mercàu da càneva, mensunàu zà du [[1413]] int'ina deliberasiùn du Cunseju cumünâle, a ''Platea Canapi'' a l'é(r)a a sêde ascì du mercàu setimanâle. A l'ürtimu, inta ciàssa u se gh'è tegnüu ancù u mercàu di pésci, ch'u g'ha dètu u numme intu parlà, e quellu da früta e da verdü(r)a, de dunde u ne vegne u numme ufisiâle.<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''V. I mercati e le attività commerciali e artigiane'', p. 120}}</ref> Cumme testimuniàu da di papèi du [[1700|'700]], a ciàssa a s'é(r)a fèta cunusce fina pe'a presènsa de 'na gêxa impurtante, dedicâ a San Teudo(r)u, che recarcandu u parlà de gènte a l'é(r)a ciamâ ascì ''Piazza di Santi Ori.'' Caciâ zü intu cursu du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], u se sà ascì che da vixìn u se ghe truvava in pussu, ch'u l'ha fètu a mèxima fìn che a gêxa.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref><ref name=":2" /> == Descrisiùn == {{Çitaçión|[...] Peui cumme i sùn rivei, lèsti i spa"issce<br />ridandu vuje ai rumui de tütti i giurni.<br />Ma vella, cumme se ninte u fusse, a rèsta sèmpre lì<br />a fà da padruna da "Ciassetta di Pessci".|Vincenzo Dagnino, ''A funtana''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Dagnino|outô2=Ciso Risso (ilustrasiùi de)|tìtolo=Farfalle. Poesie|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0114526|ànno=Utùbre 2011|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=12-13}}</ref>}} Serâ fra [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]] a meridiùn (ch'a scûre fra [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]] e u Caruggiu de verdü(r)e(r)e) cun l'isulàu du Palàssiu di Bassu-Seulìn, u Caruggiu du Mercàu (turna aa Ciàssa de San Michê) e u carugettu cuèrtu ch'u pòrta au Munümèntu (Vico Ester Siccardi), a ciàssa a cröve inte tüttu 282 mêtri quaddri.<ref name=":1">{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 36-37}}</ref><gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 09.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu da Ciàssa Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 02.jpg|A Ciàssa vista vèrsu meridiùn, cu'u Palàssiu di Bassu-Seulìn </gallery> === Cruxe(r)e === [[Immaggine:A_Ciàssa_di_Pésci_(Arbenga_Veggia)_-_Mappa.svg|thumb|upright=1.3|Mappa da Ciàssa di Pésci, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * Vìa Cavour, a scûre au meridiùn da ciassa, andandu vèrsu a Ciàssa de San Michê da 'na parte pe' finì in [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] o senù au cuntra(r)iu, dandu in sciu [[Vìa Oddu (Arbenga)|Caruggiu de verdü(r)e(r)e]]. A g'ha 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri inte tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 31}}</ref>. * U Caruggiu du Mercàu, ch'u finìsce in Ciàssa San Michê, u l'è lungu 24 mêtri in tüttu e u dêve u sò numme au fètu de purtà aa Ciàssa di Pésci, sêde du mercàu d'alantu(r)a, de ciü, inta vìa a se ghe faccia ina carateristica cà du Sinquesèntu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 43}}</ref>. * U Caruggiu cuèrtu (Vico Ester Siccardi), u pìa u numme daa benefatrixe de l'asilu d'Arbenga, ch'u sciorte dau Münumèntu e u l'è du tüttu vurtàu, u g'ha ina lunghessa de 23 m<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. {{clear}} === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 03.jpg|senza_cornice|108x108px]] |s.n.c<ref group="n.">U Palàssiu u sèra a Ciàssa a meridiùn, ma defèti a sò intrâ a se tröva in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], au sivicu n°56</ref> |'''Palàssiu Bassu-Seulìn''' |U Palàssiu Bassu-Seulìn u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u Caruggiu de verdü(r)e(r)e, fìn a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette vèrsu a Ciàssa di Pésci, dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887, u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da due targhe tachèi in sce mü(r)aje. U se presènta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ a manega ciü a levante, ch'a n'ha turna trèi. |- | - |s.n.c<ref group="n.">Edifissiu ch'u nu l'existe ciü</ref> |'''Gêxa de San Teudo(r)u''' |A Gêxa de San Teudo(r)u a l'è stèta üna de gêxe ciü impurtanti d'Arbenga inte l'Etè de Mezzu, mensunâ pe'a primma votta inti rendicunti du [[1413]], a se faciava in scia ''Platea Canapi.'' Duve(r)â cumme depôxitu, ch'i ne u dixen i registri da fin du Sinquesèntu, a l'è stèta caciâ zü fra u [[XVI secolo|seculu XVI]] e u [[XVII secolo|XVII]].<ref name=":2">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''II. Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 55-58}}</ref> I sò rèsti i sun vegnüi fö(r)a int'ina campagna de scâvi fèta du [[2006]] inta Ciàssa.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309120|tìtolo=Chiesa di San Teodoro|léngoa=IT|vìxita=2024-09-27}}</ref> Dai rilevamènti ch'i ne sun emèrsi a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü in sci rèsti de 'n edifissiu pübbricu d'epuca impe(r)iâle, mèntre a sò strutü(r)a a l'é(r)a de cianta squadrâ, cu'u fundu a mezzu serciu gi(r)àu au setentriùn. In tòccu du lastregu u se truvava in sciu fiancu de levante, e ancù au de sutta d'in pavimèntu de maùi, e sun stète truvèi dixöttu tumbe, cuntegnüe inte sezze fòsse, segnu che l'edifissiu u l'é(r)a stètu duve(r)àu fina cumme semite(r)iu.<ref name=":0" /> |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/delle-erbe-piazza/|tìtolo=Delle Erbe, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 3chybjgjn25rpyiq4ipt3a1ymv5ah3i 0 31532 273578 272740 2026-08-27T18:35:04Z N.Longo 12052 e 273578 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Ciàssa San Michê (Arbenga) 02.jpg|thumb|Ciàssa San Michê, vèrsu a Catedrâle]] A '''Ciàssa de San Michê''' (o ascì numma ''Ciàssa San Michê'') a l'è a ciàssa ciü impurtante d'Arbenga Veggia, dund'a l'ha a sêde tantu l'aministrasiùn, vistu ch'u se ghe fàccia u Palàssiu Növu du Cumün, cumme a Gêxa, scicumme ch'a gh'è ascì a [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|Catedrâle de San Michê Arcange(r)u]]. Dandu amèntu aa tradisiùn u l'è chi che se incruxan i quattru quartèi de San Giuànni, Santa Ma(r)ìa, Sant'Eulàlia e San Scî. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Albenga disegno fine 800.jpg|sinistra|miniatura|269x269px|A Ciàssa inte 'n disegnu da fìn de l'Öttusèntu]] Ciàssa San Michê a l'è üna de ciàsse ciü antìghe e impurtanti d'Arbenga Veggia, mìssa au sò sèntru fixicu e da vitta sitadìna. Defèti, in scia ciàssa e se sun de lungu facièi e custrusiùi sêde e scimbulu de dife(r)ènti auturitè arbenganesi, tantu da êsse mensunà fina inti statüi du [[1288]] cumme ''platea comunis'' o ''Sancti Michaelis''. Int'in palàssiu ch'u dâva in scià ciàssa, in fàccia aa catedrâle, u gh'é(r)a fina a sêde du ''Capitulum'', ch'u se pöi mesciàu intu palàssiu veggiu du Cumün<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}</ref>. De ciü, chi u se ghe tegniva ascì u mercàu du gran, cu'u numme de ''platea grani'' ch'u l'è duve(r)àu inti àtti d'alantu(r)a insemme ai âtri dui<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}</ref>. Cu'a presènsa de custrusiùi du ''Capitulum'', a ciàssa a gh'axeva a l'imprinsippiu in'estensciùn dife(r)ènte, scicumme che e cà e rivavan fina a l'artessa du Palàssiu növu du Cumün<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 26}}</ref>. A ciàssa a vegne mensunâ fina inti registri du [[1420]] cumme ''platea grani'', scicumme ch'u se ghe tegnìva u smerciu di sereèi e du gran, au mênu a partì dau [[XIII secolo|seculu XIII]]. Du [[XV secolo|seculu XV]], defèti, a vegne pü(r)e lastregâ cu'ina pavimentasiùn de maùi, pe' de mutivasiùi tantu de pulisìa quantu pratiche, vistu che u mercàu u se tegnìva de prubabile au de fö(r)a. Numma de doppu i ghe se(r)àn mesci di cantùi o di senci blocchi de prìa squadrèi e pusisiunèi inta cruxe(r)a de stradde. In scia ciàssa dunca u se druvìva in gran nüme(r)u de büteghe cumme du restu u sücedeva ascì pe'a loggia du cumün. Fra ste chi ne vegnen marchèi, trèi privèi, de lungu inte stimme du 1420, cu'in rendimèntu bèn au de surva de quelle ch'e se truvavan daa ''platea scofeliorum.'' De âtre mudifiche aa ciàssa e sun stète fète ancù inta mitè du [[XV secolo|Quattrusentu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', p. 119}}</ref>. De cuntru, tèmpu du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] st'isulàu u s'é(r)a pe(r)ò mezzu ruinàu e, scicumme che inta sò vixita apustolica u vescu [[Nicolò Mascardi]] u l'axeva cumandàu de mescià a prexùn da sitè, u Cumün u n'ha catàu ina parte du [[1586]], cun l'ürtimu prupieta(r)iu ch'u l'è stètu u Ve(r)àn da famìa di Fussài<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p. 32}}</ref>. De doppu che s'è fabricàu a prexùn, a ciàssa a l'è stèta slargâ ina primma votta du [[1648]], quande u Cumün u l'ha catàu e ruvine da cà ch'a a serava a meridiùn, prupietè di Seulìn, fandula derucà. S'è cuscì libe(r)àu u spassiu in fàccia aa prexùn e, scibèn ch'u gh'é(r)a di prugetti pe' ti(r)âghe sciü in palàssiu sivicu da duve(r)à cumme sêde de l'Ufissiu de l'Abundansa e du Vica(r)iu, nu se n'è fètu ninte<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p. 33}}</ref>. De l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a prexùn ch'a l'é(r)a finìa in ruvina e u besögnu ürgente d'in növu municìpiu, s'è decisu de mesciâlu chi, cu'i travai ch'i sun cumensèi du [[1831]], purtandu aa recustrüsiùn da faciâ sciü Ciàssa San Michê<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 34-35}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 40}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:Ciassa San Michê (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=1.2|Mappa de Ciassa San Michê (Arbenga Veggia)|sinistra]] Ciàssa prinsipâle d'Arbenga Veggia, a se tröva tòstu aa mitè de quellu ch'antigamènte u l'é(r)a u decümàn màscimu de l'impiantu rumàn, au dì d'ancöi spartìu fra [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]] e [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cun 'n'estensciùn de 1.000 mêtri quaddri a n'è ascì a ciàssa ciü grande, serâ a setentriùn daa Catedrâle de San Michê Arcange(r)u, ch'a remunta au [[XI secolo|seculu XI]], e a se tröva a l'umbra de trê tûre ciü impurtanti da sitè: u Campanìn da Catedrâle, a Tûre Sìvica e [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|quella di Malasemènsa]], ch'e se issan in sciu cantu ciü vèrsu punènte. De cuntru, vèrsu levante, a se dröve in diresiùn du Munümèntu e da Cuntrâ Növa, pe' vegnì turna delimitâ da 'n insemme de palàssi sto(r)ichi tantu a meridiùn quantu a levante, apartegnüi a de famìe de lüstru arbenganesi. De dossu aa Tûre Malasemènsa u Palàssiu du Cumün, fètu custruì du [[1830]] mitèndu asemme di edifissi ch'i gh'é(r)an zà de primma, a furmà in ünicu isulàu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 57-58}}</ref>. {{Clear}} === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Ciàssa San Michê (Arbenga) 01.jpg|A Ciàssa, cu'u cumün e a gêxa Immaggine:PmAlbenga16.jpg|A Catedrâle, vista d'inta Cuntrâ Növa Immaggine:Demolizione di primo 900.jpg|A mèxima vìsta a l'imprinsippiu du Növesèntu Immaggine:Monumento ai Caduti, Albenga 01.jpg|Dau munümèntu Immaggine:Albenga - panoramio (1).jpg|A Ciàssa mi(r)àndu vèrsu u fundu Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|U cantu vèrsu Vìa cavour Immaggine:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped2).jpg|U Caruggiu aa Ciàssa, d'in Vìa Rumma Immaggine:U Caruggiu au Mercàu (Arbenga Veggia)-Vìsta d'inta ciàssa de San Michê 03.jpg|U Caruggiu au Mercàu, a l'imbuccu </gallery> * [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] (A Cuntrâ Növa), l'antìgu decümàn màscimu d'Arbenga Veggia, ch'u l'ha piàu e furme d'ancöi numma che in seguitu ai sventramènti di inissi du Növesèntu, du rèstu a taja da punènte a levante 'na buna parte du sèntru sitadìn, spartindune ascì i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia. Lunga 80 mêtri, a g'ha u(r)igine inte Largu Do(r)ia e a finìsce dau Munümèntu, pôcu primma da Ciàssa mèxima<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. * Dau Munümèntu, scciassu de 'na duxentêna de mêtri quaddri ch'u se dröve intu mezzu fra a Catedrâle e a gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, u(r)iginàu cu'i travai viari du cumensu du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'u l'ha vìstu a demulisiùn du Ciòstru di Canònichi. St'ürtimu u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü de dòssu aa Catedrâle fra i [[XIV secolo|seculi XIV]] e [[XV secolo|XV]] e ancöi u l'è stètu sustituìu dau munümèntu sitadìn ai caütti da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma guèra mundiâle]], messu chi du [[1923]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. * U Caruggiu du Batiste(r)u (inta tupunumastica ''Via Lamboglia'', da nu scunfunde cun ''Via al Battistero'') u se ghe incruxa in sciu cantu da Catedrâle, in realtè facianduse direttu in sce Vìa Benardu Ricci; cumme u dixe u numme, u pòrta vèrsu u Batiste(r)u, passandu au de fiàncu da gêxa<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 38}}</ref>. * [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], a prusecusiùn de Vìa D'Aste, ch'a se deramma daa Ciàssa e a riva fin inta Loggia di Quattru Canti doppu tòstu 70 mêtri. A cunsèrva a testimuniànsa de dife(r)ènti architetü(r)e medievâli, cumme a Loggia du Populu ascì<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. * [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], a scûre au meridiùn da ciàssa, tajandula au fundu, deseparàndu l'isulàu du palàssiu cumünâle da quellu di Pe(r)usu-Seùlla e di Lengueja-Do(r)ia, a se di(r)amma in ve(r)itè da Vìa Oddu pe' cunclüddise in [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri inte tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 31}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], u segundu decümàn pe' impurtansa d'Arbenga Veggia, u l'è u caruggiu dund'u se ghe fàccia Palàssiu Oddu, sêde du stò(r)icu culêgiu. U se ghe zunze au meridiùn da ciàssa, quand'a se strenze fra i palàssi di Seùlla e di Lengueja. Stu caruggiu u l'è lungu 230 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref>. * U Caruggiu du Mercàu, ch'u parte de chi e u finisce inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], u l'è lungu 24 mêtri in tüttu e u dêve u sò numme au fètu de purtà a sta ciàssa chi, sêde d'in stò(r)icu mercàu; de ciü, inta vìa a se ghe faccia ina carateristica cà du Sinquesèntu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 43}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |s.n.c. |'''Catedrâle de San Michê Arcange(r)u''' |A gêxa catedrâle d'Arbenga e da sò [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] a l'è ina gran custrusiùn faciâ in sciu fiancu de setentriùn da Ciàssa de San Michê, ch'a n'ha piàu u numme, fèta du [[XI secolo|seculu XI]] au postu de l'antìga gêxa paleucristiâna du [[IV secolo|IV]]-[[V secolo|V seculu]]. Aa fin da fàse rumanica, che se ne cunsèrva a faciâ, i fianchi e l'abside, a catedrâle a l'è stèta interesâ du [[XIII secolo|Duxèntu]] da intervènti de güstu goticu, cumme a recustrusiùn de navè de dossu, ch'i l'han purtàu a ina fuxùn esemplâ fra i dui stìli. De doppu da [[Controriforma|Cuntrurifurma]] i ghe sun stèti di travai de güstu baroccu, cumme a sustitusiùn du purtâ de mezzu, a custrusiùn de cupule in sci dui cappi du transettu e l'elevasiùn du pavimèntu au livéllu da stradda. I intervènti barocchi i sun pe(r)ò stèti pe'u ciü levèi cu'i restauri da segunda mitè du [[XX secolo|Növesèntu]], pe' purtà a catedrâle ae sò furme u(r)igina(r)ie, tantu da sbascià u pavimèntu de tòstu dui mêtri<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/cattedrali/cattedrale/351/Chiesa+di+San+Michele|tìtolo=Chiesa di San Michele|léngoa=IT|vìxita=2024-10-04}}</ref>. |- |[[Immaggine:Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 03.jpg|senza_cornice|143x143px]] |s.n.c. |'''Campanìn da Catedrâle''' |U campanìn da catedrâle de San Michê u l'é(r)a a l'imprinsippiu ina strutü(r)a destacâ dau rèstu da gêxa ma, cu'i travai du [[XIII secolo|Duxèntu]] pe' ti(r)à turna sciü a navâ de mancina, u gh'è finìu inglubàu. U campanìn, cumm'u se vegghe aa giurnâ d'ancöi, u vegne da ina recustrustiùn fèta fra u [[1391]] e u [[1395]], cü(r)â da l'architettu arbenganese Serafìn Mignàn e üna de ürtime custrusiùi lucâli de maùi a vista, prèstu sustituìi da finitü(r)e a intonacu. A pissa in simma au campanìn a l'è in rè(r)u esempiu ligü(r)e de cuvertü(r)a de ciapelette, de cu(r)û vèrde e giancu, dau güstu pruvensâ<ref name=":0" />. |- |[[Immaggine:Torre Malasemenza, Albenga 01.jpg|senza_cornice|143x143px]] |s.n.c.<ref group="n.">In'intrâ au de fiancu da tûre, ch'a da in sce Vìa Benardu Ricci, a pòrta u sivicu n°24</ref> |'''[[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre di Malasemènsa]]''' |In sciu cantu fra a Ciàssa de San Michê e [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], a Tûre di Malasemènsa a l'è ina strutü(r)a mensunâ fina du [[1277]] cumme prupietè da famìa ch'a g'ha dètu u numme, cu'a sò realisasiùn che, pe'u scistema duve(r)àu, a duve(r)ea remuntà propiu aa segunda mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]]. Passâ ciü avanti ai Seulìn, du [[1831]] a vegne parte du növu palàssiu du Cumün, p'êsse rangiâ inte sò furme u(r)iginâli du [[1938]]. A l'è âta 31 mêtri, cu'ina base de prìa de Cixàn mescciâ a bluchetti ciü picìn de prìa negra, dund'u se ghe dröve a pòrte d'intrâ, a èrcu sbasciàu. I cièi de d'âtu i sun de maùi a vista e, pe' l'ürtimu tèrsu, i maùi i g'han de dimensciùi dife(r)ènti, fòscia duvüe a ina recustrusiùn ciü resènte<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 34-38}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |14-16-18 |'''Palàssiu növu du Cumün''' |U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadìna. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drèntu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugettu u(r)iginâle<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |12 |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia Ciàssa de San Michê. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu vèrsu Vìa Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref>. U pia u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu vèrsu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundènsa de ün de sti chi se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]] |9 |'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, de cianta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, fra sti chi 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]]<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04|léngoa=IT}}</ref>. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, ch'a l'è servìa ascì cumme elemèntu de racòrdu fra i dife(r)ènti nüclei füsi asemme. Au de drentu u se tröva ascì l'atriu au primmu cian ch'u se semeja a 'na lòggia ascì stu chi, pa(r)eggiu u sücedeva in sciu pruspettu faciàu in sce Vìa Rumma, dund'i se vegghen ancù di èrchi tampunèi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref>. |- |[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]] |5-6 |'''Palàssiu de Iustenice''' |In sciu cantu intu mezzu fra u Caruggiu du Mercàu e Vìa Cavour, a se tröva quella ch'a l'é(r)a a veggia rexidènsa du giüdise sitadìn, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Gli edifici di uso pubblico'', pp. 63-65}}</ref>. A partì daa fin du [[XVI secolo|seculu XIV]] piâ a pixùn cumme cà-tûre daa famìa di De Iustenice e ancù de doppu, finìa sta famìa chi, l'edifissiu u sa(r)ea passàu de man ai Ricci de Nûi, ch'i se sun incalèi inte 'na cuntesa cuntru u Cumün, vista l'ereditè de l'edifissiu. A stu prupôxitu a se eleva, cu-a sìmma cunvertìa a teràssa, a tûre di de Iustenice, ch'a pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/san-michele-piazza/|tìtolo=San Michele, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] cw32fvgxdbjxq1och247ksh0arwchip 0 31570 273607 273402 2026-08-27T19:05:13Z N.Longo 12052 e 273607 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Vaìn |Nome ufficiale = |Tipo = quartê |Panorama = Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 12.jpg |Didascalia = <div align="center">Vaìn, daa <i>Julia Augusta</i>, in sciu sfundu l'Ìsu(r)a</div> |Stemma = |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Arbenga |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = |Note superficie = |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |Codice catastale = |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = de Vaìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Benardìn |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 29 de màzzu |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Vaìn''' (''Vadino'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in quartê da sitè d'[[Arbenga]], ch'u se tröva in scia zina de drìta d[[a Sènta]], a meridiùn du sèntru sitadìn. == Geugrafìa == [[Immaggine:Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 06.jpg|sinistra|miniatura|Âtra vìsta de Vaìn]] U quartê de Vaìn u se estende inta parte meridiunâle da [[ciâna d'Arbenga]], partèndu dau cursu da Sènta fin versu i munti ch'i spartiscen u terito(r)iu cumünâle d'Arbenga, ch'u se spuncia versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme ai cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u se(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)êa pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta|Staricco, 2021|Geografia del luogo pp.13-16}}</ref><ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.137}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme de Vaìn u ne vegne dau latìn ''vadum'', ch'u vö dì "ègua bassa", tipicu de de 'na möja o d'in scìtu dund'u l'è ciü fasile passà da 'na zina a l'âtra du riàn. U trètu de mâ ch'u se gh'è d'in faccia defèti u l'é(r)a zà bèn cunusciüu pe' avêghe in bassu fundu, cumme marcàu dau gregu [[Strabùn]], ch'u ne fa pensà che a quelli tèmpi a zona a puésse vegnì duve(r)â cumme atraccu. In antigu dunca a zôna a vegnìva ciamâ ''Vadinum'' e inta prìmma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'è mensunâ cumme ''Vainum'' o ''Vaynum''. Segundu de âtre teurie u numme u pu(r)eva êsse ligàu au tardu latìn ''Vayvo'', a marcà in terén in abandùn, scicumme che cun stu numme u se indicava l'ànnu che 'n tòccu de tèra u l'é(r)a tegnüu a riposu. U mòddu ch'u vegne ciamàu u s'è pöi evulüu inte ''Vaino'', in moddu du tüttu scimile a quellu ch'u l'è u numme in dialettu. Inta fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u vegne pöi dìtu ''Vadino.''<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|La Toponomastica, pp.17-18}}</ref> === Etè antiga === Au cumènsu de l'epuca sto(r)ica a cunfurmasiùn du terito(r)iu a l'é(r)a bèn dife(r)ente da cumme a veghemmu au dì d'ancöi, scicumme che a ciâna d'Arbenga a l'é(r)a ciü strêta, cu'u cursu d[[a Sènta]] spustàu de armenu in chilòmetru ciü versu setentriùn. Dunca u mâ u rivava fin a tucà u Munte, numme ch'u se ghe dà au prumuntò(r)iu ch'u gh'è de d'âtu. Nu se sa de segü(r)u quella ch'a l'é(r)a a pusisiùn de 'n prìmmu insediamèntu, ma üna de teurìe ciü impurtanti a fà pensà che ''[[Albium Ingaunum]]'', l'antiga capitâle di [[Ingauni|Lìgü(r)i Ingàuni]] a fusse stèta ti(r)à sciü propiu da ste parte. Dai scâvi fèti in sciu pòstu u s'è descuèrtu numma che di tocchi de [[Çeramica|se(r)amica]] du [[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.13}}</ref> Pe' sta raxùn lì u nu s'è pusciüu cunfermà a pusisiùn de l'antigu nücleu in sciu Munte, scibèn ch'a rèsta quella ciü prubabile. A pusisiùn in sciu Munte a se(r)ea difèti quella tipica di [[Castelâ (fortificaçión)|castelèi]], survaelevâ e fassile da difènde, che in ciü a l'ave(r)ea avüu da vixìn in sò pòrtu o, armenu, in aprôdu segü(r)u. <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|U tòccu da ''Julia Augusta'' cu'u risö Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 09.jpg|U Pilùn Immaggine:Edificio F (Albenga) 2.jpg|L'edifissiu A du percursu Immaggine:Edifissiu E (Via Julia Augusta, Arbenga)-Resti de müraje 04.jpg|Rèsti de mü(r)aje de l'edifissiu E </gallery> Inte l'epuca rumâna, propiu ai pèi du Munte u vegne fètu passà a ''[[Via Julia Augusta]]'', ch'a zunzeva da ste parte ina votta sciurtìa daa sitè rumana passâ a Pòrte de l'A(r)òscia (''Porta Arociorum)'', sbuccu de l'antigu càrdu màscimu, che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Fra e testimunianse rumâne ciü impurtanti facièi in scia vìa, se pò regurdà [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]], munümèntu fünebre "a pilla" du [[II secolo|II seculu]], l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] de ''[[Albingaunum]]'' e, in diresiùn d'[[Arasce|A(r)asce]], e ruìne de öttu munümènti fünebri. De ciü, pe' in curtu tòccu a punènte du [[Munümèntu A (Arbenga)|munümèntu A]], u se tröva ina pursiùn de risö ch'u pà quellu u(r)igina(r)iu da vìa rumâna, che inte stu puntu a duxeva êsse larga nu ciü de 3,50&nbsp;m.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=160-167|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref> Tèmpu di rumèi, ai pèi du Munte u se duxeva truvà u ''portus'', nasciüu inta cega fra a sitè e u prumunto(r)iu: scibèn ch'i nu ghe seccen di ducümènti ch'i ne testimonian a custrusiùn bèn evidènte u l'è a rilevansa ch'u l'ha avüu inte ciü ucaxùi, cumme dü(r)ante e guère püniche, vistu che chi intu [[I secolo|I seculu d.C.]] chi u l'axeva truvàu repa(r)u u cappu cartaginese Magùn. A pusisiuùn precisa du pòrtu a nu l'è du tüttu cè(r)a, scicumme che tütta a custe(r)a, fra a bucca da Sènta fin a Santa Crûxe a pu(r)eva rapresentà in pòstu segü(r)u pe l'atraccu de nâve.<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 177}}</ref> === Mediuevu === [[Immaggine:San Martìn au Munte (Arbenga) 01.jpg|miniatura|San Martìn au Munte, u cumplessu a l'imbuccu da vìa]] Levàu stu fètu armenu fin au [[XIII secolo|seculu XIII]] u l'è bèn difissile parlà de Vaìn, scicumme che u mâ u cumense(r)a a vegnisene in derê numma che a partì da stu seculu, in seguitu aa deviasiùn da Sènta, che cu'u növu lettu u l'ha purtàu ascì au repòrtu da tèra inte sti scìti. Turnandu au pòrtu, u se sa da partecipasiùn d'Arbenga ae primme cruxèi, cu'ina sò flotta, a mèxima ch'a l'axeva stabilìu dife(r)ènti traffeghi intu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]. Du [[1044]] u se sa che, apröu a de grosse dunasiùi, u munastê di benedetìn de l'Ìsu(r)a u guagna in impurtante ricunuscimèntu da [[Pàppa Benedétto IX|Pappa Benedettu IX]], fètu ch'u l'ha cumme cunseguènsa u trasfe(r)imèntu a tèra, in sciu Munte, podâse sutta l'asiùn de Aginulfo, che pe' tradisiùn u n'è cunscide(r)àu u primmu abâte. U se tratava de in pe(r)iudu de richessa pe'i benedetìn d'Arbenga, cumme testimuniàu ascì dai dife(r)ènti pusedimènti cuntrulèi. U l'è bèn regurdà a ogni moddu, che ina primma presènsa di benedetìn in sce artü(r)e de Vaìn a l'è da fa remuntà ancù a prìmma, zà aa fin dau [[VIII secolo|seculu VIII]]. Au [[1254]] u se(r)ea da fissà u mumèntu da deviasiùn d[[a Sènta]], defèti du [[1288]], inti [[Statüi d'Arbenga du 1288|Statüi d'Arbenga]], u se scrive apòsta u capitulu ''De portu previdendo''<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.136}}</ref>, scicumme che u cangiu du cursu d'ègua u l'axeva purtàu l'antigu aprôdu a interâse e u se vuxeva prugetà in növu atraccu. A stu prupôxitu u vegniva pruibìu de druvì lucande e usta(r)ìe là dund'u l'é(r)a in prugettu a custrusiùn du növu portu, ch'a curispunde a quella ch'a vegniva ciamâ l'''Arbara''.<ref name=":3">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.20}}</ref> Ma du restu u prugettu u nu vegghe a lüxe, scicumme che inti Statüi de dòppu, du [[1350]], u nu se ne parla ciü. Dunca u l'è bèn prubabile che se inti seculi de prìmma u gh'é(r)a in gurfu ai pèi du munte u secce stètu encìu daa Sènta, lasciandu növe tère dispunibili.<ref name=":3" /> Ste chi du rèstu e vegnen in man au Cumün, duve(r)èi fin da sübitu pe' sardà i debiti ch'u gh'axeva cu'e gènte.<ref name=":0" /> Pe' permétte de passà da 'na parte a l'âtra da scciümè(r)a, u vegne custruìu u ''pons Arociorum'', che daa Pòrte de l'A(r)òscia u l'inmeteva in scia stradda versu u Munte. Cunusciüu ascì cumme ''pons supranus'', u l'é(r)a ciamàu cuscì perché u traversava u sciümme ciü in sciü rispettu a 'n âtru, custruìu de prìmma, de cuntru dìtu ''pons subtranus''. Vistu che au cumènsu u l'é(r)a stètu fètu de legnu, u g'ha avüu besögnu ciü votte de travai, fin a che du [[1382]] u nu s'è delibe(r)àu pe' fâlu de prìa.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 173}}</ref> Dau [[XIV secolo|seculu XIV]] u se cumènsa ascì a parlà da stradda ''usque Vaynum'', che da l'[[Uspissiu de San Làzzaru (Arbenga)|uspissiu de San Làzzaru]] a purtava in zü versu quella che ancöi a l'è a cianü(r)a au de sutta du Munte. Sta vìa a l'é(r)a cunusciüa cumme stradda rumana e de prubabile a recarcava quella che in antigu culegâva u levànte da sitè cu'u pòrtu. U nu gh'è tüttavia ancù traccia de in insediamèntu stabile, numma che dau [[XV secolo|seculu XV]], quandu che u Cumün u càtta da l'abâte de l'Ìsu(r)a i scìti ch'u ghe vegni(r)à ti(r)àu sciü u cunvèntu e a gêxa de San Benardìn. Cumme cunseguènsa, e prìmme cà e fabbrichèi rüsteghi i vegnen marchèi intu ''registrum'' du [[1473]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 178}}</ref>, mèntre a pôchi ànni prìmma ([[1416]]) i remuntan i prìmmi àtti de vèndita fra privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.55}}</ref> === Etè muderna === [[Immaggine:Albenga fine 800 da vadino.jpg|sinistra|miniatura|Vìsta d'Arbenga versu a fìn de l'Öttusèntu, da Vaìn]] Quarche tèmpu de dòppu, intu [[XV secolo|seculu XV]], pe' curpa de üna o ciü aluviùi, l'ègua a s'è purtâ turna vìa u punte in scia Sènta, ch'u l'è duvüu êsse fabricàu növu. A prupôxitu de stu chi a gh'è ina delibe(r)a du [[1519]] inse(r)ìa inti statüi de quel'ànnu, dìta ''De ponte Cente''. Frütu de decixùi pièi dau Cumün a l'è a custrusiùn du növu punte, dìtu ''da Branca'', a dui èrchi, finìu du [[1587]].<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.54}}</ref> Du [[1550]] u l'è in decrêtu sitadìn, ch'u porta a l'alestimèntu de 'n redossu pe'e barche aa bucca de l'[[Ava(r)ènna]]<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.57}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.137}}</ref>, mèntre de sti ànni a l'è a dumanda de l'a(r)ascìn Lorenzo Testa pe arvì 'na tunè(r)a, de segü(r)u atìva intu [[1667]] e da lì a pôcu abandunâ, se pènsa pe' curpa de tàsce imposte daa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.141}}</ref> Cu'u [[XVI secolo|seculu XVI]] du restu u se ascìste a di cangiamènti inte l'ecunumia du pòstu, cun curtivasiùi miste e in aumèntu de ciànte d'u(r)ive, ch'i levan terén ae vìgne, mèntre âtri scìti i l'é(r)àn tegnüi cumme prèi (u l'è u câxu de Praélle) e i gh'é(r)an senù di canèi, in sce rìve de l'Ava(r)ènna e in Campulàu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età Moderna, p.65}}</ref> Fra [[XIV secolo|Sinquesèntu]] e Settesèntu u gh'è che 'na grossa parte di sciti i vegne ina palüde, chi cumme inte âtre parte da Ciâna. Du mèximu periudu a pia largu campu a curtivasiùn da càneva, che in ciü a quantu dìtu, a rènde a ciâna nu gua(r)i sâna, survatüttu pe'u rüxentâla: bèn doppu e cumense(r)àn e òpe(r)e de bunifica. === Tèmpu di fransesi === Au [[1794]] u l'é(r)a ancù in pèi u veggiu punte da Branca, tantu che da chi u l'è registràu u passàggiu d'in Arbenga de trüppe fransesi, ch'i l'axevan fina cumpiüu di sachezzi inte l'Uspeâ. Viste e cundisiùi de sanitè nu gua(r)i bune, cumme zà dìtu, du [[1795]] l'uspeâ militâre fransese u vegne mesciàu dau seminà(r)iu d'Arbenga au de fö(r)a de mü(r)aje, intu cunvèntu de San Bernardìn. Sulusiùn, sta chi, ch'a nu funsiuna, scicumme che int'in tèmpu abasta rapidu vegne encìu ascì stu chi, purtandu turna a l'ucupasiùn di lucâli in Arbenga Veggia. Du [[1796]] ina növa bü(r)iana a se pòrta via u punte da Branca, cu'u besögnu de cuntegnì [[a Sènta]] au de drentu di argini, finansièi inte st'ucaxùn dai Seullìn, spuncèi da l'aministrasiùn: a vegne sciü a cuscì dìta "bia(r)e(r)a".<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.73}}</ref> U punte u vegne fètu növu dau Geniu militâre pôcu dòppu, ma zà du [[1798]] u vegniva zü. U segue in periudu d'isu(r)amèntu pe'a parte de levante da sitè, scicumme che u Cumün u nu gh'axeva abasta de fundi pe' rangiâlu, a sulusiùn a se tröva ti(r)àndu sciü in punte de legnu, a l'artessa da Pòrte du Pertüxu, cunscide(r)àu ciü che ina votta cumme instabile.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref> Du mèximu ànnu u l'è registràu l'ucupasiùn da parte de trüppe fransesi du cunvèntu de San Benardìn, ch'u ghe vegne fètu di dànni avanti de vegnì abandunàu dai surdàtti mèximi, mèntre i muneghi i l'axevan fètu stramüu a Lüxignàn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref> A cunfisca di bèn da Gêxa a porta u sachezzu de pa(r)egge òpe(r)e ch'u gh'é(r)a de drentu,e ancù du [[1799]] a l'è a vèndita de l'abasìa de San Martìn ai privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.78}}</ref> Du [[1807]] l'aministrasiùn fransese a spuncia pe' istituì u növu catastru e u se pune u prublema di cunfìn fra Arbenga e A(r)àsce, cu'i arbenganesi che i dixen ch'i passan au de sutta de l'èrcu da [[Capella da Santa Cruxe (Arasce)|Capélla da Santa Crûxe]], segundu di papèi de l'etè de mezzu cunservèi inta paròcchia mèntre che i âtri i vuxevan ch'i vegnìssen fissèi inta lucalitè de Maimuna, bèn ciü vixìn a Vaìn. E ratèlle van aavanti pe' quarche ànnu, cu'u scangiu de papèi fra i dui cumün e u prefettu fransese, che inte l'utubre du [[1807]] u dumandava in elencu de prupietèi che e se truvavan fra e dui regiùi. Du [[1808]], inti travai pe'a custrusiùn da stradda lituranea, u vegne mandàu in növu ducümèntu daa prefetü(r)a au Maire d'Arbenga e intu mese d'avrì u vegne stabilìu dau prefettu u cunfìn definitìvu, daa Còsta du Munte ''vis-a-vis'' fin ae Ròcche de Vaìn'','' tèrmi ch'i sun cunfermèi fina da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], ch'u firma in edittu ai 12 d'utubre du [[1812]], mèntre ch'u l'è a [[Mosca (çittæ)|Musca]]. Cunfìn ch'u vegne ancù dibatüu, scicumme ch'u nu segue mancu u spartiègua, ma sènsa ch'u vegne cangiàu, mancu au passu sutta u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]].<ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.138}}</ref> === Etè mudèrna === Caütti i fransesi u l'è sutta ai Savoia che a ''Littoranea'' a vegne cumpletâ, faxendula passà pe' Vaìn, dund'e vegnen rangièi e stradde nu tantu pe' rènde ciü fassile a vitta di cuntadìn, quantu pe' permette u passaggiu du Ré. I travai i finiscen du [[1823]], cun tantu de növu punte in scia Sènta, che pe l'ucaxùn u s'é(r)a ciamàu in inzegnê da [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]]. I tèmpi de dòppu i sun caraterisài da ina relativa stabilitè. Du [[1834]] a l'è a realisasiùn du semite(r)iu, da vixìn aa ma(r)ìna, viste e cunseguènse de l'edìttu de Saint Cloud e che u nu gh'é(r)a ciü pòstu inte gêxe.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.82}}</ref> U semite(r)iu de Vaìn u vegne prugetàu da l'inzegnê Paolo Duce, inaugu(r)àu de quel'ànnu. A strutü(r)a a nu l'ave(r)à de furtüna, scicumme ch'a vegne indagâ pe' purtà e spüssie di morti inta zôna a l'ingì(r)u, tüttavia u veni(r)à ancù duve(r)àu pe' quarche tèmpu, armenu fin a quande u nu vegne avèrtu [[Semite(r)iu munümentâle (Arbenga)|quellu de Leca]], aa fìn du seculu. A partì dau [[1840]] cumènsan a êsse fabrichèi de növe cà, mèntre aturnu au [[1880]] ciü votte a Sènta a se porta via i argini, giüstèi de dòppu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, pp.86-91}}</ref> Du [[1894]] a vegne istituìa a Caserma Garibaldi dau veggiu ciòstru de San Bernardìn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=64|capìtolo=Lo sviluppo del quartiere Vadino}}</ref> Passàu a Prìmma Guèra Mundiâle, l'edifissiu u vegne duve(r)àu cumme prixùn du mandamèntu. Du [[1926]], cu'a supresciùn di mandamènti, l'edifissiu u recampa i prixuné(r)i ascì de [[Andôa|Andö(r)a]] e d'[[Arasce|A(r)àsce]]. Du [[1927]] i cumènsan i travai da Caserma Piave, pöi duve(r)â ascì inta Segunda guèra. In particulâre a Ciâna a l'è stèta bumbardâ ai 12 d'avrì du [[1944]], cun trèi mòrti registrèi, pe' via de bumbe sgancièi in sciu punte da feruvìa, in sce due Caserme e a l'Ava(r)ènna.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=122}}</ref> Passàu u cunflittu, a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]]-[[Anni 1960|'60]] u gh'è stètu in grande svilüppu edilissiu, ch'u l'ha purtàu a ti(r)à sciü di növi fabbrichèi e au rivà de növe gènte, scicumme ch'u gh'é(r)a besögnu de travaju inte stüffe (e avanti de ste chi, pe'a Caserma), cun pöi u cangiu türisticu de l'ecunumia du pòstu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.111}}</ref> == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn|left]] * '''Gêxa de San Benardìn de Siêna''', a l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê au de là d[[a Sènta]]. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zòna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''Vìa Julia Augusta''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunventu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispettu aa ciànta u(r)iginà(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]], a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttüàu cumme caserma militàre sutta ai Sabàudi, vegne in parte recupe(r)àu a destinasiùn religiùsa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle di Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardin au Munte|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu_da_Madònna_de_Fatima_(Vaìn,_Arbenga)-Faciâ_04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stîle goticu. U purtâle u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> === Architetü(r)e militâri === * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu du cunventu de San Benardìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunventu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' 300 surdàtti inte tüttu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'età contemporanea, p.98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave nu gua(r)i daa distànte a l'ha purtàu au lentu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina mànega de surdàtti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu Immaggine:Albenga, rifugio antiaereo (cropped).jpg|L'imbuccu du redossu dai bumbardamènti, Via San Calocciu Immaggine:Albenga Vadino bunker (cropped).jpg|Furtìn ch'u resta daa riunda de Via Piave </gallery> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbertu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrèi. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma ch'a puésse uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a vegnì chi u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasîna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispettu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i èrchi semireundi a surmuntâli.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> * '''Furtìn da segunda guèra mundiâle''', du [[1940]], cun l'intrâ in guèra de l'Itàlia, u gh'è stètu besögnu de custruì di redossi pe'a pupulasiùn in câxu de bumbardamènti. Fra i pa(r)eggi ch'u l'è stètu imbastìu, dui i se trövan a Vaìn e ün inta Do(r)ia, che pe(r)ò u nu l'è stètu finìu. I se cunservan i dui imbucchi, ün da Vìa San Calòcciu, l'âtru in Vìa Rafaèllu. Du '43 a l'è invece a furtificasiùn du trattu de mâ fra Arbenga e A(r)àsce, d'ataccu aa feruvìa. Vegnen ti(r)èi sciü de mü(r)aje cuntru i sbarchi, âte 2 mêtri inte tüttu, cun pustasiùi pe' l'artije(r)ìa, in ciü u gh'é(r)a u diviêtu de razunze l'a(r)ena, isu(r)â, metendughe du reticulâtu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=106}}</ref> === Vìlle sto(r)iche === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' Immaggine:Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia </gallery> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)asce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa restagno, 1993|III. Il paesaggio urbano e le arti, p.155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çittæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivéi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u gròssu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padijùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensciunâ pe'a prìmma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligâ ai fundi agriculi a l'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du [[XX secolo|Növesèntu]]. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertüa a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi i l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Âtre architetü(r)e === * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === Intu quartê u gh'è in cumplessu de scö(r)e ch'u cröve daa matèrna ae elementàri, a primma a se tröva au de sutta de l'Istitüu Cumprenscìvu Arbenga 2<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbengasecondo.edu.it/luogo/sede-san-clemente/|tìtolo=Infanzia Albenga San Clemente|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref>, cunusciüa ascì cumme "asìlu de San Clemènte" e istituìu a partì dau [[1981]]-[[1982]].<ref name=":2">{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.114}}</ref> E elementàri, de cuntru, e sun sutta a l'Arbenga 1, uspitè in San Benardìn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbenga1.edu.it/luoghi?id=29|tìtolo=Scuola Primaria Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> A partì dau [[1990]] u l'è stètu trasfe(r)ìu in Arbenga l'Istitüu agra(r)iu "Domenico Aicardi", che avanti de stu mumèntu u se truvava a Sanremmu<ref name=":2" />: scituàu ascì stu lì inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria, parte dau [[2000]], de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> == Ecunumia == Cumme pe'u restu da Ciâna, l'ecunumia a se basa in sce l'agricultü(r)a, zà in antigu a l'é(r)a curtivâ a càneva, asèmme ae vìgne e ai u(r)ìvi in sce artü(r)e. Du rèstu u se sa ascì che inte l'Öttusèntu l'a(r)éna de Vaìn a l'é(r)a cunusciüa pe' l'estrasiùn de l'a(r)éna, ch'a serviva pe'i campi de spà(r)eghi. Fra l'âtru du [[1886]] a l'è ina delibe(r)a ch'a l'impune de duve(r)ala numma che pe' Arbenga, de moddu ch'u nu se vegnisse a creà cuncurènsa cu'e sitè a l'ingi(r)u. Dapöi, l'a(r)éna ch'a ghe rèsta a vegne messa sutta tutêla da parte du Cumün, interessàu aa custrusiùn d'in stabilimèntu e de 'na stasiùn invernâle.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.98}}</ref> Inti àgni a vegnì u se punta sèmpre de ciü au türismu, cu' in'espansciùn de ativitè de stu genere. == Feste e fe(r)e == * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Festa du Santìscimu numme de Ma(r)ìa, a se tegne ai 12 de setèmbre, cu'a messa au santuà(r)iu da Madònna de Fatima dìta dau preve de San Benardìn e a prucesciùn versu vìa San Calòcciu e u Munte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/09/albenga-a-vadino-la-festa-del-nome-di-maria/|tìtolo=Albenga, a Vadino la Festa del Nome di Maria|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> * Castagnata, au cumènsu d'utubre, inti mèximi spàssi duve(r)èi pe' A Vaìn pe' mangià bèn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/castagnata-vain-pe-mangia-ben-vadino/|tìtolo=Castagnata “A Vain Pe’ mangia’ Bèn” a Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> == Sport == * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn du Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ogni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 posti inte tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == Vaìn u vegne traversàu zà daa prìmma mitè du [[XIX secolo|seculu XIX]] daa cuscì dìta ''Littoranea'', vusciüa dai fransesi e finìa dai Savoia, sfartâ de dòppu e cunessa aa gale(r)ìa sutta u Munte, invêce che daa centrâle du lète. Zà du [[1934]] a vìa ciü gròssa du quartê a pìa u numme de Via Piave, da intènde cumme ''Via alla Piave'', in unû aa Caserma, ch'a se tröva propiu lì da vixìn''.'' De quell'ànnu vegnen ascì finansièi i travai pe'a sò lüminasiùn e scistemasiùn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.91}}</ref> Daa fin da guèra u s'è cumensàu a sentì u besögnu de scistemà a viabilitè sitadìna, l'è pe' stu fètu chi che sutta a l'aministrasiùn Viveri, di ànni '60, ch'u l'ha vistu a lüxe doppu pa(r)egge discusciùi a ''Variante Aurelia'' fra [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Vaìn, ch'a scansa u sèntru da sitè e a passa sutta u Munte pe' mezzu da gale(r)ìa de San Martìn, che au sbuccu in diresiùn [[Arasce|A(r)àsce]] a se ghe cunette a veggia traccia. Inte tüttu u gh'è trê sciurtìe, l'ürtima daa Mi(r)ànda, ch'a permette a cunesciùn cu'a parte da sitè a punènte da Sènta, ciü [[Lüxignan|Lüxignàn]] e [[San Fé (Arbenga)|San Fê]]. Da Vaìn a se de(r)amma dunca a [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a munta versu e due frasiùi arbenganesi e a cuntinua in diresiùn de [[Villanöva]]. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Staricco, 2021|ISBN=88-88-39761-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=|capìtolo=|cid=Moscardini, 2011}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] pmmbygu1am8a0sfk1jy7ziprujjvhic 0 31612 273611 273425 2026-08-27T19:06:42Z N.Longo 12052 e 273611 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo und Santa Maria in Fontibus, August 2019.jpg|miniatura|Vìa D'Aste e, au fundu, a catedrâle]] '''Vìa D'Aste''' (ascì dìta '''A Cuntrâ Növa''', scrìta ''Cuntraneuva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=69|capìtolo=U Strada"iu}}</ref> au moddu du Gastaldi, ''Via Enrico D'Aste'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a cûre da punènte a levante, recarcandu u percursu de quellu ch'u l'é(r)a u decümàn màscimu da [[Albingaunum|sitè rumâna]]. Slargâ du bèllu au cumensu du [[XX secolo|Növesèntu]], cacciandu zü fina di palàssi ch'i se ghe faciavan, a l'ha pe' stu fètu chi piàu u numme de Cuntrâ Növa, bèn marcàu intu parlà pupulâre. == Sto(r)ia == Vìa D'Aste a cûre pe' ün di percursi ciü antìghi e de lungu ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, repiandu a mitè de levante du decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'', che de chi u l'andaxeva avanti passandu pe'e mudèrne [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]] e Vìa Baccio Emanuele Maineri<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. Sta vìa a l'è stèta ascì duve(r)â cumme tèrmu pe' marcà i cunfìn fra i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia, spartisiùn ch'a servìva pe' di fìn fiscâli e aministatìvi, scibèn che, a dife(r)ènsa de quantu se pìa in cunsciderasiùn au dì d'ancöi, nu pà ch'a fusse intu mezzu fra Santa Ma(r)ìa e Sant'Eulàlia. Defèti, cumm'u se vegghe da l'èstimu du [[1473]], scìa ina cà faciâ in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] che quelle di Cassulìn in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus e l'é(r)an ancù intu quartê de Santa Ma(r)ìa, cu'a sudivixùn che l'è dunca prubabile ch'a l'andasse pe' vìe intreghe ciütostu che spartìle a mitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', pp. 79-81}}</ref>. L'impurtansa da vìa a l'è atestâ fina daa bassa [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], da quande, cumme inte âtre stradde cun ciü tranxitu, se ghe faciavan cà e palàssi de cuntu, fètu ch'u resâta daa registrasiùn a catastru de custrusiùi cu'in valû ciü âtu che inti caruggi ciü picìn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. De ciü, inta Cuntrâ Növa se ghe duvéva tegnì u mercàu de tè(r)e, u ''forum tellarum'', cun due büteghe inte cà di Cassulìn ch'e sun registrèi inte l'èstimu du [[1426]], mèntre inte quellu du [[1473]] se fà mensiùn de due cà ''cum rota tellarum''. A tà prupôxitu, in curispundènsa de l'ecs Teâtru Sivicu gh'é(r)a mü(r)àu fìna du [[XX secolo|Növesèntu]] a cuscì dìta "canna", a mesü(r)a üfisiâle pe' panni e tè(r)e, fòscia missa chi zà ai tèmpi de quande se ghe tegnìva u mercàu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', pp. 120-122}}</ref> e au(r)a cunservâ intu [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 35-36}}</ref>. Au fundu da vìa, ch'a finìva inte mü(r)aje de difesa da sitè a l'artessa du ''castrum'' de fundasiùn rumâna, se ghe druvìva l'antìga ''porta castrum'' o ''prope castrum'', de dunde se piava a vìa da Ma(r)ìna. Sta pòrte, missa pròpiu fra e due tûre du ''castrum'', a l'è stèta pe(r)ò serâ inte l'Etè de Mezzu, pe' druvì a növa Pòrte da Ma(r)ìna da fiàncu da furtificasiùn rumâna, atestâ zà dau [[1420]] cumme a pòrte ''ad marinam''<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', pp. 138-139}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="220"> Veduta dell'attuale Via D'Aste dopo le prime demolizioni (Albenga, foto 1899).jpg|I primmi slargamènti ae spese de cà a sud, int'ina futugrafìa du [[1899]] Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|Marsu du [[1900]], travai in cursu ae cà du fiancu sud a Santa Ma(r)ìa Demolizione di primo 900.jpg|Cartulina cu'a catedrâle e u ciòstru di Canònichi, zà mezzu derucàu, 1900 ca. Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|Vìa D'Aste e u palàssiu du ''castrum'' avanti de demulisiùi du [[1938]] </gallery> Ciü de resènte, a vìa a l'ha piàu l'intitulasiùn a Vincenzo Gioberti, p'êsse dunca cangiâ a Enrico D'Aste, ürtimu mèmbru de l'[[D'Aste (famïa)|antìga pa(r)entèlla arbenganese]] e scindicu d'Arbenga tra u [[1879]] e u [[1889]], doppu di grandi travai ch'i l'han interesâ a l'imprinsippiu du Növesèntu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. Sti lì, fèti tra u [[1898]] e u [[1903]], i l'han purtàu a slargà e indrisà a vìa: pe' primmu intervèntu s'è mesciàu e faciè de custrusiùi a mezzugiurnu in sc'ina linea ciü aretrâ, pöi s'è intervegnüu inta gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus caciandu zü a primma campâ, de moddu de mesciâne inderé a faciâ. S'è cumensàu dunca a derucà e custrusiùi fra Santa Ma(r)ìa e a catedrâle, cu'u spàssiu cuscì recavàu ch'u vegne(r)à quellu che au dì d'ancöi u l'è dìtu Ciàssa IV Nuvèmbre<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 49}}</ref>. Intu detaju, chi i se truvavan u ciòstru di Canònichi da catedrâle, in pussu, e cà di canònichi de Santa Ma(r)ìa e ascì de âtre de privèi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 41-43}}</ref>. A l'estremitè de levante de Vìa D'Aste, du [[1938]], u l'è stètu aa fìn caciàu zü l'ürtimu isulàu ch'u n'interumpìva u camìn drìtu, fètu che pe(r)ò u l'ha purtàu a pèrde i rèsti de l'antighiscimu ''castrum'' rumàn<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 138}}</ref> ciü che u Teâtru Sivicu, cu'in pesante palasùn ch'u n'ha piàu u pòstu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 50}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:Vìa D'Aste o A Cuntrâ növa (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=3|center|Mappa da Cuntrâ Növa, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]A vìa a se scuntra a l'imbuccu d'Arbenga Veggia rivandu daa Ma(r)ìna, giüst'in frunte ai Giardinetti, in diresiùn du Viâle du Ré, cumensandu là dund'u se truvava l'antigu ''castrum''. A se dröve a partì dau Largu Do(r)ia, da dund'i se deramman, in diresiùn cuntra(r)ia, tantu u Caruggiu du Teâtru (a setentriùn, ch'u l'inmette in San Fransescu e u fa parte du quartê de Santa Ma(r)ìa) quantu u Caruggiu du Lottu (au de sutta, ch'u porta inta [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], zà inte Sant'Eulàlia). Propiu in sciu cantu cun u primmu di dui a se vegghe ancù ancöi a Veggia Pretü(r)a, ch'a remunta ai primmi seculi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]. Stu palàssiu chi u l'è ascì in cuntinuu cun quellu di Borea Ricci, vegnüu de dòppu e apartegnüu a üna de famìe ciü de riliêvu d'Arbenga. Finìu st'isulàu u se rìva a l'artessa da gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, cun in fàccia a Cà e tûre di Seullìn, ch'a se tröva in sciu cantu cun [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], pôcu primma de rivà in diresiùn du Munümèntu. De dossu aa gêxa, tantu in sc'in fiancu quantu in sce l'âtru, u gh'è di passaggi ch'i l'inmetten turna in San Fransescu. U ciü impurtante di dui, aa drìta, u porta u numme de l'Ernestu Rulandi Ricci, militâre caüttu in bataja a l'imprinsippiu du Növesèntu. In avanti, versu Sant'Eulàlia, in carugettu cu'u vortu, prugetàu da l'architettu Cortese de [[Sann-a|Savuna]] du [[1872]] e dedicàu a Ester Siccardi dandu amentu aa tupunumastica<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>, u l'inmette inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]]. Aa fìn, dòppu in'utantêna de mêtri, u percursu da stradda u se cunclüdde in diresiùn da [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], finèndu daa lòggia de Palàssu Veggiu: a purtà fìn inti Quattru Canti u l'è u [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|caruggiu]] ch'u g'ha u numme du Benardu Ricci<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 51}}</ref>. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Albenga-IMG 0344.JPG|E Tûre, daa cruxe(r)a cun Vìa Oddu Immaggine:Centro storico di Albenga 29.jpg|U palàssiu Borea Ricci Immaggine:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|U Caruggiu de verdü(r)e(r)e, mi(r)andu versu Santa Ma(r)ìa Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 09.jpg|Santa Ma(r)ìa e l'imbuccu du Caruggiu ch'u porta in San Fransescu </gallery> * Largu Do(r)ia, scciassu de pôcu ciü de 800 mêtri quàddri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 36}}</ref> ch'u se tröva a l'imbuccu da vìa, versu a ma(r)ìna, tantu ch'u se tröva là dund'ina votta u gh'é(r)a l'antigu ''castrum'' du tèmpu di rumèi, cacciàu zü inti primmi du Növesèntu. U pìa u numme da [[Tumâxu Do(r)ia]], regurdàu cumme òmmu de valû, vistu u moddu intu che u l'axeva prutezüu a sitè dü(r)ante l'asediu du [[1435]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Girolamo Rossi|tìtolo=Storia della Città e Diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=187|capìtolo=X. Vicende del XV Secolo}}</ref>. * U Caruggiu du Teâtru, lungu ina sinquantêna de mêtri, u l'è ciamàu cuscì vistu che in curispundènsa u se ghe truvava u veggiu Teâtru Sivicu, cacciàu zü insemme au ''castrum'' inti [[Anni 1930|ànni '30]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 27}}</ref>. Dau percursu nu in lìnea u cumensa sutta a 'n vortu au de sutta du che u l'ha u sò ingressu u Cine-Teâtru Ambra, ch'u l'ha piàu u pòstu du veggiu. Sciübitu doppu u caruggiu u cêga e u se dirigge inte quella ch'a l'è Ciàssa San Fransescu, inclüsa intu quartê de Santa Ma(r)ìa. * Dau Lòttu (''Vico Caresomo''), u cunette Largu Do(r)ia cun Vìa Palestru, finèndu au fiàncu da [[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciotta]], a l'imbuccu da [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], u l'è ün di caruggi ciü picìn d'Arbenga Veggia, lungu numma che 17 mêtri, u pìa u numme da Giovanni Caresomo, assidiacunu da Catedrâle intu [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 30-31}}</ref>. * Vìa Ernestu Rulàndi Ricci, u l'è u cuntinuu de [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], ch'a g'ha u sò imbuccu aa drìta da faciâ de Santa Ma(r)ìa. Passandu a còsta da gêxa, a se inmette inte Ciàssa San Fransescu, passandula e finèndu trènta mêtri de dòppu au de fö(r)a de mü(r)aje, inte Vìa Zena<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 51}}</ref>. A passa defèti au de sutta da stò(r)ica ''Porta sancti francisci'' (a Pòrte de San Fransescu)<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 56-57, fig.18}}</ref>. * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u se diràmma d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a partì daa Tûre di Cassulìn, e u riva fìn a tucà e mü(r)àje da sitè veggia, dandu in sci[[a Sènta]] 'traversu a Pòrte du Pertüxu. U marca ascì pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî (a munte, caruggiu inclüsu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>) e quellu de Sant'Eulàlia (a vàlle), furmandu in'impurtante cruxe(r)a cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]]. * Dau Munümèntu, scciassu de 'na duxentêna de mêtri quaddri ch'a vìa a ghe pàssa a còsta primma de rivà inte San Michê. U se dröve fra mezzu a Catedrâle e a gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, u(r)iginàu cu'i travai viari du cumensu du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'u l'ha vìstu a demulisiùn du Ciòstru di Canònichi. St'ürtimu u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü de dòssu aa Catedrâle fra i [[XIV secolo|seculi XIV]] e [[XV secolo|XV]] e ancöi u l'è stètu sustituìu dau munümèntu sitadìn ai caütti da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma guèra mundiâle]], messu chi du [[1923]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. * [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a prinsipâle ciàssa d'Arbenga Veggia, antigamènte cunusciüa cumme ''platea comunis'', dund'a g'ha a sêde u municipiu. A porta u numme du [[San Michê|santu prutetû da sitè]] e se ghe fàccia da setentriùn a [[Catedrâle de San Michê]]. U l'è chi de frunte ch'a finisce a stradda, ch'a se inmette inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], ch'a n'è u cuntinuu, daa lòggia du Palàssiu Veggiu fìn aa cruxe(r)a di Quattru Canti<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- | |s.n.c. |'''Pòrte du ''Castrum''''' |A pòrte du ''Castrum'', mensunâ inti àtti cumme ''porta castri'' o ''prope castrum'', a l'è stèta a primma pòrte inte mü(r)aje de difesa da sitè ch'a se druvisse au fundu de stu rammu du decümàn màscimu. A se truvava pròpiu fra e due tûre du ''castrum'' e l'è bèn prubabile ch'a secce stèta prèstu immü(r)â, cu'a pòrte da Ma(r)ìna, de pôcu ciü a punènte, ch'a n'ha piàu u pòstu inta bassa [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 139}}</ref>. |- | |s.n.c. |'''Pòrte da Ma(r)ìna''' |A Pòrte da Ma(r)ìna a l'é(r)a üna de pòrte sitadìne ciü impurtanti d'Arbenga Veggia e, cumme dìtu, a l'ha piàu u pòstu da ciü antìga Pòrte du ''Castrum'', vegnindu duvèrta a l'estremitè de punènte de stu cumplessu lì. U sò numme u ne vegne daa vìa ch'a ghe sciurtìva, che defèti a menava aa Ma(r)ìna, cu'u titulu de pòrte ''ad marinam'' che, duve(r)àu zà du [[1420]], u l'ha rexistìu fìna au dì d'ancöi, bèn doppu de quande st'architetü(r)a a l'è stèta derucâ<ref name=":1" />. |- | |s.n.c |'''''Castrum''''' |U cumplessu du ''castrum'', cunusciüu ascì cumme u castéllu da Pòrte da Ma(r)ìna, u se truvava au fundu de Vìa D'Aste e u l'é(r)a furmàu da due tûre e ina serie de custrusiùi de difesa. Armenu pe' l'impiantu u gh'axeva de u(r)igine du bèllu antìghe, prubabilmènte rumâne, e dau [[1251]] u l'è vegnüu a sêde d'ina guarnixùn zenese. Cunvertìu ciü avanti a di üsi sivìli e religiusi, u l'è stètu aa fìn derucàu du [[1938]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=La zona del castrum e della Porta Marina|léngoa=IT|vìxita=2024-11-07}}</ref>. |- | |s.n.c |'''Munastê de San Tumaxu''' |U munastê de San Tumaxu u l'è stètu fundàu du [[1660]]-[[1661|61]] dau Gio Ma(r)ìa Oddu, u mèximu che du [[1623]] u l'axeva creàu u culêgiu da mascci in [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], recavàu in parte inta strutü(r)a du ''castrum''<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 26}}</ref>. U munastê u l'è stètu da l'imprinsippiu a gestiùn dumenicâna e, insemme a quellu de San Calòcciu de Clarisse, u l'è stètu u pòstu pe' l'istrusiùn de tante fiö(r)e arbenganesi fina aa sò supresciùn inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia dalla collettività'', p. 77}}</ref>. Cu'a supresciùn, fra u [[1806]] e u [[1807]], a sò gêxa a l'è stèta rangiâ a növu teâtru da sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 162-163}}</ref>. |- | |s.n.c. |'''Teâtru Sivicu''' |U Sivicu u l'è stètu u primmu teâtru d'Arbenga, recavàu inta gêxa du munastê de San Tumaxu, supressu ai tèmpi da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]]. Levàu arcüne rapresentasiùi, che fòscia e se sun tegnüe chi zà du [[1798]], u l'è adatàu a teâtru pe' vuluntè de privèi du [[1814]]-[[1816|16]], pe' passâ dunca in gestiùn au Cumün du [[1830]], scibèn che i parchi i sun restèi de lungu in prupietè ae famìe de cuntu ch'e n'axevan cumisciunàu a realizasiùn. Cumm'u rèstu du cumplessu du ''castrum'', u Teâtru Sivicu u l'ha finìu p'êsse caciàu zü du [[1938]], pe' slargà u fundu de Vìa D'Aste<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref>. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:Palàçio vêgio da Pretûa (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |6 |'''Veggiu palàssiu da Pretü(r)a''' |Custrusiùn missa versu u fundu da vìa, in sciu sò fiàncu a setentriùn, a l'ha cumensàu a svilüpâse zà du [[XII secolo|seculu XII]] e, du bèllu ciü avanti, a l'è vegnüa a sêde da Pretü(r)a arbenganese, ch'a g'ha lasciàu u numme. Fra i [[Anni 1960|ànni '60]] e u [[2009]] u l'è stètu a sêde da bibliutêca sivica<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref> e, dau [[2001]], u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111150.pdf|tìtolo=Decrêtu de vinculu|dæta=24 frevâ 2001|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. De drentu, au sèntru du palàssiu, se ghe tröva in gran salùn cuèrtu da ina vorta a padiùn tütta tenzüa a frescu, mèntre i camìn e i purtèi i sun fèti d'abaìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2015/10/ad-albenga-va-allasta-il-palazzo-dellex-pretura-di-via-enrico-daste/|tìtolo=Ad Albenga va all'asta il Palazzo dell'ex Pretura di via Enrico d'Aste|dæta=28 utùbre 2015|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |- |'''Tûre''' |A l'intrâ du veggiu palàssiu da Pretü(r)a, inte mü(r)aje de levante e de punènte de l'atriu, se ghe tröva di bluchetti de prìa negra de Pûi, ch'i se vegghen pe' quarche sö a partì da in'artessa de 1,5-2&nbsp;m dau pavimèntu. Sti lì i sun missi int'ina mane(r)a ch'a pà testimuniansa d'ina tûre che, pe(r)ò, e ne mancan du tüttu de infurmasiùi e de mensiùi stò(r)iche<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàçio Borêa Rìcci (Arbénga) - vìsta (3).jpg|senza_cornice|104x104px]] |14-20<ref group="n.">U palàssiu intregu u cröve a nümerasiùn pâri fra i sivichi 14 e 20, cun numma u 14 e u 18 ch'i sun pe(r)ò de intrè; i âtri nüme(r)i i van defèti pe'e büteghe du cian terén</ref> |'''Palàssiu Borea Ricci''' |Palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia missu a setentriùn de Vìa D'Aste, u l'è stètu cumisciunàu daa famìa di Borea Ricci, ch'u l'ha fètu fabricà chi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. U cumplessu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] dau [[1910]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111132|tìtolo=Palazzo Borea Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |27 |'''Tûre e Cà di Cassulìn''' |Mensunâ fìn dai tèmpi antighi cumme de prupietè di Cassulìn, a l'è a primma de tûre arbenganesi ch'e se incuntravan rivandu dau ''castrum'' da Pòrte da Ma(r)ìna. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa d'in fàccia a Santa Ma(r)ìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>. Fòscia da fà remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]], a cumpa(r)ìsce inte 'n attu du [[1367]] cumme ''turris Spectorum'', vistu che ün di membri de sta famìa chi, Corado Sospetto, u l'axeva spusàu a fìa de Lanzarotto di Cassulìn. In testimunianse ciü resènti a l'è dìta a tûre de Gio Francesco Cassulìn, scignû da [[Castelanìa de Rivernàu|Castelanìa d'Arnascu]]. Presènte fina inte l'afrescu ch'u l'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, dund'a l'è presentâ cun 'na cianta de figu in simma, a cunserva ancù u basamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A se fàccia a punènte in sce Vìa Oddu, dund'a mustra ancù i garbi ch'i servivan pe'e travi ch'e rezevan i su(r)èi de legnu, muntèi in câxu de pe(r)igu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Quartiere Santa Maria'', pp. 23-25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c |'''Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus''' |A gêxa culegiâ de Santa Ma(r)ìa in Fontibus a l'è a segunda gêxa d'Arbenga Veggia e a se tröva nu luntàn daa catedrâle, ch'a furmava in cumplessu ünicu avanti ch'i fussen cacièi zü u ciòstru e e custrusiùi ch'e gh'é(r)an intu mezzu. E sò u(r)igine e nu sun gua(r)i cè(r)e, a ogni moddu a l'è mensunâ pe'a primma votta du [[1098]] e a pìa a strutü(r)a d'ancöi cu'ina recustrusiùn du [[XVII secolo|Seisèntu]], p'êsse turna rimanezâ a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]] quande, pe' slargà a vìa, n'è derucàu a primma campâ. A gêxa a g'ha ina cianta de baxilica, a trê navè, cun de capélle in sci fiànchi e cuèrte da vorte a cruxe(r)a e a butte. Tra e ope(r)e chi cunservèi se pò regurdà a pa(r)a da ''Madònna cu'u Bambìn'', de l'Uràssiu De Ferài, e a càscia da ''Madònna du Carmu'', travaju de l'Antôgnu Ma(r)ìa Marajàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20589/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/enrico-daste-via-la-via/|tìtolo=Enrico D'Aste, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] ha3yknehjf2uq45gzcrbbgoq2lvd36r 0 31621 273609 273326 2026-08-27T19:06:17Z N.Longo 12052 e 273609 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia).jpg|thumb|A vìa pià mi(r)àndu versu i Quattru Canti]] '''Vìa Benardu Ricci''' (''Via Bernardo Ricci'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a cûre da punènte a levànte, cuntinuandu u percursu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] lungu quellu ch'u l'é(r)a u decümàn màscimu da sitè rumâna. Parte du quartê de San Giuànni, a se diràmma a partì daa [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], fin a zunze dai Quàttru Canti. == Sto(r)ia == A vìa a se tröva in sce ina pursiùn de ün di percursi ciü antìghi e de lungu ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, u decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'', che de chi u l'andaxeva avanti versu punènte pe'a mudèrna vìa intitulâ a Baccio Emanuele Maineri e a levante pe' [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. A pìa u numme dau Benardu Ricci, benefatû de ricca famìa arbenganese, che du [[1565]] u l'axeva creàu in'ope(r)a pe' l'ascistènsa di pòve(r)i, dutàndula de sustanse impurtanti<ref name=":1">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. Vìa Benardu Ricci a l'è stèta ascì duve(r)â cumme tèrmu pe' marcà i cunfìn fra i quartèi de Turlâ e de San Scî, spartisiùn ch'a servìva pe' di fìn fiscâli e aministatìvi. A ogni moddu, a dife(r)ènsa de quantu se pìa in cunsciderasiùn au dì d'ancöi, nu pà ch'a sta vìa a se truvasse intu mezzu fra sti quartèi ma che ciütòstu a fusse du tüttu inte quellu de Turlâ, cu'a sudivixùn che l'è prubabile ch'a l'andasse pe' vìe intreghe ciütostu che spartìle a mitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', pp. 79-81}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'è üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. De ciü, fra e vìe d'Arbenga Veggia a l'è üna de quelle ch'e cunsèrvan méju e custrusiùi da fìn du Mediuevu, dae faciè de spessu cuèrte sulu da ina man d'intonacu du [[XVIII secolo|Sètte]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]], quande, pe' mancansa de sustanse, inte quelli seculi nu s'è sciurtìu a rangiâle cun di intervènti strutü(r)âli, fètu ch'u l'ha sarvàu l'antìgu tesciüu urbàn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 128}}</ref>. E cà ch'e se ghe fàccian e sun dunca pe' intregu de l'Etè de Mezzu e, a partì dau [[1935]], e sun stète rangièi fàndu turnà aa vista e sò linee u(r)iginâli, levandughe l'intonacu e druvindu turna e antìghe bifu(r)e e trifu(r)e in cangiu di barcùi retangulâri ch'i n'axeva piàu u pòstu. De ciü, s'è descuvèrtu u prufì da serie de lòggie au livéllu da stradda, ch'a và avanti pe' de lungu tòstu sènsa interumpise e che a l'imprinsippiu a l'é(r)a serâ da rasteli ma che, quande s'è issàu e cà de in âtru cian, a l'è stèta immü(r)â<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La via Bernardo Ricci'', p. 116}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" heights="145" widths="145"> Immaggine:Tûre di Rulandi D'Aste (Arbenga Veggia).jpg|A Tûre Rulandi D'Aste, in sciu cantu cun Vìa Medaje d'Ò(r)u Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 02.jpg|A Lòggia du Populu vìsta d'intu caruggiu Immaggine:CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (3).jpg|U Caruggiu piàu rivandu d'in San Michê Immaggine:Casa e torre D'Aste Rolandi, Albenga 02.jpg|A tàrga da Cà D'Aste Rulandi </gallery>A vìa a se scuntra lascianduse de derê [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] ina votta passâ [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]. A se dröve a partì dau recantu che daa Catedrâle u se faccia in scia Tûre Sivica e a l'antiga lòggia du Cumün. De sciübitu u se scuntra u caruggiu ch'u pàssa infra mezzu a gêxa e Palàssiu Veggiu, purtandu in frunte au [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]], e fina aa [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]]. U segue che u caruggiu u scûre ciü strêtu rispettu che a Cuntrâ Növa, vistu ch'u nu l'è stètu tucàu dai sventramènti di inissi du [[XX secolo|seculu XX]]. U passa dunca a meridiùn u Palàssiu du Vescu, tantu che aa fìn da Lòggia du Quattrusèntu u se tröva in caruggiu ch'u l'inmette ascì stu lì versu u Batiste(r)u, passandughe d'in faccia e pe' stu fètu chi ciamàu "U Caruggiu dau Vescu". De rimpettu a dunde stu chi u se faccia in sce Vìa Ricci se trövan pöi a Cà di Fieschi Ricci e l'isulàu marcàu daa presènsa de Cà di Rulandi D'Aste. Da sta parte chì se dröven fina dui caruggi picìn ch'i rivan fina inte Vìa Cavour, ün ch'u pòrta u numme de Fussàu Veràn, l'âtru da Ca(r)ènda (cunusciüu a ògni moddu intu parlà cumme "U Caruggiu de l'U(r)ivu"). Propiu in scia fin u caruggiu u se faccia in sce üna de cruxe(r)e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, i Quattru Cànti, là dund'a se scuntra cu'a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Bèn vixibile percurèndu u caruggiu a partì daa Catedrâle a l'è Tûre di Lengueja, de rimpettu aa Lugetta di Quattru Canti: a lunghessa cumplêta du percursu a l'è de tòstu 'na setantêna de mêtri<ref name=":1" />. In ürtimu u cuntinuu da vìa, seguèndu versu munte, u pìa u numme de Baccio Emanuele Maineri: u caruggiu defèti u finisce pe' dà in scia Ciasetta du Sufragiu. === Cruxe(r)e === [[File:Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia)-Màppa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Benardu Ricci, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * [[Vìa D'Aste (Arbenga)|A Cuntrâ Növa]], u prìmmu tòccu du decümàn da sitè rumâna, intitulàu a Enrico D'Aste, ch'u l'ha piàu e furme d'ancöi numma che in seguitu ai sventramènti di inissi du Növesèntu, du rèstu a taja da punènte a levante 'na buna parte du sèntru sitadìn, spartindune ascì i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia. Lunga 80 mêtri, a g'ha u(r)igine inte Largu Do(r)ia e a finìsce dau Munümèntu, pôcu prìmma da Ciàssa de San Michê, che Via Benardu Ricci a ne cumpleta u percursu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. * [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a prinsipâle ciàssa d'Arbenga Veggia, antigamènte cunusciüa cumme ''platea comunis'', dund'u gh'a a sêde u municipiu. A porta u numme du santu prutetû da sitè e se ghe fàccia inta pârte âta a [[Catedrâle de San Michê]]. U l'è chi de frunte ch'a stradda a se zunta aa Cuntrâ Növa, faxendughe seguitu fin ai Quattru Canti.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. * U Caruggiu du Batiste(r)u, a dêve u sò numme du bèn cunusciüu [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]] paleucristiàn, üna de pôche testimuniànse da sitè bizantina, dedicàu a San Giuànni, u dà fina u numme au quartê dund'u se tröva. U pàssa fra mezzu stu chi e a Catedrâle, fin a rivà in Vico Lamboglia, pôcu prìmma da Ciàssa di Leùi<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 29}}</ref>. * U Caruggiu du Vescu (Via Episcopio), u l'è u caruggiu ch'u passa arembu au Palàssiu Veggiu, a còsta ascì da sêde vescuvìle, e da chi u pìa u numme. Dòppu tòstu 'na sinquantêna de mêtri u finisce inte Via Lengueja, pü(r)e sta lì intu quartê de San Giuànni<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 36}}</ref>. * U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte Vìa Cavour.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u porta u numme de 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], u l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiö(r)e da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce ascì stu lì inte Vìa Cavour.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga Veggia, dund'u l'ha a sò fin u caruggiu versu munte, tòstu a mitè, in diresiùn da Cà e Tûre di Lengueja. Sta famusa cruxe(r)a, marcâ fina daa lòggia ch'a ne pòrta u numme, a se cunusce cumme i "Quàttru Canti", vistu che versu munte u tragittu du veggiu decümàn u cuntinua cun Via Baccio Emanuele Maineri, finèndu daa [[Ciàssa du Semina(r)iu (Arbenga)|Ciàssa du Suffragiu]]. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Casa e torre D'Aste Rolandi, Albenga 01.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |2-4-6<ref name=":0" group="n.">I sivichi inte Vìa Benardu Ricci i sun quelli de büteghe ch'e se trövan chi; l'intrâ prinsipâle a l'è pe' cuntru inte Vìa Cavour, au n° 3</ref> |'''Tûre di Rulandi - D'Aste''' |A tûre a se tröva in sciu cantu cu'a Vìa de Medaje d'Ò(r)u, bèn vixibile mi(r)andu l'incruxu d'inte Vìa Maineri, marcâ zà inti tèmpi antighi, tantu ch'a se mustra tantu inte l'afrescu ch'u l'é(r)a cunservàu in Santa Ma(r)ìa quantu inte mappe d'Arbenga fète dau Vinzoni e ancù intu disegnu d'Arbenga Veggia piâ d'in San Martìn. A segunda de quantu sciurtìu intu mèntre di restauri di [[Anni 1960|ànni '60]] a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü fra a fin du [[XIII secolo|seculu XIII]] e i cumènsi du [[XIV secolo|XIV]]. Cumme pe'a cà cu'a che a furma in blòccu ünicu, l'edifissiu u l'è apartegnüu Tu(r)ellu D'Aste e ancù prìmma ai Lengueja. In u(r)igine a strutü(r)a a l'é(r)a diferente, scicumme ch'a l'è stèta tajâ inta parte âta, e scistemâ cumme teràssa, cu'e mu(r)àje, pe' trèi làtti in sce quattru, che ghe sun servìe cumme burdu. U basamèntu u l'è de prìa de Pûi, in cangiu mèntre ch'i a rangiavan integrèi inta strutü(r)a sun stèti truvèi di resti de vasi a turtaiö, ch'i fan pensà ch'u sbasciamèntu u sa(r)ea avegnüu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 55-58}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu de Vìa Cavour. Passàu de màn ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Lögia di Quàttro Cànti (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |3<ref group="n.">U sivicu u se rife(r)isce aa cà ch'a cumprènde a Lòggia</ref> |'''Lòggia di Quattru Canti''' |A se tröva intu scitu dunde se incruxan i storichi cardu e decümàn d'Arbenga Veggia, au dì d'ancöi rapresentèi daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u e da Vìa Benardu Ricci. A lugetta a sa(r)ea stèta fabricâ fra [[XIII secolo|Duxèntu]] e [[XIV secolo|Trexèntu]] e a l'ha cunservàu a carateristica cunfurmasiùn di dui àrchi. Defèti quellu ch'u dà in sce Vìa Medaje d'Ò(r)u u l'è semireundu e dunca ciü stundàu rispettu a quellu ch'u se fàccia in sce l'âtru caruggiu. A ògni moddu tütti dui i sun fèti de laterissiu e cum'u se pò ancù vegghe, a lugetta a presènta in basamèntu cun blocchi de prìa a vista, dau che a se diramma a strutü(r)a, cu'in bèllu vortu a cruxe(r)a de güstu medievâle<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150624|tìtolo=Loggia dei Quattro Canti (Scheda)|léngoa=IT|vìxita=2024-11-09}}</ref>. |- | |3 |'''Tûre di Verandi''' |Strutü(r)a tòstu spa(r)ìa, a l'è stèta descuèrta du [[1963]] cu'in scâvu archeulogicu inta bütega au sivicu 3 de Vìa Benardu Ricci. Au dì d'ancöi, de sta tûre nu se vegghe de rèsti scicumme ch'i se trövan 1,90&nbsp;m au de sutta du cian stradâle, e i cunsciste inte fundasiùi de mü(r)aje soe, fète de bluchetti de prìa negra. S'è truvàu ascì i rèsti de due avertü(r)e tampunèi e du pavimèntu de casìna; cu'e tecniche duve(r)èi e cu'u livéllu de fundasiùi ch'i sun segnu de custrusiùn versu a fìn du [[XII secolo|seculu XII]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 45}}</ref>. |- | |5 |'''Cà di Verandi''' |A Cà di Verandi a l'è ina tipica cà de cuntu d'Arbenga Veggia, fabricâ du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. Inta sò faciâ se ghe dröven bifu(r)e e trifu(r)e au primmu e au segundu cian; au cian terén gh'è pe' cuntru ina lòggia, au dì d'ancöi ucüpâ da büteghe, ch'a l'è stèta rangiâ du [[1963]], ucaxùn quande se gh'è fètu fina in scâvu archeulogicu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al Medioevo'', p. 22}}</ref>. A custrusiùn a l'è stèta diciarâ cumme bêne vinculàu ai 30 de marsu du [[1949]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111117|tìtolo=Casa Verando|léngoa=IT|vìxita=2024-11-13}}</ref>. |- |[[Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |7-9<ref group="n.">I sivichi inte Vìa Benardu Ricci i sun quelli de büteghe ch'e se trövan chi; l'intrâ prinsipâle a l'è pe' cuntru intu Caruggiu du Vescu, au n° 5</ref> |'''Palàssiu du Vescu''' |U Palàssiu du Vescu u l'è stètu a sêde vescuvîle da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] fina du [[1954]], quand'a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-vescovile.htm|tìtolo=Il Palazzo Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2024-11-14}}</ref>. A strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi a l'è u frütu de ciü seculi d'intervènti, fòscia inandièi propiu intu scìtu da primma ''domus episcopi'', d'etè tardurumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}</ref>: l'a(r)a ciü antìga a remunta au [[XI secolo|seculu XI]], mèntre a parte de mezzu a gh'ave(r)ea de u(r)igine int'ina serie de custrusiùi du [[XIV secolo|Trexèntu]], tachèi insemme a furmà in palàssiu ünicu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], pa(r)egiàu de fö(r)a intu stìle cun di travai inta segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Cu'u restauru du [[1975]] a faciâ a l'è turnâ ae sò linee du seculu XVI, tegnìndu aa vista e dife(r)ènti fàse medievâli e ina pitü(r)a du [[1477]], fòscia da man du Canavesiu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 135}}</ref>. Inti lucâli du Palàssiu, custrusiùn vinculâ dau [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111119|tìtolo=Antico Palazzo Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2024-11-14}}</ref>, a se tröva au dì d'ancöi a sêde du [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Museu Diucesàn]], da Cü(r)ia e de l'Archiviu Stò(r)icu Diucesàn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 44-45}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre del Palazzo Vescovile - 2023-09-16 11-15-51 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |'''Tûre du Palàssiu du Vescu''' |Missa in sciu cantu cu'u Caruggiu du Vescu, au dì d'ancöi a se presènta inglubâ intu Palàssiu du Vescu. Cun l'incèndiu ch'u l'ha curpìu u palàssiu du [[1416]] a dev'ésse stèta sbasciâ au livéllu di têiti zà de quelli tèmpi, scicumme ch'a nu l'è mensunâ inti papèi du [[XVII secolo|Seisèntu]]. Cu'u restauru du [[1956]] l'è turnàu aa lüxe a sò strutü(r)a, daa bàse de bluchetti de prìa negra, cun di âtri ciü gròssi, d'a(r)ena(r)ia, in sci sò canti. Inta faciâ sciü Vìa Benardu Ricci s'è descuvèrtu in purtâ goticu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], intrâ d'ina bütega de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], surmuntàu da fréxi a turtiùn, mèntre i barcùi, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], i l'han purtàu a pèrde i u(r)iginâli. Inta faciâ versu u Palàssiu Veggiu e se trövan due avertü(r)e a èrcu sbasciàu e di barcunetti; de drentu, au primmu cian, a gh'é(r)a a capélla du Vescu, da che u n'è restàu a vòtta a frescu, fòscia in travaju du Giuànni Canavesiu. Inta tûre, ch'a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|seculu XII]], du [[1971]] s'è fètu in scàvu archeulogicu inte l'ucaxùn du restauru du cian terén, cu'u che s'è descuvèrtu l'antìgu pavimèntu de prìa e rangiàu a votta a cruxe(r)a, che fòscia a l'è quella u(r)iginâle<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 43-45}}</ref>. |- | |8-10-12-14 |'''Cà D'Aste-Bassu''' |A Cà D'Aste-Bassu a l'è ina pursiùn du grande Palàssiu D'Aste, ch'u s'estènde in sce l'izulàu intregu fra Vìa Benardu Ricci, [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]] e u Fussàu Ve(r)àn. A l'è caraterizâ da ina gran lòggia a quattru èrchi, spartìi inte due cubbie da in pilastru a öttu facce fètu in prìa de Finâ. A sò mitè de levante a l'è stèta rangiâ inti ànni [[1960]]-[[1962|62]], repiàndu e tracce da segunda fàse da faciâ, da fìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], cu'e due trifu(r)e au primmu cian; pe' cuntru, quella de punènte a l'è ancù cuèrta d'intonacu e u g'ha tenzüu in simma u stemma da famìa [[D'Aste (famïa)|D'Aste]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La via Bernardo Ricci'', pp. 120-122}}</ref>. |- | |16-20 |'''Cà di Fieschi-Ricci''' |A Cà di Fieschi-Ricci a l'è ina tipica cà de cuntu d'Arbenga Veggia, frütu de intervènti fèti fra ciü seculi, fra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Carateristica a l'è a faciâ sciü Vìa Benardu Rissi, cun due trifu(r)e au primmu cian e u purtâ cu'ina gran lòggia au cian terén<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', p. 84}}</ref>. Pe' cuntru, e sò mü(r)aje facièi in sciu Caruggiu da Ca(r)ènda e sun üna de testimunianse ciü antìghe de cà medievâle d'Arbenga Veggia, fabricâ cun bluchetti picìn de prìe squadrèi, scimili a quelli duve(r)èi pe'e tûre, cu'ina munofu(r)a e ina bifu(r)a rumanica ch'e se dröven chi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 131}}</ref>. A custrusiùn, de quelli tèmpi in prupietè ai Lanusol, a l'è diciarâ cumme bêne vinculàu du [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111138|tìtolo=Casa Fieschi-Ricci-Lanusol|léngoa=IT|vìxita=2024-11-15}}</ref>. |- |[[Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 03.jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c. |'''Palàssiu Veggiu''' |L'antigu ''palacium comunis'', u se tröva in sciu cantu versu a [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], a l'imbuccu du caruggiu, in scia che bèn a spicca a Tûre Sìvica, fèta ti(r)à sciü intu [[XIV secolo|Trexèntu]], che i primmi prupietà(r)i i l'é(r)an i Seùlla, che de prubabile i l'axevan vusciüa intu mèntre ch'a vegniva giüstâ a ''domus Nicolini'', de lungu de prupietè de sta famìa. Dunca a strutü(r)a a vegne cuncedüa au Cumün d'Arbenga a pixùn, tantu che a vegne sêde fìssa de l'aministrasiùn ingàuna a partì dau [[1333]]. I vegnen mesciài chi ascì i cunsu(r)i, che da prìmma i l'é(r)an intu ''capitulum'', de cuntru besögna spetà u [[1351]] perché l'aministrasiùn a càtte l'edifissiu, vegnindune prupieta(r)ia<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 24-33}}</ref>. Dai primmi ànni du [[XV secolo|seculu XV]] a cumpa(r)ìsce a lòggia du Cumün, che a remunta au [[1421]] e a l'è stèta pe' di ànni u scitu dund'e se tegnivan e reuniùi du cunseju cumünâle: chi se trövan fina de pitü(r)e atribuìe au [[Giovanni Canavesio]]. Cu'i travai du [[1934]] a tûre a l'è stèta rangiâ, levandughe e zunte du [[XVI secolo|Seisèntu]] e faxendula turnà a cum'a l'é(r)a in u(r)igine. Au dì d'ancöi intu cumplessu u se tröva u [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Museu Ingaunu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Gli edifici di uso pubblico'', p. 64}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992|ediçión=7}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/bernardo-ricci-via/|tìtolo=Bernardo Ricci, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] d3x4ty4n8fku830rh856ztew9xpayxf 0 31635 273612 272739 2026-08-27T19:07:03Z N.Longo 12052 e 273612 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia)-Vìsta 03.jpg|thumb|A Vìa vista dau Palàssiu di Scotti]] A '''Vìa de Medaje d'Ò(r)u''' (''Via delle Medaglie d'Oro'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a traversa tantu u quartê de San Giuànni cumme quellu de San Scî. A cûre defèti a partì daa Pòrte de l'A(r)òscia fìn a rivà da quella de Mu(r)ìn, passandu da 'na parte a l'âtra du sèntru sitadìn lungu quellu ch'u l'é(r)a u càrdu màscimu da [[Albingaunum|sitè rumâna]]. == Sto(r)ia == A vìa a cûre pe' in antìgu e impurtante percursu d'Arbenga Veggia, passandu in curispundènsa de quellu ch'u l'é(r)a u cardu màscimu de ''[[Albingaunum]]''<ref name=":5">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 41}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 13-14}}</ref>. De ciü, de quelli tèmpi, a funsiunâva ascì cumme pursiùn ürbâna da ''[[Via Julia Augusta]]'', che pròpiu pe' de chi a traversâva a sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 16}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'é(r)a üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. Avanti de pià u numme ch'a g'ha au dì ancöi, a Vìa de Medaje d'Ò(r)u a l'è stèta primma intitulâ au ré Vittorio Emanuele e pöi a l'é(r)a vegnüa Vìa Turinettu. Intu detaju, l'intitulasiùn mudèrna a se rife(r)ìsce ae quattru medaje d'ò(r)u guagnèi da sitadìn arbenganesi: a medaja du cuntrami(r)àiu Alessandro D'Aste Stella, quella du Bruno Comandone, capitàn d'artije(r)ìa caüttu in [[Rùscia|Rüscia]] du dixèmbre [[1942]], quella du suttatenènte di arpìn Aldo Turinetto, mortu de lungu de stu ànnu lì inti Balcâni, e ancù a medaja du partigiàn Roberto Di Ferro, massàu du [[1945]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 41-42}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:Vìa de Medàje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia) - Màppa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa de Medaje d'Ò(r)u, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]Üna de ciü impurtanti stradde du sèntru d'Arbenga, ch'a ripercûre u càrdu mascimu da sitè rumâna, venèndu da l'estremitè meridiunâle, versu [[a Sènta]], e pruseguèndu versu setentriùn, passandu da 'na parte a l'âtra tantu du quartê de San Scî cumme de quellu de Turlâ. I sò dui imbucchi i sun rapresentèi da due pòrte de ciü cunusciüe: versu a scciümè(r)a quella dìta "de l'A(r)òscia", l'âtra quella "de Mu(r)ìn". Imbucandula partèndu daa primma de due pòrte, se scuntra da sübitu u quartê de San Scî, inmetenduse inte vixinanse da Ciàssa de l'A(r)òscia, ch'u se ghe rìva seguèndu u percursu da Barbacana, caruggiu ch'u sêgue a fì e mü(r)aje antighe. In avanti i se scuntran di elemènti artistichi de riliêvu, tantu inte architetü(r)e quantu inte decurasiùi de ste chi mèxime. De rilivêvu, presèmpiu, in survapòrte in prìa negra (tütelàu dau [[1935]] daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00109572_sc.pdf|tìtolo=Sovraporta - Decreto di tutela|léngoa=IT|vìxita=2024-11-23}}</ref>), ch'u se tröva pôcu primma da cruxe(r)a cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], d'in faccia aa Cà di Stücchi, ch'a se fa cunusce pe'a sò carateristica faciâ. Fra i palàssi stò(r)ichi ch'i se ghe faccian, apartegnüi ae ciü gròsse famìe ingàune, se scuntra pe' primmu quellu di Rulandi-Ricci-Capelìn, pe' rivà pöi a quellu di D'Aste e da chi, in [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|San Dumenegu]], ciàssa sèntru du quartê. Inte sta primma parte da vìa se ghe incruxa ascì [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], che cun Vìa Rumma e a [[Vìa de Turlâ (Arbenga)|Vìa de Turlâ]] a l'axeva 'na serta impurtansa, tantu ch'e l'é(r)an cunscide(r)èi cumme di decümèi segunda(r)i. U prinsipâle, rapresentàu da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] e da Vìa Maineri, u furma cu'u ''cardo maximus'' a cruxe(r)a di Quattru Canti, in curispundènsa de dunde se trövan ascì e tûre di Rulandi-D'Aste e quella di Lengueja Do(r)ia, ciü a famusa lugetta a dui èrchi, dìta di Quattru Canti pü(r)e sta chi. Ancù in avanti u se rìva in Turlâ, cun ancù palàssi de cuntu, cumme quellu di Seullìn (cu'a tûre ch'a domina in sce l'incruxu cu'a Vìa de Turlâ) e quellu di Scotti. In ürtimu u se rìva au lìmite tucandu a parte setentriunâle de mü(r)aje, cun in âtru tòccu da Barbacana ch'u permette de gi(r)âse versu a [[Ciàssa de Turlâ (Arbenga)|Ciàssa de Turlâ]] o versu San Fransescu, o sedunca sciurtèndu daa Pòrte de Mu(r)ìn. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> A Barbacana - U Caruggiu da Sènta (Arbenga Veggia).jpg|A Barbacana o u Caruggiu da Sènta PmAlbenga04.jpg|U Caruggiu de l'A(r)òscia Via Rumma (Sentru Stòricu d'Arbenga)-Vista da l'imbuccu venèndu daa Vìa de Medaje d'Òu 01.jpg|Vìa Rumma daa cruxe(r)a cun Vìa de Medaje d'Ò(r)u A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 05.jpg|Vìa Somis versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u Vico al Centa 1.jpg|U Caruggiu du Navùn Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|Vìa Cavour d'in Vìa de Medaje d'Ò(r)u Albenga-IMG 0361.JPG|Vìa Baccio Emanuele Maineri versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia).jpg|Vìa Benardu Ricci versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u </gallery> * U Caruggiu da Sènta, lungu 130 mêtri, u cûre seguèndu l'àndiu da scciümè(r)a, a partì da Vìa de Medaje d'Ò(r)u fìn a zunze in [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]]. Scicumme ch'u pàssa a còsta de mü(r)aje, u l'ha piàu u stranumme de ''Barbacana''<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}</ref>. * U Caruggiu de l'A(r)òscia, ch'u lìga a Vìa de Medaje d'Ò(r)u cu'u Caruggiu dau Gumbu (au dì d'ancöi dedicàu au Marco Antonio Barbera), ciü a punènte, pe' ina lunghessa de 35 mêtri in tüttu. U pìa u numme da[[a Sènta]], inte l'antighitè cunusciüa delungu cu'u numme d'A(r)òscia, cun stu tuponimu che in Arbenga Veggia u l'è restàu ascì aa vixìna Ciàssa de l'A(r)òscia<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 28}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], caruggiu che intu sò percursu u repìa da vixìn u segundu decümàn p'impurtansa da sitè rumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 139}}</ref>, u g'ha u sò imprinsippiu au de sutta de l'èrcu du Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn e u finìsce tòstu 230 mêtri de dòppu, au de sutta de ün di dui pòrteghi de l'Uspeâ, traversandu tantu San Scî cumme Sant'Eulàlia. A l'è ciamâ ascì cu'u stranumme de "u Caruggiu dau Culêgiu", scicumme che se ghe fàccia u Culêgiu Oddu. * Vìa Somis, ch'a parte d'in frunte au cumensu de Vìa Rumma, ch'a n'è a cuntinuasiùn versu a Ciàssa de San Dumenegu, recarcandu ascì sta lì u percursu du veggiu decümàn. A pòrta u numme du Giovanni Somis, sutta-prefettu da [[Pruvinsa d'Arbenga]] fra u [[1824]] e u [[1829]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. * [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|Ciàssa de San Dumenegu]], a se tröva a munte da stradda, restandu aa mancina partèndu daa Pòrte de l'A(r)òscia. A se dröve in sciu cantu dund'u gh'è u Palàssiu D'Aste-Ardüìn e a l'ha ina cianta nu regulâre, vistu ch'a se slarga pe' pôcu ciü de 1.300 mêtri quàddri cun 'na furma a "L" duvüa au fètu ch'a l'ha avüu u(r)igine daa messa asemme de spassi dife(r)ènti<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 53}}</ref>. A pìa u numme dau santu ch'u gh'è dedicàu u cumplessu ch'u se ghe fàccia, mèntre intu parlà pupulâre se ghe dìxe "Da l'Aviamèntu", scicumme che l'edifissiu u l'è stètu pe' di ànni sêde de 'na scö(r)a tecnica. * U Caruggiu du Navùn, dedicàu au canònicu Tumâxu Navùn, visciüu a cavàllu fra [[XVIII secolo|Settesèntu]] e [[XIX secolo|Öttusèntu]], autû de l'incumpìa recampâ de memo(r)ie stò(r)iche arbenganesi ''Dell'Ingaunia''. Se tratta de 'n carugettu strêtu, vurtàu a l'imbuccu, ch'u l'inmette turna in San Dumenegu doppu tòstu 30 mêtri. * [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], se diràmma in scia drìta, cun l'imbuccu fra mezzu u Palàssiu Rulandi-D'Aste e a Cà di Gerardenghi, sciurtèndu a l'artessa du Palàssiu di Pe(r)usu-Seùlla inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]]. Passâ sta lì a pàssa d'ataccu aa [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]] e a finìsce de dòppu, sgarbandu intu caruggiu de verdü(r)e(r)e, cun 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 31}}</ref>. * Vìa Baccio Emanuele Maineri, dedicâ au scritû tui(r)anìn, asemme a Vìa Ricci a furma a cruxe(r)a di Quattru Canti, marcâ fina daa presènsa da lugetta ch'a ne pìa u numme. A rapresènta l'ürtimu trètu du decümàn màscimu versu munte, druvènduse a partì daa Tûre di Lengueja Do(r)ia pe' cuntinuà fina inta [[Ciàssa du Semina(r)iu (Arbenga)|Ciasetta dau Sufragiu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 42}}</ref>. * [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], parte du quartê de San Giuànni e duve(r)â inti tèmpi antìghi cumme cunfìn fra i quartèi d'Arbenga Veggia, a recarca u percursu decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'' rivandu fìn inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], dunde pöi a cumènsa [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], ch'a n'è u cuntinuu. A dêve u sò numme au Benardu Ricci, benefatû de ricca famìa arbenganese, ch'u l'ha fundàu du [[1565]] in'ope(r)a pe' l'ascistènsa di pòve(r)i. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (5).jpg|U Caruggiu di Russi Albenga centro storico dentro Porta Mulino.jpg|Vìa de Medaje d'Ò(r)u e, in scia drìta, u Caruggiu aa Ciàssa de San Fransescu Albenga centro storico 5.jpg|Caruggiu aa Pòrte de Turlâ </gallery> * A Vìa de Turlâ, a pìa u numme da üna de pòrte sitadìne e a recarca u percursu de ün di decümèi segunda(r)i<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 151}}</ref>, a partì daa ciàssa ch'a se ghe tröva sübitu de dòppu fìn a rivâ inta Vìa de Medaje d'Ò(r)u, a l'artessa da Cà di Rulandi Ricci. * Vìa Mariettina Lengueja, a cuntinuasiùn da Vìa de Turlâ, ch'a cumènsa in sciu "Cantu di Barbe(r)i", cum'u l'é(r)a in antigu ciamâ a cruxe(r)a, scicumme ch'a l'è giüstu au de sutta da Tûre di Seullìn, 'na votta apartegnüa ai Barbe(r)i. A pòrta fìn versu Vìa Pertinace, a l'imbuccu da [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]]. A g'ha dètu u numme Mariettina Lengueja, ch'a ne vegnìva da üna de ciü gròsse famìe da sitè e ch'a l'axeva lasciàu u sò patrimoniu cun di scòppi benefichi<ref name=":5" />. * U Caruggiu di Russi, u l'è dedicàu aa famìa di Russi, che zà du Trexèntu a faxeva parte da nubiltè zenese, famìa de prim'urdine, fra i sò mèmbri i ghe sun stèti di academichi, cumme u Giuànni Batìsta Russi e u Steva Russi, tütti dui visciüi intu Seisèntu. Carugettu strêtu, u porta fìn in Turlâ, slarganduse aa mitè cun 'na ciasetta, u presènta i tipichi erchetti a zuntà e faciè da 'na parte a l'âtra da vìa<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * U Caruggiu di Scotti, dedicàu ciü intu specificu a Nicolò Scottu, canonicu da Catedrâle da segunda mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]], regurdàu pe'i fundi furnìi tantu aa Gêxa cumme au Capìtulu, lungu ina setantêna de mêtri u pòrta fina daa Sca(r)a de Balacaghé<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. * U Caruggiu aa Ciàssa de San Fransescu, u pòrta u numme da Ciàssa ch'u ghe inmette doppu in percursu de 143 mêtri, sgarbandu ciü de precisu inte Vìa Ernestu Rulandi Ricci, in pruscimitè da Pòrte de San Fransescu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 54}}</ref>. * U Caruggiu aa Pòrte de Turlâ, u segue du tüttu u percursu de mü(r)aje d'Arbenga Veggia, partèndu d'inta Pòrte de Mu(r)ìn e rivandu ciü de 'na sentêna de mêtri de dòppu fina a quella de Turlâ, passandughe se vegghen i lucâli ina votta duve(r)èi cumme stalle pe'e béstie, cun trèi tipichi pòrteghi immü(r)èi<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c. |'''Pòrte de Mu(r)ìn''' |A Pòrte de Mu(r)ìn a se tröva in curispundènsa de l'estremitè da vìa versu setentriùn, dunde se sgarba d'inte mü(r)aje sitadìne pe' l'antìgu percursu ch'u mêna au Puntelungu. Mensunâ intu passàu cumme ''porte Molendini'', a l'é(r)a a ciü impurtante fra quelle de stu fiancu de mü(r)aje e, dunca, a l'é(r)a bèn furtificâ<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 157}}</ref>. A pìa u sò numme da in mu(r)ìn mensunàu chi zà du [[XII secolo|Millesèntu]], ciü avanti inglubàu intu gì(r)u de mü(r)aje pe' de raxùi de segü(r)essa, e, de pôcu ciü a munte, se pò ancù vegghe ina pursiùn de ste mü(r)aje cunservâ fina a l'artessa di mèrli<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=La Porta Mulino e le mura medievali|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. A pòrte, cumm'a se vegghe au dì d'ancöi, a ne vegne pe(r)ò da ina recustrusiùn ciü resènte, fabricâ du [[1831]] segundu u güstu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name=":1">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 130}}</ref>. |- |[[Immaggine:Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia)-Vìsta 08.jpg|senza_cornice|104x104px]] |7 |'''Palàssiu Scotti-Nicula(r)i''' |U Palàssiu Scotti-Nicula(r)i u l'è in palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia, a dui cièi, fabricàu a partì dau [[XIII secolo|Duxèntu]]. Aa fìn de l'ürtimu seculu u l'è stètu restauràu, fandu turnà aa vista a sò faciâ de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], cu'u prufì d'in èrcu macissu e seminteràu ch'u se pò ancù vegghe au cian terén<ref name=":1" />. De drentu u cunserva ina gran sca(r)inâ du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e dau güstu ciütòstu arcaicu, a rampa ünica, ch'a munta dau cian terén au primmu cian e pöi, cu'a segunda rampa, dau primmu au segundu cian<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 151}}</ref>. Dau [[1935]] u palàssiu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111144|tìtolo=Palazzo Scotto-Nicolari|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- | |8-10-12-14-16-18-20<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°14</ref> |'''Cà di Rulandi-Ricci''' |A Cà di Rulandi-Ricci a l'è in gran palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia da l'u(r)igine pe(r)ò ciü resènte di âtri ch'i se fàccian in scia vìa. Defèti, u cumplessu u l'è stètu cumisciunàu inte furme ch'e se vegghen au dì d'ancöi dau senatû Vittorio Amedeo Rolandi Ricci, ch'u n'ha afidàu a prugetasiùn au famusu architèttu Gino Coppedè. Intu parlà, du restu, a l'è fina cunusciüa cumme "u Palàssiu du Senatû"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=51|capìtolo=U Strada"iu}}</ref>. Pe'u cumplessu, inandiàu du [[1910]], a dife(r)ènsa du sò solitu u Coppedè u s'è tegnüu in sce de linee ciü tradisiunâli, in acôrdiu au cuntèstu du sèntru stò(r)icu. A faciâ a l'è tütta abelìa dae decurasiùi ch'e ghe sun stète tenzüe in simma e a l'è stèta rangiâ ch'u nu l'è gua(r)i, mèntre i pügioli i sun de güstu ciü antìgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2010/06/04/coppede-ad-albenga/|tìtolo=Il trend dei desideri - Coppedè ad Albenga|outô=Alfredo Sgarlato|dæta=4 zügnu 2010|léngoa=IT}}</ref>. U cumplessu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] dau [[1923]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110924|tìtolo=Casa Rolandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-11-22}}</ref>. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:Tûre di Seullìn (Arbenga Veggia)-Vìsta 06.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |25-27<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°25</ref> | rowspan="2" |'''Palàssiu e tûre di Seullìn''' |U Palàssiu di Seullìn u sta in sciu cantu ch'u da in sce Vìa Lengueja e bèn u rapresènta in esempiu de architetü(r)a medievâle, elevàu in sce sinque cièi, in u(r)igine sei. L'ürtimu cian u l'è vegnüu zü in seguitu au [[Teramòttu da Maìna de Diàn du 1887|teramòttu du 1887]] e nu l'è ciü stètu ti(r)àu sciü. Tracce de stu chi se ponen ancù vegghe intu pruspettu a meridiùn. U frunte du palàssiu u l'è du tüttu intunacàu de russu, pü(r)e se au de sutta i se su cunservèi i segni de avertü(r)e a bifura ch'e gh'é(r)an de primma<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', pp. 129-130}}</ref>. I vàri su(r)èi da rexidènsa i presèntan ina cuvertü(r)a cianélla. A rexidènsa, ch'a pìa u numme daa famìa de cuntu arbenganese, a l'è stèta custruìa de dòssu aa tûre de lungu de prupietè da mèxima famìa<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111154.pdf|tìtolo=Palazzo Cepollini inglobante Torre dei Cepollini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-22}}</ref>. |- |A l'è a tûre d'Arbenga cu'u ciü largu basamèntu ch'u ghe secce fra tütte, fètu de blocchi de prìa negra de Pûi ch'i rivan fina a 'n'artessa de 12<ref name=":3">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 46-48}}</ref>-15<ref name=":2" /> mêtri. D'u(r)igine di primmi du [[XIII secolo|Quattrusèntu]] (o sedunca de quarche perdiudu avanti), du cumplessu se trövan referense zà fìn da l'afrescu ch'u gh'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, pü(r)e se inti ànni a l'è passâ de man ciü de 'na votta, tantu che inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u resülta ch'a se tröva intu ''Cantu di Barbe(r)i''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC&pg=PA280|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=280|cid=Rossi, 1870}}</ref>, segnu ch'u cunferma l'apartenènsa, de dòppu u [[XV secolo|Seisèntu]], a st'âtra famìa. Intu sò pruspettu a mustra di barcùi squadrèi, ciü mudèrni, ch'i mustran cumme intu tèmpu i seccen cangièi, a l'internu, i livélli di cièi. L'intrâ prinsipâle a se truvava au cumènsu de Vìa Lengueja, primma ch'u ghe fusse tacâ de dòssu a trumba de sca(r)e ch'a l'inmette inte stànsie de d'âtu. Âtra particularitè, cumün a de âtre architetü(r)e stò(r)iche arbenganesi, u l'è u fètu che a strutü(r)a a se mustra inclinâ versu a vìa, pödâse ch'a secce duvüa a 'na mutivasiùn lògica, cuscì cumme au teren ch'u nu l'ha rezüu<ref name=":3" />. |- |[[Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |40-42<ref group="n.">L'entrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°40</ref> |'''Cà e tûre di Lengueja Do(r)ia''' |Impunènte tûre ti(r)â sciü du [[XIII secolo|seculu XIII]] ch'a se pusisiùna tòstu aa mitè du percursu da vìa, a l'artessa di Quattru Canti, de dòppu, i ghe sun stèti zunti de dòssu dui tòcchi, ün ch'u dà in sciu caruggiu, l'âtru gi(r)àu versu Vìa Maineri. Mensunâ inti ducumènti stò(r)ichi numma cumme "di Lengueja" scicumme ch'i sun stèti vélli i primmi prupietàri, dapöi lighèi pe' vìa de 'n matrimòniu ai Do(r)ia, ma sulu che dau [[XVI secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 52-55}}</ref>. A strutü(r)a a se mustra cu'in basamèntu de prìa negra surmuntàu dau restu du còrpu de l'edifissiu, tüttu de maùi a vìsta. U moddu ch'a se mustra au dì d'ancöi u l'è u frütu di restàuri du [[1936]]-[[1938]], ch'i l'han purtàu turna aa lüxe e avertü(r)e ch'e gh'é(r)an in u(r)igine. Ciü intu specificu se pònen bèn vegghe intu pruspettu prinsipâle de bifure de güstu rumanicu, asemme a de trìfure, de ste chì üna a l'è quella au segundu cian, versu a cruxe(r)a cun [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Ricci]], duvèrta du [[XIV secolo|seculu XIV]] sfundandu u prufì de 'n'avertü(r)a ch'a gh'é(r)a de primma<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 128}}</ref>. |- |[[Immaggine:Lögia di Quàttro Cànti (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |43<ref group="n.">U sivicu u se rife(r)isce a l'intrâ de bütega ch'a se dröve in scia Lòggia</ref> |'''Lòggia di Quattru Canti''' |A se tröva intu scitu dunde se incruxan i stò(r)ichi cardu e decümàn d'Arbenga Veggia, au dì d'ancöi rapresentèi daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u e da Vìa Benardu Ricci. A lugetta a sa(r)ea stèta fabricâ fra [[XIII secolo|Duxèntu]] e [[XIV secolo|Trexèntu]] e a l'ha cunservàu a carateristica cunfurmasiùn di dui èrchi. Defèti, quellu ch'u dà in sce Vìa Medaje d'Ò(r)u u l'è semireundu e dunca ciü stundàu rispettu a quellu ch'u se fàccia in sce l'âtru caruggiu. A ògni moddu tütti dui i sun fèti de laterissiu e cumm'u se pò ancù vegghe, a lugetta a presènta in basamèntu cun blocchi de prìa a vista, ch'u se ghe diramma a strutü(r)a, cu'in bèllu vortu a cruxe(r)a de güstu medievâle<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150624|tìtolo=Loggia dei Quattro Canti (Scheda)|léngoa=IT|vìxita=2024-11-09}}</ref>. |- |[[Immaggine:Casa_e_torre_D'Aste_Rolandi,_Albenga_01.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |45-51 |'''Tûre di Rulandi - D'Aste''' |A tûre a se tröva in sciu cantu cun [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], bèn vixibile mi(r)andu l'incruxu d'inte Vìa Maineri, marcâ zà inti tèmpi antighi, tantu ch'a se mustra tantu inte l'afrescu ch'u l'é(r)a cunservàu in Santa Ma(r)ìa quantu inte mappe d'Arbenga fète dau Vinzoni e ancù intu disegnu d'Arbenga Veggia piâ d'in San Martìn. A segunda de quantu sciurtìu intu mèntre di restauri di [[Anni 1960|ànni '60]] a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü fra a fìn du [[XIII secolo|seculu XIII]] e i cumènsi du [[XIV secolo|XIV]]. Cumme pe'a cà ch'a ghe furma in blòccu ünicu, l'edifissiu u l'è apartegnüu au Tu(r)ellu D'Aste e ancù primma ai Lengueja. In u(r)igine a strutü(r)a a l'é(r)a dife(r)ènte, scicumme ch'a l'è stèta tajâ inta parte âta, e scistemâ cumme teràssa, cu'e mü(r)aje, pe' trèi làtti in sce quattru, ch'e ghe sun servìe cumme burdu. U basamèntu u l'è de prìa de Pûi, in cangiu, mèntre ch'i a rangiavan, integrèi inta strutü(r)a i sun stèti truvèi di resti de vasi a turtaiö, ch'i fan pensà ch'u sbasciamèntu u sa(r)ea avegnüu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 55-58}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu_D'Aste_-_Rulandi_-_Ricci_(San_Scî,_Arbenga_Veggia)_04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U primmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tachèi asemme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu de Vìa Cavour. Passàu de màn ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Torre Navone, Albenga 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |60 |'''Tûre di Navùi''' |Du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seullìn, a se tröva in diresiùn de l'imbuccu de Vìa Cavour. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustràu dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupietària a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navùi. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è in prupietè ai Ferrari<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssu D'Aste-Ardüìn (sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 09.jpg|senza_cornice|139x139px]] |66-68-70-72-74<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°70</ref> |'''Palàssiu D'Aste-Ardüìn''' |U Palàssiu D'Aste-Ardüìn, dìtu ascì Cà D'Aste-Ardüìn o numma Palàssiu D'Aste, u ne vegne da ina serie d'agregasiùi de cà de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] ch'e se faciâvan in scia vìa, fèta primma du [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'a l'ha purtàu aa furmasiùn de in palàssiu ünicu desvilüpàu sciü trèi cièi, pöi isèi a quattru. U palàssiu u cuntegne due sca(r)inè; quella prinsipâle, a quattru rampe e fabricâ du [[XVII secolo|Seisèntu]], a se desvilüppa d'inte in atriu cuèrtu da votta a lünetta. Au segundu cian se ghe tröva in gran sâla dìta a "stansia di stücchi", ricca de stücchi barocchi, scibèn ch'i seccen in parte ruinèi da l'ègua. Grassie a in restauru, fètu du [[1994]], se pò turna vegghe ina parte da ricche pitü(r)e ch'e ne decurâvan a faciâ, scibèn che ruinèi dau tèmpu e dai intervènti pe' slargà e intrè e dà l'intonacu in sce mü(r)aje<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111116.pdf|tìtolo=Casa D'Aste-Arduini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 04.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |65-67-69-71-73<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°73</ref> |'''Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn''' |Palàssiu e rexidènsa nobile, datàu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111115|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>, u l'è apartegnüu aa famìa Barbe(r)a avanti ch'u vegnìsse de quelle ch'u ne pòrta u numme. U l'è de cianta nu regulâre, furmàu da dui còrpi prinsipâli racurdèi da in âtu pòrtegu, ch'u ne caraterìzza u pruspettu in scia Vìa de Medaje d'Ò(r)u, de cuntru, mi(r)andu da Vìa Rumma u se vegghe, pôcu au de surva de l'ârcu, in gran barcùn bügnàu. L'intrâ prinsipâle, faciâ in sciu cardu màscimu, a l'ha in gì(r)u 'na curnixe de marma(r)u. Ti(r)àu sciü cun di mate(r)iali in prìa e laterissiu, u l'è strütu(r)àu in sce quattru cièi e u presènta tantu de stansie cuvèrte a cruxe(r)a quantu sèrte cuvèrte cun vorta a lünétta<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150599|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. U cumplessu u l'é(r)a stètu vendüu du [[XVIII secolo|Setesèntu]] ai Rulandi-Ricci, fìn a quande, du [[1967]], Luigi Rulandi Ricci u l'ha dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]], ch'u l'ha mantegnüu fìn au [[2008]]<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La descrizione delle torri di Albenga'', ''Quartiere San Siro'', pp. 63-64|Bertonasco Rubatti, 2010}}</ref>. Da quell'annu u l'è de prupietè pe'a ciü parte privâ, duve(r)àu cumme sêde de apartamènti e de ufìssi. |- |[[Immaggine:A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 04.jpg|senza_cornice|139x139px]] |'''Tûre Barbe(r)a''' |Adòssu au palàssiu a se tröva ina tûre, ciamâ a "Tûre di Barbe(r)a", ch'a se issa fra i têiti de cà d'in gì(r)u e a remunte(r)eva au [[XIII secolo|seculu XIII]], vegnüa parte du palàssiu numma che intu [[XVIII secolo|seculu XVIII]], tantu che ancöi se ghe tröva au de drentu a trumba da sca(r)a ch'a permette l'acessu ai cièi de d'âtu da rexidènsa. Podâse che a tûre a gh'avesse u sò ingressu a meridiùn, fètu de prìa de Pûi, ch'u daxeva dunca intu caruggiu, scibèn ch'aù u secce stètu seràu<ref name=":0" />. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:A Cà di Stücchi (Via de Medaje d'Òu, Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |76-78-80-82<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle da cà a pòrta u sivicu n°80</ref> |'''Cà di Stücchi''' |A Cà di Stücchi a l'è ina cà ch'a se fàccia in sce Vìa de Medaje d'Ò(r)u, missa intu cantu de sta lì cun Vìa Somis. A pìa u sò numme daa ricca decurasiùn a stücchi da faciâ, de güstu ba(r)occu e fabricâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref name=":4" />, ch'a l'è stèta rangiâ che nu l'è gua(r)i. |- |'''Tûre''' |Inta Cà di Stücchi, au sivicu n°76, l'è prubabile che ghe secce stètu inglubàu üna de tûre da sitè. Defèti, in sciü cantu cun Vìa Somis se pò intravegghe in basamèntu de bluchetti in prìa negra de Pûi, bèn travajèi, mèntre au primmu cian s'è truvàu di âtri tòcchi de mü(r)aje antìghe inte l'ucaxùn de in restauru. Sta tûre a l'ha purtàu a in impurtante cangiamèntu inta tupugrafìa d'Arbenga Veggia, serandu u camìn du segundu decümàn pe' impurtansa, quellu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], che defèti u và avanti versu punènte numma pe' Vìa Somis, ch'a cûre ciü a setentriùn da primma<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 65}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|senza_cornice|157x157px]] |s.n.c. |'''Pòrte de l'A(r)òscia''' |A Pòrte de l'A(r)òscia a se dröve inte mü(r)aje sitadìne d'Arbenga in curispundènsa de l'estremitè da vìa versu [[A Sènta]]. A l'è mensunâ cumme ''porta Arociorum'' zà du [[1398]], quande, pe' di travai de missa a növu du gi(r)u de mü(r)aje, gh'è stètu de questiùi in scia decixùn de serà sta pòrte chi o a vixìna ''porta Affaytariorum'', cu'a segunda ch'a l'è stèta aa fìn immü(r)â. Pe'i dànni caxunèi dae bü(r)e da Sènta a ''porta Arociorum'' o ''Arocie'' a l'è stèta rangiâ ciü votte intu passà di seculi, tantu da êsse mensunâ de spessu inti papèi pübbrichi d'alùa scicumme che a sò manutensiùn a l'é(r)a de cumpetènsa da Cumüna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', pp. 146-147}}</ref>. A strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi a ne vegne pe(r)ò da ina recustrusiùn ciü resènte, de l'imprinsippiu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 132}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/medaglie-doro-via/|tìtolo=Medaglie d'Oro, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] c3aruq089ezv76ttcktayfbog0kmyk4 0 31640 273575 272745 2026-08-27T18:34:08Z N.Longo 12052 e 273575 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Albenga - Piazzetta dei Leoni.jpg|miniatura|A ciàssa e ün di leùi ch'i g'han dètu u numme]] A '''Ciàssa di Leùi''' (''Piazza dei Leoni'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia e a fa parte du quartê de San Giuànni. == Sto(r)ia == <gallery mode="packed" widths="200" heights="200"> Albenga, Cathedral Tower and Apse, 1886.jpg|A ciàssa int'in quaddru anonimu du [[1886]] Piazza dei Leoni e la loggia della prefettura demolita.jpg|Vista cun Vìa Lamboglia e u pòrtegu ch'u gh'é(r)a Walter Tyndale, The Romanesque Church at Albenga, 1910ca.jpg|Quaddru du Walter Tyndale, [[1910]] ca. Ferdinand Schauss, Albenga an der Riviera.webp|A ciàssa int'in quaddru du Ferdinand Schauss </gallery> A Ciàssa di Leùi a se svilüppa in sce parte d'in scìtu d'antighìscimu üsu a mercàu, scicumme che chi u se druviva in spàssiu avèrtu estesu fra a catedrâle, u [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] e u Palàssiu du Vescu, a l'imprinsìppiu, fòscia, limitàu a l'a(r)a faciâ sciü [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]]. L'u(r)igine de stu gran ciasà l'è prubabile ch'a ne vegne fina da l'etè rumâna, cu'u ''forum'' da sitè de ''Albingaumun'' che pò dâse ch'u se truvesse pròpiu chi, mèntre u Palàssiu Còsta-Balestrìn ch'u ghe sta intu mezzu u l'è stètu ti(r)àu sciü nummà du [[1519]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Intu detaju, u mercàu ch'u se ghe tegnìva u l'é(r)a u ''forum'' o ''platea scoferiorum'' o ''callegariorum'', sa(r)eva a dì quellu di ca(r)eghèi e de ativitè lighèi a sta lì cumme i artigièi du cöi(r)u e i cunciatùi, e u l'é(r)a u ciü impurtante da sitè<ref name=":2" />. Inte cà tütte d'in gì(r)u a stu spàssiu, cuscì cumme inte lògge du Palàssiu du Vescu, se pò vegghe dae pergamene da ''Caritas scoferiorum'' ch'e gh'é(r)an au cian terén pa(r)egge büteghe de ca(r)eghèi, cun di banchi estèrni de legnu pe' mette in mustra a mèrce o ancù, a rèmbu au batiste(r)u, di banchi de legnu muntèi in giurnà e ch'i se puxevan mescià, dae dimesciùi determinèi cun precixùn<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Da l'èstimu du [[1420]] se pò vegghe che inta ciàssa e se truvavan quatòrze ''apotece'', due de prupietè da ''Caritas scoferiorum'' - ch'a e gestìva pe' sò cuntu o ch'a e dava a pixùn - cu'in impunibile da sei a dexe franchi. Au ''Registrum'' du [[1473]] a ''Caritas'' a gh'axeva pe' cuntra sei büteghe facièi sciü sta ciàssa, tütte da l'impunibile de vinti franchi<ref name=":2">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', pp. 115-116}}</ref>. Fra u Palàssiu Veggiu e quellu du Vescu u gh'é(r)a pöi u mercàu du vìn, mesciàu chi d'inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] du [[1408]], int'in scitu mensunàu zà du [[1416]] cumme u ''forum vini'' e duve(r)àu pe' sta funsiùn ancù du [[1538]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', pp. 116-117}}</ref>. Inta Ciàssa di Leùi, e pe'a precixùn au sò fundu, se ghe tegnìva ascì u ''forum ficuum'', u mercàu de fìghe, che alantu(r)a e l'é(r)an in mangià e ina prudusiùn bèn impurtante pe'a regiùn<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 21-22}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', p. 32}}</ref>. Au mumèntu da mensiùn du ''forum ficuum'', delungu du [[1420]], üna de due cà ch'e se ghe faciavan a l'é(r)a de prupietè da famìa di Còsta mèntre l'âtra, d'in tà Uddùn ''Blancaldus'', a l'è stèta de dòppu catâ dau Pe(r)u Còsta, zà prupieta(r)iu da primma, andandu cuscì avanti cu'a furmasiùn du cumplessu di palàssi da famìa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', p. 118}}</ref>. Grassie a in scâvu da [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] fètu du [[1998]] d'in gì(r)u au batiste(r)u, s'è descuvèrtu che a l'estremitè de punènte da ciàssa, aa fìn de l'Etè de Mezzu, ghe duvéva êsse fina in campusantu, truvàu insemme ai rèsti d'ina mü(r)aja de l'etè tardu-antìga, ancù ciü veggia du batiste(r)u mèximu, ch'a cûre in diresiùn nord-est/süd-ovest<ref>{{Çitta|Relazione storico-artistica, 2015|pp. 2-3}}</ref>. In scì cunfìn da ciàssa, in curispundènsa de l'abside du tardu [[XIII secolo|Duxèntu]] da catedrâle, i scâvi du [[Nino Lamboglia]] du [[1964]]-[[1967|67]] i l'han purtàu aa lüxe de bàse de culonne, che fòscia e l'é(r)an parte de in èrcu de triunfu, insemme ae tracce da primma gêxa paleucristiâna<ref>{{Çitta|Relazione storico-artistica, 2015|p. 2}}</ref>. U scitu da mudèrna Ciàssa di Leùi u nu l'è stètu pe' cuntra ancù stüdiàu dau puntu de vista archeulogicu, a ògni moddu tütte e testimunianse vixìne e sun u segnu d'ina segü(r)a frequentasiùn de l'area dai tèmpi di rumèi, sènsa de interusiùi fina aa giurnà d'ancöi<ref>{{Çitta|Relazione storico-artistica, 2015|p. 3}}</ref>. Pe' rivà inte l'[[Etæ Modèrna|etè mudèrna]], du [[1519]] a ciàssa a vegne serâ a punènte daa növa a(r)a du palàssiu di Còsta, u cuscì dìtu Palàssiu Balestrìn, ün di pôchi d'Arbenga Veggia a n'êsse u frütu de l'agregasiùn de cà ciü antìghe, cu'i Còsta che, cumme dìtu, i l'é(r)an cuscì vegnüi i prupieta(r)i de tütte e custrusiùi facièi chì. Dai Còsta u ne vegne ascì u tuponimu du scitu: i sun velli, defèti, ch'i fan rivà d'in [[Romma|Rumma]] i trèi leùi de ''lapis peperinus'' ch'i g'han dètu u numme, missi dau [[1608]] a decurasiùn da ciàssa<ref name=":0" />. Sti leùi i se truvavan a l'imprinsippiu au sò fundu, missi a triangulu e in armunìa cu'u risö ch'u rafigü(r)a u stemma da famìa, fètu cum'u se vegghe au dì d'ancöi inta mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De ciü, fina a ciàssa a gh'axeva ina cianta in pò dife(r)ènte, scicumme che a rèmbu de l'abside da catedrâle alantu(r)a se svilüpava ina sagrestìa, fabricâ du [[XIII secolo|Quattrusèntu]]. U prufì da ciàssa u l'è dunca cangiàu cu'i travai aa catedrâle fèti du [[1948]]-[[1950|50]], quande s'è mi(r)àu de turnà a de furme ciü antìghe de l'abside, ch'u l'ha cuscì repiàu u sò güstu gòticu. A sagrestìa a l'è stèta dunca derucâ, slargàndu a ciàssa<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', pp. 96-98}}</ref>, cu'u leùn missu a rèmbu de l'abside segunda(r)ia ch'u l'è stètu intu mèntre cangiàu de pusisiùn, fàndu pèrde e simmetrìe ch'e gh'é(r)an<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', pp. 100-101}}</ref>, che pe(r)ò i se sun aa fìn sarvèi, cu'a statua ch'a l'è turnâ au sò pòstu. A l'ürtimu, aa fìn di [[Anni 1990|ànni '90]], pe'u Giübiléu du [[2000]] a ciàssa a l'è stèta tütta rangiâ cun de ope(r)e a prutesiùn da cripta da catedrâle, cu'u restauru di leùi e, survetüttu, cu'a missa a növu du lastregu. Stu lì u l'è fètu de [[Riseu (mozàico)|risöi]] missi a bande e cu'u stemma da famìa di Còsta e, p'êsse rangiàu, s'è duvüu desfâlu pe' rinfursà a bàse e ciantà de lüxe pe'a növa luminasiùn a pavimèntu. Finìu i travai, u risö u l'è stètu aa fìn turna tesciüu<ref name="Rel">{{Çitta|Relazione storico-artistica, 2015|p. 1}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 41}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:A Ciassa di Leui (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=1.2|Mappa da Ciàssa di Leùi (Arbenga Veggia)]] A ciasetta a se tröva intu quartê de San Giuànni, inta parte setentriunâle d'Arbenga Veggia, e a l'ha in'estensciùn de tòstu 300 mêtri quàddri<ref name=":3" />, serâ fra l'abscide da Catedrâle de San Michê, u palàssiu di Còsta-Du Carettu e a sêde vescuvìle d'ancöi. A dêve u sò numme ai leùi che cumme dìtu i ghe sun stèti purtèi du [[1608]], missi ognidün in sce in càntu, tutti e trèi issèi rispettu aa pavimentasiùn, rapresentèi sdraièi, a mi(r)à versu Palàssiu Balestrìn. U primmu u se tröva a l'imbuccu da ciasetta, giüstu d'ataccu a l'abscide da gêxa ch'a sèra a ciàssa dau de sutta, pròpiu dund'e se cunzunzen a fìn da navâ de manca cun quella de mezzu. De rimpettu a stu chi u se tröva u segundu, au fiancu de l'intrâ du Palàssiu Còsta-Du Carettu de Balestrìn, mèntru u tèrsu u l'è ciü in drentu, fra mezzu ai âtri dùi e gi(r)àu drìtu in avànti. Se ponen dunca bèn vegghe e particularitè de architetü(r)e ch'a sircundan, cumme a tûre merlâ di Còsta-Du Carettu, ch'a a domina, o ancù u derê semiriundu da gêxa, decuràu grassie ai carateristichi erchetti a gale(r)ìa rezüi da de culunette picìne, ch'u se ghe dröven in simma di barcùi a munofura ch'i remuntan au [[XIII secolo|Duxèntu]]. Pôcu ciü in drentu a ciasetta a l'è serâ dae canoniche da paròcchia, ch'e se trövan giüstu fra mezzu a ciàssa e a ciasetta de San Fransescu, nu dandughe de sbuccu inte stu versu. In ürtimu a pavimentasiùn de risöi ch'a mustra u stemma di Còsta e 'na tìpica decurasiùn a bande, a l'è stèta mutivu de interesse, tantu che segundu u [[Nino Lamboglia]] a scìgla ch'a se ghe lezze ({{Maioscolétto|focdcmdb}}) a l'ave(r)ea u scignificàu de {{Maioscolétto|Fecit Octavianus De Carreto Marchio de Balestrino}}, a rimarcà a vuluntè du marchese Utaviàn Còsta Du Carrettu e l'infruènsa ciü in generâle de sta famìa in sce sta parte du sèntru sitadìn<ref>{{Çitta|Relazione storico-artistica, 2015|pp. 2-3}}</ref>. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:Statua di uno dei Leoni, in Piazza dei leoni.jpg|Ün di leùi inta ciàssa, d'atàccu au derê da gêxa File:Torre Costa Balestrino, Albenga 05.jpg|U leùn in frunte au Palàssiu di Còsta-Du Carettu File:Albenga - Via del Battistero.jpg|U derê da navâ de manca, cun Vìa Lamboglia File:Torre Costa Balestrino, Albenga 09.jpg|A tûre merlâ di Còsta-Du Carettu File:Albenga - Piazzetta dei Leoni, Riseu.jpg|Detaju da pavimentasiùn fèta a risöi </gallery> * Vìa Mariettina Lengueja, a se cunzunze cun Vìa Pertinace a setentriùn da Ciàssa, finèndu dòppu pôcu ciü de sèntu mêtri inta [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], sgarbandu in sciu "Cantu di Barbe(r)i", cum'a l'é(r)a in antìgu ciamâ a cruxe(r)a, scicumme ch'a l'è giüstu au de sutta da Tûre di Seullìn, 'na votta apartegnüa ai Barbe(r)i. Da chi u cuntìnua ün di àssi minu(r)i d'Arbenga Veggia, cu'a Vìa de Turlâ. U caruggiu u pòrta u numme da Mariettina Lengueja, ch'a ne vegnìva da üna de ciü gròsse famìe da sitè e ch'a l'axeva lasciàu u sò patrimoniu cun di scòppi benefichi<ref name=":3" />. * Vìa Nino Lamboglia, u l'è u caruggiu ch'u pàssa d'ataccu aa Catedrâle e che daa Ciàssa de San Michê u l'inmette versu a ciasetta, lungu tòstu ina trentêna de mêtri, u passa a còsta ascì du Palàssiu Veggiu e du [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]], incruxanduse cu'u caruggiu ch'u pòrta u numme du munümèntu religiusu. Dedicâ au studiusu [[Nino Lamboglia]], archeolugu nuché ciü impurtante studiusu de l'antighitè ingàuna. Ina tàrga in sciu cantu cu'u Caruggiu du Batiste(r)u ne regòrda defèti u travaju<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 38}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Palàçio Còsta-Do Carétto de Balestrìn (Arbénga) - faciâta (2).jpg|senza_cornice|108x108px]] |1 |'''Palàssiu Balestrìn''' |Palàssiu ch'u sèra a ciàssa da punènte, u l'è ün di pôchi d'Arbenga Veggia a vegnìne da ina custrusiùn ''ex-novo'' ciütòstu che da l'agregasiùn de cà ciü antìghe. Ti(r)àu sciü in sce parte du ''Forum Callegariorium'', u l'è stètu cumisciunàu daa famìa arbenganese di Còsta e terminàu du [[1525]], pe' passà de man du [[1723]] ai Du Carettu, ch'i l'han mesciàu chì a sò rexidènsa prinsipâle, restàndughe fina aa sò estinsiùn du [[1954]], quand'u l'è vegnüu a növa sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]]. Intu palàssiu, ch'u g'ha a strutü(r)a d'ina tipica cà de cuntu du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], se cunsèrva de targhe d'etè rumâna, cumpresa a cuscì dìta lapide de Custansu, ope(r)a du [[V secolo|seculu V]] ch'a regòrda a recustrusiùn da sitè dai dànni caxunèi dai barba(r)i<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', pp. 106-109}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Costa Balestrino.jpg|senza_cornice|144x144px]] |1r-2-3 |'''Palàssiu Còsta-Du Carettu de Balestrìn''' |U Palàssiu Còsta-Du Carettu de Balestrìn u l'è a parte ciü antìga du cumplessu fundàu daa famìa di Còsta, missu in sciu fiancu da ciàssa a settentriùn. Grassie a di restauri fèti du [[1962]]-[[1963|63]] s'è pusciüu descruvì e dife(r)ènti fàse da sò realisasiùn, cumensâ du [[XIII secolo|Duxèntu]], in etè de güstu rumànicu, quand'u gh'é(r)a nummà che u primmu cian. Du [[XIV secolo|Trexèntu]] a parte ciü a levante a l'è stèta issâ ai dui cièi ch'i se vegghen au dì d'ancöi, cu'a parte du segundu cian fra sta lì e a tûre ch'a gh'è stèta azunta de dòppu, pe' dà cuscì de simmetria au palàssiu rispettu aa tûre ch'a gh'é(r)a zà inglubâ. Du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a faciâ a l'è stèta missa a növu segundu u güstu du [[Renascimento|Rinascimèntu]], repiandu pe(r)ò a ciü antìga decurasiùn a bügnàu, mèntre cu'i restauri du [[XX secolo|Növesèntu]] s'è vusciüu purtà e dife(r)ènti a(r)e du palàssiu ae sò furme u ciü puscibile u(r)igina(r)ie<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', pp. 102-104}}</ref>. U cumplessu u cumprènde ancù a gran Lòggia di Còsta, missa in sciu cantu fra Vìa Mariettina Lengueja e u Caruggiu de l'Urmu, au dì d'ancöi serâ<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', p. 106}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa, August 2019.jpg|senza_cornice|140x140px]] |2 |'''Tûre Còsta-Du Carettu de Balestrìn''' |Fra e tûre meju cunservèi d'Arbenga, a domina a ciasetta, gi(r)â de sbierciu rispettu ae âtre tûre, a l'è de cuntru in linea cu'e mü(r)aje sitadìne e a dêve a sò denuminasiùn aa prìmma famìa ch'u se sà ch'a ne secce stèta a prupieta(r)ia, i Còsta, mensunèi de segü(r)u intu [[XV secolo|Seisèntu]]. De doppu a l'è passâ de màn ai Du Carettu, scicumme ch'u gh'é(r)a stètu du [[1723]] u matrimoniu fra Gianca Còsta e Utaviàn I Du Carettu. Se ne tröva testimuniansa zà dai tèmpi antighi, e in particulâre inte 'na rapresentasiùn du prinsipiu du [[XVII secolo|seculu XVII]] cunservâ intu palàssiu Veggiu. L'ünicu frunte ch'u l'è restàu du tüttu a vista u l'è quellu de meridiùn, versu a ciasetta. E prìe duve(r)èi pe'u basamèntu e fa(r)ean pensà ch'a strutü(r)a a remunte au [[XII secolo|seculu XIII]], ma u fètu ch'e seccen presènti tantu a [[prìa de Cixàn]], quantu quella negra de Pûi, u fa pensà de ciü ai ürtimi ànni du Duxèntu, cuscì cumme u güstu goticu du purtâ<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 38-43}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Centro storico di Albenga 007.jpg|senza_cornice|108x108px]] |4-5 |'''Canonica növa''' |A canonica növa a s'è svilüpâ cumme parte du cumplessu da famìa di Còsta, passâ ciü tardi in prupietè aa Gêxa arbenganese. A l'è stèta interessâ da di travai de restauru che, dunde puscibile, i l'han fèta turnà ae sò furme de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]. De drentu, du [[1962]], u l'è stètu rangiàu u gran salùn missu a rèmbu da vixìna tûre, ch'u cunsèrva u ciü antìgu su(r)ê de legnu de tütta Arbenga, fabricàu de prubabile du [[XIV secolo|Trexèntu]], insemme aa custrusiùn intrega. De ciü, e sun stète rangièi e due faciè, scia quella gi(r)â in scia Ciàssa di Leùi che quella ch'a dà in sce Vìa Pertinace, in pò mênu rafinâ e ch'a pà u frütu d'ina recustrusiùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La Piazzetta dei Leoni e i due palazzi Costa-Balestrino'', pp. 104-105}}</ref>. |- |[[Immaggine:Cattedrale_di_San_Michele_Arcangelo,_Albenga_02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ aa catedrâle a da in sce [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], dund'a nu g'ha de sivicu</ref> |'''Catedrâle de San Michê Arcange(r)u''' |A gêxa catedrâle d'Arbenga e da sò [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] a l'è ina gran custrusiùn faciâ in sciu fiancu de setentriùn da [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], aa che a g'ha dètu u numme, fèta du [[XI secolo|seculu XI]] au pòstu de l'antìga gêxa paleucristiâna du [[IV secolo|IV]]-[[V secolo|V seculu]]. Aa fin da fàse rumanica, ch'a se cunsèrva a faciâ, i fianchi e l'abside, a catedrâle a l'è stèta interesâ du [[XIII secolo|Duxèntu]] da intervènti de güstu goticu, cumme a recustrusiùn de navè de dossu, ch'i l'han purtàu a ina fuxùn esemplâ fra i dui stìli. De doppu da [[Controriforma|Cuntrurifurma]] i ghe sun stèti di travai de güstu baroccu, cumme a sustitusiùn du purtâ de mezzu, a custrusiùn de cupule in sci dui cappi du transettu e l'elevasiùn du pavimèntu au livéllu da stradda. I intervènti barocchi i sun pe(r)ò stèti pe'u ciü levèi cu'i restauri da segunda mitè du [[XX secolo|Növesèntu]], pe' purtà a catedrâle ae sò furme u(r)igina(r)ie, tantu da sbascià u pavimèntu de tòstu dui mêtri<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/cattedrali/cattedrale/351/Chiesa+di+San+Michele|tìtolo=Chiesa di San Michele|léngoa=IT|vìxita=2024-10-04}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112723.pdf|tìtolo=Piazza dei Leoni - Relazione storico-artistica|dæta=17 setèmbre 2015|léngoa=IT|cid=Relazione storico-artistica, 2015|vìxita=2024-11-24}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/dei-leoni-piazza/|tìtolo=Dei Leoni, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 5wsfshxt6696akwhg8bef57o34sa724 0 31658 273573 269383 2026-08-27T18:33:29Z N.Longo 12052 e 273573 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 02.jpg|miniatura|U Cumplessu de San Dumenegu]] A '''Ciàssa de San Dumenegu''' (''Piazza San Domenico'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia, intu quartê de San Scî. == Sto(r)ia == A Ciàssa de San Dumenegu a pìa u sò numme daa gêxa cun cunvèntu ch'a se ghe faciava, fabricâ fra i [[Anni 1270|ànni '70]] e [[Anni 1280|'80]] du [[XIII secolo|Duxèntu]] in sciu sò fiancu de punènte<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', p. 51}}</ref>. A cianta ch'a g'ha au dì d'ancöi a ne vegne pe(r)ò da di intervènti ciü mudèrni, ch'i l'han purtàu cu'u tèmpu a l'agregasiùn de spàssi dife(r)ènti<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 53}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Facciata verso Piazza San Domenico.jpg|U cumplessu vistu inta sò parte ciü a meridiùn Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga)-Afrescu 01.jpg|Afreschi in sciu cantu fra a Ciàssa e ''Vico al Centa'' Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga)-Afrescu 02.jpg|Âtri afreschi in sciu cantu Immaggine:Scala principale di San Domenico.jpg|A sca(r)inâ intèrna du cumplessu </gallery> A Ciàssa de San Dumenegu a se tröva inta parte ciü a punènte d'Arbenga Veggia, versu meridiun e a l'è pe' stu fètu parte du quartê de San Scî, ch'a ne rapresènta ascì u sèntru. Da vixìn au fì de mü(r)aje a l'è in curispundènsa da cuscì dìta Pòrte de l'Aquila, marcâ ciü votte inti rendicunti cumme antìgu pòstu d'avistamèntu e de cuntròllu. A l'ha ina cianta ch'a nu l'è regulâre, scicumme ch'a l'è nasciüa daa missa insemme de ciü ambiènti intu tèmpu, tantu ch'a l'è vegnüa fö(r)a cun 'na furma a "L", vistu ascì de òpe(r)e de slargamèntu versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], in sciu cantu du Palàssiu di D'Aste-Ardüìn. Intu parlà pupulâre a ciàssa a l'ha piàu u numme de "Ciàssa de L'Aviamèntu", scicumme che chi a gh'é(r)a a sêde de ste scö(r)e<ref>{{Çitta|Gastaldi, 1996|p. 78|}}</ref><ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 53-54}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[File:Ciassa San Dumenegu (Arbenga Veggia) - Màppa.svg|thumb|upright=1.2|Mappa da Ciàssa de San Dumenegu, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * Vìa de Medaje d'Ò(r)u, üna de stradde fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a traversa tantu u quartê de San Giuànni cumme quellu de San Scî recarcandu u càrdu màscimu da sitè rumâna. A cûre defèti a partì daa Pòrte de l'A(r)òscia fin a rivà da quella de Mu(r)ìn, passandu da 'na parte a l'âtra du sèntru sitadìn. L'intitulasiùn d'ancöi a se rife(r)ìsce ae quattru medaje d'ò(r)u guagnèi in guèra da sitadìn arbenganesi. * Vìa aa Sènta (''Via al Centa'' in italiàn), carugettu lungu pôcu ciü de 30 mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}</ref>, ch'u se di(r)àmma a partì da l'estremitè ciü a nord du cumplessu, passandughe a còsta e andandu a finì au de fö(r)a de mü(r)aje, versu dund'u se truvava u "Zögu du balùn" (zôna che ancöi a pòrta u numme de Vìa Mameli)<ref>{{Çitta|Gastaldi, 1996|p. 48|}}</ref>. * Vìa Somis, stradetta ch'a cumènsa d'intu fiàncu meridiunâle da ciàssa, inmetènduse in scia Vìa de Medaje d'Ò(r)u, sgarbandu de rimpettu a l'imbuccu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], ch'a n'è a cuntinuasiùn, recarcandu u percursu du veggiu decümàn segunda(r)iu. A pòrta u numme du Giovanni Somis, ch'u l'é(r)a stètu sutta-prefettu da [[Pruvinsa d'Arbenga]] fra u [[1824]] e u [[1829]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. * U Caruggiu du Gumbu, carugettu ch'u pòrta versu a Ciàssa de l'A(r)òscia. Lungu ina qua(r)antêna de mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 28}}</ref>, u pìa in numme da in antìgu gumbu ch'u se ghe truvava, duve(r)àu de dòppu cumme sâla de müxica, tantu da êsse sêde da banda sitadìna, intitulâ a [[Giuseppe Verdi]]<ref>{{Çitta|Gastaldi, 1996|p. 54|}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Palàssu_D'Aste-Ardüìn_(sentru_stòricu_d'Arbenga)-Vìsta_09.jpg|senza_cornice|139x139px]] |1-2<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle au Palàssiu a da in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], dund'a pòrta u sivicu n°70</ref> |'''Palàssiu D'Aste-Ardüìn''' |U Palàssiu D'Aste-Ardüìn, dìtu ascì Cà D'Aste-Ardüìn o numma Palàssiu D'Aste, u ne vegne da ina sé(r)ie d'agregasiùi de cà de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] ch'e se faciavan in scia vìa, fèta primma du [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'a l'ha purtàu aa furmasiùn d'in palàssiu ünicu desvilüpàu sciü trèi cièi, pöi isèi a quattru. U palàssiu u cuntegne due sca(r)inè; quella prinsipâle, a quattru rampe e fabricâ du [[XVII secolo|Seisèntu]], a se desvilüppa d'inte in atriu cuèrtu da votta a lünetta. Au segundu cian se ghe tröva in gran sâla dìta a "stansia di stücchi", ricca de stücchi ba(r)òcchi, scibèn ch'i seccen in parte ruinèi da l'ègua. Grassie a in restauru, fètu du [[1994]], se pò turna vegghe ina parte da ricche pitü(r)e ch'e ne decuravan a faciâ, scibèn che ruinè dau tèmpu e dai intervènti pe' slargà e intrè e dà l'intonacu in sce mü(r)àje<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111116.pdf|tìtolo=Casa D'Aste-Arduini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|senza_cornice|105x105px]] |7-24 |'''San Dumenegu''' |Cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia ciàssa da punènte, ch'u ne cröve tüttu quellu fiancu. Descrìtu du [[XVII secolo|Seisèntu]] intu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']] cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|pp=356-357 (260)|volùmme=Vul. I}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)iginâ(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava a l'imprinsippiu trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru i sun de lungu stèti di punti de riferimèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunventu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>. |- |11 |'''Tûre de San Dumenegu''' |A tûre de San Dumenegu a se tröva intu cumplessu dunde, de prubabile, a l'è stèta u primmu campanìn, erezüu du [[1389]], nu se sa se pe'a primma votta. Au dì d'ancöi a se presènta cu'in prufì du tüttu intunacàu, ch'u spòrze de pôcu rispettu au rèstu, che pe(r)ò u lascia intravegghe parte du basamèntu in grossi blòcchi de prìa de Pûi. Inte l'ünicu fiancu libe(r)u da âtre custrusiùi, quellu ch'u da in scia ciàssa, se ghe dröve ina pòrte au cian terén e in barcùn pe' cian inte quelli de d'âtu. Sti chi i rivan da intervènti ciü mudèrni: ancù du [[1927]], defèti, e sun mensunèi e bifure ch'e se ghe druvivan, avanti ch'e fussen intunachèi<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 65-67}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=|capìtolo=U Strada"iu|cid=Gastaldi, 1996}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/san-domenico-piazza/|tìtolo=San Domenico, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] cdup324d9o72xkigi47pua7iyj5h90a 0 31661 273577 269403 2026-08-27T18:34:36Z N.Longo 12052 e 273577 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:U Seminariu veggiu (Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|A faciâ du semina(r)iu veggiu vurtâ in scia ciàssa]] A '''Ciàssa du Semina(r)iu''' (''Piazza Girolamo Rossi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], ''Piazza al Seminario'' intu passàu<ref name=":0" />) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia, intu quartê de San Giuànni. == Sto(r)ia == A ciàssa a se tröva intu quartê de San Giuànni, au fundu de Vìa Maineri, e dunca in sciu percursu de l'antìgu decümàn mascimu de l'''[[Albingaunum]]'' rumâna, che pe(r)ò u l'è stètu interumpìu ciü a punènte cu'e recustrusiùi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], segnu du vegnì mênu de l'impurtansa de sta vìa e du traffegu ch'u a traversâva<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', p. 32}}</ref>. Chi u gh'é(r)a pöi in pussu, mensunàu du [[XV secolo|Quattrusèntu]] cumme pussu de San Lu(r)ènsu, ch'u l'axeva piàu u numme daa gêxa faciâ in scia ciàssa, dau sò fiàncu de punènte. Da vixìn aa gêxa e, de prubabile, propiu in sce stu ciasâ, du [[1414]] a gh'è a mensiùn du ''forum ubi venditur oleum'', u mercàu de l'ö(r)iu, dund'e gh'é(r)an e mesü(r)e ufisiâli de capacitè fète de marme(r)u e che fòscia e sun propiu quelle cunservè au dì d'ancöi intu [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', p. 123}}</ref>. A gêxa de San Lu(r)ènsu a l'è stèta pe(r)ò supressa du [[1586]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 46-47}}</ref> e, tèmpu de quarche ànnu, a l'è stèta adatâ a sêde du semina(r)iu da diocexi, ch'u l'è restàu chi dau [[1622]] au [[1929]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 160, 164}}</ref>. De dòppu, u cumplessu u l'è vegnüu a sêde de scö(r)e "Faà di Bruno" de muneghe du Sufragiu, tantu che, insemme au tuponimu de "Dau Semina(r)iu Veggiu", intu parlâ pupulare u gh'è restàu aa ciàssa u numme de "Dau Sufragiu" o "Dau Famulatu"<ref>{{Çitta|Gastaldi, 1996|p. 74}}</ref>. U numme ufisiâle u ne vegne pe' cuntra da l'intitulasiùn au Girolamo Rossi, stò(r)icu nasciüu a [[Ventemiglia|Vintimìa]] ch'u l'ha pübbricàu du [[1870]] ina stò(r)ia d'Arbenga e da sò [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 53}}</ref>. == Descrisiùn == A Ciàssa du Semina(r)iu a se tröva inta parte ciü a punènte d'Arbenga Veggia, cumpresa intu quartê de San Giuànni, sciübitu a setentriùn de l'asse de l'antìgu decümàn mascimu. Stu lì, pe(r)ò, u nu và ciü avanti fina a sgarbà d'inte mü(r)aje, cu'a sciurtìa prinsipâle a menà d'in Arbenga Veggia versu punènte che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a s'è defèti mesciâ ciü a setentriùn, in curispundènsa da Pòrte de Turlâ. Au dì d'ancöi a ciàssa a g'ha ina cianta retangulâre, slargâ rispettu ae sò dimesciùi u(r)igina(r)ie, pe' in'estensciùn de 418 mêtri quaddri inte tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 52-53}}</ref>. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga-IMG 0361.JPG|Vìa Maineri mi(r)â d'inta Ciàssa </gallery> * U Caruggiu au Semina(r)iu, in cürtu carugettu ch'u parte d'inta Vìa de Turlâ e ch'u pìa u numme da Semina(r)iu situàu inte sta ciàssa<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. * U Caruggiu du Fen u ne vegne d'inta Vìa de Turlâ cumme quellu au Semina(r)iu; au dì d'ancöi u l'è stètu intitulàu aa Ma(r)iö(r)a Asche(r)u, benefatùa che du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a l'axeva lasciàu i sò avèi ae fantìne de l'urdine di Artefici<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 28}}</ref>. * Vìa Baccio Emanuele Maineri, dedicâ au scritû tui(r)anìn, insemme a Vìa Ricci a furma a cruxe(r)a di Quattru Canti, marcâ fina daa presènsa da lugetta ch'a ne pìa u numme. A rapresènta l'ürtimu trètu du decümàn màscimu versu munte, druvènduse a partì daa Cà di Lengueja Do(r)ia pe' cuntinuà fina inte [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 42}}</ref>. * Vìa Giuseppe Cottalasso, dedicâ a l'aucattu e scritû arbenganese, autû de ün di libbri ciü impurtanti in scia sto(r)ia d'Arbenga, a l'è u caruggiu ch'u zunta a Ciàssa de Semina(r)iu cu'a [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|Ciàssa de San Dumenegu]], ciü a meridiùn, sgarbandu pe'a precixùn in curispundènsa da Vìa aa Sènta<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Ciàssa do Seminâio 2-3 (Arbénga) - vìsta (2).jpg|senza_cornice|104x104px]] |2-3<ref group="n.">A faciâ late(r)âle a da in sce Vìa Cottalasso</ref> |'''Cà du Trexèntu''' |Cà ch'a fa parte d'in cumplessu de custrusiùi fabrichèi inti seculi [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII]], svilüpàu fra sta ciàssa e [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|quella de San Dumenegu]]. Intu detaju, sta cà a cunsèrva inta sò faciâ prinsipâle, vurtâ in scia Ciàssa de Semina(r)iu, dui cièi dund'e se dröven de bifure e de trifure, ch'e ne fan a cà du [[XII secolo|Trexèntu]] meju cunservâ d'Arbenga Veggia. A custrusiùn, che du [[2025]] a l'è stèta interessâ da di travai pe'u sò restauru, a l'è vinculâ daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] dau [[1935]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111145.pdf|tìtolo=Casa Trecentesca - Decrêtu de vinculu|dæta=2 utùbre 1935|léngoa=IT|vìxita=2024-12-05}}</ref>. |- |[[Immaggine:U Seminariu veggiu (Arbenga)-Faciâ 01.jpg|senza_cornice|104x104px]] |4 |'''Semina(r)iu Veggiu''' |U Semina(r)iu Veggiu u l'è in gran cumplessu de custrusiùi ch'u se svilüppa in sciu fiàncu de punènte da ciàssa, ti(r)àu sciü au pòstu de l'antìga gêxa de San Lu(r)ènsu, ch'a gh'è stèta inglubâ. A fundasiùn du semina(r)iu a remunta au [[1568]], quand'u l'é(r)a ancù intu ciòstru da catedrâle, pe' mesciâse chi du [[1622]], cun di travai inandièi dau vescu Carlu Siga(r)a e purtèi avanti dau Luca Fieschi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 77}}</ref>. Fra u [[1927]] e u [[1929]] u l'è stètu pe(r)ò fabricàu u növu semina(r)iu aa Ma(r)ìna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 164}}</ref>, mèntre a veggia sêde a l'è vegnüa a scö(r)a de l'Istitüu Faà di Bruno de muneghe Minime du Suffragiu, aa fìn serâ e rangiâ a cà de privèi inti [[Anni 1990|ànni '90]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 50-51}}</ref>. |- |[[Immaggine:Casa_e_torre_Lengueglia-Doria,_Albenga_02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |8-9-10<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du cumplessu a da in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e a pòrta u sivicu n°40</ref> |'''Cà e tûre di Lengueja Do(r)ia''' |Impunènte tûre ti(r)â sciü du [[XIII secolo|seculu XIII]] ch'a se pusisiùna tòstu aa mitè da [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa di Quattru Canti, de dòppu i ghe sun stèti zunti de dòssu dui tòcchi, ün ch'u dà in sciu caruggiu, l'âtru gi(r)àu versu Vìa Maineri. Mensunâ inti ducumènti stò(r)ichi numma cumme "di Lengueja" scicumme ch'i sun stèti velli i primmi prupietàri, dapöi lighèi pe' vìa de 'n matrimòniu ai Do(r)ia, ma sulu che dau [[XVI secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 52-55}}</ref>. A strutü(r)a a se mustra cu'in basamèntu de prìa negra surmuntàu dau restu du còrpu de l'edifissiu, tüttu de maùi a vìsta. U moddu intu che a se mustra au dì d'ancöi u l'è u frütu di restàuri du [[1936]]-[[1938]], ch'i l'han purtàu turna aa lüxe e avertü(r)e ch'e gh'é(r)an in u(r)igine. Ciü intu specificu se pònen bèn vegghe intu pruspettu prinsipâle de bifure de güstu rumanicu, asemme a de trìfure; de ste chi üna a l'è quella au segundu cian, versu a cruxe(r)a cun [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Ricci]], duvèrta du [[XIV secolo|seculu XIV]] sfundandu u prufì de 'n'avertü(r)a ch'a gh'é(r)a de primma<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 128}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=|capìtolo=U Strada"iu|cid=Gastaldi, 1996}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/girolamo-rossi-piazza/|tìtolo=Girolamo Rossi, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 9fyctucm3nl86rugujg84mndl8jpeym 0 31667 273574 269400 2026-08-27T18:33:46Z N.Longo 12052 e 273574 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:A Ciàssa de Turlâ (Arbenga Veggia)-Vìsta 01.jpg|thumb|Vista da Ciàssa, daa pòrte]] A '''Ciàssa de Turlâ''' (''Piazza Torlaro'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia, intu quartê ch'u g'ha u mèximu numme. == Sto(r)ia == <gallery mode="packed"> Immaggine:Eugen Bracht, Porta Torlaro di Albenga, 1889.jpg|''Porta Torlaro di Albenga'' (Eugen Bracht, 1889) Immaggine:Centro storico di Albenga scavo in via Torlaro 1982.jpg|I scavi du 1982 inta ciàssa Immaggine:Centro storico di Albenga Via Torlaro 1982 Pietra di mulino.jpg|Detaju de 'na röa de mu(r)ìn </gallery>A ciàssa a se tröva intu scitu che inte l'etè de mezzu u l'é(r)a cunusciüu cumme ''puteus Turlate'', ch'u sa(r)ea a dì u pussu de Turlâ, ch'u se ne parla fina inti statüi d'Arbenga du 1288. Au servissiu du quartê, u l'é(r)a ün di dui ch'u se truvava in Arbenga Veggia: mensunàu inte l'elencu di pussi sitadìn, u figü(r)a defèti asemme au ''puteus Aure'' (o ascì ''Arociorum''), ch'u l'é(r)a in San Scî. U pussu u l'é(r)a stètu ascì rapresentàu inti ànni de dòppu, presempiu dau Vinzoni inta sò mappa da sitè ch'a remunta au [[1750]]<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 100, nòtta n.85}}</ref>. A ògni moddu a nu l'è stèta cunfermâ a mutivasiùn da pusisiùn nu sentrâle de st'avertü(r)a, defèti u nu se sa se a pòrte a recarche l'impiantu rumàn, o s'a secce duvüa a de mudifiche fète intu tèmpu au tesciüu de vìe. Se sa du rèstu che da ste parte u se duxeva truvà in edifissiu ch'u funsiunava cumme depôxitu pe'u gran, au de fö(r)a de mü(r)aje: edifissiu abandunàu du [[V secolo|seculu V]], in seguitu aa recustrusiùn de l'Impe(r)atû Custansu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 153}}</ref>. D'in gì(r)u u se ghe truvava ascì in bastiùn cu'a base squadrâ, che ancöi u l'è vegnüu ünicu cu'e mü(r)aje, u cuscì dìtu ''Torachum.'' De testimunianse archeulogiche de impurtansa sun stète rinvegnüe inte l'estè du [[1991]], cun di scavi ch'i l'han purtàu aa lüxe l'antìgu pussu<ref name=":0" />. == Descrisiùn == [[File:Ciassa de Turlâ (Arbenga Veggia) - Màppa.svg|thumb|upright=1.1|Mappa da Ciàssa de Turlâ, cu'i caruggi ch'i ghe finiscen]] A ciàssa a l'è üna de ciü impurtanti du sèntru sitadìn, ch'a se tröva giüstu passâ a pòrte ch'a l'ha piàu u numme da quella ch'a l'é(r)a l'antìga ''Turris Lata,'' a se tröva a l'estremitè du sèntru sitadìn, a meridiùn e inta parte ciü a punènte, serâ fra l'imbuccu da Vìa de Turlâ, rapresentàu daa Pòrte e cunturnâ da 'na se(r)ie de palàssi, ch'i g'han dètu 'na cianta tòstu a furma de "L", cu'in tòccu ch'u se slarga versu a stradda ch'a pòrta fìn inta [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Inte tüttu a g'ha in'estensciùn de 238 mêtri quàddri<ref name=":1">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 60}}</ref>. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciàssa de Turlâ (Arbenga Veggia)-Vìsta 04.jpg|Vìsta d'inta Vìa de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico 5.jpg|U Caruggiu aa Pòrte de Turlâ Immaggine:CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (5).jpg|U Caruggiu di Russi Immaggine:Albenga - Via Torlaro (21904437346).jpg|Vista da Vìa de Turlâ Immaggine:Caróggio de l'Ötöio (Arbénga) - vìsta (2).jpg|U Caruggiu de l'U(r)ato(r)iu </gallery> * U Caruggiu aa Pòrte de Turlâ, u segue du tüttu u percursu de mü(r)aje d'Arbenga Veggia, partèndu d'inta Pòrte de Mu(r)ìn e rivandu ciü de 'na sentêna de mêtri de dòppu fina a quella de Turlâ, passandughe se vegghen i lucâli ina votta duve(r)èi cumme stalle pe'e béstie, cun trèi tipichi pòrteghi immü(r)èi<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. * U Caruggiu di Russi, u l'è dedicàu aa famìa di Russi, che zà du Trexèntu a faxeva parte da nubiltè zenese. Famìa de prim'urdine, fra i sò mèmbri i ghe sun stèti di academichi, cumme u Giuànni Batìsta Russi e u Steva Russi, tütti dui visciüi intu Seisèntu. Carugettu strêtu, u rìva fin in Turlâ, slarganduse aa mitè cun 'na ciasetta, u presènta i tipichi erchetti a zuntà e faciè da 'na parte a l'âtra da vìa<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * A Vìa de Turlâ, a pìa ascì vella u numme da l'antìga ''Turris Lata'' e a recarca u percursu de ün di decümèi segunda(r)i<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 151}}</ref>, a partì daa ciàssa cu'u mèximu numme fìn a rivà inta [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa da Cà di Rulandi Ricci<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 61}}</ref>. * U Caruggiu de l'U(r)ato(r)iu, ch'u l'è u caruggiu ch'u mena d'inte sta ciàssa versu meridiùn, pe' rivà fìna intu Caruggiu de Stanche(r)e, passàndu a rèmbu de l'antìgu u(r)ato(r)iu da Cungrêga da Buna Morte<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|100px]] |s.n.c |'''A Pòrte de Turlâ''' |A Pòrte de Turlâ, pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme daa ''Turris Lata'' (a tûre de làttu, in rife(r)imèntu a 'n'antìga tûre d'avistamèntu ch'a se truvava a fì de mü(r)aje) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. L'òpe(r)a, primma di travai du [[XIX secolo|seculu XIX]], segundu a tradisiùn a sa(r)ea stèta fèta dau [[Giovanni Maria Olgiati|Gio Maria Olgiati]]<ref name=":1" />. Cumme pe'e âtre pòrte d'Arbenga, ascì inte stu câxu u se ghe dröve in arcu semiriundu, fiancàu da due spesse finte culònne, in cuntinuitè cu'a parte de punènte mü(r)aje sitadìne<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''I quartieri nord-occidentali della città'', p. 132}}</ref>. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> |} == Nòtte == ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/torlaro-via/|tìtolo=Torlaro, Via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 1h4grpxv5cn0nru0ii3zt9p1brhsgnf 0 31668 273606 272629 2026-08-27T19:04:35Z N.Longo 12052 e 273606 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Torre Malasemenza, Albenga 01.jpg|thumb|A tûre vìsta daa Ciàssa]] A '''tûre di Malasemènsa''' (''Torre Malasemenza'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina de tûre d'[[Arbenga]], ch'a se faccia in sce [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]] e ch'a l'è apartegnüa aa famìa cu'u mèximu numme, cu'u [[Campanìn da Catedrâle (Arbenga)|campanìn da Catedrâle]] e a [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]], u l'è ün di scimbuli da sitè. == Sto(r)ia == A tûre a cumpa(r)ìsce inte diferenti rafegü(r)asiùi sto(r)iche da sitè d'Arbenga, fra sti chi l'afrescu du [[1550]] cunservàu a [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] inta Cà di Calvi, dunde adi(r)itü(r)a a se presènta cun 'na ciànta d'u(r)ìvu in simma, nasciüa chi spuntànea.<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.34}}</ref> Ma ancù de primma, a l'è mensunâ inte di papèi ciü antighi, cumme 'na pergamêna ch'a remunta ai 30 d'avrì du [[1277]], dund'a vegne marcâ cumme ''turris Malasenmenciorum'', dau numme da famìa ch'à n'è stèta a prìmma pruietà(r)ia. Da sta chi u se ven a savê ch'u l'é(r)a stètu catàu dau cumün d'Arbenga tantu a tûre cumme a cà d'ataccu, in frunte aa [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|gêxa de San Michê]]. A descrisiùn fèta inte stu àttu a l'ha permessu dunca de remuntà aa curispundènsa cu'a tûre de Zaca(r)ìa di Seullìn, ch'u se ne tröva testimuniansa inte diferenti scrìti sto(r)ichi in sce Arbenga, cumme a ''Storia della Città di Albenga'' du Gerolamo Rossi, du [[1870]].<ref name=":4">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XVI, ''Vicende del secolo XVII'', p. 280}}</ref> Segundu de ipotexi a custrusiùn a pu(r)ea êsse fina de primma, ma cumunque sèmpre a l'ingi(r)u da segunda mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]]. St'idea a se(r)ea pruvâ daa datasiùn du palàssiu ch'u gh'è d'ataccu, ch'u mustra architetü(r)e ch'i se curispunden, cumme ün di èrchi ch'u se tröva in sc'in cantu, rembàu pe' 'na parte au còrpu da tûre, sènsa ch'u ghe secce di segni.<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.38}}</ref> 'N'âtru àttu impurtante ch'u l'ha cunfermàu l'identificasiùn da tûre u remunta ai 13 d'utubre du [[1366]] e u se tràtta de ina deliberasiùn du cunseju sitadìn. Da quantu u vegne scrìtu u se cunusce che sta tûre chi a se truvava d'ataccu ae prexûi sitadìne<ref name=":4" /> e du restu u se sa che aa famìa di Seullìn a l'é(r)a passâ de màn a cà de dòssu ae prexûi, passèi chi a partì dau [[1586]].<ref name=":3">{{Çitta|Lamboglia, 1992|Le torri comunali e il campanile della Cattedrale, p.78}}</ref> A prupôxitu a l'è de stu periudu a testimuniànsa che, in sciu càntu versu a ciàssa d'ancöi, u ghe fusse u cuscidìtu "cantu de berline", dund'i vegnivan purtèi, pe' faghe mustra a tütti, i prexunêi.<ref name=":3" /> De dòppu a morte du Zaca(r)ìa a cà a l'é(r)a finìa in ruvìna, tantu che du [[1648]] u cumün u s'é(r)a decisu a catà ascì sta chi, pe' caciâla zü, de mòddu da furmà quella che ancöi a l'è [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p.33}}</ref> {{Çitaçión|Chi defèti, prestantìscimi scignu(r)i, ch'i spêtan a distrüsiùn da cà 'n tèmpu du magnificu Zaca(r)ia di Seùllìn, da vixìn aa ''platea grani'' che, insemme a dui magasìn d'ataccu aa ciàssa zà dìta, du cavalier Tu(r)ellu d'Aste e du sciù Iohannis Thomе Fossati, a l'è da levâ du tüttu [...]|Deliberasiùn du Cumün d'Arbenga, 23 marsu 1648<ref>{{çitta|A.C.A.|I, Del Cons., vol. 66, c. 97 r. e v. 1648 mar. 23}}</ref>|Qui quidem prestantissimi domini, attendentes diruptionеm domus quondam magnifici Zaccarie Cepullini prope plateam granorum, qua si cum duobus magazenis dicte platee contiguis magnificorum equitis Torelli de Aste et domini Iohannis Thomе Fossati omnino tollerentur [...]|lingua=LA}} Du restu a tûre a figü(r)a ascì inta màppa du Vinzoni, fèta aa mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref name=":1">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. I, Analisi delle fonti, c) Piante topografiche, p.16}}</ref>, e du mèximu seculu a cumpa(r)ìsce fina inta rapresentasiùn d'Arbenga cunservâ inte l'Istitüu di Stüddi Ligü(r)i ch'a mustra a sitè mi(r)â da meridiùn.<ref name=":1" /> Sciben ch'u se vuxesse sventrà du tüttu u cumplessu, u s'è finìu inte quelli ànni pe' rangià u tòccu de prexûi e cunservà ina parte ascì de cà, mèntre che l'âtra a l'ha lasciàu spàssiu aa ciàssa. A tûre du rèstu a s'è cunservâ, finèndu int'in blòccu ünicu cu'u palàssiu növu du cumün, prugetàu intu [[1831]] da l'inzegnê Paolo Duce e cun Giuseppe Belloni a cumandà i travai.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p.35}}</ref> == Descrisiùn == <gallery mode="packed" heights="155"> Immaggine:Torre Malasemenza, Albenga 05.jpg|Âtra vìsta da tûre Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 03.jpg|A Tûre dau Caruggiu du Batiste(r)u Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 07.jpg|A trifura versu Via Benardu Ricci Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 02.jpg|Barcunettu cun l'èrcu Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 06.jpg|Detaju du purtâ </gallery>A tûre a l'è âta inte tüttu 31 mêtri e a se ìssa in sce 'na base de prìa mesccia âtra pôcu ciü de 6 mêtri, pe' ina parte negra (de Pûi), pe' l'âtra carcàrea (de [[Cixan]]). U frunte de levànte in antigu u nu l'axeva de avertü(r)e, scicumme ch'u se faciâva in scia chintagna versu u ''capitulum'', primma ch'u vegnisse caciàu zü. Defèti, i barcui ch'i se ghe trövan i sun stèti avèrti du [[1938]] in seguitu a sèrti travai fèti de quell'ànnu. Intu mèntre ch'a vegniva rangiâ, u l'è stètu truvàu in sciu càntu de punènte u segnu d'in èrcu de maùi, ch'u se semejava a quelli truvèi ascì inta [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]] e inte quella di Lengueja Costa. St'èrcu de prìa, u l'è pöi stètu recüpe(r)àu int'in segundu mumèntu, grassie a l'interesse inti [[Anni 1950|ànni '50]] da parte de l'Istitüu di Stüddi Ligü(r)i, defèti ancöi u se pò vegghe surva a l'entrâ versu [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Rìcci]], che pe(r)ò segundu i studiusi u sa(r)ea vegnüu de dòppu rispettu aa custrusiùn de l'edifissiu, scicumme ch'u se ghe ne dröve, au de drentu, in âtru, sbasciàu. Stu chi u l'è stètu fètu de prìa arena(r)ia e u pà tòstu seràu da di blòcchi de prìa ch'i panen de stìle rumanicu. U purtâ, dunca, u l'ha l'avertü(r)a ch'a l'è pe' 'na parte serâ da di blocchi de prìa de 'na fabricasiùn ch'a se vixina a quella rumanica, e au de drentu de stu chi u se tröva fina in âtra avertü(r)a ciü picina, ch'u se pènsa secce stèta utegnüa dai resti de spalline da porte ch'a gh'é(r)a de prìmma. St'ürtime chi e sun vegnüe aa lüxe, cumme u restu, cu'i scavi du [[1938|1938,]] e i se ponen vegghe ancù, grassie a 'na grìa, messa in sciu pavimèntu.<ref name=":2" /> Daa mèxima parte du purtâ u se tröva ina trifura cun 'na datasiùn da vixìn a quella ch'a gh'è intu palàssiu lì de dòssu, cun tantu de èrchetti gotichi messi inta lünetta, fèti da 'na fascia duggia de maùi, sustegnüi da de culunette da mame(r)u, ch'e sun stète rangièi cu'u restu. Sèmpre da sta parte, ciü in âtu, spustâ ciü versu i Quattru Canti, u ghè 'na munofura de stìle rumanicu, marcâ da 'n'âtra fi(r)a da maùi. [[File:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 01.jpg|thumb|A tûre vìsta d'inta Ciassa]]Au cürmine da strutü(r)a ghe de âtre avertü(r)e, quattru, sencie, üna pe' fiancu. Dai stüddi fèti in sce quella gi(r)â versu munte e in sci blòcchi duve(r)èi, u s'è vistu che a tûre a pu(r)ea remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]]. U barcùn de levante, defèti, u l'è pe' in tòccu seràu da mü(r)aü(r)a rüstega e u gh'à cumme ciàppa, aa sò base, in bloccu de [[prìa de Cixan]]. In ciü e se presentan tütte quante cun l'èrcu sbasciàu e sutta a ciaschedüna u se dröve dui garbi picìn. A pìssa da tûre ancöi a l'è cuvèrta a 60 cìtti au de sutta di barcùi ch'u gh'è, segnu che (cumme pe' de âtre) a l'è stèta truncâ in sìmma. Mi(r)andula survatüttu daa Ciàssa u se pò vegghe cumme a cuvertü(r)a ch'u gh'è de maùi a l'ha ina pàtina gianca au mênu fina a rivà a 'n'artessa de 24 mêtri, scicumme ch'u l'è restàu a traccia de l'intonacu ch'u gh'é(r)a de prìmma, cu'a casìna. Muntandu ancù u se vegghe cumme a cangia a dimensciùn di maùi duve(r)ài, cuscì cumme u spessû da casìna fra in maùn e l'âtru. Ma ancù ciü interesante u l'è che inte l'ürtimu tòccu, ciü o mênu in curispundènsa du tèitu da cà ch'a gh'è de dòssu fin in sìmma, u pa(r)amèntu in laterissiu u cangia du tüttu, fètu ch'u l'ha da vegghe cun 'na puscibile recustrusiùn de l'ürtimu tèrsu da tûre, inte 'n periudu ch'u nu se sà quand'u secce.<ref name=":2">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.36}}</ref> U de drentu da tûre u l'ha pe' 'na parte mantegnüu a sò strutü(r)a u(r)igina(r)ia, venèndu rangiàu fin a l'artessa du curnixùn pe' êsse duve(r)àu cumme üfissi du münicipiu sitadìn. U tèitu, au de surva, u l'è restàu cu'i maùi a vista e u se ghe riva numma grassie a 'n garbu utegnüu sfundandu a mü(r)aja daa parte de punènte, giüstu pôcu surva l'edifissiu ch'u gh'è d'ataccu. In u(r)igine, invece, u se ghe puxeva rivà da 'n passaggiu cuèrtu, che pe(r)ò u l'è stètu seràu.<ref name=":0" /> == Nòtte == <references/> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|nùmero=XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Malasemènsa]] cxufzq1z8w8ahkiugn2bszh6egrw298 0 31688 273584 273511 2026-08-27T18:51:42Z N.Longo 12052 e 273584 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Mappa de trebü Lìgü(r)i antighe.svg|thumb|Mappa de trebü Ligü(r)i antighe]] I '''Ingauni''' i sun stèti ina pupulasiùn [[Liguri Antighi|ligü(r)e]] e [[Cèlti|cèltu]]-ligü(r)e ch'a staxeva inta regiùn stò(r)ica da [[Liguria|Ligü(r)ia]] de punènte che, piandu da velli u numme, au dì d'ancöi a l'è ancù cunusciüa cumme l'[[Ingaunia]]. == Geugrafìa == I Ligü(r)i Ingauni i cuntrulavan in te(r)ito(r)iu ciütòstu estesu, ch'u l'andaxeva d'in [[Sanremu|Sanremmu]] a [[Finô|Finâ]], e ch'u ne faxeva a pupulasiùn ciü putènte fra e gènte ligü(r)i, cun de richesse ch'e ne vegnivan dai sò beni natü(r)âli e daa presènsa da [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], che alantu(r)a a cumensava a vegnì ina tèra impurtante pe' l'agricultü(r)a. A regiùn cuntrulâ dai Ingauni a cunfinava cu'e tère di ''[[Intimilii]]'' a punènte, di ''[[Sabates]]'' a levante, e di ''[[Epanterii]]'' o ''Montani'' versu l'entrutèra. Grassie au cuntrollu d'in lungu trètu de [[Rivêa|Rive(r)a]], i Ingauni i l'é(r)an ina pupulasiùn dutâ ascì d'ina sò ma(r)ìna, duve(r)â de spessu pe' de asiùi de pirate(r)ìa<ref name=":1" />. L'insediamèntu ciü impurtante de l'Ingaunia u l'é(r)a a capitâle de sta pupulasiùn, ''[[Albium Ingaunum]]'', sitè fundâ fra [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]] int'ina pusisiùn nu gua(r)i cè(r)a; defèti dandu amèntu ae funte greghe e rumâne du primmu seculu u se sa numma ch'a se truvava a 370 stàddi da ''[[Vada Sabatia|Sabata]]'' ([[Vuè|Vadu]])<ref name=":2" />. A ògni moddu u se pò bèn pensà ch'a fusse da vixìn aa mudèrna sitè d'[[Arbenga]], ch'a ne vegne daa rifundasiùn rumâna cumme ''[[Albingaunum]]''<ref name=":1" />. Inti ànni de guère cuntru Rumma stu numme u l'è stètu fìna duve(r)àu pe' tütte e gènte ligü(r)i ch'e staxevan fra [[Sann-a|Sauna]] e [[Prinçipatu de Mu̍negu|Munegu]], ciamèi ascì sutt'au numme de ''Ligures Alpinii''<ref name=":1" />. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === A pupulasiùn ingauna a l'è mensunâ cu'u numme de ''Ingauni'' dau [[Titus Livius|Titu Liviu]] aa fin du [[I secolo a.C.|primmu seculu avanti de Cristu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Titu Liviu|tìtolo=Ab Urbe Condita Libri|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_28/1949/pb_LCL381.197.xml 28:46], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_30/1949/pb_LCL381.437.xml 30:19], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_31/2017/pb_LCL295.9.xml 31:2], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_39/2018/pb_LCL313.305.xml 39:32], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.459.xml? 40:25], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.469.xml 40:28], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.485.xml 40:34], [https://www.loebclassics.com/view/livy-history_rome_40/2018/pb_LCL313.509.xml 40:41]}}</ref>, cumme Iγγαυνοι, ''Ingaunoi'', da [[Strabo|Strabùn]] a l'imprinsippiu du [[I secolo|primmu seculu]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Geōgraphiká|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/strabo-geography/1917/pb_LCL050.263.xml 4:6:1]}}</ref> e cumme ''Ingaunis'' dau [[Plìnio o Vêgio|Pliniu u Veggiu]], de lungu inte stu seculu lì<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/pliny_elder-natural_history/1938/pb_LCL352.37.xml 3:46]}}</ref>. In particulâ u Strabùn u ne cunta da presènsa tantu de gènte ingaune (''ὅντων Ἲγγαύνων''), quantu de quelle intemelie, scrivèndu che i dui ciü gròssi sèntri abitèi da ste pupulasiùi i fussen di insediamènti marìtimi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Geōgraphiká|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/strabo-geography/1917/pb_LCL050.265.xml 4:6:2]}}</ref>. L'u(r)igine du numme "Ingauni" a nu l'è cunusciüa, fra e teurie pruposte a gh'è quella ch'u vegne(r)ea da *''Pingāmnī'', ch'u vu(r)eva dì "quelli (e gènte) tenzüi". Resulvèndu a caütta da ''p-'' a l'imprinsippiu da pa(r)olla, a furma cuscì utegnüa a se veghe(r)ea ligâ dau puntu de vista semanticu au câxu d'in âtru etnònimu, quellu di ''[[Picti]]''. Stu fètu lì, ligàu dunca a in'u(r)igine cèltica du numme di Ingauni, se pruàu u se(r)ea u segnu prubabile d'ina fuxùn u(r)amai vegnüa ciütòstu strêta fra a cultü(r)a di [[Cèlti]] e quella, ciü antìga, di [[Liguri Antighi|Ligü(r)i]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Patrizia de Bernardo Stempel|outô2=|ànno=2006|tìtolo=From Ligury to Spain: Unaccented *yo > (y)e in Narbonensic votives ('gaulish' DEKANTEM), Hispanic coins ('iberian' -(sk)en) and some theonyms|revìsta=Palaeohispanica|volùmme=6|p=46|léngoa=EN|url=https://ifc-ojs.es/index.php/palaeohispanica/article/download/288/248}}</ref>. A tütte e mane(r)e, e furme in ''-auni'' e turnan de spessu inti etnònimi ligü(r)i<ref name=":3">{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 2.35, Strabone, p. 103, nòtta 211}}</ref>, cumme pe'i ''[[Velauni|Vellauni]]'' e i ''[[Catuvellauni|Catuvelauni]]''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ralph Häussler|curatô=Andrew Gardner, Edward Herring e Kathryn Lomas|tìtolo=Creating Ethnicities & Identities in the Roman World|url=https://archive.org/details/oapen-20.500.12657-39382/page/44/mode/2up|ànno=2013|editô=Institute of Classical Studies, School of Advanced Study, University of London|çitæ=Lundra|léngoa=EN|p=44|capìtolo=De-constructing ethnic identities: becoming Roman in western Cisalpine Gaul?|ISBN=978-1-905670-79-6}}</ref>. De cuntru, dandu amèntu a sèrte ipotexi<ref>{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 3.20, Tito Livio, p. 207, nòtta 498}}</ref> avansèi ascì dau [[Nino Lamboglia]], u pâ che fina a raìxe ''in(g)-'' a l'agge lasciàu de tracce inte sèrti nummi de scìti, presempiu in relasiùn au [[Munte Lìn|Munte Lingu]]<ref name=":3" />. === Guère püniche === Nu gh'è gua(r)i de testimunianse in scia furmasiùn di dumini di Ingauni: a fundasiùn da sò capitâle, ''[[Albium Ingaunum]]'', a duve(r)ea remuntà fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e [[IV secolo a.C.|IV seculu avanti de Cristu]], e dunca di tèmpi quande i Ligü(r)i da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] i l'axevan zà desvilüppàu in'impurtante ma(r)ìna, ch'a se scuntrava cun quella di Greghi de [[Marseggia|Marseja]] pe'u cuntrollu in scia parte de setentriùn du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]], faxèndu gran üsu da pirate(r)ìa cuntru de velli<ref name=":1">{{Çitta|Lamboglia, 1992|p. 11}}</ref>. De ciü, cumme pe'e âtre gènte ligü(r)i da còsta, e richesse campèi e l'axevan purtàu au scciöppu de pa(r)eggi scuntri cu'e gènte de l'entrutèra, ch'e l'axevan dunca tacàu cu'i sachezzi a dànnu de ciü ricche pupulasiùi rive(r)asche<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 92}}</ref>. Intu [[III secolo|III seculu avanti de Cristu]] i se strenzen in aleansa cu'i cartaginesi cuntru [[Marseggia|Marseja]] e [[Zena]], e dunca cu'i [[Popolo roman|rumèi]], ch'i l'é(r)an in acôrdi cun tütti dui<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|pp. 11-12}}</ref>. Du [[205 a.C.]], versu a fin da [[Segónda Goæra Pùnica|Segunda Guèra Pünica]], i cuncedden i sò porti au [[Magón Bàrca|Magùn]] cumme base navâle, au mumèntu du sò tentativu de purtâse in agiüttu au frèi [[Anìbale Bàrca|Annibale]]<ref name=":0">{{Çitta|Lamboglia, 1992|p. 12}}</ref>. U gene(r)âle cartaginese u l'ha dunca mi(r)àu de creà ina forsa amiga aa sò nasiùn scia cuntru a sitè de Marseja che cuntru i ''[[Genuati]]'', ma che ascì a l'interumpisse e vìe de cumünicasiùn di rumèi pe' tèra, ch'e traversavan e [[Arpi|Arpe]], e pe' mâ, versu e tère da [[Spagna]] che Rumma a l'axeva da pôcu levàu a [[Cartagine]]. U Magùn, in cangiu, u l'ha dètu ina man ae gènte de l'Ingaunia cuntru a pupulasiùn di ''[[Epanterii]]'' o ''Montani'', fra e gènte de l'entrutèra ch'i se ghe batajavan zà da prìmma<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Titu Liviu|tìtolo=Ab Urbe Condita Libri|léngoa=LA|volùmme=28:46,9-11}}, estrètu in {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Fontes Ligurum et Liguriae Antiquae|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/396b22c37e8bbc6c44c30828fc127900/74c906b864b33b5e81bdd66f23dbbcaa.pdf|colànn-a=Atti della Società Ligure di Storia Patria|ànno=1976|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=127|volùmme=XVI (XC)}}</ref> scicumme ch'e sachezzavan sta parte de [[Rivêa|Rive(r)a]]. In segnu de demustrasiùn i l'axeva fina fèti prexunéi e purtèi a Cartagine<ref>{{Çitta|Icardi, 2016|Cap. 3.20, Tito Livio, pp. 205-206, nòtta 496}}</ref>. De ciü, ancù primma de rivà inta [[Sabassia]] u gene(r)âle u l'axeva zà destrütu a sitè desenemiga de Zena, cu'i Ingauni ch'i l'é(r)an cuscì vegnüi a primma forsa da regiùn<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 96-97}}</ref>. U fin du Magùn u l'é(r)a de prubabile quellu de aleâse cu'i [[Gàlli|Galli]] ch'i staxevan inta [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], mitènduli cuntru a Rumma insemme ai Ligü(r)i ancù libe(r)i. I rumèi i l'han dunca reagìu mandandu de armè inta regiùn, battèndu vellu e i sò aleèi. Cumme a situasiùn a s'é(r)a u(r)amai vurtâ in pezzu pe'i cartaginesi, du [[201 a.C.]] i Ingauni i l'han firmàu in pattu de paxe, in ''[[foedus]]''<ref name=":0" />, cu'u cunsu(r)e rumàn [[Publius Aelius Paetus (cunsu(r)e du 201 a.C.)|Publius Aelius Paetus]], che dau cantu sò u l'axeva cuscì asegü(r)àu u tòccu cu(r)ispundènte in scia trèta cumerciâle fra a [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a Ibe(r)ica]], [[Marseggia|Marseja]] e [[Romma|Rumma]]<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 97}}</ref>. === Guère cuntru i rumèi === Passàu in pâ de decenni de pâxe, aa fin a l'è turna scciupâ a guèra fra Ingauni e rumèi: du [[189 a.C.]] u gh'è stètu in ataccu a in'armâ rumâna diretta versu a Spagna, cu'u sò cumandante, u [[Lucius Baebius Dives]], ch'u l'è mortu di lì a pôcu a Marseja pe'e fe(r)ìe da battaja. Du [[185 a.C.]] u cunsu(r)e [[Appius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 185 a.C.)|Appius Claudius Pulcher]] u l'è stètu dunca missu a cappu de 'n'armâ cuntru i Ingauni, piandu sèi di sò ''oppidum'' e, cumme avertimèntu, cumandandu a decapitasiùn de qua(r)antatrèi ligü(r)i incurpèi du scciöppu da guèra. A ògni moddu, nu pà che ste mesü(r)e lì e l'aggen avüu in gran exitu, scicumme che numma trèi ànni doppu e gènte de Marseja i se lamentavan cun Rumma di pi(r)atti Ingauni<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|p. 102}}</ref>. U [[Senâto romàn|Senàu de Rumma]] u l'ha dunca dumandàu au cunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]] de mette in segü(r)essa e vìe di cumèrci pe' tèra e pe' mâ. Pe(r)ò, u gh'axeva ascì l'urdine de nu sercà a destrusiùn cumpleta di Ingauni, pe' schivà di vöi de pute(r)e ch'i l'ave(r)ean lasciàu du spassiu ai Ligü(r)i arpìn, menu acultü(r)èi e cun gran dànnu pe'i cumèrci. U cunsu(r)e u l'è dunca intràu cu'a sò armâ inte tère di Ingauni, dumandandughe a resa. I Ingauni i gh'han alua dumandàu du tèmpu, cu'a scüsa de campà e vu(r)untè de gènte spanteghèi pe'i sò dumini, e duve(r)àu l'ucaxùn pe' mette insemme e sò trüppe, lancièi pöi a l'ataccu du campu rumàn, grassie ascì au fètu ch'i gh'axevan dumandàu de cuntegnì i muvimènti de l'armâ, pe' nu danezà i campi ma faxèndu vegnì ciü difissili e ativitè de ricugnisiùn. Cun dificultè, l'armâ rumâna a l'è sciurtìa a rumpe u blòccu e a batte i Ingauni, sènsa pe(r)ò cangià a sò cundüta: pe'u fin de nu indebulîli gua(r)i u Paullus u s'è limitàu a cuntrastà i pi(r)atti e a dumandà di ustaggi, ciü che a cacià zü e mü(r)aje di ''oppidum'', de moddu ch'i nu rapresentasse in pe(r)ìgu pe' Rumma e ch'i fussen forti abasta da guardà e vìe cumerciâli da Ligü(r)ia. U Paullus, turnàu a Rumma du [[181 a.C.]], u l'ha dunca risevüu u triunfu ''de Liguribus Ingaunis''<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 102-103}}</ref>. A tütte e mane(r)e a situasiùn inta Ligü(r)ia a l'è stèta asegü(r)â numma inti ànni de doppu, e survetüttu inta segunda mitè du seculu, quande Rumma a l'ha piàu u cuntrollu da l'area d'infruènsa de Marseja, tantu che u cunsu(r)e [[Aulus Postumius Albinus Luscus]], de doppu ch'u l'axeva batüu di ligü(r)i muntâni du [[180 a.C.]], u l'ha vusciüu mandà de nâve a cuntrulà a Rive(r)a ingauna e intemelia, segnu ch'e l'é(r)an ancù cunscide(r)èi cumme de gènte putensialmènte desenemighe de Rumma<ref>{{Çitta|Dyson, 1985|pp. 103-104}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Stephen L. Dyson|tìtolo=The Creation of the Roman Frontier|url=https://archive.org/details/creationofromanf0000dyso|ànno=1985|editô=Princeton University Press|léngoa=EN|cid=Dyson, 1985|ISBN=978-1-4008-5489-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Franco Icardi|tìtolo=Ligurie e Antichi Liguri|url=https://www.libriliguria.it/art/d/552/ligurie-e-antichi-liguri.html|ànno=2016|editô=Edizioni Biblioteca di Cengio|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=|capìtolo=|cid=Icardi, 2016|ISBN=978-88-87730-39-5}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni/|tìtolo=Ingauni - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-12-22}} [[Categorîa:Lìguri Antîghi]] 6srkseqvpqaeujom8y8qlef5ea030gr 0 31698 273586 260299 2026-08-27T18:52:54Z N.Longo 12052 e 273586 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = Marca ardüinica |StileTitoloInt = background:#e9967a |StileGruppo = background:#e9967a |Gruppo10 = Dèti aministratìvi |Nome13 = Lengue ufisiâli |Valore13 = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] |Nome14 = Lengue parlèi |Valore14 = [[Léngoa piemontéize|Piemuntese]] e [[Lengoa ligure|Ligü(r)e]] de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] |Nome16 = Capitâle |Valore16 = [[Turin|Tü(r)ìn]] |Nome17 = Âtre capitâle |Valore17 = [[Susa (Italia)|Süsa]] |Nome18 = Dipendènte da |Valore18 = [[Regno d'Italia|Regnu d'Italia]]<br /><small>([[Sacro Impêo Roman|Sacru Rumàn Impe(r)u]])</small> |Gruppo30 = Pulitica |Nome31 = Furma de Stâtu |Valore31 = Fèudu, munarchìa asulüa |Nome32 = Furma de guèrnu |Valore32 = Marchesàu |Nome33 = Marchesi de Tü(r)ìn |Valore33 = [[Marca ardüinica#Marchesi|Lista]] |Nome36 = Nasciùn |Valore36 = [[964]]<ref group="n.">Dèta de cunfèrma da càrega da parte de l'impe(r)atû [[Otón I de Sasònia|Utùn I de Sasònia]], indabùn u mèximu titulu u l'é(r)a zà stètu ricunusciüu a l'Ardüìn dau ré d'Italia [[Berengâio II d'Ivrêa|Be(r)enga(r)iu II d'Ivrea]].</ref> cun l'[[Arduìn o Glàbbro|Ardüìn u Glabbru]] |Nome37 = Causa |Valore37 = Numinàu marchese da l'[[Otón I de Sasònia|Utùn I de Sasònia]] |Nome38 = Fìn |Valore38 = [[1091]] cun l'[[Adelàide de Sûsa|Adelaide de Süsa]] |Nome39 = Causa |Valore39 = Fìn da dinastìa ardüinica |Gruppo40 = Te(r)ito(r)iu e pupulasiùn |Nome41 = Area geugrafica |Valore41 = [[Piemonte|Piemunte]] e [[Liguria|Ligü(r)ia]] de punènte |GruppoOpzionale50 = Ecunumìa |Nome51 = Munéa |Valore51 = [[Södo|Sôdu]] |Nome54 = Traffeghi cun |Valore54 = [[Sacro Impêo Roman|Sacru Rumàn Impe(r)u]], [[Fransa]] |GruppoOpzionale70 = Religiùn e sucietè |Nome71 = Religiùi prinsipâli |Valore71 = [[Catoliceximo|Catòlichi]] |Nome73 = Âtre religiùi |Valore73 = [[Ebraiximo|Ebrèi]] |Nome74 = Classe suciâli |Valore74 = Nubiltè, religiusi, artigièi, mercanti, cuntadìn |GruppoOpzionale80 = $fine |Valore81 = {{Immagine sinottico|Marches of the Kingdom of Italy in the 900s.png|E marche du Regnu d'Italia intu seculu X}} |GruppoOpzionale90 = Evulusiùn stò(r)ica |Nome91 = Presedüu da |Valore91 = {{Scìnbolo|Corona ferrea monza (heraldry).svg}} [[Regno d'Italia|Regnu d'Italia]] |Nome92 = Seguìu da |Valore92 = {{Scìnbolo|Arms of the house of Savoy (Ancient).svg}} [[Contêa de Savöia|Cumitàu de Savòia]]<br />{{Scìnbolo|Flag of the Marquistate of Saluzzo (14th century-c. 1507).svg}} [[Marchexâto de Salùsso|Marchesàu de Salüssu]] |Nome93 = Au(r)a parte de |Valore93 = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]<br />{{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Fransa]] }} A '''marca ardüinica''' (cunusciüa ascì cumme '''marca de Tü(r)ìn''' o '''marca de Süsa''') a l'è stèta ina sudivixùn teritu(r)iâle du [[Regno d'Italia|Regnu d'Italia]], intu [[Sacro Impêo Roman|Sacru Rumàn Impe(r)u]], istituìa du [[X secolo|seculu X]] pe' gestì u vöiu de pute(r)e ch'u s'é(r)a creàu in [[Piemonte|Piemunte]] e [[Liguria|Ligü(r)ia]] cu'a fin da duminasiùn [[Anscàrichi|anscarica]]. == Geugrafìa == A marca ardüinica a s'estendeva in sce vàri [[Contêa (circoscriçión)|cumitèi]] fra u [[Piemonte|Piemunte]] e a [[Liguria|Ligü(r)ia]], cumpresi [[Contêa de Turìn|quelli de Tü(r)ìn]], [[Contêa de Auriate|d'Auriate]], [[Cumitàu d'Arbenga|d'Arbenga]] e, fòscia, ascì quelli de [[Ventemiglia|Vintimìa]], de [[Bredòlo|Bredulu]] e d'[[Alba|Arba]]; rivandu cuscì a cröve u terito(r)iu fra u [[Pò (sciùmme)|scciümme Pò]], e [[Àrpe de Ponénte|Arpe de Punènte]] e u [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]]<ref>{{Çitta|Sergi, 1995}}</ref><ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Silvio Pivano|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arduinici_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=ARDUINICI}}</ref>. Stu terito(r)iu lì u l'è cunusciüu ascì cu'u numme de "marca" o "marchesàu de [[Susa (Italia)|Süsa]]" pe' l'impurtansa de quella valâ e, de dòppu, da famìa di [[Savöia (famìggia)|Savòia]], che fra i âtri a se vantava du titulu de marchese de Süsa. A ògni moddu, fra i [[X secolo|seculi X]] e [[XI secolo|XI]], a sitè e a [[Valàdda de Sûsa|valâ de Süsa]] e nu l'é(r)an u(r)amai a parte ciü impurtante ni da marca ni da cuntea de Tü(r)ìn. Defèti, passèi i primmi tèmpi du sò guèrnu, i ciü tanti mèmbri da dinastìa ardüinica i sun bèn ducümentèi a [[Turin|Tü(r)ìn]] ciütòstu che inte de âtre sitè e, de ciü, fìna ai [[Anni 1020|ànni vinti du seculu X]] u guèrnu de Süsa u l'é(r)a in man a ina ramma cadetta da famìa e nu ai marchesi<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Giuseppe Sergi|ànno=1992|tìtolo=I poli del potere pubblico e dell'orientamento signorile degli Arduinici: Torino e Susa inte La contessa Adelaide e la società del secolo XI|revìsta=Segusium|nùmero=32|pp=61-76|léngoa=IT}}</ref>. == Sto(r)ia == A marca ardüinica a l'è furmalmènte nasciüa in gì(r)u au [[951]], quande u [[Berengâio II d'Ivrêa|Be(r)enga(r)iu II d'Ivrea]] u l'è vegnüu u ré d'Italia, pe' terminà dunca a riurganisasiùn di distrêti milita(r)i a meridiùn du [[Pò (sciùmme)|scciümme Pò]], inandiâ dau sò predecesû, l'[[Ûgo de Provénsa|Ügu de Pruvènsa]], pe' segü(r)âse ina meju difesa dai atacchi di [[Saracén|saracen]] dau mâ. U Be(r)enga(r)iu u l'ha dunca creàu trê növe divixiùi aministratìve, dète in gestiùn a di scignu(r)i ch'i gh'é(r)an fedêli<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Aldo Angelo Settia|ànno=1992|tìtolo='Nuove marche' nell'Italia occidentale. Necessità difensive e distrettuazione pubblica fra IX e X secolo: una rilettura, inte La contessa Adelaide e la società del secolo XI|revìsta=Segusium|nùmero=32|pp=43-60|léngoa=IT}}</ref> e, intu detaju, a parte ciü de punènte a l'è quella ch'a l'è finìa inta marca ardüinica, ch'a l'ha piàu u numme dau sò primmu marchese, l'[[Arduìn o Glàbbro|Ardüìn u Glabbru]]. Vellu, zà numinàu cunte de Tü(r)ìn du [[941]] da l'Ügu de Pruvènsa, u l'axeva intu fratèmpu cunquistàu [[Turin|Tü(r)ìn]] e a [[Valàdda de Sûsa|valâ de Süsa]], ucupèi dai saracen<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Giuliana Bertolini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arduino_(Dizionario-Biografico)/?search=Arduino%2F|ànno=1962|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|capìtolo=ARDUINO}}</ref>. Du [[961]], l'impe(r)atû [[Otón I de Sasònia|Utùn I de Sasònia]] u l'è chinàu intu [[Regno d'Italia|Regnu d'Italia]], levandu u Be(r)enga(r)iu dau sò rollu, ma a ògni moddu u l'ha cunfermàu a spartisiùn de l'area inte trê marche e, du [[964]], u l'ha dicia(r)àu l'Ardüìn cumme marchese de Tü(r)ìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Charles William Previté-Orton|tìtolo=The Early History of the House of Savoy (1000-1233)|url=https://archive.org/details/earlyhistoryofho00prevuoft/page/136/mode/2up?view=theater|ànno=1912|editô=Cambridge University Press|çitæ=Cambridge|léngoa=EN|pp=137 ss}}</ref>. U duminiu in scia marca u l'è passàu in e(r)editè ai discendènti de l'Ardüìn: u primmu u l'è stètu sò fìu Ulde(r)ìcu Manfredi I, che a sò votta u n'ha lasciàu u guèrnu au fìu [[Olderîco Manfrêdi II|Ulde(r)icu Manfredi II]], ch'u l'è stètu in càrega intu periudu de mascima putènsa e estensciùn du marchesàu, piandu du [[1015]]-[[1016|16]] u cuntrollu da [[Màrca d'Ivrêa|marca d'Ivrea]]<ref name=":1" />. Scicumme che l'Ulde(r)ìcu Manfredi II u n'axeva d'e(r)edi mascci u pute(r)e u l'è dunca finìu inte man de l'[[Adelàide de Sûsa|Adelaide de Süsa]], fìa soa, scibèn che ''de jure'' u fusse du ma(r)ìu de vella<ref>{{Çitta|Sergi, 1995|p. 81}}</ref>. Cu'a morte de l'Adelaide, du [[1091]], a marca a l'ha finìu pe' pèrde a sò ünitè: l'autu(r)itè cumitâle in sce Tü(r)ìn a l'è stèta investìa au sò vescu du 1092, in ànnu dòppu de quande a sitè a l'é(r)a vegnüa libe(r)u cumün. De lungu du 1092 l'impe(r)atû [[Rìcco IV de Francònia|Ricu IV de Franconia]] u l'ha numinàu sò fìu, u [[Corâdo de Lorêna|Cu(r)adu de Lu(r)ena]], cumme marchese de Tü(r)ìn in qualitè di sò ligammi de pa(r)entèlla cun l'Adelaide, scicumme che sò ma(r)e a l'é(r)a a [[Bèrta de Savöia|Bèrta de Savòia]], fìa de l'Adelaide<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alfred Gawlik|tìtolo=Konrad, König|url=https://web.archive.org/web/20160304193357/http://bsbndb.bsb.lrz-muenchen.de/sfz44329.html|ànno=1980|editô=Neue Deutsche Biographie|çitæ=Berlìn|léngoa=DE|volùmme=Vul. 12|cid=Gawlik, 1980}}</ref>. A despêtu di sò sforsi, u Cu(r)adu u nu l'è pe(r)ò sciurtìu a pià u cuntrollu da marca, cu'u sò pute(r)e ch'u l'è stètu ciü de numme che de fètu<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=I.S. Robinson|tìtolo=Henry IV of Germany, 1056-1106|url=https://books.google.com/books?id=QP8fNo5UNIYC|ànno=2003|editô=Cambridge University Press|çitæ=Cambridge|léngoa=EN|p=287|cid=Robinson, 2003|ISBN=0-521-54590-0}}</ref>. De ciü, a parte de setentriùn da marca a l'è stèta de manimàn sciurbìa inta [[Savoia|Savòia]], alantu(r)a guernâ da in âtru fìu de l'Adelaide, u [[Unbèrto II de Savöia|Bèrtu II]], mèntre e tère ciü a meridiùn e sun passèi a in nevu da marchesa, u [[Bonifàçio do Vàsto|Bunifassiu du Vastu]]<ref name=":0" />. == Marchesi == * 964 - 977 [[Arduìn o Glàbbro|Ardüìn u Glabbru]]<ref group="n.">Dìtu Ardüìn III o Ardüìn Glabriùn ascì.</ref> * 977 - 1000 [[Olderîco Manfrêdi I|Ulde(r)ìcu Manfredi I]]<ref group="n.">Dìtu Manfredu I o Magnifredu ascì.</ref> * 1000 - 1034 [[Olderîco Manfrêdi II|Ulde(r)ìcu Manfredi II]]<ref group="n.">Dìtu numma Ulde(r)ìcu Manfredi ascì.</ref> * 1034 - 1091 [[Adelàide de Sûsa|Adelaide de Süsa]]<ref group="n.">''De jure'' u guèrnu da marca u l'è stètu, inte l'urdine, di sò ma(r)ìi, di sò fìi e di sò nevi.</ref> ** 1037 - 1038 [[Ermànno IV de Svévia|Ermànnu IV de Svevia]], primmu ma(r)ìu de l'Adelaide ** 1041 - 1045 [[Rìcco do Monferòu|Enrìcu du Munferàu]], segundu ma(r)ìu de l'Adelaide ** 1046 - 1057 [[Odón de Savöia|Udùn de Savòia]], tèrsu ma(r)ìu de l'Adelaide ** 1057 - 1078 [[Pêo de Savöia|Pe(r)u I de Savòia]], fìu de l'Adelaide ** 1078 - 1080 [[Amêdeo de Savöia|Amedeu II de Savòia]], fìu de l'Adelaide ** 1080 - 1091 [[Federîgo de Montbéliard|Fede(r)igu de Montbéliard]], nevu de l'Adelaide pe' êsse u ma(r)ìu d'Agnese, fìa de Pe(r)u. De ciü, du [[1870]], in sciu terito(r)iu da marca u gh'è stètu arembàu u titulu de cunte de Tü(r)ìn, dètu au prinsipe [[Vitöio Manoælo de Savöia-Aòsta|Vito(r)iu Emanuele de Savòia-Aosta]]. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sergi|tìtolo=I confini del potere: marche e signorie fra due regni medievali|url=https://books.google.com/books?id=wJlGAAAAMAAJ|ànno=1995|editô=Einaudi|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|cid=Sergi, 1995|ISBN=88-06-13058-7}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marca-arduinica/|tìtolo=Arduinica, marca - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-12-28}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arduinici/|tìtolo=Arduinici - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-12-28}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Piemonte]] [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Stati do passòu]] 0jtki1o9f9wttn3sevc1pd8lcw235k9 0 31717 273592 273041 2026-08-27T18:58:48Z N.Longo 12052 e 273592 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|miniatura|250x250px|[[Palàssiu Pe(r)usu-Seulla|Palàssiu e tûre Pe(r)usu-Seulla]], sêde du müseu]] U '''Müseu Navâle Rumàn''' (''Museo Navale Romano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Musêo|müseu]] d'[[Arbenga]] gestìu da l'[[Istituto Internazionale di Studi Liguri|Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i]], ch'u g'ha a sò sêde in [[Arbenga Veggia]], intu [[Palàssiu Pe(r)usu-Seulla]]. == Sto(r)ia == U müseu u l'è stètu fundàu cu'u fìn de mette in mustra i retruvamènti fèti intu relittu da cuscì dìta [[Nâve rumâna A (Arbenga)|nâve rumâna "A"]], ch'a l'è fundâ du [[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]] au largu d'Arbenga. U relittu, espluràu cu'e tecniche de l'archeulugia sutt'ègua alantu(r)a da pôcu svilüpèi, u l'è stètu stüdiàu int'ina primma campagna guidâ dau prufesû [[Nino Lamboglia]]. Inte quella ucaxùn s'è duve(r)àu cumme base a [[Artiglio (nâve)|nâve specialisâ ''Artiglio II'']] du cumendatû Giovanni Quaglia e, fra i 8 e i 20 de frevâ du 1950, s'è ti(r)àu fö(r)a da l'ègua e primme, picìne, quantitè de mate(r)iâli. Fra u [[1959]] e u [[1961]], cu'in'impurtante campagna cumisciunâ dau ''Centro Sperimentale di Archeologia Sottomarina'', fundàu intu mèntre pròpiu in Arbenga<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La nave romana di Albenga'', p. 182}}</ref>, cu'a [[Daino (nâve)|nâve ''Daino'']] s'è recüpe(r)àu ciü de 700 anfu(r)e, vàri tundi de se(r)amica, rèsti d'armatü(r)e de brunzu e tòcchi du scâfu e de l'armamèntu du relittu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12438:museo-navale-romano-albenga.pdf|tìtolo=Museo Navale Romano d'Albenga|outô=Suvrintendènsa pe'i bêni archeulogichi da Ligü(r)ia|editô=Progetto Accessit - Itinerari del patrimonio accessibile|léngoa=IT, FR|vìxita=2025-01-03}}</ref>. U cö du müseu u l'è stètu inaugü(r)àu du [[1950]] intu salùn de [[Palàssiu D'Aste (Arbenga)|Palàssiu D'Aste]], missu a dispusisiùn dau Cumün d'Arbenga, pe' mustrà i exiti da primma campagna de scâvi, da pôcu finìa<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La nave romana di Albenga'', p. 183}}</ref>. Cun tütti i retruvamènti fèti de dòppu, u müseu u s'è mesciàu du [[1960]] inta sò sêde d'ancöi, intu [[Palàssiu Pe(r)usu-Seulla]]<ref name=":0" />. Au percursu de vixita, du [[1957]] se gh'è zuntu a culesiùn de vâsi de spesià ch'i l'é(r)an duve(r)èi inte l'antìgu uspeâ sitadìn, u [[Uspeâ veggiu de Santa Ma(r)ìa da Mise(r)icordia (Arbenga)|Santa Ma(r)ìa da Mise(r)icordia]]<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-navale-romano|tìtolo=Museo navale romano|outô=Ministe(r)u da Cultü(r)a|léngoa=IT|vìxita=2025-01-03}}</ref>. Pe'i sinquant'ànni daa descuèrta du relittu, du [[2000]] e sun stète misse a növu e dutasiùi divulgatìve de müseu, cu'a zunta de mate(r)iâli in scia sto(r)ia de l'archeulugia sutt'ègua e in sce l'esplurasiùn du relittu d'Arbenga<ref name=":0" />. De ciü, u percursu du müseu u cumprènde ancù a sesiùn in sci repèrti da "Preisto(r)ia inta [[valâ du Pennavaire]]" cun mate(r)iâli de divulgasiùn, ch'a l'è stèta inaugü(r)â du [[2002]]<ref name=":1" />. == Descrisiùn == === Intrâ e atriu === [[Immaggine:Campana subacquea.jpg|miniatura|A campâna batiscòpica intu curtìle du palàssiu]] U müseu u se desvilüppa au primmu cian, quellu nobile, du [[Palàssiu Pe(r)usu-Seulla (Arbenga)|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla]], articulàu fra u gran salùn de rapresentansa e e stansie in sci sò fianchi. Da l'intrâ, faciâ in sce [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], se rìva intu curtìle du palàssiu, dund'u se pò vegghe ina campâna batiscòpica, duve(r)â dau ''Centro Sperimentale di Archeologia Sottomarina'' pe'e sò campagne sutt'ègua. Inte l'atriu du müseu, au primmu cian, se ghe trövan pe' cuntru de repliche de musaichi e de rilievi de l'etè rumâna a sugettu ma(r)ittimu, cunservèi inte di âtri müsei, ciü che di mudelìn in sca(r)a de [[Nâve de Nêmi|nâve]] du [[Caligola|Caligula]] ch'e sun stète truvèi intu [[Lâgo de Nêmi|lau de Nemi]]<ref name=":0" />. De ciü, inte sta stansia i ghe sun ascì di mate(r)iâli truvèi intu mâ in gi(r)u a l'[[Ìsua Gainâa|Isu(r)a]], cumme in gran tundu de se(r)amica sigilâ africâna di [[VI secolo|seculi VI]]-[[VII secolo|VII]] (de furma Hayes 105), cun di âtri scciappi d'üsu da cuxìna e di anélli e seppi de ciungiu, alantu(r)a duve(r)èi pe' ancu(r)a. Fra de sti seppi, sètte inte tüttu e dae dimensciùi dife(r)ènti, de ün a n'è stèta recustruìa l'ancu(r)a intrega, cu'ina reprudusiùn da parte de legnu mèntre quellu de ciungiu, u seppu e a cuntrumarra, i sun di u(r)iginali<ref name=":2">{{Çitta|Massabò, 2004|''Il Palazzo Peloso Cepolla: il Museo Navale Romano'', pp. 93-94}}</ref>. === Salùn de anfu(r)e === [[Immaggine:Anfore palazzo Peloso Cepolla.jpg|miniatura|E anfu(r)e in mustra truvèi inta nâve rumâna d'Arbenga|sinistra]] A ògni moddu, u cö da culesiùn u l'è furmàu dai retruvamènti fèti intu relittu da [[Nâve rumâna A (Arbenga)|nâve "A"]] inte campagne de scâvu mensunèi de d'âtu<ref>{{Çitta web|url=https://www.centrosubideablu.com/13-immersioni/54-nave-romana-a|tìtolo=Nave Romana A|léngoa=IT|vìxita=2025-01-03}}</ref>. Fra i repèrti, a parte ciü impurtante a l'è rapresentâ da [[Anfu(r)a|anfu(r)e]] du tìpu "Dressel 1B" âte 1,10-1,20&nbsp;m, cu'in sentenâ de ste lì ch'u l'è missu in mustra in scia replica de parte da fiancâ da nâve, pe' fà vegghe cumm'e l'é(r)an rangièi pe'u trasportu, int'in recustrusiùn a cü(r)a du [[Cianté Baglietto|ciantê Baglietto]] de [[Väze|Va(r)azze]] fèta in sci dèti pièi dau relittu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il Palazzo Peloso Cepolla: il Museo Navale Romano'', p. 94}}</ref>. De quarche anfu(r)a u n'è stètu truvàu fìna u tappu, fètu de natta o cu'ina pigna, e ascì quarche remasüju du caregu, ch'u l'é(r)a pe'u ciü vìn daa [[Campannia|Campania]] ma ch'u cumprendeva ascì de ninsö(r)e, de pille de se(r)amiche campâne a vernìxe negra, [[Bròcche|brocche]], ''[[Olpe (vâzo)|olpe]]'' e [[Tiàn|tièi]] de se(r)amica cumüne<ref name=":0" />. Int'ina vedrìna missa in scia drìta de l'intrâ du salùn i se ponen vegghe di rèsti da nâve mèxima, cun di tòcchi supravisciüi du sò fasciamme e da lastra de ciungiu ch'a u cruviva. De frunte a sta vedrìna, in scia mancìna de l'intrâ, u ghe n'è in'âtra che pe' cuntru a cuntegne e mercansìe "d'acumpagnamèntu" mensunèi de d'âtu, cun de cuppe e di tundi a vernìxe negra de cuscì dìta "[[Çeràmica canpànn-a|campâna A]]", insemme a di còlli de anfu(r)e che se vegghe ch'i l'é(r)an serèi cun sti tappi fèti de natta, stagnèi cun malta da casìna, o cu'ina pigna, cu'e ninsö(r)e chi in mustra ch'e l'é(r)an parte du caregu da nâve. Inta tèrsa vedrìna, in sciu fundu du salùn, i sun cunservèi i repèrti de l'armamèntu de burdu, cumme due ''[[Fistula aquaria|fistulae]]'' de ciungiu, in [[Corzeu|crugiòlu]] e in strümèntu de ciungu cunusciüu cumme a "röa de manövra" ma daa funsiùn nu gua(r)i cè(r)a, fòscia duve(r)àu pe' fabricà de corde; de ciü, fra e côse de ciungiu, se pò ancù regurdâ in curnu ch'u l'é(r)a apesu aa nâve, daa funsiùn rituâle cuntru u percösciu. Int'ina vedrinetta scimile a sta lì i ghe sun di tòcchi d'èlmi cun crövi-cupetta e i rèsti d'in armatü(r)a, fòscia lighèi aa presènsa d'ina scorta armâ in scia nâve e, au sèntru du salùn, in mudelìn da nâve mèxima. A l'ürtimu, int'ina vedrìna missa cuntru a mü(r)aja, se ghe pò vegghe ina selesiùn de dutasiùi de burdu mensunèi de d'âtu, cun brocche, anfu(r)ette, tièi e âtru<ref name=":0" /><ref name=":2" />. === Stansie late(r)âli === Dau salùn u se passa pöi inte due salette ciü picìne, ch'e cuntegnen di repèrti d'âtra u(r)igine, che pe'u ciü i ne vegnen dau relittu da nâve rumâna ch'a l'è fundâ au largu d[[A Maina de Dian|a Ma(r)ìna de Dian]] pôcu ciü tardi da mitè du [[I secolo|primmu seculu]]. Inta primma e sun cunservèi duzze de anfu(r)e ch'e purtavan u caregu de vìn spagnollu da [[Nave rumana da Maina de Dian|nâve a ''dolia'' de Dian]], du tìpu Dressel 2/4, in gran cuèrciu e dui ''[[Dolium|dolia]]'' nu gua(r)i grossi, i ciü picìn truvèi intu relittu. Sti ''dolia'' i g'han u bullu da fabrica aa vista, a ''Hilarius M.P.'' da [[Campannia|Campania]], e ün de sti lì u presènta fina e tracce de in intervèntu pe' rangiâlu, cun de [[Gràppa (zónto)|grappe]] de ciungiu a cua de rundu(r)ìna misse a serâ de venaü(r)e ch'e s'é(r)an furmèi in scia duggia quand'a l'è stèta cötta. Rembâ aa mü(r)aja a gh'è ascì ina vedrìna cu'in lingòttu de ciungiu, dunàu dau sciù Quaglia, ch'u ne vegne dae mine(r)e d'argèntu da [[Britannia]], dund'u l'è stètu descuèrtu du [[1918]], ch'u g'ha in simma u stampu de l'[[Vespasiàn|impe(r)atû Vespasiàn]]. A segunda saletta a cuntegne pe' cuntru de dutasiùi da nâve, duve(r)èi inta cuxìna de burdu e truvèi versu a sò puppa, cumme de cupette de tèra sigilâ italica, üna cu'u bullu de ''C. Murrius'', de ''[[Olla (contenitô)|olle]]'', in murtà, de lüxèrne a vulüe, de cupette da bêve du tìpu sutì, di cuèrci da brocche e âtru, e ascì trê pedìne da zögu de veddru e di pesi picìn de ciungiu pe' pescâ. A l'ürtimu, inta vedrìna missa in sce in cantu da stansia, i ghe sun in [[Énbrexo|embrexe]], in [[Cóppo|cuppu]] e in grande cuntenitû de ciungiu; de ciü, e se ghe trövan e strümentasiùi pe'e mustre multimediâli<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il Palazzo Peloso Cepolla: il Museo Navale Romano'', pp. 94-95}}</ref>. === Mustre fisse === De lungu au primmu cian, inta cuscì dìta sâla da lugetta, a l'è missa in mustra a culesiùn de vâsi da spesiâ de l'[[Uspeâ veggiu de Santa Ma(r)ìa da Mise(r)icordia (Arbenga)|uspeâ veggiu de Santa Ma(r)ìa da Mise(r)icordia]], furmâ da in sentenâ de pèssi daa carateristica decurasiùn gianca-blö, fabrichèi [[Ceramica de Sann-a|a Sauna]] e [[Çeramica d'Arbissöa|in Arbisöa]] fra u [[XVII secolo|Seisèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]. De ciü, u gh'è ancù a mustra fissa dedicâ aa preisto(r)ia inta [[valâ du Pennavaire]], a cü(r)a de Milly Leale Anfossi e ch'a campa di mate(r)iâli truvèi inte öttu scìti dife(r)ènti, ch'i cröven in periudu de tòstu 15.000 ànni, dae cultü(r)e di caciaùi du [[Paleolìtico|paleuliticu]] fìna a rivà a l'imprinsippiu da sto(r)ia<ref name=":0" />. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12438:museo-navale-romano-albenga.pdf|tìtolo=Museo Navale Romano d'Albenga|outô=Suvrintendènsa pe'i bêni archeulogichi da Ligü(r)ia|editô=Progetto Accessit - Itinerari del patrimonio accessibile|léngoa=IT, FR|vìxita=2024-12-31}} * {{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-navale-romano|tìtolo=Museo navale romano|outô=Ministe(r)u da Cultü(r)a|léngoa=IT|vìxita=2025-01-03}} * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/museo-navale-romano.htm|tìtolo=Museo Navale Romano|outô=Cumün d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2025-01-03}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Musêi da Ligùria|Arbenga]] te1hg4ligt2t62u3awwhktl3zl8rojt 0 31825 273608 273484 2026-08-27T19:05:59Z N.Longo 12052 e 273608 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Viae Julia Augusta Aemilia-Scauri Aurelia.jpg|miniatura|300x300px|Mappa da ''Via Julia Augusta'', in viu(r)ettu, pe'a sò pursiùn inta ''[[Regio IX Liguria]]''. De russu a ''[[Via Aemilia Scauri]]'' e a ''[[Via Aurelia]]'' de blö.]] A '''''Via Julia Augusta''''', scrìtu ascì '''''Via Iulia Augusta'''''{{#tag:ref|U numme ciü cumün da vìa u ne vegne dai gran travai cumandèi da l'Augüstu, scibèn che ni alantu(r)a ni au dì d'ancöi ne secce duve(r)àu numma che ün. In [[Fransa]], pe'u tòccu a punènte d[[a Türbia]], a l'è meju cunusciüa cu'u numme ''[[Via Aurelia]]'', pe' estensciùn a l'intrega vìa pe'a [[Gallia]] du sò numme inta parte ciü vixìna aa sitè de [[Romma|Rumma]]. Stu tòccu lì u l'è de votte ciamàu fìna ''[[Via Domitia]]'', estendèndula dau [[Scciùmme Ròdano|Rodanu]] fìna aa Türbia<ref>{{Çitta|Corsi, 2007|p. 177}}</ref>. Inta [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]] u l'è in cangiu bèn duve(r)àu u numme de ''[[Via Aemilia Scauri]]'', ch'a gh'axeva au sò primmu traciamèntu.|group=n.}}, a l'é(r)a ina [[Stràdda consolâre|stradda cunsulâre]] [[Impêo Roman|rumâna]] cumisciunâ, inte l'ànnu [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], da l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]]. A sò funsiùn a l'é(r)a quella de cumpletà u culegamèntu pe' tèra fra [[Romma|Rumma]] e a ''[[Gallia Narbonensis]]'', cu'i dui tèrmi soi ch'i l'é(r)an e sitè de ''[[Placentia]]'' ([[Piaçensa|Piaxènsa]]) e de ''[[Arelate]]'' ([[Arles]])<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=via Iulia Augusta (infrastruttura viaria strada)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-08}}</ref>. == Sto(r)ia == A ''Via Julia Augusta'' a l'è stèta cumisciunâ da l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]] sciübitu dòppu a vito(r)ia rumâna in sci [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i]] de [[Àrpe Marìtime (provìnsa romànn-a)|Àrpi Marittime]], batüi du [[14 a.C.|14 primma de Cristu]]. Lungu a còsta u traciàu da vìa u repiava di percursi ciü antìghi, cumme quelli lighèi aa legenda(r)ia ''[[Via Heraclea]]'', rangièi pe' l'ucaxùn, mèntre, au de là di [[Appennìn|Apenìn]], u recarcava de stradde rumâne ciü vegge. Intu detaju, lì u gh'é(r)a a ''[[Via Postumia]]'' (fèta du [[148 a.C.|148 primma de Cristu]]) e, survetüttu, a ''[[Via Aemilia Scauri]]'' (du [[109 a.C.|109 primma de Cristu]]), che a l'imprinsippiu a chinava fina au mâ, rivandu a ''[[Vada Sabatia]]'', dund'a se zuntava cu'a vìa rive(r)asca, slungamèntu da ''[[Via Aurelia]]'' ch'u traversava ''[[Luna (colònia romànn-a)|Luna]]'' e ''[[Genua]]''<ref name=":0" />. I travai cumandèi da l'Augüstu, fèti fra u [[13 a.C.|13]] e u [[12 a.C.|12 primma de Cristu]] pe' meju(r)à i culegamènti cu'a [[Gallia]], i sun mensunèi inte iscrisiùi de pa(r)eggi ''[[Miliarium|miliaria]]'', truvèi survetüttu fra [[A Türbia]] e [[Ventemiglia|Vintimìa]] ma ascì, cu'u [[Miliarium da Ciappa|''miliarium'' da Ciappa]] ([[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]), ciü a punènte. De quelli tèmpi, a vìa a finìva pròpiu a[[a Türbia]], dund'u se tröva u [[Trofêo d'Ougósto|trufeu d'Augüstu]]<ref name=":0" />. [[Immaggine:Bornes miliaires de la Via Julia Augusta, Musée archéologique de Nice-Cimiez, France.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Di ''miliaria'' intu [[Musêo archiològico de Nìssa-Cimiez|müseu archeulogicu de Nissa-Cimiez]], quellu au sèntru u fà de rife(r)imèntu ai intervènti de l'[[Adriàn]].]] In parte ruinâ a l'imprinsippiu du [[II secolo|II seculu]], a vìa a l'è stèta rangiâ pe' vuluntè de l'impe(r)atû [[Adriàn]] fra u [[124]] e u [[125]]<ref name=":4">{{Çitta|Bruno Massabò|p. 228|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=I ponti romani di Loano lungo la Via Julia Augusta}}</ref>, cumm'u fà pröva di ''miliaria'' de quelli ànni. Da sti lì u s'è descuvèrtu che, alantu(r)a, l'imprinsippiu da ''Julia Augusta'' u l'é(r)a vegnüu u [[Sciùmme Trébia|sciümme Trebbia]] in curispundènsa de ''[[Placentia]]'', sitè au sèntru du scistema de stradde rumâne da [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. Aa sò estremitè in [[Provensa|Pruvènsa]], a vìa a l'é(r)a stèta in cangiu slungâ armenu fin'au [[scciümme Va(r)u|sciümme Va(r)u]], mèntre a pursiùn ch'a l'andexeva avanti pe' ''[[Arelate]]'', de votte cunscide(r)â ancù inta ''Julia Augusta'', a l'è meju cunusciüa cu'u numme de ''Viam Aureliam per Tusciam et Alpes Maritimas Arelatum usque'', cumm'a l'è stèta marcâ inte l'''[[Itinerarium Antonini]]''<ref name=":0">{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 231|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. Ciü avanti, passàu tòstu in seculu dai tèmpi de l'Adriàn, fra u [[211]] e u [[217]] u gh'è stètu ancù in'âtra campagna de travai, cumandâ da l'impe(r)atû [[Caracalla|Ca(r)acalla]]. A ògni moddu, ciü che a grande òpe(r)a ai tèmpi de l'Adriàn, pe'a parte da vìa inta ''[[Regio IX Liguria|Liguria]]'' u gh'è e testimunianse de intervènti intu primmu decènniu du [[II secolo|II seculu]], intu [[IV secolo|IV seculu]] e, fòscia, de di âtri ciü resènti. Pe' cuntru, i intervènti inta [[Provensa|Pruvènsa]] i ghe sun stèti zà inte l'etè d'Augüstu, cumme testimuniàu da ''miliaria'' du [[I secolo|I seculu]] du [[Tibêio|Tibe(r)iu]], du [[Claudio|Claudiu]] e du [[Nerón|Ne(r)ùn]]. Passàu i travai de l'[[Adriàn]] e du [[Caracalla|Ca(r)acalla]], ch'i l'han inte(r)esàu a vìa intrega, inte sta pursiùn u n'è stètu cumandàu di âtri da l'[[Aoreliàn|Aureliàn]] e dau [[Marcus Aurelius Probus|Prôbu]], intu [[II secolo|II seculu]], e dai [[Tetrarchîa de Diocleçiàn|tetrarchi]] e dau [[Costantìn I|Custantìn]], intu [[IV secolo|IV seculu]]. Ancù de dòppu, i ürtimi travai ch'u gh'è de mensiùi i sun quelli du [[V secolo|V seculu]]<ref name=":0" />. A dife(r)ènsa d'âtre vìe rumâne, a ''Julia Augusta'' a l'ha cunservàu ina funsiùn impurtante bèn dòppu da [[Chéita de l'Inpêio Romàn|caütta de l'impe(r)u]] grassie ai intervènti de cumünitè de muneghi, survetüttu [[Órdine benedetìn|benedetìn]], ch'i g'han dètu recattu e i l'han tegnüa duvèrta. Intu detaju, fra de quelli ch'i gh'axevan da fà cu'e regiùi traversèi daa vìa, se pò regurdà i munastèi e e abasìe [[Abaçîa de Lerìn|de Lerìn]], [[Gêxa de Sàn Stêva (Zêna)|de San Steva]] de [[Zena]]<ref group="n.">Scicumme ch'u cuntrulava, pe' dunasiùn de l'[[Adelaide de Süsa]], u prinsipàu de ''Villaregia'', dund'u gh'è au dì d'ancöi u paìse de [[San Steva a Mâ|San Steva]].</ref>, [[Abasìa de San Martìn (Arbenga)|de San Martìn de l'Ìsu(r)a]] d'[[Arbenga]], [[Abasia de San Pêru in Varatella|de San Pe(r)u in Varatella]] de [[Tuiran|Tui(r)àn]], [[Abaçîa de Ferània|di Santi Pe(r)u e Paulu]] de [[Frania|Ferania]] ([[Còiri|Cai(r)u]]), [[Abaçîa de Sàn Sarvòu (Giusvàlla)|de San Sarvatû]] de [[Giusvala|Giüsvalla]], [[Abaçîa de Sàn Conbàn (A Ciànn-a)|de San Cu(r)umbàn]] a [[Lodisiu]] d[[A Ciana|a Ciâna]], [[Abaçîa de Sànta Giustìnn-a|de Santa Giüstina]] de [[Sezzadio|Sesadiu]], [[Abaçîa de Sàn Pê de Preçipiàn|de San Pe(r)u]] de [[Persipiàn|Precipiàn]] ([[E Vignöe|E Vignö(r)e]]) e [[Abaçîa de Sàn Conbàn (Béubbio)|de San Cu(r)umbàn]] de [[Béubbio|Böbbiu]]. A ''Julia Augusta'' a l'ha dunca piàu pe' di seculi a funsiùn de "vìa marenga", vegnindu duve(r)â scìa dai pelegrìn che pe'i cumèrci cu'a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], dunde se viagiava survetüttu i prudüti da tèra e a sâ<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriella Airaldi|tìtolo=Storia della Liguria vol. II - Il caso di Bobbio e delle "vie marenche"|ànno=Utubre 2009|editô=Ed. Marinetti 1820|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=110-120|ISBN=978-88-211-8032-3}}</ref>. == Descrisiùn == === Percursu === ==== Primmu toccu ==== {{Màppa de localizaçión+|NordItalia|width=500|caption=I scìti d'etè rumâna traversèi daa vìa pe'u sò tòccu fra [[Lombardïa|Lumbardia]] e [[Piemonte|Piemunte]] d'ancöi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=45.053475|long=9.694746|position=right|label=''[[Placentia]]''|mark=City locator 5.svg|link=Placentia}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=45.062162|long=9.261191|position=topright|label=''[[Camillomagus]]''|mark=City locator 5.svg|link=Camillomagus}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=45.014114|long=9.123578|position=bottomright|label=''[[Clastidium]]''|mark=City locator 5.svg|link=Clastidium}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=44.992670|long=9.008667|position=topleft|label=''[[Iria]]''|mark=City locator 5.svg|link=Iria}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=44.896660|long=8.864128|position=left|label=''[[Derthona]]''|mark=City locator 5.svg|link=Derthona}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=44.675145|long=8.467546|position=left|label=''[[Aquae Statiellae]]''|mark=City locator 5.svg|link=Aquae Statiellae}} }} A ''Via Julia Augusta'' a partìva d'in ''[[Placentia]]'', sitè rumâna ch'a l'è vegnüa a [[Piaçensa|Piaxènsa]] da giurnâ d'ancöi, o fòscia de pôcu ciü a punènte, da l'atraversamèntu du [[Sciùmme Trébbia|sciümme Trebbia]]. U primmu tòccu da vìa, de lì fina a [[Turtonn-a|Turtûna]], u l'é(r)a grossu moddu in cumün cu'a ''[[Via Postumia]]'', ch'a ghe curìva in pa(r)alêlu a ina distansa de ciü o menu in chilòmetru. Fra i sèntri traversèi inta primma parte da stradda i se ponen regurdà ''[[Camillomagus]]'', de prubabile intu terito(r)iu da mudèrna [[Broni]], ''[[Clastidium]]'', ancöi [[Casteggio|Casteggiu]], e ''[[Iria]]'', [[Voghera|Vughe(r)a]], pe' rivà cuscì a ''[[Derthona]]''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Maria Grazia Dapuzzo|tìtolo=Piovera e il suo territorio|url=https://books.google.it/books?id=2JJlV5pOu4wC|ànno=2007|editô=Alinea Editrice|çitæ=Fi(r)ènse|léngoa=IT|p=90|ISBN=88-6055-156-0}}</ref>. Sciurtìa d'in ''Derthona'' a ''Julia Augusta'' a menava dunca pe' ''[[Aquae Statiellae]]'', l'[[Acqui Terme|Acqui Tèrme]] rumâna, cumensandu cu'u traversamèntu du [[Screivia|sciümme Scrivia]]. Inte sta pursiùn, scibèn che cun de interusiùi, a vìa a l'è restâ bèn aa vista pe' de lungu, grassie au fètu d'êsse stèta traciâ in sc'in percursu arsàu rispettu ai campi cürtivèi, ch'u g'ha dètu u survenumme de "Vìa Levâ"<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|p. 35}}</ref>. Intu detaju, passàu u Scrivia, a cuntinuava drìta in diresiùn süd-ovest, cun de sò tracce ch'e sun stète truvèi tantu intu cumün de Turtûna cumme inta lucalitè de San Quirico de [[Bosco Marengo|Boscu Marengu]] e de Retorto de [[Predosa|Predûsa]], dund'a l'é(r)a larga 7 metri e mezzu. Passàu e testimunianse inte lucalitè de Boschi e de Cascìna Marachìn de [[Sezzadio|Sesadiu]], n'è stètu truvàu pa(r)egge ascì intu cumün de [[Castelnuovo Bormida|Casternövu Burmia]], dund'a curispundeva grossu moddu aa viabilitè d'ancöi. Daa vixìna [[Rivalta Bormida|Rivalta Burmia]] u ne vegne ancù in ''miliarium'', du che nu s'è sarvàu u nüme(r)u, ch'u remunte(r)eva ai ànni [[367]]-[[375]]<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|pp. 38-40}}</ref>. A vìa a traversava dunca a [[Sciümme Burmia|Burmia]] e a l'andaxeva avanti a custezâla d'in scia zìna de mancìna<ref name=":1" />, pe' passà intu cumün de [[Strevi]], dunde n'è stètu truvàu pa(r)egge testimunianse. S'intrava cuscì in [[Acqui Terme|Acqui]], dund'a vìa a vegnìva u decümàn màscimu da sitè e dunde, fòscia, a se deramava inte dui percursi ch'i passavan a meridiùn e a setentriùn du sèntru de ''[[Aquae Statiellae]]''. Inta pursiùn ürbâna a l'é(r)a cu'in fundu a "[[basulàu]]" e larga fra 6,5 e 7 metri, scibèn che n'è stètu truvàu ciü livelli a de prufunditè dife(r)ènti, ch'i ne vegnen dai intervènti fèti intu cursu di seculi<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|pp. 40-45}}</ref>. D'in Acqui a vìa a l'andaxeva avanti a muntà sciü pe'a [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Touring Clüb Italiàn|tìtolo=Le strade dell'Italia romana|url=https://books.google.com/books?id=N-NlS_8TOaYC|ànno=2004|editô=Touring|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=175|ISBN=88-365-3295-0}}</ref>, cun di rèsti du sò passaggiu ch'i sun stèti descuvèrti intu cumün de [[Terzo (Italia)|Tèrsu]] e u tupònimu de "Levâ" ch'u s'è cunservàu inte quellu de [[Bistagno|Bistagnu]]. Aa fìn da pursiùn piemuntese, inta regiùn da Ciapetta du cumün de [[Ponti (Italia)|Punti]], di scâvi fèti du [[1979]] i l'han purtàu aa lüxe ciü tòcchi da vìa, ch'i se zunzen aa descuvèrta d'in ''miliarium'', u nüme(r)u 149, ciantàu inte l'ucaxùn di travai cumisciunèi dau [[Caracàlla|Ca(r)acalla]]<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|pp. 46-47}}</ref>. ==== Ligü(r)ia ==== {{Màppa de localizaçión+|IT-LIG|float=left|width=500|caption=I scìti d'etè rumâna traversèi daa vìa pe'u sò tòccu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.486179|long=8.306101|position=topleft|label=''[[Crixia]]''|mark=City locator 5.svg|link=Crixia}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.399268|long=8.274561|position=topleft|label=''[[Calanicum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Calanicum}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.310810|long=8.396560|label=|mark=Pont.svg|link=Rian d'i Tecci}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.271440|long=8.438221|label=''[[Vada Sabatia]]''|mark=City locator 5.svg|link=Vada Sabatia}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.206360|long=8.367380|label=|mark=Pont.svg|link=Rian de Punci}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.188368|long=8.355736|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumônu in-scia sciüméra Susà}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.172551|long=8.247188|position=left|label=''[[Pollupice]]''|mark=City locator 5.svg|link=Pollupice}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.123405|long=8.251183|label=|mark=Pont.svg|link=U Puntettu}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.118004|long=8.247106|label=|mark=Pont.svg|link=U Puntassu}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.049250|long=8.213124|label=''[[Albingaunum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Albingaunum}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.949821|long=8.107690|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium da Ciappa}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.910077|long=8.080364|label=''[[Lucus Bormani]]''|mark=City locator 5.svg|link=Lucus Bormani}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.869844|long=8.002585|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn in sciu Prìn}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.843916|long=7.904341|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn de Porciana}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.835570|long=7.868040|position=top|label=''[[Costa Balenae]]''|mark=City locator 5.svg|link=Costa Balenae}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.820967|long=7.782928|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn in sciu Rian de San Lazzaru}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.817050|long=7.775005|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn in sciu Rian da Fuxe}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.788984|long=7.626722|label=''[[Albintimilium]]''|mark=City locator 5.svg|link=Albintimilium}} }} A ''Via Julia Augusta'', intrâ inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi, a muntava pe' de lungu sciü pe'a [[Burmia (valä)|valâ]] da [[Burmia de Spignu]], traversandu cuscì e due ''[[mansio]]'' de ''[[Crixia]]'', intu cumün d[[A Ciana|a Ciâna]], e de ''[[Calanicum]]'', situâ inta regiùn fra [[Còiri|Cai(r)u]], [[Còrcre|Carca(r)e]] e [[Cadebunn-a|Cadebùna]]. De prubabile a passava pöi pe' [[Bragn|Bragnu]], rivandu a [[L'Atè|L'Artâ]] pe' traversà cuscì i [[Appennìn|Apenìn]] in curispundènsa da [[Còlle de Cadebonn-a|Colla de Cadebùna]]<ref name=":2" />. De de lì, u cumensa in trètu ch'u l'è stètu bèn recustruìu grassie aa presènsa di rèsti d'ina duzêna de punti, intreghi o in ruìna, ch'i l'é(r)an parte da ''Julia Augusta'', scibèn che inta regiùn nu ghe seccen de gran testimunianse d'âtru genere de quelli tèmpi<ref name=":0" />. [[Immaggine:Il Terzo ponte Romano di Quiliano -Savona.tif|miniatura|250x250px|Ün di punti rumèi in sciu [[Riàn di Tecci]]]] A primma se(r)ie de strutü(r)e, dunde a vìa a cumensava a chinà versu u mâ, a l'è quella di sètte punti da valâ du [[Riàn di Tecci]] che, cu'u sò camìn strêtu e pìn de regi(r)i, u l'axeva ubligàu i rumèi a traversâlu ciü votte. De cuntru, ciü a valle i mancan di rèsti pe' l'atraversamèntu da [[Sciumèa Cügèn|scciümè(r)a de Quiliàn]], che fòscia a l'é(r)a traversâ inta regiùn da Pilla Lunga, vixìna au scìtu de [[Gexa de San Pé in Carpignàn|Carpignàn]], o ciü versu u mâ, tantu che di scâvi fèti da vixìn au [[Punte d'i Saraceni|punte]] de [[Zinöa|Zinö(r)a]], ch'u remunta au [[XIV secolo|Quattrusèntu]], i l'han descuvèrtu in risö de l'etè rumâna pròpiu sutta ai rèsti d'in âtru de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], pa(r)eggiu a quellu in sciu punte. A ''Julia Augusta'' a se zuntava dunca cu'a vìa rive(r)asca ch'a ne vegniva d'in ''[[Savo]]'', pe' rivà cuscì in ''[[Vada Sabatia]]'', dund'a a custezava due de necròpuli da sitè, in curispundènsa da [[Gexa de San Giuan Battista (Vuè)|gêxa de San Giuànni]] e de l'area indüstriâle<ref name=":3" />.[[Immaggine:Val Ponci - Ponte delle Fate.JPG|miniatura|250x250px|U [[Punte de Fôie|punte de Fâte]], ün di sinque in sciu [[Riàn de Punci]]|sinistra]] Rivâ a [[Spoturnu|Sputurnu]], de de lì a muntava versu [[Magnùn]], inte l'entrutèra, pe'e cundisiùi troppu assidentèi da còsta<ref name=":3">{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 238|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. Pe' turnà in sciu mâ a chinava dunca pe'a valâ du [[Riàn de Punci]], âtru scìtu dund'i se ponen vegghe i rèsti de sinque punti, cun trèi de sti lì intreghi au puntu da passaghe ancù de stradda in simma. I punti da valâ, ch'i g'han dètu ascì u numme, inte l'urdine i sun u [[Punte de Magnùn (Finô)|punte de Magnùn]], u [[Punte de l'Ègua (Finô)|punte de l'Ègua]], u [[Punte de Voze (Finô)|punte de Voze]], u [[Punte Surdu (Finô)|punte Surdu]] e u [[Punte de Fôie|punte de Vèrzi]] o de Fâte, u meju cunservàu<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/la-val-ponci/|tìtolo=La Val Ponci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2025-02-14}}</ref><ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 238-246|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. Chinèi inta valâ da [[Sciüméra Susà|Susà]], u percursu da vìa u nu l'è gua(r)i cè(r)u, menu che pe'i rèsti du pilùn d'in punte inglubèi inta zìna mancìna da Susà. De de lì, a muntava fòscia pe' [[Lacremô|Lacremâ]] e [[San Benardìn (Finô)|San Benardìn]], pe' chinâ da [[Pèrti]] inta valâ du [[Sciüméra Pora|Po(r)a]], identificàu cu'u ''fluvius Lucus'' in scia ''[[Tabula Peutingeriana]]''<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 246-247|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. In scia Po(r)a u ghe duveva êsse in punte, fòscia missu in sci cunfìn fra [[Côrxi|Carxi]] e [[Finô|Finâ]], dunde inti [[Anni 1990|ànni Nuvanta]] s'è descuvèrtu i rèsti de due pille, che pe(r)ò e sun de difissile datasiùn e de segü(r)u u frütu de ciü intervènti<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 248-249|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. versu punènte, a ''Julia Augusta'' a scartava cuscì i rivasùi du [[Côu da Crôvas̠òppa|Câu da Cravasöppa]] muntandu sciü pe' [[Gura|Gu(r)a]], dunde, inti àtti de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], a l'è mensunâ ina ''via romera'', pe' chinâ dunca inta ciâna d[[a Prìa]]<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 247|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. [[Immaggine:Pontàsso (Lêua) - vìsta (2).jpg|miniatura|250x250px|E ruìne d[[u Puntassu]], a [[Löa]]]] Inte sta pursiùn da ''Julia Augusta'', missa in sciu sò percursu o ligâ a sta chi cu'ina deramasiùn, se duveva truvà a ''mansio'' de ''[[Pollupice]]'', scìtu nu bèn identificàu che de prubabile u l'é(r)a fra i terito(r)i d[[a Prìa]] e de [[Giüstexine|Giüstènexi]]. Andandu apröu a di rèsti truvèi inte sta ciâna, a vìa, chinâ d'in [[Ver̭éssu|Ve(r)ézzi]], a menava pe' [[Borṡi|Bòrzi]] e a traversava u [[Riàn de Butassàn|Riàn de Butasàn]] pe' rivà inta regiùn da Valle, passandu dae parte da [[Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu (Borṡi e Veressi)|Madònna du Bun Cunseju]], de sutta au [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]]. Passàu a regiùn de l'Arbascu, a curìva da vixìn aa [[Santuâiu de Nòstra Scignùa du Sucûrsu (A Prìa)|Madònna du Sucursu]] pe' traversà u [[Scciumêa Maémua|Ma(r)emua]] ciü a munte di punti mudèrni. A cuntinuava pöi in sce rìve ciü basse du [[Còlla du Trabichettu|Trabuchettu]], pe' traversà u Riàn di Punti e muntà sciü pe'u Pözzu di Curtesi, cuntinuandu pe'a cuscì dìta Vìa di Curtesi e, rivâ a [[Löa]], passandu sutt'au pözzu de [[Conventu de Munte Carmèllu (Löa)|Munte Carmélu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=[[Paolo Accame]]|ànno=1889|tìtolo=La via Aurelia ed il Pollupice nel territorio di Pietra Ligure|revìsta=Giornale ligustico di Archeologia, Storia e Letteratura|volùmme=Vul. XVI|pp=246-247|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/677626f216b1cbca2b78281f4f7892b9.pdf}}</ref>. De de lì a vìa a turnava ciü vixìn au mâ, cu'in tòccu drìtu de 600&nbsp;m ch'u pò êsse marcàu cun gran precixùn pe'a presènsa de ruìne de dui punti: [[u Puntettu]] in sciu [[Riàn di Gazzi]] e [[u Puntassu]] in sciu [[Riàn Cazasse|Rian Cazasse]]<ref name=":4" />. A ''Julia Augusta'' a menava cuscì pe' [[Arbenga]] passandu in sciu [[Cadansiu|Câu d'Ansiu]] o du Se(r)iâ, scìtu dund'u s'è truvàu ina [[Cippu de Didio Calinicus|lapide dedicâ ae dee matrùne]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=[[Paolo Accame]]|ànno=1889|tìtolo=La via Aurelia ed il Pollupice nel territorio di Pietra Ligure|revìsta=Giornale ligustico di Archeologia, Storia e Letteratura|volùmme=Vul. XVI|p=247|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/677626f216b1cbca2b78281f4f7892b9.pdf}}</ref>.[[Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|U tòccu, fòscia, u(r)iginâle da vìa fra [[Arbenga]] e [[Arasce|A(r)asce]]]] Inta [[Ciâna d'Arbenga]], cu'in percursu ch'u l'è restàu pa(r)eggiu fina inte l'Etè de Mezzu, se passava da vixìn aa [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]] pe' traversà pöi [[a Sènta]] grossu moddu dae parte du [[Punte Lungu (Arbenga)|Punte Lungu]], che pe(r)ò nu l'è cè(r)u s'u se truvasse pròpiu in sciu sò percursu. A vìa, passâ davanti aa [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], a l'intrava dunca in [[Arbenga Veggia]], traversandula pe'u sò càrdu màscimu, ancöi [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], pe' andà cuscì versu a culìna du [[U Munte (Arbenga)|Munte]], passandu vixìn aa [[Gêxa de San Pe(r)u (Arbenga)|gêxa de San Pe(r)u]], au [[Cunventu de San Calòcciu (Arbenga)|cunvèntu de San Calòcciu]] e a l'[[Abasìa de Santa Ma(r)ìa e San Martìn (Arbenga)|abasìa de Santa Ma(r)ìa e San Martìn]]. De dòppu a vìa a se spartìva inte dui percursi, ün ch'u passava ciü in âtu, in scia custe(r)a de culìne, e l'âtru ch'u l'è quellu ch'u se pò traversà ancù au dì d'ancöi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|pp=169-176|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|capìtolo=Le strade esterne alla città ed i sobborghi}}</ref>. Fra e testimunianse rumâne ciü impurtanti facièi in scia vìa, se pò regurdà [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]], munümèntu fünebre "a pilla" du [[II secolo|II seculu]], l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] de ''[[Albingaunum]]'' e, lungu a vìa in diresiùn d'[[Arasce|A(r)asce]], e ruìne de öttu munümènti fünebri. De ciü, pe' in curtu tòccu a punènte du [[Munümèntu A (Arbenga)|munümèntu A]], se tröva ina pursiùn de risö ch'u pà quellu u(r)igina(r)iu da vìa rumâna, chi larga 3,50&nbsp;m<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=160-167|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref>. Traversèi i terito(r)i d'[[Arasce|A(r)asce]] e de [[L'Aigheuja|Leigueja]] cu'in percursu che, de prubabile, u se faxeva ciü vixìn au mâ, a vìa a schivava u passaggiu pe'u [[Còvu de Mée|Câu de Mè(r)e]] muntandu sciü pe' [[Còlla Micheri|Colla Miche(r)i]], de dund'a chinava inta [[Valâ du Mérula|valâ du Me(r)ula]] pe'u pözzu du [[Castellu d'Andôa|Castéllu]], traversandu a scciümè(r)a dae parte du [[Punte rumanicu (Andôa)|punte rumanicu]]. Rivâ intu scìtu da [[Gexa de San Giuvanni Battista (Andôa)|cêve de San Giuànni]], a vìa a muntava sciü pe'u [[Munte Ciappa]], pe' chinà inta [[Valâ du Steria|valâ du Ste(r)ia]] passandu pe'u paìse da [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]. Chi, in sce culìne a levante du paìse, u l'è stètu descuvèrtu in rè(r)u ''miliarium'' de l'etè d'[[Aogusto|Augüstu]], u nüme(r)u 553, ancöi cunservàu inta [[Capella de San Giacumu (Ciappa)|capeletta de San Giacumu]], intu campusantu du pòstu<ref>{{Çitta web|url=https://www.mariovassallo.it/julia-augusta.php|tìtolo=Julia Augusta|outô=Mario Vassallo|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Turnâ in scia còsta, inta ciâna du Diàn, a vìa a l'incuntrava a ''mansio'' de ''[[Lucus Bormani]]'', cun di rèsti ch'i sun stèti truvèi a[[A Maina de Dian|a Ma(r)ìna de Diàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309400|tìtolo=LUCUS BORMANI (insediamento urbano)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref> e inta burgâ da [[Santuâiu da Nòsscia Scignùa da Rûve (San Bertumê)|Ruve]] de [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]{{#tag:ref|Intu detaju, u l'è stètu prupòstu che i rèsti da ''mansio'' i seccen quelli truvèi aa Madònna da Rûve mèntre quelli aa Ma(r)ìna de Diàn, i sa(r)evan de culegà aa presènsa d'in ''vicus''<ref>{{Çitta|Corsi, 2007|pp. 183-184}}</ref>.|group=n.}}, dund'u s'è descuvèrtu quellu ch'u pà in tòccu du risö da vìa<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309194|tìtolo=Mansio romana Loc. LA ROVERE (sito pluristratificato)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. [[Immaggine:Tratto dela via Julia augusta.jpg|miniatura|250x250px|Tòccu da vìa in mustra au [[Müseu Bicknell]] d[[A Burdighea|a Burdighe(r)a]], descuvèrtu a l'intrà de ''[[Albintimilium]]'']] Traversàu a valle d'[[Inéia|Ineja]] a vìa a passava pe'[[u Portu]], u ''[[Portus Mauricii]]'' fòscia de fundasiùn rumâna, pe' chinà au [[Turente Prìn|Prìn]]. Lì u sò percursu u se fà turna cè(r)u grassie ai rèsti du [[Punte rumàn in sciu Prìn|punte ch'u traversava u riàn]] e pe'a descuvèrta d'in tòccu da vìa mèxima<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263690|tìtolo=Ponte romano sul Torrente Prino (ponte, infrastruttura viaria) - Imperia (IM) (Età romana)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309200|tìtolo=TRATTO VIA JULIA AUGUSTA (infrastruttura viaria strada)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Ciü a punènte, passàu u [[Punte rumàn de Porciana|punte in sciu Riàn da Tûre]] a [[San Steva a Mâ|San Steva]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263613|tìtolo=Ponte romano sul Rio della Torre (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>, a vìa a passava pe'a ''mansio'' de ''[[Costa Balenae]]'', intu cumün d[[A Riva (cumüna)|a Rìva]], e a traversava a [[Valà de l'Argentìna|valâ de l'Argentìna]] fina au [[Cavu de l'Arma|Câu de l'Arma]], dund'a l'è stèta truvâ ina [[Villa rumana de Büssana|villa d'etè rumâna]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309682-0|tìtolo=Villa romana di BUSSANA (insediamento, villa) - Sanremo (IM) (Età romana imperiale)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Intu terito(r)iu de [[Sanremu|Sanremmu]], passàu u [[Turente Armea|turènte Armea]] de pôcu ciü a l'entrutèra, a ''Julia Augusta'' a turnava in sciu mâ lungu u percursu de l'[[Stradda Statâle 1 Aurelia|Aurelia]], andandughe apröu fìna au rundò Garibaldi, slargàu caciandu zü e ruìne du [[Punte rumàn in sciu Rian de San Lazzaru|punte rumàn]] in sciu [[Riàn de San Lazzaru|Riàn de San Lazza(r)u]]. De de lì a vìa rumâna a passava pe'u camìn de vìe Palazzo e Corrado d'ancöi, cu'in aretramèntu in curispundènsa di rèsti, interèi, du [[Punte rumàn in sciu Rian da Fuxe|punte in sciu Riàn da Fuxe]], da vixìn au scìtu d'in'âtra [[Villa rumana da Fuxe|villa rumâna]]. A vìa a turnava cuscì in scia sede de l'Aurelia fina au [[Cavu Negru|Câu Negru]], dund'a vegniva de pôcu ciü luntâna dau mâ. De ciü, int'in mumèntu e int'in scìtu nu meju marcàu, ''in oppido Sancti Romuli'' u l'é(r)a stètu truvàu in ''miliarium'' da vìa, u n° 579, cunservàu pe' pa(r)eggi ànni inta [[Geixa de San Steva (Sanremu)|gêxa de San Steva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/238-storia-di-sanremo-2-parte.html?start=1|tìtolo=STORIA DI SANREMO - 2^ Parte - 2 - La via Julia Augusta|léngoa=IT|vìxita=2024-02-16}}</ref>. Intu sò ürtimu tòccu lìgü(r)e, a ''Julia Augusta'' a curìva lungu a ciâna custe(r)a a levante de [[Ventemiglia|Vintimìa]], pe' rivà cuscì inta sitè e ''[[municipium]]'' de ''[[Albintimilium]]'', dund'a ne faxeva da decümàn màscimu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/index.php/strade-locali/363-percorsi-di-crinale-e-incroci|tìtolo=Antiche strade|outô=Luigino Maccario|dæta=27 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Inta sitè intemelia, inta cripta da [[Geixa de San Miché (Ventemiglia)|gêxa de San Michê]], u se cunserva ascì in ''miliarium'' de l'etè du [[Caracalla|Ca(r)acalla]], u nüme(r)u 590<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', pp. 131-132}}</ref>. Ciü a punènte, a vìa a sciurtìva d'inta sitè passandu grossu moddu pe' [[Porta Canarda (Ventemiglia)|Pòrta Canarda]], mèntre inta ciâna de [[Laite (Ventemiglia)|Lète]] se n'è truvàu de pursiùi grassie a scâvi archeulogichi, cuscì cumme inti giardìn de [[Villa Hambury|Vìlla Hambury]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309504|tìtolo=TRACCIATO DELLA VIA ROMANA IULIA AUGUSTA (strada, infrastruttura viaria) - Ventimiglia (IM) (I a.C)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>, dund'u ghe duveva êsse u ''miliarium'' n° 594<ref name="archeo-alpi-maritimi" />. Da vixìn au cunfìn cu'a [[Fransa]], ai [[Bausi Russi|Bâsi Rusci]], faciàu in sciu mâ se ghe tröva ancù in segnu du passaggiu da vìa, cu'in âtu taju inta rìva de prìe, mèntre u punte rumàn ch'u gh'é(r)a u l'è stètu caciàu zü a l'avertü(r)a da [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309396|tìtolo=AVANZI DELLA VIA ROMANA TAGLIATA NELLE ROCCE (tracciato viario, infrastruttura viaria) - Ventimiglia (IM) (I a.C)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. ==== Fransa ==== {{Màppa de localizaçión+|FR-PAC|width=500|caption=I scìti d'etè rumâna traversèi daa vìa pe'u sò tòccu inta [[Fransa]] d'ancöi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.758400|long=7.473530|position=bottomright|label=''[[Lumone]]''|mark=City locator 5.svg|link=Lumone}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.761400|long=7.457573|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium 600 da Via Julia Augusta}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.744778|long=7.401803|position=top|label=''[[Alpe Summa]]''|mark=City locator 5.svg|link=Alpe Summa}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.715783|long=7.271833|position=left|label=''[[Cemenelum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Cemenelum}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.580834|long=7.123889|position=bottomright|label=''[[Antipolis]]''|mark=City locator 5.svg|link=Antipolis}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.432900|long=6.736900|position=top|label=''[[Forum Julii]]''|mark=City locator 5.svg|link=Forum Julii}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.426200|long=6.432500|position=bottom|label=''[[Forum Voconii]]''|mark=City locator 5.svg|link=Forum Voconii}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.426900|long=6.222500|position=top|label=''[[Matavo]]''|mark=City locator 5.svg|link=Matavo}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.408900|long=5.924700|position=bottom|label=''[[Turris]]''|mark=City locator 5.svg|link=Turris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.472144|long=5.592173|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de Favary}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.531127|long=5.454025|position=bottom|label=''[[Aquae Sextiae]]''|mark=City locator 5.svg|link=Aquae Sextiae}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.608173|long=5.173973|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de Bidoussanne}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.597628|long=5.209083|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de Caseneuve}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.618925|long=5.124984|position=top|label=''[[Pisavis]]''|mark=City locator 5.svg|link=Pisavis}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.629000|long=5.057323|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du petit Merle}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.643421|long=5.016181|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du Merle}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.660822|long=4.961430|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de la Calanque}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.713016|long=4.808451|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du mas Chabran}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.717982|long=4.783929|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du Paradou}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.721155|long=4.777173|position=top|label=|mark=Pont.svg|link=Punte du Burlande}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.734865|long=4.740569|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du château d'Estoublon}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.768333|long=4.695833|position=top|label=''[[Ernaginum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Ernaginum}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.676650|long=4.627803|position=bottom|label=''[[Arelate]]''|mark=City locator 5.svg|link=Arelate}} }} Intrâ in [[Fransa]], a ''Via Julia Augusta'' a traversava a ciâna du [[Garavan|Garavàn]] da vixìn au mâ, dund'i ghe duveva êsse i ''miliaria'' nüme(r)u 595 e 596, pe' passà inte quella de [[Mentun|Mentùn]], cu'u n° 597 ch'u l'è stimàu in curispundènsa di Giardìn Biovès, piandu dunca a diresiùn de l'Avenue Général de Gaulle. Rivâ a [[Carnolès]], intu cumün de [[Rocabrüna]], a vìa a passava grossu moddu pe'a mudèrna Rue Paul Morilot. De pôcu a l'entrutèra u gh'é(r)a l'atraversamèntu du [[turènte de Gòrbiu]], in curispundènsa du miju n° 598, e de de lì se traversava u [[Cavu Martìn|Câu Martìn]] a l'artessa du mudèrnu Chemin de Fontanouille. Turnèi a custezà u mâ, in scia pursiùn pe'u ''miliarium'' nüme(r)u 599, se truvava a stasiùn de ''[[Lumone]]'', supravisciüa inte ruìne d'in [[Mausuleu de Lumone|mausuléu]] faciàu pròpiu in scia vìa; de de lì, u ne partìva ascì ina deramasiùn ciü bassa pe'u ''[[Portum Herculis]]'', ancöi [[Mu̍negu-A̍utu|Munegu]]<ref name="archeo-alpi-maritimi">{{Çitta web|url=https://www.archeo-alpi-maritimi.com/viajulia_turbie_vintimille.php|tìtolo=Via Julia entre la Turbie et Vintimille|léngoa=FR|vìxita=2025-02-17}}</ref>. versu punènte, se muntava dunca a[[a Türbia]] pe' in percursu ch'u se semejava a quellu de stradde de Paul Doumer, de Pierre Curie e de Villarem, pe' rivà au scìtu dund'u s'è descuvèrtu i rèsti du ''miliarium'' n° 600, au fundu de stu viâle. Se traversava cuscì u valùn du Ramingao dae parte du [[Punte du Ramingao|punte veggiu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeo-alpi-maritimi.com/viajulia_ramingao_rcm.php|tìtolo=Pont du Ramingao - Roquebrune Cap-Martin|léngoa=FR|vìxita=2025-02-17}}</ref>, muntandu sciü pe'e stradde de Georges Drin e de Bon Voyage, cu'u ''miliarium'' n° 601 ch'u duveva êsse aa sò fìn. Se andaxeva avanti pe'a cuscì dìta "vìa rumâna", passandu ascì e prìe n° 602 e 603 e muntandu sciü pe'u camìn de San Roccu, ai pèi d'ina câva d'alantu(r)a. Piàu dunca u camìn de Fontvielle, se passava u ''miliarium'' n° 604<ref name="archeo-alpi-maritimi" /> pe' intrà cuscì aa Türbia dunde, du [[6 a.C.]], u [[Senâto romàn|Senàu de Rumma]] u l'axeva fètu ti(r)à sciü in [[Trufeu de Arpe|gran trufeu]] pe' regurdà a vito(r)ia d'[[Aogusto|Augüstu]] in sce gènte de Arpe, missu in simma aa muntâ ciü impurtante da vìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.marventimiglia.it/iulia-augusta|tìtolo=Via Iulia Augusta|outô=Museo Civico Archeologico Girolamo Rossi|léngoa=IT|vìxita=2025-02-17}}</ref>. [[Immaggine:La Turbie BW 1.JPG|sinistra|miniatura|250x250px|U [[Trufeu de Arpe|trufeu d'Augüstu]] a[[a Türbia]], l'antìga ''Alpe Summa'', in sciu passu ciü âtu da vìa]] Traversàu a Türbia a ''Julia Augusta'' a l'andaxeva apröu au stradùn de punènte, passandu u ''miliarium'' n° 605, pe' pöi pià u percursu da Route départementale N°2204 e, dunca, u camìn de l’Esparaye intu cumün de [[La Trinité]], dund'u l'è stètu descuvèrtu u ''miliarium'' n° 606. A vìa a cuntinuava versu punènte pe'u valùn du [[Laghet|Laghettu]], dund'u gh'é(r)a u miju n° 607 e u 608, mèntre u 609 u duveva êsse in scia cruxe(r)a fra l'Avenue de André Theuriet e u valùn de Font Sant. A vìa a chinava dunca intu valùn du [[Paillone|Pajùn]], cu'u ''miliarium'' n° 610 dau [[campu da balùn de l'Oli]] e u n° 611 dau punte de l'autustradda, pe' traversà u sciümme da l'[[Abasìa de Saint Pons (Nissa)|abasìa de Saint Pons]], au miju 612<ref name="archeo-alpi-maritimi2">{{Çitta web|url=https://www.archeo-alpi-maritimi.com/turbienice.php|tìtolo=Via Julia entre la Turbie 06320 et Le Var|léngoa=FR|vìxita=2025-02-17}}</ref>. De de lì, a ''Julia Augusta'' a piava, tajandula, a "Voie Romaine", pe' intrà dunca inte l'antìga sitè de ''[[Cemenelum]]'', ancöi u quartê de [[Cimiez]], dund'u gh'é(r)a u ''miliarium'' n° 613. Passâ l'Avenue de Brancolar, a vìa a piava u Chemin de la Galère, l'Avenue des Mimosas e, fòscia, u Chemin de Gairaut, pe' rivà au miju 614 dae parte da Fontaine du Temple. Ciü a punènte u camìn da vìa u vegne menu cè(r)u, cu'a duggia puscibilitè ch'a passesse in sce culìne a setentriùn da sitè o ciü vixìn au mâ, rivandu a traversà u [[sciümme Va(r)u]] a in'artessa scunusciüa<ref name="archeo-alpi-maritimi2" />. [[Immaggine:Decumanus Cemenelum.JPG|miniatura|250x250px|Panu(r)amma di scâvi de ''[[Cemenelum]]'']] A punènte de [[Nissa]] a vìa a traversava u terito(r)iu du mudèrnu cumün de [[La Gaude]], dund'u se tröva in cenutaffiu e in punte de prìa de l'etè rumâna, pe' rivà dunca in [[Antibu]], l'''[[Antipolis]]'' di tèmpi di rumèi. De de lì a vìa a l'andaxeva apröu au percursu da mudèrna [[Route nationale 7 (Frànsa)|Route nationale 7]], traversandu a nu meju identificâ ''statio'' de ''[[Ad Horrea]]'', pe' passà pöi da vixìn au [[Mónte Vinaigre (Esterel)|Munte Vinaigre]] pe'a vìa de Malpey e a [[Tour de Mare]] e rivà cuscì au ''[[Forum Julii]]'', ch'a l'è vegnüa a [[Fréjus]] d'ancöi. Sciurtìa d'intu ''Forum Julii'' a vìa a l'andaxeva apröu au cursu du [[Sciùmme Argens|sciümme Argens]] e, in parte, au traciàu da stradda nasiunâle. Se traversava cuscì a ''[[Mansio|mutatio]]'' de [[Le Muy]] e a ''[[Statio (Romén)|statio]]'' de ''[[Forum Voconi]]'', scituâ inta regiùn de Les Baïs, da vixìn au paìse de [[Le Cannet-des-Maures]], dund'e se trövan ancù e ruìne d'in punte. Passàu [[Le Luc]] se riva inte l'antìga ''[[Matavo]]'', ancöi dìta [[Cabasse]], dund'i se trövan i rèsti d'ina necropuli e d'in munümèntu gallu-rumàn. A [[Brignoles]] a vìa a turnava in sciu camìn du stradùn mudèrnu, int'in'area dunde s'è truvàu i rèsti de quarche ''miliarium'', d'ina villa gallu-rumâna e d'ina lucanda. Traversàu ''[[Ad Turrem]]'', de prubabile [[Tourves]], a vìa a custezava u scìtu ucupàu au dì d'ancöi daa sitadìna de [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume]], pe' andà avanti in diresiùn de [[Pourcieux]] e da ciâna de La Grande Pugère, dund'u gh'é(r)a grossu moddu a ''mansio'' de ''[[Tegulata]]''<ref>{{Çitta|Hall, 1898|Chapter XIX. ''Via Aurelia'', pp. 180-183}}</ref><ref>{{Çitta|Corsi, 2007|p. 192}}</ref>. Se passava cuscì e ruìne du [[Trofêo de Màrio|Trufeu de Ma(r)iu]], du [[102 a.C.]], pe' intrà dunca inte l'impurtante sèntru de ''[[Aquae Sextiae]]'', [[Aix-en-Provence]], dau [[III secolo|III seculu]] capitâle da ''[[Gallia Narbonensis]]''. L'ürtima pursiùn da vìa a l'é(r)a quella che d'in Aix a menava versu punènte, a [[Marseggia|Marseja]], [[Vitrolles]], [[Fos-sur-Mer|Fos]] e [[Arles]]. De doppu de ''[[Tericie]]'', nu bèn identificâ<ref>{{Çitta|Corsi, 2007|p. 193}}</ref>, se passava a setentriùn de [[Éguilles]], pe' andà apröu au camìn da mudèrna [[Route départementale 7 (Bouches-du-Rhône)|Route départementale 7]] in diresiùn de ''[[Pisavis]]'', ''statio'' inta lucalitè de Saint-Jean-de-Bernasse du cumün de [[Salon-de-Provence]], da che n'è restàu in tòccu de mü(r)aja, pursiùn dund'e se trövan ancù i dui [[Miliarium de Caseneuve|''miliaria'' de Caseneuve]] e [[Miliarium de Bidoussanne|de Bidoussanne]]. A ''Julia Augusta'' a traversava dunca a cianü(r)a da [[Crau]], dund'i sun stèti truvèi i [[Miliarium de Petit Merle|''miliaria'' du Petit Merle]], [[Miliarium du Merle|du Merle]] e [[Miliarium de La Calanque|de La Calanque]], pe' rivà a ''[[Tericiae]]'', d'ancöi [[Mouriès]]. Ciü avanti i se trövan ancù di âtri ''miliaria'', cumme [[Miliarium du Mas d'Archimbaud|quelli du Mas d'Archimbaud]], [[Miliarium du Mas Chabran|du Mas Chabran]], [[Miliarium du Paradou|du Paradou]] e [[Miliarium du castellu d'Estoublon|d'Estoublon]], ciantèi nu gua(r)i primma d'intrà inta sitè rumâna de ''[[Ernaginum]]''. Sta lì, ch'a se truvava intu scìtu cunusciüu au dì d'ancöi cumme Saint-Gabriel, a l'é(r)a in scia cruxe(r)a ciü impurtante da Gallia rumâna, aa cunfruènsa da ''Via Julia Augusta'' cu'a [[Via Domitia|''Via Domitia'']] e ''[[Via Agrippa]]'', cu'a primma ch'a ne faxeva da cuntinuasiùn versu a [[Spagna]]. A l'ürtimu, u gh'é(r)a ancù u tòccu de stradda pe' ''[[Arelate]]'', d'ancöi [[Arles]], lungu sèi mija, tòstu 9 chilòmetri<ref>{{Çitta|Hall, 1898|Chapter XIX. ''Via Aurelia'', pp. 184-185}}</ref>. === Carateristiche === ==== Tecnica ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="180"> Italien - Via Iulia Augusta - zwischen Albenga und Alassio; August 2019.jpg|Detaju du tòccu arbenganese da vìa Via Aurelia in Hanbury gardens (West).jpg|A vìa a l'artessa de [[Villa Hambury|Vìlla Hambury]] La taglia della via Julia.jpg|A tajâ da vìa sciübitu primma du cunfìn cu'a [[Fransa]] </gallery> A ''Via Julia Augusta'' a se presènta cun de carateristiche dife(r)ènti lungu u sò percursu, ch'e ne vegnen da cundisiùi du terito(r)iu e tecniche ch'e cangian du bèllu pe'u spassiu e intu tèmpu. pe' esempiu, inta sò pursiùn inta [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], a và d'int'ina larghessa de 4,60&nbsp;m fìna ai dexe metri e pe'u ciü a g'ha in prufì a schìna d'âse, cu'in fundu de tèra o de gè(r)a missa a söi, menu de quarche tòccu lastregàu inti cuntèsti sitadìn<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|p. 48}}</ref>. Dau curtu tòccu, fòscia u(r)iginâle, ch'u s'è sarvàu inta pursiùn lìgü(r)e fra [[Arbenga]] e [[Arasce|A(r)asce]], u se pò vegghe cumme lì a vìa a fusse larga nu ciü de 3,50&nbsp;m e pe' intregu lastregâ. In sciu cian da stradda i ghe sun di sca(r)ìn de prìa, missi pe' traversu, ch'i servivan a purtà vìa l'ègua, mèntre in sci burdi i ghe curìvan i dui ''margines'', di marciapèi riarsèi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|p=170|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref>. De cuntru, fra i pôchi rèsti truvèi da vixìn ai punti inta [[Valô di Punci|valâ di Punci]], s'è vistu cumme lì a stradda a curisse in simma a ina masiciâ de bluchetti mesccièi cun da tèra, cu'u cian stradâle de d'âtu ch'u s'è pèrsu o che, fòscia, u nu l'è mai stètu traciàu, tantu che a ''glareata'' a finisce sciübitu in scia testâ di punti. A ògni moddu, intu mèximu trètu e se ponen truvà de tecniche dife(r)ènti, che nu l'è cè(r)u s'e seccen u frütu de intervènti fèti int'in âtru mumèntu o s'e ne vegnen da l'üsu tütt'a l'insemme de ciü scistemi<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 245|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="180"> IV Ponte Romano - Quiliano-Cadibona.jpg|U quartu punte rumàn in sciu [[Riàn di Tecci]] Finalese 15-278b Val Ponci - Ponte Muto.jpg|U [[Punte Müttu (Finô)|Punte Müttu]], inta [[Valô di Punci|valâ di Punci]] Pont Flavien, Bouches-du-Rhône, France. Pic 02.jpg|U [[Punte Flaviàn]], inte l'ürtima pursiùn da vìa </gallery> Pe'e vàrie upe(r)e ti(r)èi sciü lungu u camìn da vìa, se pò vegghe in'architetü(r)a ciütòstu cuerènte di sò punti, ch'i se sun sarvèi survetüttu intu trètu lìgü(r)e fra [[Vuè|Vâdu]] e [[Löa]], dund'u se ne tröva ina chinzêna. I punti, ch'i sun stèti atribuìi ai travai cumandèi da l'[[Adriàn]] du [[II secolo|II seculu]], i sun tütti a èrcu ünicu, a bluchetti de prìa slunghèi e missi de solitu in ghie(r)a duggia. E sò architetü(r)e e sun quelle du cuscì dìtu genere lìgü(r)e-gallicu, desvilüpàu in [[Gallia]] inte l'etè d'Augüstu e rivàu, ina sinquantêna d'ànni de dòppu, inta [[Rivêa de Ponénte|Ligü(r)ia de Punènte]], dund'u l'è restàu inte l'üsu fìna aa caütta de l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] e, fòscia, ancù de dòppu. Stu genere u l'è caraterizàu da in cö de ciümèntu in upe(r)a a saccu cun risöi e gè(r)a cacièi inta mâta, mèntre i pa(r)amènti i sun fèti de prìe picìne squadrèi e misse in fì(r)a, segundu a tecnica du cuscì dìtu ''petit appareil''<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 231-232|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. ==== ''Miliaria'' ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="180"> MD2A,PM13000363,borne milliaire d'Auguste,chiffre X.jpg|U ''miliaria'' de [[Paradou]], di tèmpi de l'[[Aogusto|Augüstu]] Saint-Maximin borne miliaire.jpg|''Miliaria'' du [[43 a.C.|43]]-[[44 a.C.]], tèmpi du [[Claudius|Claudiu]], truvàu a [[Pourcieux]] Musée Arles antique 802.jpg|U ''miliaria'' de l'Hôtel de Laval, du [[435]], missu dau prefettu di Galli Auxiliaris </gallery> Da ''Via Julia Augusta'' u l'è scampàu fina au dì d'ancöi in sèrtu nüme(r)u de antìghe prìe chilometriche, i ''[[Miliarium|miliaria]]'', truvèi survetüttu inta sò pursiùn ch'a l'andaxeva d'in [[Ventemiglia|Vintimìa]] a[[a Türbia]], da l'etè e e furme dife(r)ènti. I ciü tanti i sun lighèi ai impe(r)atùi [[Aogusto|Augüstu]], [[Adriàn]] e [[Caracàlla|Ca(r)acalla]], e, pe'u fètu de presentà de scrìte ch'e sun tòstu tütte pa(r)egge, i permetten de remuntà fassile ascì a quelle in sci ''miliaria'' andèti in tòcchi. De ciü, pròpiu dae prìe misse ai tèmpi de l'Adriàn, ne vegne segü(r)a cunfèrma du numme da vìa, armenu pe'u tòccu fra ''[[Vada Sabatia]]'' e u [[Scciümme Va(r)u|Va(r)u]]. In sce ste lì, defèti, se ghe tröva l'iscrisiùn {{Maioscolétto|viam ivaliam avg. a flvmine trebia}}, ch'a cangia numma che ina votta inte {{Maioscolétto|trebbia}} e giüstu inte l'urdine de pa(r)olle pe'i ''miliaria'' du Ca(r)acalla<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', p. 127}}</ref>. Scicumme ch'i sun bèn pa(r)egièi fra de velli, ciaschedün di trèi grüppi de ''miliaria'' u pò ésse identificàu da trèti cumüi che, intu detaju, i sun cuscì spartìi: * ''Miliaria'' de Augüstu: in sce stu grüppu de prìe se ghe tröva l'iscrisiùn {{Maioscolétto|imp.caesar / avgvstus.imp.x / tribvnicia / potestate xi}}, ch'a vö dì "L'impe(r)atû Césa(r)e Augüstu, pruclamàu impe(r)atû pe'a 10^a votta, investìu du putere tribünissiu pe' l'11^a votta", cun sutta, inte l'ürtima riga, u nüme(r)u ch'u marcava a distansa da prìa in questiùn dau [[Miliarium aureum|''miliarium aureum'']] de [[Romma|Rumma]]. Daa primma espresciùn, in cangiu, se sciorte fassile a truvà l'ànnu de l'intervèntu, u [[12 a.C.|12 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', p. 128}}</ref>. * ''Miliaria'' de Adriàn: e prìe misse au tèmpu d'[[Adriàn]] i presentan in'iscrisiùn ciü lunga, cu'a distansa da [[Piaçensa|Piaxènsa]] a l'imprinsippiu e quella da Rumma au fundu. De cuntru, inta parte de mezzu du tèstu u gh'è scrìtu {{Maioscolétto|imp.caes.divi. / traiani.parthici.f. / divi.nervae.n.traia / nvs.hadrianvs.avg. / pont.max.trib.pot.ix. / cos.iii.viam.ivliam. / avg.a.flvmine.treb / bia.qvae.vetvstate. / interciderat.sva. / pecvnia.restitvit.}}<ref group="n.">A tradusiùn a l'è:{{Çitaçión|L'impe(r)atû Césare, fìu du divìn Traiàn Particu, nevu du divìn Nèrva, Traiàn Adriàn Augüstu, puntefice mascimu, investìu du putere tribünissiu pe'a nôna votta, cunsu(r)e pe'a tèrsa votta, u l'ha, a sò spese, rangiàu a Via Julia Augusta, a partì dau sciümme Trebbia, che u tèmpu u l'axeva rumpìu.}}</ref>, cun st'infurmasiùi chi ch'e permettan de fà remuntà l'intervèntu de l'Adriàn a primma de l'ànnu [[126]]<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', pp. 128-129}}</ref>. * ''Miliaria'' de Ca(r)acalla: i sun quelli da l'iscrisiùn ciü curta, {{Maioscolétto|imp.antoninvs / pivs.felix.avgvstvs / poni.cvravit}}, ch'a vö dì "L'impe(r)atû Antunìn u Pìu, felisse augüstu, u l'è fètu de sta vìa l'ogettu de cü(r)e soe", cun sutta in'ürtima riga dund'a gh'é(r)a a distansa da Rumma. De votte, pe'e sò iscrisiùi, ste prìe e sun stète atribuìe a l'[[Antoninus Pius|Antunìn Pìu]], che pe(r)ò u se(r)eva stètu in intervèntu troppu da vixìn a quellu de l'Adriàn, e du rèstu i cuincidden pe' dimensciùi cu'i âtri ''miliaria'' du Ca(r)acalla. Defèti, a dife(r)ènsa de quelli ciü antìghi, sti lì i sun ciü picìn, âti ciü o menu in metru e mezzu dau terén (1,70&nbsp;m inte tüttu, in cangiu di 2,15&nbsp;m de quelli d'Augüstu) e de 40-45 citti de diametru; inte sò iscrisiùi e pa(r)olle e sun destachèi da puntìn a trèi làtti<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', pp. 130-132}}</ref>. A l'ürtimu, nu l'è gua(r)i cè(r)u a fin ch'i l'han fètu i ''miliaria'' ciü veggi ina votta ch'u se n'è ciantàu di növi, tantu ch'u nu se pò esclüdde u derucamèntu pe' de raxùi pulitiche de quelli missi dai predecesùi. A ògni moddu, armenu inte quarche câxu, sti lì i g'han da êssise sarvèi, scibèn che numma e trê prìe du miju 601, a [[Mu̍negu-A̍utu|Munegu]], e sun cunusciüe pe' êsse restèi üna da fiancu a l'âtra pe' di seculi<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', p. 132}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=William Henry Hall|tìtolo=The Romans on the Riviera and the Rhone: A Sketch of the Conquest of Liguria and the Roman Province|url=https://books.google.com/books?id=CSMsAAAAYAAJ|ànno=1898|editô=Macmillan|çitæ=Lundra|léngoa=EN|cid=Hall, 1898}} * {{Çitta publicaçión|outô=Pierre Bodard|ànno=1974|méize=Lüju-Setèmbre|tìtolo=Les milliaires de la via Julia Augusta de Vado (Ligurie occidentale) au Var|revìsta=Nice Historique|editô=Acadèmia Nissarda|çitæ=Nissa|volùmme=Ànnu 77|nùmero=3|pp=125-162|léngoa=FR|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.nicehistorique.org%2Fvwr%2F%3Fnav%3DIndex%26document%3D729|cid=Bodard, 1974}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Quilici|outô2=Stefania Quilici Gigli (a cü(r)a de)|tìtolo=Strade romane, ponti e viadotti|url=https://books.google.com/books?id=hLz37Hxn7uIC|ànno=1996|editô=L'Erma di Bretschneider|çitæ=Rumma|léngoa=IT|cid=Quilici & Quilici Gigli, 1996|ISBN=88-70-62951-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Cristina Corsi|tìtolo=Albenga città episcopale. Tempi e dinamiche della cristianizzazione tra Liguria di Ponente e Provenza, Atti del Convegno Internazionale (Albenga 21-23 settembre 2006)|url=https://www.academia.edu/30676103/|ànno=2007|editô=M. Marcenaro ed.|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=173-232|capìtolo=Luoghi di sosta terrestri e marittimi tra Liguria e Provenza in età tardoantica|cid=Corsi, 2007}} * {{Çitta publicaçión|outô=Marica Venturino|outô2=Margherita Roncaglio|outô3=Camilla Cermelli|ànno=2019|tìtolo=Storia e sopravvivenza di un tracciato stradale di età romana: la via Aemilia Scauri|revìsta=Quaderni di archeologia del Piemonte|çitæ=Tü(r)ìn|volùmme=Vul. 3|pp=35-50|léngoa=IT|url=http://www.sabap-to.beniculturali.it/Editoria/QUADERNI/3/02_Q3_storia%20e%20sopravvivenza%20di%20un%20tracciato-la%20via%20aemilia%20scauri.pdf|cid=Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2018/05/via-iulia-augusta.html|tìtolo=Via Iulia Augusta|léngoa=IT|vìxita=2025-02-20}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Stràdde da Ligùria]] [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] nrxyu44zio7viu692myaskdkanadfu0 0 31859 273591 273424 2026-08-27T18:58:06Z N.Longo 12052 e 273591 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|miniatura|250x250px|A faciâ du [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|Palàssiu du Vescu]], sêde du müseu]] U '''Müseu Diucesàn''' (''Museo Diocesano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Musêo|müseu]] d'[[Arbenga]], gestìu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi da sitè]], ch'u se tröva drent'au [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|Palàssiu du Vescu]], in [[Arbenga Veggia]]. Inaugu(r)àu ai 15 de mazzu du [[1981]], u müseu u gestisce ascì e vixite au [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] e u g'ha ina sêde destacâ a[[a Cêve]], ciamâ [[Müseu Diucesàn de l'Âta Valâ de l'A(r)òscia]]. == Sto(r)ia == U müseu diucesàn d'Arbenga u l'è nasciüu grassie a l'ativitè de ciü urganisasiùi che, intu detaju, e sun stète a cü(r)ia da diocexi, a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|suvrintendènsa]] archeulogica, quella pe'i bêni ambientâli e architetonichi e quella pe'i bêni artistichi e stò(r)ichi, l'[[Instituto Internazionale di Studi Liguri|Institüu Internasiunâle de Stüddi Ligü(r)i]] e a [[Liguria|Regiùn]]. Pe' primmu intervèntu u l'è stètu dunca rangiàu u palàssiu du Vescu, cun di travai ch'i sun andèti avanti dau [[1947]] au [[1981]]; de ciü, insemme au palàssiu e sun stète rangièi pa(r)égge upe(r)e da futü(r)a culesiùn du müseu<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 6}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/chi-siamo/|tìtolo=La storia del Museo|outô=Müseu Diucesàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}}</ref>. Cu'a fìn di travai, ai 15 de mazzu du [[1981]] u müseu u l'è stètu dunca inaugü(r)àu dau vescu d'Arbenga, alantu(r)a u Muns. [[Alessandro Piazza]]. U primmu diretû du müseu u l'è stètu Muns. Fiorenzo Gerino, ch'u l'è restàu in càrega fina au primmu de frevâ du [[2017]], quand'u l'è stètu numinàu diretû u canonicu Mauro Marchiano<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Descrisiùn == U müseu diucesàn u se tröva au cian nobile, u primmu, de l'antìgu [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|palàssiu du vescu d'Arbenga]], cu'in percursu ch'u se desvilüppa in sc'ina dexêna de sâle inte tüttu, cumme quelle ch'i l'é(r)an duve(r)èi a salùn de rapresentansa, came(r)a du vescu e capélla privâ. === Sâla Lamboglia === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla Nino Lamboglia.jpg|sinistra|miniatura|Vista da primma sâla|250x250px]] A primma sâla du percursu de vixita, dedicâ aa memoja du prufesû [[Nino Lamboglia]], a cuntegne i ciü antìghi retruvamènti archeulogichi cunservèi intu müseu, da l'etè rumâna in avanti. A sâla mèxima, ch'a l'è stèta rangiâ du [[1963]], a l'è ciütòstu antìga, tantu che se pò ligâla aa fâse gòtica du palàssiu, da che a ne cunsèrva de testimunianse<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 7}}</ref>. A l'è cuèrta da vorte a cruxe(r)a, arembèi au sèntru in sce ina culònna tardurumâna missa lì e adatâ inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]; de ciü, inte mü(r)àje e se dröven ancù de pòrte a sèstu agüssu, au dì d'ancöi tapèi<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/museo/|tìtolo=La visita: museo|outô=Müseu Diucesàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}}</ref>. I repèrti ch'i se ghe trövan i ne vegnen survetüttu dai scâvi fèti inta [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]] fra u [[1948]] e u [[1967]], ciü che dau vixìn [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]], dund'i sun stèti recampèi dai intervènti da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] de l'[[Alfredo D'Andrade]]<ref name=":2" />. Dai scâvi inta catedrâle i rivan dife(r)ènti tòcchi de ciappe cun iscrisiùi e, fra de sti lì, u se pò mensunà a lapide du diacunu Dunàu, du [[571]], ch'a l'è üna de ciü antìghe testimuniànse cristiâne du Punènte intregu. In'âtra ciappa, sènsa de iscrisiùi, a se presènta pe' cuntra cu'a figü(r)a scurpìa d'in paùn, upe(r)a d'artigièi lungubardi ch'i l'é(r)an in Arbenga intu [[VIII secolo|VIII seculu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 7-8}}</ref>. Dai scâvi inta catedrâle, ciü che da di âtri tuchetti de iscrisiùi, i ne vegnen ascì i rèsti du sò ''pluteus''. Dau [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] i rivan de upe(r)e de prexu, cumme de anfu(r)e du [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] ch'e l'é(r)an duve(r)èi intu têitu u(r)igina(r)iu da strutü(r)a, caciàu zü du [[1901]], e due lastre de marme(r)u da ina tumba a ''[[arcosolium]]'' missa in scia drìta da sò intrâ. Stu lì, decu(r)àu cun mutivi a sciu(r)e, u l'è u travaju d'ina bütega de Arpe Ligü(r)i du [[VIII secolo|VIII seculu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 8}}</ref>. Pe' du rèstu, i se trövan ancù ina lünetta scurpìa e ina pursiùn da transenna du batiste(r)u, fèti d'a(r)ena(r)ia e, rispetivamènte, de l'VIII e du V-VI seculu. Avanti d'intrâ inta sâla, a l'imprinsippiu du percursu du müseu<ref group="n.">Au [[2025]], u quaddru du Raibadu u l'è stètu stramüàu intu curidù ch'u và d'inta sâla di a(r)assi inte quella di pa(r)amènti.</ref>, u gh'è ascì u quaddru ''A diocexi d'Arbenga'' du [[Benardu Raibadu]], upe(r)a du [[1627]] ch'a rafigü(r)a ina mappa da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]] d'alantu(r)a, cu'i cunfìn e e paròcchie de quelli tèmpi. In sce l'intrâ i se ponen ancù vegghe trèi quaddri du [[Raffaele Resio]], ch'i cuntegnen âtretante viste da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle da sitè]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 8-9}}</ref>. === Sâla de se(r)amiche === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de çeràmiche (1).jpg|miniatura|Vista da sâla de se(r)amiche|250x250px]] A sâla de se(r)amiche, a segunda du percursu de vixita, a l'è spartìa fra ina recampâ de pitü(r)e e ina culesiùn de se(r)amiche, ch'i g'han dètu u numme. Ste lì e sun stète truvèi inti scâvi pe' rangià u pavimèntu da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]], ch'u l'é(r)a muntàu inti seculi de armenu sètte livèlli e, pe'u ciü, cun l'impimèntu cumandàu dau vescu [[Lücca Fiescu]] fra u [[1582]] e u [[1586]]. Scicumme che u dislivèllu u l'è stètu impìu de scarti da sitè, i ghe sun stèti truvèi pa(r)eggi scciappi de se(r)amiche da mensa ch'e sun u segnu du güstu di cumitènti e de l'ufèrta du mercàu, tantu du postu che de de fö(r)a, grassie a de impurtasiùi fina daa [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a Ibe(r)ica]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 10}}</ref>. I scciappi ciü antìghi da culesiùn i se ligan aa cuscì dìta [[Maiòlica antîga|maiòlica antìga]], a primma se(r)amica smaltâ a êsse prudüta inta regiùn, cun di duietti, di tundi e de xatte de [[Çeràmica de Pîza|frabica pisâna]] o [[Seramica de Sann-a|saunese]] fèti fra u [[XIV secolo|Trexèntu]] e u [[XV secolo|Quattrusèntu]]. De dòppu, e ghe sun pa(r)egge testimunianse de [[Grafîta monòcroma|grafìta munòcruma]] de [[Çeramica ligüre|prudüsiùn ligü(r)e]] o de Sauna, intrâ inte l'üsu du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e frabicâ pe' tüttu u [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Sta se(r)amica lì a l'è caraterizâ da furme duvèrte e a l'è cuèrta da ina pasta de veddru de cu(r)û gianu, òcra o vèrde, cun decu(r)asiùi a crûxe. Pe' sti trèi seculi, intu fratèmpu, segundu i güsti di cumitènti e se ponen truvà ascì de impurtasiùi de se(r)amiche ciü esòtiche: du [[XIV secolo|Trexèntu]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]] i ghe sun di scciappi de prudüsiùn ibe(r)ica cun mutivi de blö e a lüstru metalicu, mèntre du [[XV secolo|Quattrusèntu]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] i l'é(r)an bèn apresèi pe'i cu(r)ùi e e ricche decu(r)asiùi e se(r)amiche de manifatü(r)a tuscâna, survetüttu de [[Montelupo Fiorentino|Muntelù Fiurentìn]]. De sti tèmpi, e sun stète truvèi ancù e cuscì dìte ingubièi e grafìte pisâne, cun tundi, xatte e cupette dai tipichi mutivi a "S" cun de bande(r)olle intu mezzu, tracièi cu'u scistema a "punta e stecca"<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 10-11}}</ref>. Ciü de resènte, cu'i növi güsti purtèi dau [[Renascimento|Renascimèntu]] inte büteghe ligü(r)i, e cumènsan a spuntà e maiòliche [[Çeramica de Sann-a|de Sauna]] o [[Çeramica d'Arbissöa|d'Arbisö(r)a]] che, dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i sciorten cun decu(r)asiùi de blö in sc'in smaltu turchinettu, u [[Smâto beretìn|smaltu beretìn]], o de giancu-blö a mutivi cuscì dìti calligrafichi, fèti a ciante stilisèi. De ciü, fra i scciappi de stu genere, u gh'è fina de quelli cun decu(r)asiùi "a quartièi", cumpresu ün cun au sèntru ina tésta de püttu, e di rè(r)i esempi de ciapelette ch'i reciamman u güstu di ''[[Azulejo|azulejos]]'' de [[Valencia|Valensia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 11-12}}</ref>. Du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] i ghe sun pöi pa(r)eggi scciappi de se(r)amiche d'impurtasiùn, dae pulicrume e e giancu-blö [[Çeràmica de Montelupo Fiorentino|de Muntelù]] ae grafìte munòcrume a punta e stecca [[Çeràmica de Pîza|de Pisa]], insemme a di tòcchi d'u(r)igine valensiâna o andalusa. [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de çeràmiche (2).jpg|miniatura|Âtra vista da sâla|sinistra|250x250px]] In sce l'âtra mü(r)aja da sâla se ghe trövan pe' cuntru de pitü(r)e fra e ciü antìghe ch'e sun cunservèi inte culesiùi du müseu, cumme de pursiùi de pulittichi au dì d'ancöi smembrèi. A ciü impurtante a l'è ina ''Madònna cu'u Bambìn'' d'autû scunusciüu ch'a ne vegne daa [[gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], tè(r)a di [[Anni 1340|ànni qua(r)anta du Trexèntu]] che, pe'u güstu [[Senn-a|senese]], a l'è acustâ au mèstru de [[Gêxa de Sànta Màia de Castéllo (Zêna)|Santa Ma(r)ìa de Castéllu]]. Pöi a gh'è a mitè d'ina predèlla cu'i apòstuli, da l'[[Gêxa da Sunta (U Castéllu de Diàn)|u(r)ato(r)iu da Sunta du Castéllu de Dian]], fèta fra [[XIV secolo|XIV]] e [[XV secolo|XV seculu]] dau [[Nichiôzo da Vôtri|Niculò da Vûtri]], e in frunte de tabernaculu du [[XV secolo|Quattrusèntu]] decu(r)àu cu'u cruxefissu e u ''[[Imago Pietatis|Vir dolorum]]'', ch'u ne vegne daa [[Gêxa de San Pê (Dian San Pê)|gêxa de Diàn San Pe(r)u]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 11-12}}</ref>. Âtre tè(r)e cunservèi chi e sun ina ''Sant'Anna Metèrsa'' daa [[Gêxa de San Nicolla (U Castéllu de Diàn)|paruchiâle du Castéllu de Dian]], da segunda mitè du [[XV secolo|Quattrusèntu]], e e due pa(r)e late(r)âli d'in pulitticu du [[Lücca Baudu]], fètu pe'a catedrâle du [[1501]], ch'e rafigü(r)an ''Sant'Eligiu'' e ''Sant'Ampeliu''. In'âtra pursiùn de pulitticu, de prubabile ina cimâsa, a l'è pe' cuntru a tè(r)a cu'i ''Fradelli in adu(r)asiùn da Crûxe'', travaju da segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] du [[Giüliu De Russi]] pe' l'[[Uatôiu da Santa Cruxe (Dian San Pê)|u(r)ato(r)iu da Santa Crûxe de Dian San Pe(r)u]]. Fra e âtre upe(r)e, a l'ürtimu se regurda ancù u gran cibo(r)iu, âtru travaju du Sinquesèntu du Giüliu De Russi fètu pe'a [[Gêxa di Santi Giacumu e Nicolla (Prelà)|gêxa di Santi Giacumu e Nicolla du Castéllu de Prelà]], daa furma a tempiettu a sèi làtti decu(r)àu cun ina figü(r)a pe' fiancu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 13-15}}</ref>. === Sâla de verzü(r)e === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de verzûe (3).jpg|miniatura|A sâla de verzü(r)e|250x250px]] A cuscì dìta sâla de verzü(r)e o sâla de l'alcòva a l'é(r)a l'antìga stansia da lettu du vescu e, in sce mü(r)aje, a cunsèrva de tracce de l'u(r)igina(r)ia decu(r)asiùn a frescu, da mitè du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e fèta a mudèllu du [[Palàçio di Pàppi|palàssiu di Pappi]] d'[[Avignón|Avignùn]]. A sò ricca trâma, a ''trompe-l'oile'', a l'è fèta a regurdà de tende scü(r)e cun de ciante e de bestie disegnèi, mèntre in sciu cantu fra mü(r)aje e sufitu a cascetùi, in parte ancù l'u(r)igina(r)iu, i se vegghen di stemmi de veschi d'Arbenga. E culesiùi cunservèi chi e se rife(r)iscen pe'u ciü au teso(r)u da catedrâle, cun di presiusi furnimènti da gêxa cumme relichia(r)i, ustenso(r)i e gotti a calice<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 16}}</ref>. Fra e upe(r)e ciü impurtanti ch'e se ghe trövan, nu mancan di ricchi relichia(r)i, cumme u büstu pe'e relicchie de [[San Calòcciu]], du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]], e a tèsta-relichia(r)iu de [[San Ve(r)àn de Cavaillon|San Ve(r)àn]], dunâ aa catedrâle du [[1475]] e travaju de mèstru artigiàn [[Benardu Furcu]]. E ghe sun pöi e brasse relichia(r)ie de San Calòcciu e de San Ve(r)àn, frabichèi rispetivamènte inti [[Anni 1490|ànni nuvanta du Quattrusèntu]] e du [[1501]], e ina relicchia ''ex veste'', in rasu de séa gianca cun fì d'argentu che, da crövispalle da beâ [[Ma(r)ìa Cristina de Savoia]], u l'é(r)a stètu adatàu a cunupeu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 17-18}}</ref>. A sâla a cuntegne ascì di quaddri e de scultü(r)e e, fra de ste lì, se pò mensunà pe' primma a cuscì dìta ''Pa(r)a Gamba(r)ana'', ina pitü(r)a dau güstu lumbardu-fiurentìn du [[Raffaèllu De Russi]], fèta in gì(r)u au [[1530]] pe' in artâ da catedrâle. Fra e scultü(r)e e se ponen pe' cuntru regurdà ina ''Madònna cu'u Bambìn'' de scö(r)a ligü(r)e-lumbarda, frabicâ du [[XIII secolo|Duxèntu]] e missa inta [[gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], ch'a l'è a ciü antìga statua ch'a rafigü(r)e a Vèrgine inta diòcexi intrega<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 18-21}}</ref>. === Capélla veggia === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - vêgia capélla do Vésco (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|A capélla mi(r)andu a mü(r)aja versu u Caruggiu du Vescu]] A stansia missa pròppiu dund'u palàssiu u fà cantu fra u Caruggiu du Vescu e [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]] a se tröva in curispundènsa du primmu cian d'ina tûre ch'a l'è finìa inglubâ intu palàssiu e che, passàu u gròssu fögu du [[1418]], a l'é(r)a vegnüa a capélla privâ du vescu. Fra u [[1459]] e u [[1466]], inti ànni du vescu [[Napuleùn Fiescu]], a capélla a l'è stèta tütta tenzüa cu'in gran ciclu de pitü(r)e, descuvèrte pe' câxu du [[1966]] e bèn cunservèi in scia vòtta a pa(r)ègua e intu nicciu ch'u se dröve inta mü(r)aja a setentriùn, mèntre dae âtre parte u ne manca a ciü parte pe'i dànni caxunèi daa cuvertü(r)a a intonacu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. De ste pitü(r)e, in scia vorta a öttu teghe e ghe sun e fegü(r)e di ''Evangelisti'' e di ''Dutùi da Gêxa'', cun au sèntru in tundu de prìa negra dund'u gh'è scurpìu l'''Agnus Dei''. In sce mü(r)aje, pe' cuntru, e se trövan in âtu de ''Sto(r)ie da Vèrgine'' e, in bassu, in nicciu da ''Madònna cu'u Bambìn e i Santi Giuànni u Batista e Michê Arcange(r)u''. Stu gran ciclu, dau güstu ch'u mette insemme i lenguaggi artistichi de [[Liguria|Ligü(r)ia]], [[Piemonte|Piemunte]] e [[Provensa|Pruvènsa]], u l'è stètu atribuìu au cuscì dìtu [[mèstru de Lucéram]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 22-23}}</ref>. Inta capélla e sun pe(r)ò cunservèi ciü upe(r)e d'arte, cumme a ''Pa(r)a de Cexi'' du [[1457]], in travaju, fòscia, du lumbardu [[Fransescu Grassu]] ch'u ne vegne da l'[[Uratoriu de Santa Maria (Cexi)|u(r)ato(r)iu de Santa Ma(r)ìa de Cexi]], e pöi ina ''Madònna cu'u Bambìn'' de l'[[Agustìn da Casanöva]], quaddru du [[1526]] fètu pe' l'[[Uratoriu de San Bastiàn (Prelà)|u(r)ato(r)iu de San Bastiàn de Cà di Carli]], frasiùn de [[Prelà]]. In scia mü(r)aja a meridiùn u se tröva ancù in cristu, scultü(r)a de scö(r)a ligü(r)e-lumbarda du primmu quartu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], frabicâ pe'a [[Gexa de San Martìn (Ressu)|gêxa de San Martìn de Rèssu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 23}}</ref>. === Sâla di stemmi === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla di stémmi (2).jpg|miniatura|250x250px|U salùn di stemmi]] A sâla di stemmi a l'è a ciü grande fra quelle ch'e ghe sun intu percursu de vixita e a pia u numme dai stemmi di veschi d'Arbenga ch'i ghe sun stèti tenzüi aa base da vorta, inte l'urdine dai ciü antìghi fina au dì d'ancöi. Inte stu salùn u se pò vegghe a parte ciü impurtante da culesiùn diucesâna de pitü(r)e, furmâ da tè(r)e du [[XVI secolo|Sinque]]-[[XVII secolo|Seisèntu]]. Fra i âtri, u quaddru de ciü prexu da sâla e da culesiùn intrega u l'è u ''[[Martiriu de Santa Cata(r)ina d'Alesciandria]]'' du [[Güiddu Reni]], cumisciunàu dau banchê [[Utaviu Còsta]], cunte de [[Cunscènte]], pe'a [[Gêxa de Sant'Alesciandru (Cunscente, Cixan)|gêxa de quellu paìse]] in gi(r)u au [[1606]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 24-26}}</ref>. Âtru quaddru de prexu, in scia mancina du Reni, u l'è u ''Mi(r)aculu de San Ve(r)àn'', tenzüu dau [[Giuànni Lanfrancu]] sciübitu primma du [[1616]] e destinàu dau mèximu cumitènte aa capélla di Còsta inta [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]]. D'in Cunscènte u ne vegne ascì in ''San Giuànni u Batista'', cumisciunàu pe' l'[[U(r)ato(r)iu de San Giuanni u Batista (Cunscente, Cixan)|u(r)ato(r)iu sutt'au mèximu titulu]], ch'u l'è ina cupia du [[Caravaggio|Caravaggiu]] cunservàu a [[Kansas City]] fèta grossu mòddu au tèmpu de l'u(r)iginâle<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 26-27}}</ref>. A l'ürtimu, i nu mancan pa(r)egge pitü(r)e da stagiùn du ba(r)òccu zenese; fra de ste lì i se ponen regurdà l'''Anünsiasiùn'' du [[Doménego Fiazélla|Dumenegu Fiasèlla]] daa [[Gêxa de San Giacumu (Dian Calderina, A Maina de Dian)|gêxa de San Giacumu de Dian Calde(r)ìna]] e u ''San Giömu'' de l'[[Oràçio De Feræ|U(r)asiu De Fe(r)èi]], ciü che de âtre tè(r)e de segunda impurtansa o numma in mustra tempu(r)anea<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 27-29}}</ref>. === Sâla di a(r)assi === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - Mozè banbìn o lêva a corónn-a a-o faraón de manifatûa de Bruxelles da-o Palàçio do Vésco (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Ün di a(r)assi de Bruxelles]] Inte l'âtru salùn du cian nobile se ghe tröva a gran sâla di a(r)assi, ch'a g'ha in carateristicu [[Teràssa a-a veneçiànn-a|pavimèntu aa venesiâna]] fètu cun scciappi de granija culu(r)â dae dimensciùi dife(r)ènti, cun au sèntru u numme du vescu [[Raffaele Biale]]. Inte sta sâla i se ponen vegghe i a(r)assi ciü impurtanti inte culesiùi du müseu, cu'in ciclu furmàu da quattru pèssi ciü due ''[[entrefenêtre]]''<ref name=":3">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 30}}</ref>. I quattru a(r)assi prinsipâli i sun di travai de manifatü(r)a de [[Bruxelles]], catèi dau vescu [[Carlu Ma(r)ìa De Furnèi]] e frabichèi versu a mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]], dau tesciüu de lâna e séa cun sinque fì d'urdìu pe' cittu de cu(r)ùi blö, ama(r)antu, vèrde, giânu, òcra e grixu. E sto(r)ie rapresentèi da sti a(r)assi i sun quattru scêne da zuentü de Mosè che, intu detaju, i sun ''Mosè abandunàu ae ègue du Nilu e retruvàu'', ''Mosè afidàu daa fìa du Fa(r)aùn a ina balia'', ''Mosè missu aa pröva'' e ''Mosè zuenu u leva a cu(r)una au Fa(r)aùn''<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 30-31}}</ref>. E due ''entrefenêtre'' e sun pe' cuntru ina prudusiùn da manifatü(r)a de [[Oudenaarde|Audenarde]], de lungu du Seisèntu, dau disegnu ch'u rafigü(r)a ina ''Scêna de caccia'' e ina ''Scêna d'incuntru''<ref name=":3" />. === Sâla russa === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla róssa (1).jpg|miniatura|250x250px|A sâla russa in alestimèntu tempu(r)aneu cu'u ''[[Marti(r)iu de Santa Cata(r)ina d'Alesciandria|Marti(r)iu]]'' du [[Güiddu Reni]]]] A cuscì dìta sâla russa a l'é(r)a quella duve(r)â dai veschi arbenganesi cumme salùn de rapresentansa, e a g'ha tütte e mü(r)aje cuèrte da tapese(r)ìa russa de séa damascâ, de manifatü(r)a zenese du [[1775]], ch'a g'ha dètu u numme. In simma ae due pòrte da stansia e ghe sun due pitü(r)e de paesaggi, fète de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] ma che, pe'i dànni du [[Teramòttu de Diàn|teramòttu du 1887]], e sun stète rangièi da l'[[Ernesto Mariano Muratori]] inta segunda mitè du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 32}}</ref>. A stansia a l'è aredâ cun di mobili dau güstu tipicu du [[XVIII secolo|Settesèntu]], declinasiùn du "ba(r)uchettu" zenese, cumme angulie(r)e, ''consolle'', carêghe e bardachìn, int'ina dispusiùn ch'a repia quella vusciüa dau vescu [[Gaetàn Arimunda]] du [[1879]], quand'u l'é(r)a da pôcu vegnüu cardinâle<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 32-33}}</ref>. Fra e upe(r)e ch'e ghe sun in mustra, e se ponen regurdà e scultü(r)e da ''Madònna cu'u Bambìn'' du [[Françésco Màia Scciafìn|Fransescu Ma(r)ìa Scciafìn]], du [[XVIII secolo|Settesèntu]], e a statua da prucesciùn de ''San Michê Arcange(r)u'', fèta d'argentu du [[1793]]. In sce mü(r)aje dae parte i ghe sun i dui ritrèti de [[Zâne Batìsta Spìnoa o Vêgio|Giuànni Batista Spinnu(r)a u Veggiu]] e de [[Zâne Batìsta Spìnoa o Zóveno|Giuànni Batista Spinnu(r)a u Zuenu]], tütti dui [[Arçidiòcexi de Zêna|assiveschi de Zena]] ciü che barba e frè du [[Zorzu Spinu(r)a|Zorzu]], [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]] dau [[1691]] au [[1714]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 33}}</ref>. === Sâla di pa(r)amènti === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla di paraménti (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vista da sâla di pa(r)amènti]] A sâla di pa(r)amènti a l'è stèta recavâ inta stansia dund'u gh'é(r)a u stüddiu du vescu [[Raffaele De Giuli]], in càrega dau [[1946]] au [[1963]]. Cumm'u dixe u numme, se ghe ponen truvà de vedrìne ch'e cuntegnan di pa(r)amènti religiusi de variu genere, dai vestì da vescu ai furnimènti d'artâ<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 36}}</ref>. Fra de sti lì, l'upe(r)a ciü antìga a l'è in paliòttu de séa, russu e ò(r)u, fètu inte l'ürtimu quartu du [[XIV secolo|Trexèntu]], dund'e ghe sun rafigü(r)èi a Madònna cu'u Bambìn e öttu santi, incurnixèi int'in portegu fètu d'èrchi a trèi lobi. Pe' du rèstu, u se pò mensunà in insemme de cianea, stola e velu de calice dau güstu ''rococò'' e decu(r)asiùn a ramme d'ò(r)u e sciu(r)e a ciü cu(r)ùi, frabicàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] fòscia da ina bütega zenese. Se ponen pöi vegghe in piviâle de ''[[gros de Tours]]'' fètu de séa gianca a ''[[moiré]]'', cumpresu int'in pa(r)amèntu furmàu ascì da ina cianea e ina tuneghetta gianca, cu'ina fibbia d'argentu dau mutivu a ''[[rocaille]]'', de [[Ponzón Torétta|punsùn Turetta]] du [[1778]]. De ciü, se regorda ancù in piviâle ciü resènte e dau güstu menu cumpricàu, che in scia fibbia d'argentu u g'ha u stemma du vescu [[Carmine Cordiviola]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 36-37}}</ref>. Fra e âtre côse cunservèi inta sâla, se pò vegghe ina vedrìna dedicâ au munsciù [[Luciano Angeloni]], nasciüu a[[U Portu|u Pòrtu]] e nünsiu apustòlicu inte pa(r)egge nasiùi, ch'u l'ha lasciàu au müseu di vestì soi e de medaje ch'u l'ha guagnàu pe'e sò misciùi<ref name=":4">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 38}}</ref>. === Capélla növa === [[Immaggine:Capélla do Palàçio do Vésco (Arbénga) - vìsta (1).jpg|miniatura|250x250px|Vista da capélla du vescu]] Au fundu du percursu de vixita au müseu u se tröva ina stansia che, a l'ürtimu, a l'é(r)a duve(r)â cumme capélla du vescu, funsiùn ch'a l'ha cunservàu fina inti ànni du munsciù [[Mario Olivieri]], vescu d'Arbenga fina du [[2016]]. A strutü(r)a d'ancöi du lucâle u ne vegne da ciü intervènti, fèti survetüttu de dòppu du [[Teramottu de Dian|teramòttu du 1887]]<ref name=":5">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 39}}</ref>. Au dì d'ancöi, a capélla a se presènta cu'in presbite(r)iu dau pavimèntu ciü âtu che intu rèstu da stansia, dund'u gh'è in'artâ frabicàu intu güstu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] ma zà gi(r)àu ''versum popolum'', scicumme ch'u l'è in travai du scurtû [[Ernesto Muratorio]] di [[Anni 1980|ànni Utanta]]. In gi(r)u a l'artâ se ghe trövan de culònne slancièi a füstu lisciu, ch'e g'han in simma di capitèlli de stüccu indu(r)àu in stile curinsiu. Cuscì misse, e culònne e rezzen ina cupula picìna a cascetùi, decu(r)â intu mezzu cu'u [[Tetragrammaton|tetragramma sacru]]<ref name=":5" />. Intu rèstu da capélla u pavimèntu u l'è tüttu cuèrtu da carateristiche ciapelette de maiòlica dau disegnu "a tapetu", decu(r)èi in simma int'in güstu tardu-ba(r)occu da manifatü(r)a napuletâna du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. A l'ürtimu, vegnindu inderé inta sâla di pa(r)amènti, da ina pòrte late(r)âle u se pò intra int'ina stansia picìna, cuèrta da ina vorta a butte ch'a g'ha in simma ina pitü(r)a cu'u Segnû e d'in gi(r)u de téste d'ange(r)i e u stemma du vescu [[Lücca Fiescu]]. Lì a l'è cunservâ ina culesiùn de relichia(r)i du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesèntu]], apartegnüi tantu a di veschi che a di âtri òmmi da Gêxa arbenganese<ref name=":4" />. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Guida al Museo Diocesano di Albenga|ànno=2021|editô=Diocexi d'Arbenga e Impe(r)ia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2021}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/istituticulturali/istituto/1905/|tìtolo=Albenga: Museo Diocesano|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}} * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/museo-diocesano.htm|tìtolo=Museo Diocesano e Battistero|léngoa=IT, EN|vìxita=2025-03-12}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Musêi da Ligùria|Arbénga]] qm1sni3470v2p7vico2bdn6pw88z09e 0 31916 273593 269820 2026-08-27T18:59:07Z N.Longo 12052 e 273593 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 03.jpg|miniatura|250x250px|Vista da Lòggia du Populu, parte du Müseu Sivicu]] U '''Müseu Sivicu''' (''Civico Museo Ingauno'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Musêo|müseu]] d'[[Arbenga]] gestìu da l'[[Istituto Internazionale di Studi Liguri|Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i]] ch'u g'ha a sò sêde in [[Arbenga Veggia]], intu [[Palassiu Veggiu (Arbenga)|Palassiu Veggiu du Cumün]]. == Sto(r)ia == U Müseu Sivicu d'Arbenga u nasce du [[1933]], fra i primmi früti d'in növu inte(r)esse pe'a [[Sto(r)ia d'Arbenga|sto(r)ia antiga d'Arbenga]] ch'u l'axeva purtàu, du [[1932]], aa fundasiùn da Sucietè Sto(r)icu-Archeulògica Ingauna. Sta lì, creâ pe' vuluntè du [[Nino Lamboglia]] e rembâ da persunaggi cumme l'aucattu [[Luigi Costa]], alantu(r)a pudestè d'Arbenga, fra e sò primme ativitè a l'ha propiu fundàu u Müseu Sivicu, pe' cunservà i repèrti truvèi inti scâvi che a Sucietè a l'axeva inandiàu a partì de lungu dau [[1933|'33]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', p. 22}}</ref>. Dau [[2019]] u Sivicu u l'è vegnüu ascì a sêde du IAT d'Arbenga e, asemme a di âtri intervènti au percursu de vixita, du [[2022]] a l'è intrâ inta sò culesiùn a lapide de ''Leoninus'', descuvèrta l'ànnu primma intu [[Gêxa de San Clemènte (Arbenga)|scitu de San Clemènte]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2022/04/26/albenga-nuovi-percorsi-per-la-valorizzazione-del-civico-museo-ingauno/|tìtolo=Albenga, nuovi percorsi per la valorizzazione del Civico Museo Ingauno|dæta=26 arvì 2022|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}}</ref>. Aa giurnâ d'ancöi a vixita au müseu a cumprende numma che u cian terén du palàssiu, dund'e se trövan e sò culesiùi de targhe e de rilievi da [[Albingaunum|sitè rumâna]] e da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":0">{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', p. 68}}</ref>. == Descrisiùn == Au dì d'ancöi a vixita au müseu a se cumpune de due sâle, ch'e sun parte du cumplessu du [[Palàssiu Veggiu (Arbenga)|Palàssiu Veggiu du Cumün]]. A primma a l'è a cuscì dìta Sâla di Cunsu(r)i, missa au cian terén da [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]] e duve(r)â dau [[1388]] cumme sêde di Cunsu(r)i du Cumün, mèntre l'âtra a l'è a Lòggia du Cumün, dunde dau [[1421]] e se tegnivan e riuniùi du Parlamèntu sitadìn. A l'imprinsippiu u percursu u cumprendeva ascì u salùn au primmu cian, antiga rexidènsa du pudestè, che ancöi u l'è pe(r)ò seràu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', pp. 62-63, 65}}</ref><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 68, 73}}</ref>. === Sâla di Cunsu(r)i === I repèrti in mustra inta Sâla di Cunsu(r)i i se rife(r)iscen survetüttu aa culesiùn de targhe e de rilievi du müseu, fra e rè(r)e testimunianse du génere ch'e sun stète truvèi in [[Arbenga]], e ch'e van da l'etè rumâna a l'âtu mediuevu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', pp. 66-68}}</ref>. Primma de ste lì, ch'e sun apese in sce mü(r)aje in urdine d'antighitè, in scia mancina de l'intrâ i se ponen vegghe due iscrisiùi e in'ürna da senne. Sti repèrti, ch'i ne sun stèti truvèi a [[Romma|Rumma]], i sun pe' cuntru ina testimuniansa de culesiunismu du [[XVII secolo|Seisèntu]], scicumme ch'e sun rivèi in Arbenga cumme parte de antighitè campèi dau cunte [[Utaviu Còsta]], ch'u e l'axeva misse inta [[Villa Còsta (Arbenga)|villa de famìa]] de Cian Bellìn, a [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]<ref name=":0" />. Da fiancu, in scia mèxima mü(r)aja, a cumensa dunca a se(r)ie de retruvamènti lighèi a ''[[Albingaunum]]'', a partì da l'architravu in [[Pria de Finô|pria de Finâ]] cu'in tòccu d'iscrisiùn, fòscia duve(r)àu int'ina custrusiùn pübbrica, e pöi in scciappu d'epigrafe dau [[Munastê de San Calòcciu (Arbenga)|munastê de San Calòcciu]] che, di ànni a cavallu du [[II secolo|II]]-[[III secolo|III seculu]], a regorda di travai pe' pià l'ègua d[[a Sènta]] e purtâla, fòscia, ae [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme da sitè]]. Gh'è pöi l'iscrisiùn fünebre de ''Procula'' pe'u sò ma(r)ìu, truvâ inte mü(r)aje du ''[[Castrum d'Arbenga|castrum]]'', i rèsti de in'epigrafe in scia custrusiùn d'in frabicàu pübbricu descuvèrti intu [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] e a pursiùn d'in frexu du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] ch'u l'é(r)a duve(r)àu int'in barcunettu da [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|catedrâle]]. Ciü in scia drita u gh'è apesu in rilievu dund'i ghe sun rafigü(r)èi ina tésta de dònna e dui pütti ch'i rezzen ina ghirlanda, fòscia parte d'in sarcofagu du [[III secolo|III seculu]] e descuvèrtu du [[1944]] inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]] e, de sutta de stu lì, due ürne pe'e senne; l'üna truvâ intu campanìn de [[Gexa de San Steva de Massa(r)u|San Steva de Massa(r)u]] e l'âtra inta necròpuli setentriunâle, in Puntelungu, mèntre ch'u se frabicava u [[Santua(r)iu da Madònna de Puntelungu|növu santua(r)iu]], fra u [[1715]] e u [[1722]]. In sciu cantu dritu de sta mü(r)aja se ghe pò ancù vegghe u truncu d'ina gran statua, fòscia d'in impe(r)atû, truvâ du [[1910]] inta Sènta<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 68-70}}</ref>. Inta mü(r)aja de dòppu, in scia drita da pòrte pe' intrà inta Lòggia, e ghe sun in mustra de targhe impurtanti di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. D'in simma au fundu, a primma a parla da cuncesiùn d'in senatû a duve(r)à de l'ègua pe di travai pübbrichi, fèta fra a fin du I e l'imprinsippiu du [[II secolo|II seculu]] e descuvèrta in sinque tòcchi cu'i scâvi inta catedrâle. A segunda a l'è in'iscrisiùn füne(r)a(r)ia du I seculu cu'u ''[[cursus honorum]]'' du questû de ''Albingaunum'' [[Au(r)eliu Meleagru]]; da fiancu, in scia drita, u se vegghe pe' cuntru ina targa in unû du [[Metiliu Tertulìn Venuniàn]], senatû e benefatû da ''plebs urbana'' da sitè. In sciu pavimèntu u gh'è a bâse unu(r)a(r)ia de pria de Finâ du [[Müssiu Ve(r)u]], âtru benefatû de génte d'Arbenga, e ina ciàppa de granitu [[Masìccio d'Estérel|d'Estérel]], parte d'ina to(r)a dedicâ a [[Vale(r)iu Braduaniu Màuricu|M. Vale(r)iu Braduaniu Màuricu]] ch'a l'é(r)a missa int'in scitu pübbricu da sitè p'esse pe(r)ò truvâ inta catedrâle. De ciü, in scia drita u gh'è in scciàppu de marme(r)u rösa, parte d'in munümèntu fünebre du II seculu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 70-71}}</ref>. A mü(r)aja de dòppu, in scia drita, a l'è stèta dedicâ aa culesiùn d'epigrafi cristiâne tardu-antighe e ai rèsti de rilievi de marme(r)u ch'i ne vegnen d'inta Do(r)ia. dau cumplessu de San Calòcciu. Partèndu daa mancìna u gh'è a lapide de ''Maurianus'', du [[597]], truvâ inte l'[[abasìa de San Martìn au Munte]] e, in simma a tüttu, a grande targa de ''Honorata'', morta du [[568]] e mujé de ''Tzittanus'', persunaggiu che alantu(r)a u l'é(r)a a màscima càrega pulitica e militâ(r)e d'Arbenga. De sutta a sta lì i ghe sun di scciàppi de transenne du presbite(r)iu de San Calòcciu, fètu inte dui intervènti, du [[VI secolo|VI]] e de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], e du che i se cunsèrvan di pilastrìn, di panèlli, di tòcchi d'architravu e âtru, asemme a in'iscrisiùn ch'a mensiuna l'abâte ''Marinaces''. Intu cantu dritu de sta mü(r)aja u gh'è pöi in scciàppu du [[V secolo|V seculu]] dund'u l'è mensunàu u vescu [[Benedettu I (vescu d'Arbenga)|''Benedictus'']], u segundu ciü antigu ch'u ghe secce restàu de memo(r)ia<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 71-73}}</ref>. Inte l'ürtima mü(r)aja, quella dund'a gh'è l'intrâ, i ghe sun ancù due lapide d'etè bizantìna, l'üna du [[522]] e truvâ inta [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], e l'âtra du [[VI secolo|VI seculu]], ch'a ne duve(r)ea vegnì d'in San Calòcciu. De sutta de ste lì i se ponen ancù vegghe dui capitèlli d'u(r)igine nu gua(r)i cè(r)a, ün ch'u nu dev'esse antigu e l'âtru, dau güstu curinsiu, d'etè impe(r)iâle<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', p. 73}}</ref>. === Lòggia du Cumün === [[Immaggine:Albenga-IMG 0358.JPG|miniatura|250x250px|Vista da Lòggia, cu'u musaicu e, in sciu fundu, de mesü(r)e de vulümme]] D'inta Sâla di Cunsu(r)i u se ghe passa dunca inta Lòggia du Cumün e, rembàu aa mü(r)aja dund'a se dröve a pòrte, u se pò vegghe in sarcòfagu du [[VI secolo|VI seculu]], de prudusiùn du pòstu e fètu de [[Pria de Finô|pria de Finâ]], truvàu du [[1937]] sutt'aa faciâta de [[Gexa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus|Santa Ma(r)ìa in Fontibus]]. In sciu pavimèntu, a l'âtra estremitè da Lòggia, u l'è cunsurvàu in musaicu in giancu e negru a quaddri du I seculu, parte d'ina ''domus'' descuvèrta cu'i scâvi de l'[[Uspeâ veggiu de Santa Maria da Mise(r)icòrdia|uspeâ]] du [[1956]]. Da fiancu de stu lì a se tröva ancù ina tumba aa capüsìna du [[V secolo|V seculu]] ch'a ne vegne d'intu [[Munastê de San Calòcciu (Arbenga)|munastê de San Calòcciu]] e che, fòscia, a l'è dunde e l'é(r)an cunservèi a l'imprinsippiu e relicchie du [[San Calòcciu|santu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 73-74}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', pp. 64-65}}</ref>. Fra i repèrti ciü mudèrni, inta lòggia e ghe sun ascì de testimunianse de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] e, intu detaju, u se pò vegghe ina se(r)ie de mesü(r)e ufisiâli de lunghessa e de vulümme duve(r)èi dau Cumün d'Arbenga, ciü che de iscrisiùi de quelli tèmpi e parte du purtâ du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] ch'u l'é(r)a in sce l'intrâ da [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]], levàu quand'a l'è stèta rangiâ du [[1938]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', p. 64}}</ref>. A l'ürtimu, da fiancu da pòrta ch'a se dröve versu u [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]], u se pò vegghe u pa(r)apêtu de marme(r)u d'in pussu, nu finìu, atribuìu au [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] ma de prubabile nu cuscì antigu. Stu lì, cu'ina decu(r)asiùn a festùi vegetâli, u se truvava au sèntru du veggiu [[Ciòstru di Canònichi (Arbenga)|ciòstru di Canònichi]], caciàu zü du [[1900]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', p. 74}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/museo-civico-ingauno.htm|tìtolo=Museo Civico Ingauno|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}} * {{Çitta web|url=https://www.museionline.info/musei/civico-museo-ingauno|tìtolo=Museo Civico Ingauno|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}} * {{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/palazzo-vecchio-del-comune-battistero-di-albenga|tìtolo=Palazzo vecchio del comune - battistero di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Musêi da Ligùria|Arbénga]] e2ism19j55piykos5wfk2rvrisf3553 0 31950 273596 273468 2026-08-27T19:00:34Z N.Longo 12052 e 273596 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Stâto antîgo |nómme corénte = Pruvinsa d'Arbenga |mòtto = ''Provincia delle sette città''<ref name="Stefani1" /> |léngoa = [[Lengoa ligure|Lìgü(r)e]], [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] |capitâle prinçipâ = {{Scìnbolo|Albenga-Stemma.svg}} [[Arbenga]] |dipendénte da = {{Scìnbolo|Flag of Kingdom of Sardinia (1848).svg}} [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] |govèrno = |inìçio = 1º de zenâ du [[1819]] |fæto iniçiâle = Regiu edittu du 10 de nuvèmbre du 1818 |fìn = [[1859]] |fæto finâ = [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]] |teritöio òriginâle = 681,78&nbsp;km²<ref name="Stefani1">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 23}}</ref> |popolaçión = 59.903 |perîodo popolaçión = 1848<ref name="Stefani2">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 24}}</ref> |vôxe sudivixoîn aministratîve = 7 mandamènti, 53 cumüi<ref name="Stefani1" /> |esportaçioîn = ö(r)iu, [[Vin|vìn]], [[càneva]]<ref name="Stefani3">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 25}}</ref> |stâto precedénte = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Dipartimentu de Muntenötte]] |stâto sucesîvo = {{Scìnbolo|Flag of Italy (1861–1946).svg}} [[Sircunda(r)iu d'Arbenga]] }} A '''pruvinsa d'Arbenga''' (''Provincia d'Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è stèta ina sudivixùn teritu(r)iâle du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], ch'a gh'axeva a sò sêde in [[Arbenga]] e che, intu scistema d'alantu(r)a, a l'é(r)a pa(r)eggia pe' funsiùi ai ''[[arrondissement]]'' da [[Fransa]]. A pruvinsa d'Arbenga a l'è existìa dau [[1819]] au [[1859]], quandu, cu'u [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]], a l'è vegnüa u [[Sircunda(r)iu d'Arbenga]] e, cumme tâ, a l'è restâ in funsiùn fina du [[1926]], ànnu da sò uniùn cu'u [[Çircundäju de Sann-a|Sircunda(r)iu de Savuna]] inta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Sto(r)ia == A pruvinsa d'Arbenga a l'è intrâ in funsiùn au primmu de zenâ du [[1819]], segundu a növa urganizasiùn aministrativa du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] vusciüa cun edittu du 10 de nuvèmbre du [[1818]]. E tère lìgü(r)i, dau passaggiu ai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] du [[1815]], e l'é(r)an defèti spartìe in scê intendènse de [[Zena]], [[Sann-a|Savuna]] e [[A Spèza|Spezza]], tütte trê intu [[Ducâto de Zêna|dücàu de Zena]], e numma ai fìn giüdisia(r)i a gh'é(r)a ina spartisiùn in sce sette pruvinse. Cun st'edittu s'è pe(r)ò turnàu a in scistema ciü scimile a quellu ch'u gh'é(r)a au tèmpu di fransesi, ch'u l'axeva funsiunàu meju, furmandu e cuscì dìte "divixùi" ch'e mettevan asemme ciü pruvinse, intu mèntre muntèi de nüme(r)u da trê a sette e vegnüe dunca pa(r)egge pe' terito(r)iu a quelle zà duve(r)èi daa giüstissia<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://siusa-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=43244|tìtolo=Divisione di Genova|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}</ref>. Au primmu de zenâ du [[1848]] a pruvinsa d'Arbenga a l'è sciurtìa d'inta [[Divixón de Zêna|divixùn de Zena]], dund'a se truvava daa rifurma du [[1819]], cu'a creasiùn da növa [[Divixùn de Sann-a|divixùn de Savuna]], ch'a cumprendeva ancù e due [[Pruvincia de Sann-a|pruvinse de Savuna]] e [[Pruvinsa de Acqui|de Acqui]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 84}}</ref>. A pruvinsa d'Arbenga a l'è restâ in funsiùn fina a l'intrâ in vigû da lezze n° 3702 du 23 d'utubre du [[1859]], meju cunusciüa cumme u [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]], ch'a l'ha missu a növu a sudivixùn aministrativa du regnu, cu'e divixùi ch'e sun cuscì vegnüe de pruvinse e e vegge pruvinse di sircunda(r)i. Au pòstu da pruvinsa arbenganese u l'è stètu dunca fundàu u [[sircunda(r)iu d'Arbenga]], cumpresu inta növa [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de Zena]] cu'i mèximi cunfìn de primma. == Aministrasiùn == In [[Arbenga]], in qualitè de sêde de pruvinsa, se ghe truvava dife(r)ènti istitusiùi de guèrnu e, intu detaju, u gh'é(r)a in Cumandante, in Cunseju de Giüstissia e in Prefettu, ciü che l'Intendènte o Vice-Intendènte<ref name=":8">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 83}}</ref>. === Intendènti === Cumme pe'e âtre pruvinse du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], a cappu de quella d'Arbenga u gh'é(r)a in intendènte pruvinsâle, furmalmènte au de sutta de l'intendènte de divixùn ma che, in scia fìn, u gh'axeva d'autunumìa de bilanciu e de respunde diretamènte au guèrnu<ref name=":7" />. Intu detaju, da l'anesiùn au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] i intendènti d'Arbenga i sun stèti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=413|cid=Rossi, 1870}}</ref>: {| class="wikitable" !N° ! colspan="2" |Periudu !Intendènte |- |1 |1814 |1815 |V. Peirana |- |2 |1816 |1820 |Mario De Veri |- |3 |1821 |1821 |Giuseppe Zanotti |- |4 |1822 |1823 |Emanuele Gonzalez |- |5 |1824 |1829 |Ignazio Somis di Chiavrie |- |6 |1830 |1834 |Luigi Noè |- |7 |1835 |1840 |Cesare Gio Battista De Marini |- |8 |1841 |1844 |Gaudenzio Melchioni |- |9 |1845 |1847 |Camillo Santi |- |10 |1848 |1849 |Carlo Balladore |- |11 |1850 |1851 |Giulio Cesare Cavalli |- |12 |1852 |1854 |Luigi Cisa Asinari Di Gresy |- |13 |1855 |1858 |Carlo Verani Masin |- |14 |1859 |1859 |Raffaele Solinas |- |15 |1860 |1862 |Giorgio Modegnani |} === Terito(r)iu === A pruvinsa d'Arbenga, parte da [[Divixón de Zêna|divixùn de Zena]], a cunfinava a punènte cu'a [[Pruvinsa d'Inéia|pruvinsa d'Ineja]] ([[divixùn de Nissa]]), a setentriùn cun [[Pruvinsa de Munduvì|quella de Munduvì]] ([[divixùn de Cuni]]) e a levante cu'a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], ciü che faciâse in sciu [[Mâ Ligure|Mâ Lìgü(r)e]] a meridiùn<ref>{{Çitta|De Bartolomeis, 1847|p. 1243}}</ref>. A cumprendeva dunca tütta a parte de [[Rivêa|Rive(r)a]] fra u [[Cou de Noi|Câu de Nûi]] e quellu d[[u Sèrvu]], e a muntava versu l'entrutèra pe'u [[Finô|Finâ]], l'âta [[Burmia (valä)|Burmia]], a [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]], a [[Ciâna d'Arbenga]] cu'e valè ch'e ghe finiscen e a [[valâ du Me(r)ula]]<ref name=":8" />. A pruvinsa d'Arbenga a l'é(r)a spartìa inte sette mandamènti, ch'i ne recampavan i 53 cumüi<ref>{{Çitta|De Bartolomeis, 1847|p. 29}}</ref>. {| class="wikitable" !N° !Capitâle !Cumün !Pupulasiùn (1848) !Estensciùn |- | style="text-align:center;" |I |[[Arbenga]] |[[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Campugexa]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Èrli]], [[Garlenda]], [[Naxin|Naxìn]], [[Sènexi]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Unsu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Utuê]], [[Vendùn]], [[Villanöva]]<ref name=":0">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 26}}</ref> | style="text-align:right;" |16.270<ref name=":0" /> | style="text-align:right;" |189,42&nbsp;km²<ref name=":0" /> |- | style="text-align:center;" |II |[[Carizan|Ca(r)issàn]] |[[Bardenèi]], [[Carizan|Ca(r)issàn]], [[Mascimin|Mascimìn]]<ref name=":1">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 208}}</ref> | style="text-align:right;" |4.210<ref name=":1" /> | style="text-align:right;" |192,50&nbsp;km²<ref>Dife(r)ènsa fra l'estensciùn da pruvinsa e quelle di âtri mandamènti, in mancansa du valû</ref> |- | style="text-align:center;" |III |[[Andôa|Andö(r)a]] |[[Andôa|Andö(r)a]], [[Casanöva]], [[Staanéllu|Stananellu]], [[U Téstegu|U Testegu]], [[Vellegu]]<ref name=":2">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 52}}</ref> | style="text-align:right;" |6.259<ref name=":2" /> | style="text-align:right;" |83,52&nbsp;km²<ref name=":2" /> |- | style="text-align:center;" |IV |[[U Burgu (Finô)|U Burgu de Finâ]] |[[A Marina (Finô)|A Ma(r)ìna de Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Feìn]], [[Gura]], [[Lacremô|Lacremà]], [[Orcu]], [[Pèrti]], [[Pia (Finô)|Pìa]], [[Riôtu|Riâtu]], [[U Burgu (Finô)|U Burgu de Finâ]], [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref name=":3">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 463}}</ref> | style="text-align:right;" |12.739<ref name=":3" /> | style="text-align:right;" |47,20&nbsp;km²<ref name=":3" /> |- | style="text-align:center;" |V |[[A Prìa]] |[[A Prìa]], [[Bardìn Növu]], [[Bardìn Veggiu]], [[Borṡi|Borzi]], [[Giüstexine|Giüstènexe]], [[Magiö|Majö]], [[Ransci|Ransi]], [[U Tû]], [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]], [[Vèrxi (Löa)|Vèrxi]]<ref name=":4">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 902}}</ref> | style="text-align:right;" |7.173<ref name=":4" /> | style="text-align:right;" |64,35&nbsp;km²<ref name=":4" /> |- | style="text-align:center;" |VI |[[Arasce|A(r)àsce]] |[[Arasce|A(r)àsce]], [[L'Aigheuja|Leigueja]]<ref name=":5">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 17}}</ref> | style="text-align:right;" |6.848<ref name=":5" /> | style="text-align:right;" |63,66&nbsp;km²<ref name=":5" /> |- | style="text-align:center;" |VIII |[[Löa]] |[[Barestin|Balestrìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Carpe]], [[Löa]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]]<ref name=":6">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 633}}</ref> | style="text-align:right;" |6.494<ref name=":6" /> | style="text-align:right;" |41,13&nbsp;km²<ref name=":6" /> |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Guglielmo Stefani|tìtolo=Dizionario generale geografico-statistico degli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=d3s5AAAAcAAJ|ànno=1835|editô=Cugini Pomba e Comp. Editori|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|cid=Stefani, 1835}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi De Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C|ànno=1847|editô=Tipografia Chiro e Mina|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|cid=De Bartolomeis, 1847}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Provinse da Liguria|Arbenga]] [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] 9lzqmi9m1dp3myp7xj1kvjki6jj6soi 0 31971 273568 272603 2026-08-27T18:31:07Z N.Longo 12052 e 273568 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Flag of Albenga.svg|miniatura|A bande(r)a d'Arbenga]] A '''bande(r)a d'Arbenga''' a l'è a [[Bandêa|bande(r)a]] ch'a rapresènta a sitè [[Liguria|lìgü(r)e]] d'[[Arbenga]] dai tèmpi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], furmâ da ina crûxe russa sciü campu gianu. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|A se(r)imonia du cangiu da bande(r)a in simma aa [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre di Malasemènsa]] du [[2024]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/01/albenga-celebra-la-sua-bandiera-issato-il-nuovo-vessillo-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Albenga celebra la sua bandiera: issato il nuovo vessillo sulla torre Malasemenza|outô=M. Caridi|outô2=N. Seppone|dæta=8 zenâ 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-05-02}}</ref>]] L'u(r)igine da bande(r)a d'Arbenga a nu l'è cunusciüa e du bèllu antiga, tantu che, fòscia, a remunta fina ai tèmpi da [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]], cu'i arbenganesi ch'i se l'ave(r)ean purtâ apröu inta [[Blòcco de Geruzalèmme (1099)|presa de Ge(r)usalèmme]]<ref name=":1">{{Çitta|Simoncini, 1992|''Lo stemma civico di Albenga'', p. 32}}</ref>. Defèti, u l'è puscibile ch'a ne vegne drita dau ré [[Bardüìn I de Ge(r)usalèmme]] che, ai 24 de setèmbre du [[1104]], u l'ha recunusciüu di diritti e di vantaggi in mate(r)ia de tasce ae sitè lìgü(r)i de [[Arbenga]], [[Nöi|Nûi]], [[Sann-a|Sauna]] e [[Zena]], ch'e l'axevan piàu parte aa spedisiùn cun de sò nâve<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/01/albenga-al-via-i-festeggiamenti-per-i-920-anni-della-bandiera-della-citta/|tìtolo=Albenga, al via i festeggiamenti per i 920 anni della bandiera della città|dæta=4 zenâ 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-05-02}}</ref>. A ògni moddu, da bande(r)a a gh'è segü(r)a mensiùn fina dai [[Statüi d'Arbenga du 1288|statüi du 1288]], ch'i cuntegnen a prescrisiùn, pe'i magistrèi da sitè, de purtasela apröu tütte e votte ch'i fussen partìi inte di viaggi pe' mâ sciü de nâve arbenganesi, sutt'aa pena de vinti sôdi in mancansa soa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[77] De portanda bandera in lignis Albingane.'', p. 349}}</ref>. De ciü, inti statüi e se ponen truvà de regule precise in sce l'üsu da bande(r)a quand'a se truvava cu'e trüppe sitadine inte de âtre armè, cuscì cumme in sce l'üsu d'âtre bande(r)e o gunfa(r)ùi inte l'esèrcitu d'Arbenga<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[89] De compellendis illis qui habent banderas stare ad vexillum communis.'', p. 357}}</ref>. In scia mèxima trüppa sitadina se prevegheva ascì de regule in scia figü(r)a di gunfa(r)unèi e di sò ascistènti, che a l'imprinsippiu i purtavan tantu u gunfa(r)ùn du [[Cumün d'Arbenga|Cumün]] che quellu du populu, ch'u l'andaxeva apröu au magistràu de l'[[abate du populu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[228] De confalonerio et eius consiliariis ac aliis circa exercitum ordinandis.'', pp. 198-199}}</ref>. De ciü, int'ina delibe(r)asiùn du cunseju du Cumün du 1° de mazzu du [[1364]], l'è mustràu u scistema da cunsegna du gunfa(r)ùn da e bande(r)e ai rispetivi respunsabili inta trüppa sivica e, in sciu bordu du papê, u gh'è ascì in disegnu ch'u i rapresènta<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[4] De sacramento compagne.'', pp. 28-29}}</ref>. Aa bande(r)a d'Arbenga a se(r)eva ancù da ligà a tradisiùn da "''banderolla''" in'insegna ch'a ghe sumeja purtâ au primmu d'agustu a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pe(r)u in Va(r)atèlla]], inte l'ucaxùn da sò antiga fèsta. Sta tradisiùn a ne vegne(r)ea daa pratica du pudestè d'Arbenga de mandà ina brancâ de surdatti in sciu [[Munte de San Pêru|Munte Va(r)atèlla]] a tegnighe l'urdine fintantu ch'u se gh'è imbastiu a fe(r)a. A ògni moddu, stu custümme u gh'ha da essise cunservàu ancù de doppu, cun sta pratica ch'a sa(r)eva andèta avanti fina du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=140-141}}</ref>, pe' esse pöi purtâ avanti daa tradisiùn du pòstu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Diego Marino|tìtolo=L'Abbazia di San Pietro|ànno=2019|editô=|çitæ=Tui(r)àn|léngoa=IT|p=168-169}}</ref>. A l'ürtimu, cu'in decretu du prescidènte da Repübbrica du 24 de frevâ du [[1979]], a crûxe russa sciü campu gianu a l'è stèta recunusciüa ascì in via ufisiâle cumme a bande(r)a da sitè<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.detail.html?943|tìtolo=Albenga|scîto=Archivio Centrale dello Stato, Fascicoli comunali|léngoa=IT|vìxita=2025-05-01}}</ref>. == Stemma sivicu == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Albenga-Stemma.svg|U stemma d'Arbenga Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 05.jpg|U stemma in simma au purtâ da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]] </gallery> A bande(r)a a cumpune ascì u stemma d'Arbenga, cumme sta lì d'u(r)igine scunusciüa e ch'u l'ha purtàu pe' de lungu i cu(r)ùi da sitè. Cumme a bande(r)a, intu passà di seculi u stemma arbenganese u l'è stètu missu in mustra, da scurpiu o tenzüu, in sce sêde de istitusiùi sitadine, cumme u [[Palassiu du Cumün (Arbenga)|Palàssiu du Cumün]] e a [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]], ciü che esse duve(r)àu in sciu frunte de [[Antighe ünitè de mesü(r)a du sircunda(r)iu d'Arbenga|mesü(r)e ufisiâli da sitè]] e cumme sigillu dau Cumün<ref name=":1" />, purtàu ascì au collu da sèrti magistrèi sivichi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Valsecchi|outô2=Bernardo Mattiauda (prefasiùn de)|tìtolo=Gli Statuti di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=1NvLmNizPhYC|ànno=1885|editô=Tip. T. Craviotto e figlio|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=30}}</ref>. Inte di tèmpi ciü resènti ascì u stemma u l'ha risevüu in ricunuscimèntu ufisiâle, garantìu pe' decrêtu du cappu du guvèrnu du 22 de zügnu du [[1933]]<ref name=":0" />, cu'u papê u(r)iginâle da cuncesiùn che, du [[1945]], u l'è stètu a pe(r)igu de pèrdise, scicumme che aa libe(r)asiùn du [[Palàssiu növu du Cumün (Arbenga)|Palàssiu du Cumün]] u l'è stètu truvàu intu mezzu aa rümènta, caciàu via dai fascisti avanti ch'i ne fussen scurìi<ref>{{Çitta|Simoncini, 1992|''Lo stemma civico di Albenga'', p. 31}}</ref>. Cumme da decrêtu, a cu(r)una in sciu stemma a l'è quella de cunte, sernüa a regordu de l'antiga dignitè d'Arbenga, [[Cumitàu d'Arbenga|capitâle de cumitàu]] inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":1" />. A crûxe d'Arbenga a se tröva ascì intu stemma di cumüi d'[[Èrli]] e d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghettu de Santu Spiritu]], sernüa pe'i ligammi fra sti lì e a sitè. Intu detaju, au Burghettu s'è sernüu sta crûxe a regordu da fundasiùn du paìse, du [[1294]], a upe(r)a du Cumün d'Arbenga, in acôrdiu ascì a de rapresentasiùi de l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=178}}</ref>. De cuntru in Èrli u l'ha avüu in u(r)igine ciü resènte, scicumme ch'u l'è stètu vusciüu inti [[Anni 1960|ànni '60]] daa zunta du cumün, guidâ dau Vasco Longano, scindicu d'alantù, perché u nu gh'é(r)a ancù de stemma.<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione|tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&redir_esc=y|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure|çitæ=Uvàda (Lisciandria)|léngoa=LIJ, IT|p=106|capìtolo=Erli: primo comune d'Europa}}</ref> U l'è stètu disegnàu dau Franco Bigatti, araldista de [[Sann-a|Savuna]], cu'in cunfruntu cu'e gènte du paìse, ch'u l'ha purtàu a l'adusiùn de stu stemma, recunusciüu cun 'na delibe(r)asiùn du [[1966]]<ref name=":2" /> e dapöi cu'in decrêtu du [[1968]]. <ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/erli/|tìtolo=Araldica Civica, Erli|léngoa=IT|vìxita=2025-05-07}}</ref> <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Erli-Stemma.svg|Stemma d'Èrli Borghetto Santo Spirito-Stemma.svg|Stemma du Burghettu </gallery> == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Simoncini, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Scìnboli da Ligùria]] nxnpm7mm9nh2xash8k3vvzhj0cycqf3 0 32002 273588 273232 2026-08-27T18:54:33Z N.Longo 12052 e 273588 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Lex_Municipii Tarentini, originale della tavola del Museo Archeologico di Napoli in mostra temporanea al MArTA -FG.jpg|miniatura|A ''[[Lex municipii Tarentini]]'', tò(r)a du [[I secolo|I seculu]] cu'u statüu du ''municipium'' de ''[[Taras|Tarentum]]'']] In '''''municipium''''' (prununsiàu ''mūnĭcĭpĭum'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]) u l'é(r)a ina sitè cuntrulâ dai [[Popolo roman|rumèi]], survetüttu ai tèmpi da [[Repùbbrica romànn-a|Repübbrica]], ch'a cunservava parte da sò indipendènsa, tegninduse [[Magistratûa romànn-a|magistrèi]] e istitusiùi soe, ma cu'e sò gènte ch'e nu l'axevan i diritti pulitichi di [[Çitadinànsa romànn-a|sitadìn de Rumma]] e e pagavan di tribüi a [[Romma|Rumma]]. I ''municipia'', da l'urdinamèntu du bèllu dife(r)ènte fra de liâtri, i l'é(r)an dunca dife(r)ènti dae ''cives optimo iure'', sitè tachèi a Rumma cun diritti pa(r)eggi a vella, e dae ''[[Foederati|foederatae]]'', che de regula e cunservavan a [[Sovranitæ|suvranitè]] au mancu furmâle. I se dife(r)ensiavan pöi dae [[Colònia romànn-a|''coloniae'']] scicumme che ste lì e gh'axevan di statüi che, inti câxi de ''coloniae civium Romanorum'', i ghe ricunuscevan a sitadinansa rumâna, e ancù dai ''[[Forum|fora]]'', ''[[Vicus|vici]]'' e ''[[Conciliabulum|conciliabula]]'', ch'i l'é(r)an e cumünitè cuntrulèi da in ''municipium'' o ina [[Praefectura (romànn-a)|prefetü(r)a]]<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Arangio-Ruiz|outô2=Ferdinando Reggiori|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1934|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=MUNICIPIO}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Dizionario-di-Storia)/|tìtolo=Municipium - Dizionario di Storia|dæta=2010|léngoa=IT|vìxita=2025-06-12}}</ref>. == Sto(r)ia == === Repübbrica rumâna === U numme ''municipium'' u l'è duve(r)àu fina daa primma [[Repùbrica romànn-a|etè repübricâna]] pe' indicâ e cumünitè sitadìne ch'e dipendevan da Rumma, che p'alantu(r)a e se ponen meju definì cumme l'insemme di ''municipes'' ch'i e furmavan. Defèti, a furma ''municipium'' a ne vegne da l'espresiùn "''munus capere''" che, faxèndu in reciammu a in'idea de sutumisiùn e tribüi, a l'è meju duve(r)â numma pe'e sitè sutumisse a Rumma ''sine suffragio'', dunca sènsa de diritti pulitichi. A ògni moddu, inte di tèmpi ciü resènti u gh'é(r)a u(r)amài in üsu generalisàu de stu titulu, duve(r)àu ascì pe'e cumünitè de [[Çitadinànsa romànn-a|sitadinansa rumâna]] pìna e pe'i ''[[foederati]]'', mèntre inti ànni de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]] u titulu de ''municipium'' u l'intràu inte l'üsu fina fra e [[Colònia romànn-a|''coloniae'']]<ref name=":0" />. Cu'a cuncesiùn, du [[90 a.C.]], da [[Lex Iulia de civitate|sitadinansa rumâna ai sòcci italichi]], u regimme de ''municipium'' u l'è vegnüu puscibile fìna pe' quelle sitè che primma e l'axevan numma a cundisiùn de ''foederatae''. Inti növi ''municipia'' a vegne cuscì estesa in'urganisasiùn de lungu pa(r)eggia, u [[quadrumvi(r)àu]], cun dui membri du culêgiu ch'i gh'axevan riservèi e funsiùi giürisdisiunâli (''IVviri iuri dicundo'') e i âtri dui ch'i gh'axevan quelle aministratìve (''potestate''). I ''municipia'' ciü antighi, de cuntru, i l'han cuntinuàu a duve(r)à i veggi nummi di [[Magistratûa romànn-a|magistrèi]], fètu ch'u permette, ancù a l'etè de l'impe(r)u, de capì quella ch'a l'é(r)a a situasiùn u(r)iginâle d'ògni cumünitè<ref name=":0" /><ref name=":1" />. === Impe(r)u rumàn === Ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], mèntre i ''municipia'' in sènsu strêtu, e ''[[Civitas|civitates]]'', i se funden cu'e [[Colònia romànn-a|''coloniae'']] sutt'au numme ünicu de ''[[Universitas (romànn-a)|universitates]]'', i cumensan a presentâse dui fenomeni dife(r)ènti: a l'imprinsippiu a gh'è stèta ina decadènsa de l'autunumìa di ''municipia'' pe'a vuluntè du guvèrnu de l'impe(r)u de cuntrulâli int'in moddu ciü strêtu; pöi u s'é(r)a difüsu u scistema di ''municipia'', cuscì vinculàu, ascì inte sitè de [[Provìnsa romànn-a|pruvinse]]. Inta [[Itàlia (provìnsa romànn-a)|pruvinsa rumâna de l'Italia]] a l'è stèta dunca ridüta l'autunumìa de giürisdisiùn di ''municipia'', tantu sutt'au prufì criminâle che sutt'a quelli sivìle e finansia(r)iu. Fra de ste lì, l'autunumìa inte finanse a l'è stèta cunservâ dai ''municipia'' pe' ciü tèmpu, scibèn ch'u ghe fusse de spessu u besögnu du guvèrnu de l'impe(r)u a intervegnì pe pa(r)egiâ i cunti. A ògni moddu, dau [[II secolo|II seculu]] e, ancù de ciü, dau [[III secolo|III]], u vegne ciü strêtu u cuntrollu du guvèrnu pe' mezzu de funsiuna(r)i numinèi da vellu. De cuntru, l'urganisasiùn a ''municipium'' a nu l'è rivâ inte tütte e âtre pruvinse che aa fìn da [[Repùbrica romànn-a|repübbrica]], scicumme che e antighe sitè suvrâne, che de regula e cunservavan ina sèrta autunumìa, e l'é(r)an cunscide(r)èi de dirittu fu(r)èstu cuscì cumme e sò gènte, i ''[[dediticii]]''. U scistema u l'è cangiàu pe' du bèllu du [[212]], quande a ''[[Constitutio Antoniniana]]'' a l'ha estesu u stàttu de sitadìn rumàn a tütte e gènte de l'impe(r)u, e cuscì intu [[III secolo|III seculu]] ste sitè e sun vegnüe de manimàn ciü scimili ae ''civitates'' italiche, segundu a tendènsa a pa(r)egiâne diritti e urdinamènti sutt'a l'auturitè mascima de l'impe(r)atû, fin'au puntu che tütte e sitè de l'impe(r)u e l'é(r)an guvernèi cu'in scistema münisipâle<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Urganisasiùn == I ''municipia'' i puxevan aveghe de bèlle dife(r)ènse fra de liâtri; cu'a ciü parte de sti lì ch'a cunservava u dirittu a vutà i sò [[Magistratûa romànn-a|magistrèi]], survetüttu ''[[duumviri]] iuri dicundo'' e ''duumviri aedilicia potestate'' o che sedunca, dau mudélu de Rumma, ''[[Dictator|dictatores]]'', ''[[Praetor|praetores]]'' e ''[[Aedile|aediles]]'', tegninduse de stu moddu ina sèrta autunumìa de giürisdisiùn e aministratìva. De cuntru, i nu mancan de quelli cun aministratùi rumèi, i ''[[Praefectus|praefecti]]'', quande ün o ciü ''municipia'' cu'i sò ''[[Forum|fora]]'' e ''[[Conciliabulum|conciliabula]]'' i se furmavan int'ina ''[[praefectura]]''. Pe' identificà sti câxi, dund'u dirittu privàu du pòstu u vegnìva tostu pa(r)eggiu a quellu de Rumma, u l'è stètu duve(r)àu u numme de ''municipes Caerites'', piàu daa sitè [[Popolo etrusco|etrüsca]] de ''[[Caere]]'', ch'a l'è stèta a primma a dutâse d'in scistema du genere. Pöi i gh'é(r)an i ''municipes aerarii'', sutumissi ai rumèi int'ina cundisiùn tostu pa(r)eggia ai südditi de tère luntâne, de solitu cumme cunseguènsa d'ina sulevasiùn (presempiu u l'è u câxu de ''[[Capua]]'', scicumme ch'a s'é(r)a dèta a [[Annibale Barca|Annibale]]), e ancù u ''municipium fundanum'', in câxu nu gua(r)i cè(r)u mensunàu inta ''[[Lex Iulia Municipalis]]'' in sce cuscì dìte "[[Töe d'Eraclea|tò(r)e d'Eraclea]]". Stu câxu lì u sa(r)ea da ligà au ''fundum fieri'' mensunàu ascì dau [[Marcus Tullius Cicero|Cice(r)ùn]] intu ''[[Pro Balbo]]'', ch'u vu(r)ea dì ina sutumisiùn vulunta(r)ia au regimme de ''municipium'', ma che de cuntru u pu(r)ea êsse ascì in agetìvu ligàu au ''municipium'' de ''[[Fundi]]'', cumme ugettu da dispusisiùn legislatìva o ancù cumme tìpu de statüu<ref name=":0" /><ref name=":1" />. De doppu, scibèn che e gènte di ''municipia'' e l'é(r)an vegnüe sitadìne de l'impe(r)u, ògni ''municipium'' u l'ha cunservàu in'impurtante autunumìa, a regurdà l'antiga situasiùn de stàttu suvràn, nu sulu sutt'au prufì sivìle ma ascì sutt'a quellu penâle, levàu numma che i crimini cuntra u [[Rómma antîga|stàttu rumàn]]. De ciü, i gh'axevan d'autunumìa inta gestiùn de finanse, che alantu(r)a a se fundava survetüttu in sce rendite di bêni pübbrichi (i ''[[Vectigal|vectigalia]]'' e, survetüttu, i ''agri vectigales''), insemme a in putere in sci sò sitadìn privèi che pe(r)ò, a dife(r)ènsa che versu u stàttu rumàn, i se truvavan int'ina pusisiùn de livéllu pa(r)eggiu a quella du ''municipium''. Da stu fètu u ne vegnìva a puscibilitè pe'i ''municipia'' de tratà cu'i sò sitadìn inti àtti negusiâli patrimuniâli, insemme a êsse parte, tantu cumme atùi che cunvegnüi, inti prucèssi privèi de cumpetènsa du pretû ürbàn<ref name=":0" />. Ciü avanti, quand'u s'è cumensàu a redüxe l'autunumìa di ''municipia'', sutt'au prufì da giüstissia criminâle e cumpetènse e e prusedü(r)e segundu e lezze da repübbrica e sun stète abandunèi, e de cuntru u l'è muntàu u putere du [[Princeps|prinsipe]] e di sò mascimi funsiuna(r)i. Pe'a giürisdisiùn sivìle u s'è de cuntru spartìu a [[Itàlia (provìnsa romànn-a)|pruvinsa de l'Italia]] inte quattru distretti, che ai tèmpi d'[[Adriàn]] i faxevan cappu a di ''[[Consularis|consulares]]'' mèntre, de doppu ch'i l'é(r)an stèti abulìi, cu'u [[Marcus Aurelius|Marcu Aureliu]] i ne pia u pòstu di ''[[Iuridicus|iuridici]]''. U fìn de st'intervèntu u l'é(r)a quellu de levà u pêsu, ai magistrèi de l'impe(r)u, di prucèssi ch'i nu l'é(r)an tratèi dai giüdisi di ''municipia'' pe' raxùi de cumpetènsa e pe' detài inta prusedü(r)a ma, a l'ürtimu, sta rifurma a l'ha lasciàu ai magistrèi du pòstu numma che e cause de pôcu cuntu. L'autunumìa finansia(r)ia a l'è stèta ricunusciüa pe' ciü tèmpu ma, du [[II secolo|II seculu]], pe' ògni sitè u l'é(r)a numinàu in funsiuna(r)iu de l'impe(r)u cunusciüu cumme ''[[curator]]'' che, fètu ciü putente du [[III secolo|III seculu]] cu'a figü(r)a du ''[[corrector]] totius Italiae'', u l'é(r)a vegnüu inta pratica in aministratû generâle de tütte e sustanse du ''municipium''<ref name=":0" />. Cun l'estensiùn d'in mudélu a ''municipium'' pa(r)eggiu pe' tütte e sitè de l'impe(r)u, u l'ha piàu campu u scistema d'in senàu sitadìn, a ''[[Curia (stöia romànn-a)|curia]]'', ch'u numinava i magistrèi da sitè, de solitu ''[[duumviri]]'', in acôrdiu ae prupòste di sò predecesùi. A despêtu de st'autunumìa ancù ricunusciüa ae cumünitè, a funsiùn ciü impurtante da ''curia'' a l'é(r)a pe(r)ò vegnüa quella d'indicà i sitadìn ch'i se puxevan pia u riscciu de scödde e cuscì dìte ''[[Liturgia (Grêcia antîga)|liturgie]]'', tasce e scimili. Sti magistrèi, che dunca i nu l'axevan ciü u putere de giüdise inte cuntese, i tegnivan u(r)amài cumme funsiùi prinsipâli quelle de numinà i tutu(r)i e de registrà i àtti giüridichi ciü impurtanti. In sce ste mate(r)ie, da fiancu du ''curator civitatis'' ch'u gh'axeva ancù a funsiùn de cuntrulà e finanse, a l'é(r)a cumpa(r)ia a figü(r)a du ''[[defensor]] plebis'' o ''civitatis'', numinâ dau prefettu du preto(r)iu e pöi vutàu daa sitè, cu'in süfragiu ciü o mênu largu segundu i tèmpi. E funsiùi du ''defensor civitatis'' e l'é(r)an inta giürisdisiùn sivìle e criminâle pe' tütte e cause de segunda impurtansa; de ciü u gh'axeva quella de scödde i tribüi di pruprieta(r)i ciü picìn e de prutegge e gènte ciü pove(r)e dae pretese di ''potentiores''<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Nòtte == <references /> == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipium/|tìtolo=Municipium - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-06-12}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Arangio-Ruiz|outô2=Ferdinando Reggiori|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1934|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=MUNICIPIO}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Dizionario-di-Storia)/|tìtolo=Municipium - Dizionario di Storia|dæta=2010|léngoa=IT|vìxita=2025-06-12}} [[Categorîa:Stöia]] [[Categorîa:Sudivixoìn aministratîve]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] ngjr96qcbs9yca44hpttkvqw7w6ed7r 0 32020 273567 273329 2026-08-27T18:29:17Z N.Longo 12052 e 273567 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} '''''Albingaunum''''' a l'é(r)a ina sitè rumâna cun dignitè de ''[[municipium]]'', cumpresa, dai tèmpi de l'[[Aogusto|Augüstu]], inta ''[[Regio IX Liguria]]'' e fundâ dai rumèi inti [[Anni 90 a.C.|ànni 90]]-[[Anni 80 a.C.|80 primma de Cristu]] a pià u pòstu de l'antìga capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingauni]], ''[[Albium Ingaunum]]'', vegnüa cu'i seculi a mudèrna sitè d'[[Arbenga]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine === Cu'a cunquista rumâna de tère di [[Ingauni]], cumpìa dau cunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]] du [[181 a.C.]], i invaxùi i n'han piàu ascì a capitâle, l'''[[oppidum]]'' de ''[[Albium Ingaunum]]'', daa pusisiùn ch'a nu l'è ancù gua(r)i cè(r)a e che de prubabile u se truvava in sciu briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] o, se nù, zà inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fòscia intu scitu da sitè d'ancöi. A ògni moddu, da quellu mumèntu u nu gh'è de nutissie stò(r)iche ch'e fassen de mensiùi aa sò rifundasiùn cumme ''Albingaunum'', sitè vusciüa dai rumèi in sce zine d[[a Sènta]], cu'e pôche infurmasiùi a dispusisiùn ch'e ne vegnen numma che da l'[[Archeologia|archeulugìa]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 7-8}}</ref>. Dai livélli ciü antìghi di scâvi in [[Arbenga Veggia]] u pà defèti che ''Albingaunum'' a secce stèta fundâ aa fìn du [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], inti ànni 90-80 a.C., mèntre e sò primme [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]] e sa(r)ean de pôcu ciü mudèrne, datèi a l'80-70 a.C. A ògni moddu, u l'è puscibile che intu scitu da sitè rumâna u se ghe truvesse zà in campu rumàn fètu sübitu dòppu da cunquista di Ingauni, dund'u se sa(r)ea svilüpâ ciü tardi ''Albingaunum'', da lucalisâ int'ina parte d'Arbenga Veggia ch'a nu sa(r)ea ancù stèta stüdiâ<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 8}}</ref>. === Tèmpi di rumèi === [[Immaggine:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|miniatura|Detaju da ''[[Tabula Peutingeriana]]'' cun, in scia mancina, ''Albingauno'']] Cu'a ''[[Lex Pompeia de Transpadanis|Lex Pompeia]]'' de l'[[89 a.C.]], aa fìn da cuscì dìta [[Goæra sociâle|guèra suciâle]], aa sitè u gh'è dev'êsse zà stètu cuncessu u ''[[Dirìtto latìn|ius Latii]]'' mèntre, de prubabile, ai tèmpi du [[Giulio Cesare|Césa(r)e]] u remunta u ricunuscimèntu da [[Çitadinànsa romànn-a|sitadinansa rumâna]] e d'in statüu münicipâle, pe' rivà cuscì a l'intrega partecipasiùn au stàttu rumàn. Cu'a custitusiùn a ''[[municipium]]'', a sitè a l'è stèta iscrìta aa ''[[gens Publilia]]'', cu'e iscrisiùi ch'e se ghe rife(r)iscen, truvèi tantu in Arbenga che intu rèstu de l'[[Ingaunia]], ch'e l'han permissu ina recustrusiùn du terito(r)iu arbenganese, ch'u curispundeva grossu moddu a quellu di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingauni]] e di [[Epanterii|Muntâni]], cun di cunfìn ch'i sun stèti repièi pe'a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi ingauna]]. Cun l'urganisasiùn aministratìva vusciüa da l'[[Aogusto|Augüstu]], u ''municipium'' d'''Albingaunum'' u l'è stètu asegnàu aa ''[[Regio IX Liguria]]''<ref name=":2">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 8-9}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 13-14}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 54}}</ref>. Fra e pôche testimunianse d'alantu(r)a ch'e parlen d'<nowiki/>''Albingaunum'' u se pò regurdà u [[Publius Cornelius Tacitus|Tacitu]], ch'u fà ina mensiùn d'Arbenga, a primma cunusciüa dund'a secce dìta ''municipium'', inte l'ambitu di scuntri fra [[Otho|Utùn]] e [[Vitellius|Vitèlliu]] pe' vegnì impe(r)atû aa morte du [[Nero|Ne(r)ùn]] e du [[Galba]]: de precisu, dòppu da [[Bataja de Forum Julii|bataja de ''Forum Julii'']], i òmmi du Vitèlliu i se sun reti(r)èi in ''[[Antipolis]]'', ancöi [[Antibu|Antibes]], mèntre quelli de l'Utùn i l'han truvàu de repa(r)u pròpiu in Arbenga. Du [[I secolo|I seculu]] e ghe sun ascì de iscrisiùi ch'e cuntegnen di rimandi a l'urganisasiùn du ''municipium'', mensunandune e càreghe sitadìne. Fra de ste lì, che pe'u ciü e curispunden a quelle inti âtri municìpi de l'epuca, i se ponen rigurdà i quattru âti magistrèi ch'i guvernavan a sitè, dui ''[[quattuorviri]]'' cun puteri inta giüstissia e dui ''[[Aedile|aediles]]'' ch'i gh'axevan de funsiùi in mate(r)ia d'urdine pübbricu, de cumèrci e de travài pübbrichi. Dapöi, e se trövan de mensiùi du [[Praefectus|prefettu]], ch'u piava a càrega di ''quattuorviri'' in sò mancansa e du [[Quaestor|questû]], respunsabile de sustanse siviche, ciü che du cunseju sitadìn, l'''[[Curiales|ordo decurionum]]'', cu'a burghesia ingauna lì riünìa ch'a ghe numinava i magistrèi da sitè. De ciü, i ghe sun ancù di rife(r)imènti ae figü(r)e religiuse di ''[[Flamin|flamines]]'', de ''flaminicae'' e du [[Sodales Augustales|cunseju di ''augustales'']]; a ògni moddu a ciü parte da pupulasiùn a se cumpuneva da ''[[plebs]] urbana'', furmâ da òmmi pove(r)i, [[Libèrto|libèrti]] e [[Scciavitù inta Rómma antîga|scciavi]]<ref name=":0">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 9}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 14-16}}</ref>. E testimunianse archeulogiche da primma etè de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], ciü ricche de quelle scrìte, e fan pröa du grande svilüppu ch'u l'ha interesàu a sitè, tantu che inta segunda mitè du I seculu i sun stèti frabichèi pa(r)eggi munümènti fünebri in sce vìe a setentriùn e a meridiùn d'''Albingaunum'', cumprese dau [[13 a.C.]] intu percursu da ''[[Via Julia Augusta]]''. Dapöi, a quelli tèmpi i remuntan dui di pôchi edifissi pübbrichi truvèi inta sitè, ch'i sun a grande custrusiùn a ''ambulacrum'' a punènte de mü(r)aje e in ''campus'' pe'e pratiche spurtive, dunàu da in ''quattuorvirum'' aa sitè. Fra u [[II secolo|II seculu]] e l'imprinsippiu du [[III secolo|III]] i sun stèti ti(r)èi sciü l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]], l'[[Acquedòttu rumàn d'Arbenga|acquedòttu]] e e [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]], duvèrte de prubabile ai tèmpi du [[Caracalla|Ca(r)acalla]], ch'a gh'è stèta dedicâ ina targa daa ''plebs'' ingauna, du [[214]]. U svilüppu da sitè u l'ha interesàu ascì u rèstu da [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] che, dae testimunianse inti tupònimi e daa descuvèrta de ruìne d'ina [[Villa rumâna de Lüxignàn|villa a Lüxignàn]], a dev'êsse stèta interesâ da in gran sfrütamèntu pe' l'agricultü(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 9-10}}</ref>. De pa(r)eggi de sti travài u se tröva mensiùn inte targhe ch'e regòrdan i intervènti de benefatùi, cumpresi di senatùi e di persunaggi de cuntu cumme u [[Vale(r)iu Braduaniu Màuricu|M. Vale(r)iu Braduaniu Màuricu]], ch'u l'è intervegnüu inta custrusiùn de tèrme, u Q. Vibiu Egnassiu Sulpiciu Priscu, ch'u e l'ha finìe, e in senatû, prucunsu(r)e de l'[[Acaia (provìnsa romànn-a)|Acaia]], ch'u l'ha cumandàu di travài pe'a scistemasiùn idraulica da sitè, scibèn ch'u nu se ne secce sarvàu u numme<ref name=":0" />. De ciü, fra i persunaggi ch'i l'han segnàu a sto(r)ia d'''Albingaunum'' u se pò ancù regurdà u [[Proculus]], in riccu prupieta(r)iu de tère ch'u l'é(r)a vegnüu gene(r)âle e che, du [[280]], u l'é(r)a stètu numinàu cumme impe(r)atû dae sò trüppe, vegnindu aa fìn batüu inti scuntri cun [[Probus]], l'impe(r)atû legìttimu<ref name=":1">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 10}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref>. Inti ürtimi tèmpi de l'impe(r)u, u [[III secolo|III seculu]] u dev'êsse ancù stètu in mumèntu de pâxe: a frunte d'ina mancansa tòstu cumplêta de testimunianse stò(r)iche, dai scâvi u nu pà defèti che a sitè a l'agge patìu di grossi intervènti. Pe' cuntru, dau [[IV secolo|IV seculu]] i sun stèti truvèi in sci burdi d'[[Arbenga Veggia]] i segni de quarche derucamèntu d'edifissiu e de sò recustrusiùn, sènsa che pe(r)ò u se pòsse parlà cun segü(r)essa d'in mumèntu de crìsi, cumm'u gh'è stètu intu seculu de dòppu<ref name=":1" />. === Da ''Albingaunum'' a Arbenga === Cu'e [[Invaxoìn barbàriche|invaxùi di barba(r)i]] a sitè d'''Albingaunum'' a l'ha patìu a l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]] in gran sachezzu da parte di [[Vixigöti|Vixigôti]], ch'u l'ha purtàu a ina riurganisasiùn da [[Rivêa|Rive(r)a]] e aa recustrusiùn d'Arbenga pe' intervèntu du gene(r)âle [[Flaviu Custansu]], pöi vegnüu fina impe(r)atû. Sti travài, cumensèi du [[417]] e ch'u se ne tröva de mensiùn tantu int'ina targa dedicâ au Flaviu Custansu, cunservâ intu [[Palàssiu Còsta-Du Carettu (Arbenga)|Palàssiu Còsta-Du Carettu]], che int'in tòccu du ''[[De reditu suo]]'' du [[Rutilius Claudius Namatianus|Rütiliu Claudiu Namasiàn]], i trövan in parte de cunfèrme ascì dai scâvi inta sitè. Intu detaju, a ''Albingaunum'' a l'é(r)a vegnüa in impurtante scitu strategicu intu punènte de l'impe(r)u, e pe' stu fètu e ne sun stète rangièi e mü(r)aje, mèntre e custrusiùi au de fö(r)a da sènta e sun finìe in abandùn. Ste lì e sun stète repièi cumme campusanti e sciti sâcri pe'a [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]], ch'a s'é(r)a intu mèntre spantegâ fra i sò abitanti, tantu che du V seculu a gh'è ascì a primma mensiùn d'ün di veschi da sitè, u [[Quinsiu (vescu d'Arbenga)|Quinsiu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 10-11}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 19-20}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref>. Finìa a parèntexi di [[Ostrogöti|ostrugôti]], Arbenga a l'è passâ pe' tòstu in seculu inta ''[[Provincia Maritima Italorum]]'' bizantìna, vegnindune in impurtante sèntru d'aministrasiùn, sêde d'in sò magistràu sivìle e militâre, cu'e pôche testimunianse da l'archeulugìa ch'e fan pröa da cuntinuasiùn di tràffeghi cu'u [[Levante]] e u [[Àfrica do Nòrd|setentriùn de l'Africa]]. A l'ürtimu, a sitè a l'è dunca intrâ inte l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] in moddu dramaticu, cu'a cunquista e u sachezzu da parte di [[Longobàrdi|Lungubardi]] du [[Rotari|Rota(r)i]] ch'u n'ha fètu pèrde pe' pa(r)eggi ànni l'impurtansa e e funsiùi aministratìve che Arbenga a gh'axeva avüu pe' de lungu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 11}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', pp. 56-57}}</ref>. === Scâvi de ''Albingaunum'' === [[Immaggine:Anfiteatro alla fine dello scavo.jpg|miniatura|L'[[Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|anfiteâtru rumàn]] aa fìn di scâvi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], inti [[Anni 1930|ànni '30]]]] L'interesse pe'u passàu rumàn d'Arbenga u l'ha cumensàu a svilüpâse inta segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], ciü o mênu in seculu ciü tardi che inte âtre sitè da mèxima u(r)igine, cu'u primmu persunaggiu ch'u n'ha stüdiàu l'antighitè ch'u l'è stètu u fràtte dumenicàn [[Gio Giacomo Salomonio]]. Vellu, priû du [[Cunvèntu de San Dumenegu (Arbenga)|cunvèntu de San Dumenegu]], ciü che interesâse ae scritü(r)e antìghe ch'e parlan da sitè u s'è dètu da fà ascì pe' sarvâne e stüdiâne e testimunianse archeulogiche, mettendune asemme ina culesiùn cun quantu truvàu inti scâvi du [[1553]] pe' frabicâ e növe mü(r)aje. Fra de ste lì, u l'ha sarvàu l'impurtante targa du [[214]] dedicâ au [[Caracalla|Ca(r)acalla]] daa ''plebs'' ingauna, ancöi scentâ ma dau tèstu cunusciüu grassie aa trascrisiùn fèta dau fràtte. Grassie ascì au travaju du Salomonio, dau [[XVII secolo|Seisèntu]] u gh'è stètu de l'interesse da nubiltè arbenganese pe'e antighitè rumâne, scibèn che pe'u ciü u l'andaxeva versu l'acàttu e l'impurtasiùn de scultü(r)e antìghe o de güstu antìgu da âtre sitè<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', pp. 18-19}}</ref>. I stüddi du Salomonio i sun stèti purtèi avanti da l'[[Alessandro Costa|Alessandro Còsta]], priû e abâte du [[Abasìa de San Martìn (Arbenga)|munastê de l'Ìsu(r)a]], ch'u l'ha fètu trascrìve e memo(r)ie du fràtte dumenicàn, integrandule cu'e növe descuvèrte. Dapöi a gh'è stèta a descuvèrta de de tumbe rumâne cu'a custrusiùn du [[Santua(r)iu da Madonna de Puntelungu|santua(r)iu de Puntelungu]], stüdièi dau [[Nicolò Maria D'Aste]], mèntre, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] i sun sciurtìi i primmi libbri in sce antighitè d'Arbenga, ch'i l'han recampàu pe'a primma votta e cunuscènse d'alantu(r)a in scia sitè. Intu detaju, i se ponen regurdà u libbru du [[Giuseppe Cottalasso]] du [[1820]], quelli du [[Domenico Navone]] e du [[Girolamo Rossi]] da fìn de l'Öttusèntu e ancù i stüddi du [[Giovanni Battista Spotorno]] e de l'[[Angelo Sanguineti]] in sce iscrisiùi rumâne d'Arbenga<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', p. 19}}</ref>. I stüddi ciü mudèrni in sce pôche ruìne d'<nowiki/>''Albingaunum'' i sun cumensèi cu'i intervènti de l'[[Alfredo d'Andrade]], diretû de l'ufissiu pe'a cunservasiùn di munümènti du Piemunte e da Ligü(r)ia, ch'u l'ha fètu recustruì [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]] e pià i primmi rilevamènti du cumplessu de [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]], scampàu ai travài pe' largâ e zine d[[a Sènta]]. A ògni moddu, di scâvi mudèrni e scistematichi i sun rivèi survetüttu cu'e campagne du [[Nino Lamboglia]] che, pe'i quarant'ànni e ciü da sò ativitè, u l'ha stüdiàu tòstu tütte e ruìne d'''Albingaunum'' cunusciüe au dì d'ancöi. Fra i scâvi inandièi a partì dai [[Anni 1930|ànni '30]] i se ponen dunca regurdà, inte l'urdine, quelli aa necròpuli a meridiùn da sitè, a l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] e au [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|cumplessu de San Calòcciu]], e pöi i scâvi d'avanguardia au rèlittu da [[Nâve rumâna d'Arbenga|nâve rumâna "A"]], i intervènti a custrusiùi ciü medievâli e, inti [[Anni 1950|ànni '50]], i primmi scâvi in [[Arbenga Veggia]], che, fra l'âtru, i l'han fètu descruvì in tòccu de [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]]. Fra e ürtime descuvèrte e ghe sun stète ancù quelle d'ina pursiùn da ''[[Via Julia Augusta]]'', fèta du [[1994]], da necròpuli a setentriùn da sitè e da [[villa rumâna de Lüxignàn]], cun tütta st'ativitè, che u(r)amài a và avanti da tòstu in seculu, ch'a l'ha purtàu aa fundasiùn de istitusiùi dedichèi aa prumusiùn de l'impurtante patrimôniu rumàn d'Arbenga, cumme u [[Müseu Navâle Rumàn]] e u [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', pp. 19-26}}</ref>. == Descrisiùn == === Strutü(r)a === [[Immaggine:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|miniatura|Ciànta tupunumàstica d'[[Arbenga Veggia]], cu'a réa de caruggi ch'a ne duve(r)ea vegnì drìta da l'impiantu da sitè rumâna]] A strutü(r)a da sitè d'''Albingaunum'' a nu l'è gua(r)i cunusciüa intu detaju, scicumme che a pusisiùn da sitè medievâle e mudèrna in simma a quella rumâna, asemme aa presènsa d'in gran depòxitu d'ègua sututèra, e nu l'han permissu di scâvi estesi in [[Arbenga Veggia]], ma numma che di stüddi ciü picìn fèti inte l'ucaxùn d'âtri travài. Fra de sti lì, i scâvi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] inti canti de süd-èst e de süd-ovest da sitè, fèti du [[1955]]-[[1956|56]], i l'han pe(r)ò cunsentìu de pruà ina precisa curispundènsa de [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]] pe' tütta a sò sto(r)ia, da quelle di tèmpi da [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica Rumâna]] truvèi a quattru metri sutt'au livéllu du terén fìn a quelle du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Lì u s'è descuvèrtu ascì che, inti tèmpi de pâxe du [[I secolo|I]]-[[III secolo|III seculu]], ste mü(r)aje e l'é(r)an stète cacièi zü pe' fâghe de növe custrusiùi, cu'a sitè ch'a s'é(r)a estesa inta ciâna vixìna mênu che versu levante, dunde alantu(r)a a se faciâva drìta in sciu mâ<ref name=":5">{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 30-32}}</ref>. Pe'i àssi ciü impurtanti da sitè, scibèn ch'u manche de cunfèrma archeulogica, a pà tòstu segü(r)a a curispundènsa da [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|vìa de Medaje d'Ò(r)u]] cu'u càrdu màscimu, scicumme ch'a l'è in cuntinuasiùn drìta du [[Viâle Puntelungu (Arbenga)|viâle de Puntelungu]], che pe' cuntru u n'è stètu pruàu a curispundènsa cun l'antìga ''[[Via Julia Augusta]]''. De cuntru u gh'è quarche prublema de ciü cun l'identificasiùn de l'àsse de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]-[[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Ricci]] cu'u decümàn màscimu, scicumme che, versu punènte, u sa(r)ea stètu tapàu da ina grande custrusiùn a üsu pübbricu truvâ du [[1971|'71]] sübitu fö(r)a de mü(r)aje. Pròpiu in scia cruxe(r)a fra u càrdu e decümàn, pe' cuntu d'ina teurìa, u puxeva truvâse u [[Forum|fò(r)u]] da sitè, ma pe'u mumèntu u nu gh'è de pröe da sò pusisiùn<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 32-33}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 13-14}}</ref><ref name=":4">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 13-14}}</ref>. Drentu de mü(r)aje, a réa de vìe e de viöi ch'a traversava a sitè a duveva curispunde, armenu in parte, a quella d'ancöi, dètu che i rèsti de custrusiùi antìghe i g'han in urientamèntu tòstu pa(r)eggiu a quelle vegnüe de dòppu. Mi(r)andu aa cianta urtugunâle d'Arbenga Veggia, u Lamboglia u l'ha fètu a primma prupòsta de recustruì a strutü(r)a d'<nowiki/>''Albingaunum'' cumme quella d'in ''[[castrum]]'', ch'i l'é(r)an traversèi da ina réa de stradde perpendiculâri. Intu detaju, u studiusu u l'ha fètu due prupòste in scia strutü(r)a da sitè: a primma a l'è quella da presènsa d'in grande isulàu au sèntru da sitè, determinàu dai àssi de [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]] e de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], du tüttu paralêli au càrdu e au decümàn màscimu. Repiandu a furma de stu lì, u se pu(r)ea dunca truvà ina spartisiùn da sitè inte duzze blòcchi tòstu pa(r)eggi fra de liâtri, marchèi da de vìe che pe'u ciü e cuincidden cun quelle d'ancöi. A segunda prupòsta du Lamboglia, fèta dòppu di scâvi du '55-'56, a vu(r)ea che de cuntru sta réa a fusse ciü strêta, a blòcchi tòstu squadrèi de 35 metri pe' 40, dimensciùn scimile a l'''[[Actus (ünitè de mesü(r)a)|actus]]'' rumàn, de ciü o mênu 35,5&nbsp;m. A ògni moddu, tütt'asemme, sti isulèi i rivavan a cruvì in'estensciùn de ciü o mênu 7,5&nbsp;ha, cu'ina sitè che, drentu ae mü(r)aje, a nu l'é(r)a gua(r)i grossa e ciü picìna de ''[[Albintimilium]]'', cumme du rèstu cunfermàu dau [[Strabo|Strabùn]] che, du [[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]], u dà a ''Albingaunum'' numma che u titulu de ''pòlisma'', in cangiu du ciü impurtante ''eumegétes'' duve(r)àu pe'a sitè de l'[[Intemelia]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 32-34}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La pianta della città'', p. 41}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":4" />. Inti ànni du sò màscimu splendû, ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], ''Albingaunum'' a s'è pe(r)ò estesa au de fö(r)a de mü(r)aje, dund'i sun stèti truvèi i rèsti de pa(r)egge custrusiùi. A meridiùn da sitè, in diresiùn de dund'u se duveva truvà u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu]], e ruìne truvèi inta gè(r)a d[[a Sènta]] e g'han in urientamèntu pa(r)eggiu francu ae custrusiùi du sèntru, fètu ch'u l'è segnu de in'espansciùn da sitè ch'a l'è stèta urdinâ e prugetâ cun atensiùn. I növi quartèi, intu detaju, i l'é(r)an rivèi fìn a cunfinà cu'a cuscì dìta [[Necròpuli meridiunâle d'Albingaunum|necròpuli meridiunâle]], de custrusiùn ciü antìga, che defèti a l'è gi(r)â int'ina mane(r)a dife(r)ènte, de prubabile segundu u percursu da ''Via Julia Augusta''. Sta strutü(r)a inte l'espansciùn sitadìna a se tröva ascì versu punènte, tantu che i rèsti da custrusiùn pübbrica du [[I secolo|I seculu]] truvâ fö(r)a de mü(r)aje i sun vurtèi au mèximu moddu de quelli in Arbenga Veggia. A l'ürtimu, sübitu fö(r)a daa sitè, e sun stète truvèi ancù de necròpuli, tütte facièi in scia ''Via Julia Augusta'', cun l'üna ch'a l'é(r)a [[Necròpuli setentriunâle d'Albingaunum|a setentriùn]], d'ancöi in sciu viâle de Puntelungu, mèntre l'âtra a l'é(r)a a meridiùn da sitè, estendenduse daa gè(r)a da Sènta fina in sciu briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 34-38}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La pianta della città'', p. 42}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 14-16}}</ref><ref name=":4" />. A dife(r)ènsa da situasiùn ai tèmpi de l'impe(r)u, a nu l'è gua(r)i cunusciüa l'evulusiùn de ''Albingaunum'' inte l'[[Tàrda antighitæ|etè tardu-antìga]]. L'intervèntu ciü impurtante, testimuniàu tantu dai scrìti che inti scâvi, u l'è stètu quellu da recustrusiùn de mü(r)aje da sitè a l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]], cumandâ dau generâle [[Flaviu Custansu]] e frabichèi pròpiu dund'e gh'é(r)an e primme mü(r)aje di tèmpi da Repübbrica, cun Arbenga ch'a s'è cuscì turna strêta inte quelli cunfìn. De quellu seculu i se sun svilüpèi ascì i cumplessi religiusi ''extra moenia'' de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]] e de [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|San Calòcciu]], fèti rispetivamènte da vixìn ae necròpuli a setentriùn e a meridiùn da sitè, cun quelli sciti ch'i l'han cuscì cunservàu de funsiùi de campusanti, mèntre e custrusiùi pübbriche au de fö(r)a de mü(r)aje e l'é(r)an zà stète abandunèi e, in parte, duve(r)èi turna cumme campusanti. A ògni moddu, dai scâvi u pà che fina in Arbenga Veggia a sitè a se fusse strêta, cun di söi de zettu e de mate(r)ia urganica ch'i fan pröa de sciti duve(r)èi pe' l'agricultü(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 41}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 16-17}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16-17}}</ref>. === Custrusiùi === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|U palàssiu du ''castrum'' avanti du [[1938]] Studio della pianta dell'anfiteatro romano di Albenga.png|Ciànta de l'anfiteâtru Pianta delle terme romane di Albenga.jpg|Ina cianta de tèrme da sitè Piloni dell'acquedotto romano emergenti nel Centa.jpg|Di pilùi de l'acquedòttu Mappa dei monumenti funerari della via Iulia Augusta.jpg|Cianta da necròpuli du Munte </gallery> * ''Castrum'': u ''castrum'', o castéllu da [[Pòrte da Ma(r)ìna (Arbenga)|Pòrte da Ma(r)ìna]], u l'é(r)a ina furtificasiùn ch'a se truvava intu mezzu de mü(r)aje de levante, a prutesiùn da pòrte ch'a g'ha dètu u numme. Intu ''castrum'', caciàu zü du [[1938]], i se puxevan ancù vegghe di grossi blòcchi de [[prìa de Cixàn]], de prubabile u(r)igine rumâna, missi a furmà due tûre ch'u ghe sciurtiva intu mezzu u decümàn màscimu da sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VI, ''Le mura'', p. 138}}</ref>. * ''Domus'' de süd-ovest: a l'è l'ünica custrusiùn privâ in [[Arbenga Veggia]] a êsse stèta stüdiâ cu'in scâvu, missa intu cantu de süd-ovest de mü(r)aje. Sta ''domus'', che fòscia a s'estendeva fìn au [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|càrdu màscimu]], a l'è stèta datâ au [[I secolo|I seculu]] e, intu detaju, a parte scavâ a l'è u sò fundu, cu'in ''[[peristylium]]'' a quattru làtti dund'u se ghe druviva, fòscia, in ninfeu. Inti rèsti de sta strutü(r)a, caciâ zü du [[V secolo|V seculu]] pe' fâghe passà e növe mü(r)aje da sitè, u gh'è stètu truvàu ascì di rèsti de pitü(r)e<ref name=":6">{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 38}}</ref>. * Mü(r)aje da sitè: e mü(r)aje ch'e seran Arbenga Veggia, scibèn ch'e sun stète rangièi pa(r)egge votte, e g'han de fundasiùi de l'etè rumâna, quand'e sun stète recustruie armenu due votte. U primmu gì(r)u de mü(r)aje u remunta defèti a l'etè da [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica Rumâna]] e, cu'u màscimu splendû da sitè ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], u l'é(r)a stètu caciàu zü pe' cunsentì aa sitè de spandise. De dòppu, cu'a recustrusiùn d'''Albingaunum'' cumandâ dau [[Flaviu Custansu]] du [[V secolo|V seculu]], a sitè a s'è turna strêta inte sò mü(r)aje, cu'e növe furtificasiùi ch'e curivan pròpiu in curispundènsa de quelle antìghe<ref name=":5" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VI, ''Le mura'', pp. 133-135}}</ref>. * Custrusiùn a ''ambulacrum'': a l'è ina grande custrusiùn pübbrica descuvèrta a punènte da sitè, sübitu fö(r)a du gì(r)u de mü(r)aje, intu cursu d'in scâvu du [[1970]]-[[1971|71]]. Daa pursiùn stüdiâ u s'è descuvèrtu che sta strutü(r)a a gh'axeva ina cianta a quattru làtti, de 32 mêtri pe' 29,50 de dimensciùn, cun tüttu in ''[[ambulacrum]]'', in pòrtegu, de 4&nbsp;m de larghessa ch'u ne faxeva u gì(r)u, cu'in abside ch'u se ghe druviva aa mitè de ün di làtti e in basamèntu squadràu ch'u l'è stètu descuvèrtu intu mezzu du curtì. Sta custrusiùn, datâ inti söi du [[50]]-[[60]] dòppu Cristu, a nu l'è stèta ancù bèn identificâ e, fòscia, a gh'axeva de funsiùi de mercàu o de scitu religiusu, cu'in munümèntu che de prubabile u se truvava in sciu basamèntu au sò sèntru<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 37}}</ref>. * ''Campus'': u ''campus'', in ciàn ch'u puxeva êsse duve(r)àu pe' de ativitè spurtìve o militâri, u l'é(r)a in scitu pübbricu d'''Albingaunum'' cunusciüu numma che pe'a sò mensiùn int'ina targa, dund'u se regòrda cumm'u secce stètu dunàu aa sitè da in ''[[Aedile|aediles]]'' de l'imprinsippiu du [[I secolo|I seculu]], ch'u nu n'è restàu u numme. Daa strutü(r)a de âtre sitè rumâne podâse che u ''campus'' u se truvesse da rènte ae tèrme, mèntre in'identificasiùn cu'a custrusiùn a ''ambulacrum'' a nu curispunde(r)ea pe'a presènsa di sò pòrteghi, scicumme che inta targa u se fà de mensiùn du ''campus'' cumme seràu da ''maceriae'', de mü(r)aje<ref name=":6" />. * Tèrme: u gran cumplessu de tèrme, in parte stüdiàu inti primmi [[Anni 2000|ànni du 2000]], u se tröva in scia zina drìta da Sènta dunde, de dòppu, u gh'è stètu frabicàu ascì u [[Cumplessu de San Clemènte (Arbenga)|cumplessu de San Clemènte]], missu da rènte, fòscia, au pòrtu rumàn. Ste tèrme e sun stète in funsiùn fra u [[I secolo|I]] e [[III secolo|III seculu]], pe' êsse duve(r)èi a l'ürtimu cumme câva de mate(r)iâle da custrusiùn, tantu ch'u nu s'è sarvàu tòstu pe' ninte u cumplessu de decu(r)asiùi ch'u gh'é(r)a. Inte tüttu, u cumplessu u cruviva in'estensciùn de armenu 2.000 m², pe' ina lunghessa de 60 mêtri in diresiùn punènte-levante e ina vintêna de stansie e strutü(r)e pe'u mumèntu scavèi. Fra de ste lì, e sun stète identifichèi ina piscìna a l'avèrtu (''[[natatio]]''), in ''[[frigidarium]]'', ina stansia pe' cangiâse (''[[apodyterium]]''), ina parte picìna du ''[[calidarium]]'', u ''[[tepidarium]]'', ina palèstra (''[[palaestra]]'') e pa(r)egge stansie ch'e duvevan êsse di fundi o di âtri lucâli de servissiu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 98-107}}</ref>. * Acquedòttu: de l'acquedòttu rumàn d'Arbenga e se cunuscen e fundasiùi de növe pille, misse inta gè(r)a da Sènta. De de lì, a strutü(r)a a duveva andà avanti versu e culìne ch'e seran a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] a meridiùn, de dunde a sitè a piava l'ègua ch'a ghe serviva<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 98}}</ref>. * Anfiteâtru: l'anfiteâtru u se truvava au de fö(r)a de sitè, in scia culìna d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] e culegàu aa ''[[Via Julia Augusta]]'', dund'u l'è stètu identificàu pe' primmu dau [[Alfredo D'Andrade|D'Andrade]] e scavàu dau [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] a partì dai [[Anni 1930|ànni '30]]. L'anfiteâtru u l'è stètu frabicàu ciü o mênu du [[II secolo|II seculu]], fòscia intu scitu de l'antìga sitè de ''[[Albium Ingaunum]]'', e u nu l'é(r)a gua(r)i grossu, cu'ina furma a elisse de 72,80&nbsp;m pe' 52,20&nbsp;m e ina ''cavea'' larga 7 mêtri. Pe'a sò custrusiùn u gh'è stètu de besögnu de pa(r)egià u terén dund'u se tröva, che defèti u l'è rembàu in sc'in terapìn pe'u sò làttu a setentriùn mèntre a meridiùn u s'è duvüu sccianâ e prìe ch'e sciurtivan dau fundu. I scâvi i l'han purtàu aa lüxe numma che l'intrâ de levante, de dund'u se finiva drìti inte l'a(r)ena<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 146-150}}</ref>. * U Pilùn: l'ünica de ruìne de ''Albingaunum'' a êsse stèta pe' de lungu aa vista, u l'è u munümèntu fünera(r)iu ciü cunusciüu d'Arbenga, parte da necròpuli du Munte e du tìpu dìtu a "tûre", ch'u duve(r)ea remuntà au [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]]. U Pilùn u l'è stètu rangiàu dau D'Andrade du [[1893]], ch'u u l'axeva inta pratica recustruìu a l'intregu, pe' êsse danezàu inte l'ürtima guèra. A sò furma a l'è a pilla in sce trèi livélli, d'ancöi âta 7,5 mêtri, ch'i se strenzen de manimàn ch'u se munta, fèta de drentu de ciümèntu e cuvèrta a reu de bluchetti de prìa au de fö(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 142-145}}</ref>. * Necròpuli de setentriùn: a l'é(r)a in Puntelungu, faciâ da punènte in scia ''Via Julia Augusta'', che chi a passava in curispundènsa du [[Viâle Punteluntu (Arbenga)|Viâle]] d'ancöi. I scâvi i n'han fètu truvà due pursiùi, üna a duxèntu mêtri daa [[Pòrte de Mu(r)ìn]], dau Rugettu, e l'âtra ciü luntàn daa sitè, a l'in gì(r)u di rèsti de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]]. Inta primma parte i sun stèti truvèi sinque munümènti fünera(r)i du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]], missi tütti in fi(r)a e facièi in scia vìa, ch'u se gh'è truvàu di risöi. Inte l'âtra pursiùn e sun stète truvèi de testimunianse survetüttu da primma [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], scibèn ch'e nu mancan de mü(r)aje rumâne daa funsiùn nu gua(r)i cè(r)a, cu'e tumbe ch'e rivavan fina dau [[Santua(r)iu da Madonna de Puntelungu|santua(r)iu de Puntelungu]], dund'i sun sciurtìi di rèsti fìn dai tèmpi da custrusiùn du santua(r)iu, du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a nord del centro storico'', pp. 162-166}}</ref>. * Necròpuli de meridiùn: a meridiùn d'''Albingaunum'' i se truvavan dui cumplessi fünera(r)i, tütti dui facièi in scia ''Via Julia Augusta'' e cunusciüi cumme a necròpuli da Sènta e a necròpuli du Munte. A necròpuli da Sènta a se cumpune de pôchi rèsti de mü(r)aje inta gè(r)a da scciümè(r)a, lighèi a ciü munümènti fünera(r)i de difissile stüddiu e datasiùn, che pe'u tìpu de tumbe i duve(r)ean remuntà au [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]]. Andandu apröu aa vìa, a necròpuli a se spandeva dunca in sciu Munte, cun di munümènti cumme quelli dunde pöi u s'è frabicàu u [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|cumplessu de San Calòcciu]] e cumme u Pilùn. A cuncentrasiùn ciü impurtante de strutü(r)e a se tröva pe(r)ò cumme che a vìa a vegne cianélla, cun tütta ina fi(r)a de munümènti ch'a se ghe faciava d'in sciu fiancu de munte, pe' növe custrusiùi descuvèrte inte tüttu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 120-123}}</ref>. * Pòrtu: u pòrtu d'''Albingaunum'' u se duveva truvà a meridiùn da sitè, int'ina pusisiùn ch'a nu l'è du tüttu cè(r)a scicumme che, cu'u cangiu du percursu da scciümè(r)a, u l'è finìu du tüttu interàu. I ünichi rèsti che, fòscia, i se pu(r)ean ligà au pòrtu i sun quelli truvèi inta gè(r)a da Sènta de pôcu ciü a munte du [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], cumpòsti da ina spessa strutü(r)a de batümme missa de traversu rispettu aa sitè, ch'a l'ave(r)ea pusciüu funsiunà cumme mö o banchìna pe' l'acòstu de nâve<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 35-36}}</ref>. === Vìe === [[Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|miniatura|U tòccu, fòscia, u(r)iginâle da ''[[Via Julia Augusta]]'' fra [[Arbenga]] e [[Arasce|A(r)asce]]]] Daa primma etè de l'impe(r)u, a sitè d'<nowiki/>''Albingaunum'' a l'é(r)a traversâ da l'impurtante ''[[Via Julia Augusta]]'' che, tantu grassie a vella che pe' mezzu da réa de vìe ciü picìne ch'e se ghe deramavan, a l'è stèta de primma impurtansa pe' l'integrasiùn de l'[[Ingaunia]] inta rumanitè. Stu fètu u l'è ve(r)u fina pe'e lucalitè ciü picìne de l'entrutèra, dund'e ghe rivavan di viöi segunda(r)i, cumm'a fà pröa a descuvèrta de se(r)amiche du [[Lassio|Lassiu]], da [[Gallia]] e da [[Spagna]] inte di sciti archeulogichi de [[Castrevegliu|Casterveggiu]] e de [[Cravaüna]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', p. 47}}</ref>. Intu detaju, a grande vìa a traversava a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] da setentriùn a meridiùn, passandu ciütòstu da vixìn aa còsta e cegandu u sò percursu quand'a traversava a sitè, dund'a ghe intrava in curispundènsa da [[pòrte de Mu(r)ìn]] pe' vegnì u [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|càrdu màscimu d'''Albingaunum'']] e sciurtine dunca pe'a [[Pòrte de l'A(r)òscia (Arbenga)|pòrte de l'A(r)òscia]]. Pe'a pursiùn arbenganese da ''Via Julia Augusta'' e sun stète truvèi de testimunianse survetüttu intu tòccu ecstra-ürbàn au de là d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] e [[Viâle Puntelungu (Arbenga)|in Puntelungu]], dunde in scâvu inti [[Anni 1990|ànni '90]] u l'ha fètu descruvì ina masiciâ larga 4,20&nbsp;m e âta ciü o mênu 65 citti, duve(r)â pe' di seculi au puntu che, pe' fà frunte ai depòxiti purtèi dae bü(r)e d[[a Sènta]], a l'è stèta arsâ ciü votte<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', pp. 51-53}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 169-176}}</ref>. Ciü difissile a l'è pe' cuntru a recustrusiùn da réa de stradde ciü picìne ch'e menavan a l'entrutèra, scicumme ch'u nu se n'è sarvàu di tòcchi e u se pò numma che pruâle a tracià segundu e vìe mensunèi inte l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], a cumensà dai statüi du [[1288]]. Üna de ste vìe a partiva d'inta ''Julia Augusta'' intu cumün d[[U Sejô|u Se(r)iâ]], pe' rivà fina in sce culìne d[[a Peagna]], dund'i ghe duvevan êsse de tegnüe e de custrusiùi de campagna. Dapöi u gh'é(r)a a vìa, bèn impurtante, che menandu a setentriùn a passava dunde ancöi u se tröva [[Leca (Arbenga)|Leca]], pe' intrà dunca inta [[valâ du Neva]]. De de lì, traversàu u [[Còlla de San Benardu|San Benardu]], a rivava fina inta [[valâ du Tàna(r)u]] mèntre ina sò deramasiùn a passava in [[Burmia (valä)|Burmia]] pe' mezzu du [[Còlla du Scravagliùn|Scravajùn]]. Au sò imprinsippiu, intu detaju, sta vìa a custezava a scciümè(r)a d'in scia sò zina de mancìna, partindune d'inta ''Julia Augusta'' a levante du [[Puntelungu (Arbenga)|Puntelungu]], dunde alantu(r)a a gh'é(r)a a gè(r)a da Sènta. Int'in moddu pa(r)eggiu, in'âtra vìa a muntava sciü pe'a [[valâ du Pennavai(r)e]], cu'in depòxitu archeulogicu descuvèrtu intu cumün de [[Cravaüna]], e üna sciü pe' [[Valâ de l'A(r)òscia|quella de l'A(r)òscia]], cu'ina deramasiùn pe'a valâ de l'[[Rian Iveia|Arveju]], dunde fòscia u gh'é(r)a in paisettu de campagna. A l'ürtimu, a meridiùn d'''Albingaunum'' e gh'é(r)an ascì de âtre vìe ciü che a ''Julia Augusta'': üna a menava versu [[Vaìn]], dund'u duveva truvâse u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu da sitè]], asemme a in'âtra ch'a muntava in sciu Munte, dìta ''strata romana'' fina du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Inte sta diresiùn, d'inta ''Julia Augusta'' a se destaccava da vixìn a [[Cunvèntu de San Calòcciu (Arbenga)|San Calòcciu]] ancù ina vìa ch'a ligava e tère d'ancöi de [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] e [[Villanöva]], pe' muntà de de lì sciü pe'a [[valâ du Le(r)ùn]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', pp. 54-57}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 176-183}}</ref>. == Terito(r)iu == A sitè de ''Albingaunum'', in qualitè de ''[[municipium]]'', a l'é(r)a u sèntru aministratìvu d'in terito(r)iu ciütòstu estesu, spantegàu inta pursiùn da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] cumpresa pe'a ciü parte inta regiùn stò(r)ica de l'[[Ingaunia]]. Intu detaju, u l'è stètu puscibile truvâne l'estensciùn pe' mezzu de mensiùi aa ''[[gens Publilia]]'', quella ch'a gh'é(r)a iscrìta a sitè, cuntegnüa inte epigrafe d'etè rumâna truvèi inta regiùn. U s'è cuscì descuvèrtu che u terito(r)iu du ''municipum'' u repiava i sciti primma ucupèi dae trebü ligü(r)i di [[Ingauni]] e di [[Epanterii]], e ciü tardi curispundènte ascì a quellu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]], estesu lungu a [[Rivêa|Rive(r)a]] da[[U Finô|u Finâ]], a levante, fin'a [[Sanremu|Sanremmu]], a punènte. Lì u cunfinava, rispetivamènte, cu'i municìpi de ''[[Vada Sabatia]]'' e de ''[[Albintimilium]]'', mèntre versu i bricchi e tère ingaune e se spandevan inte l'âta [[valâ du Tàna(r)u]], fòscia fin'a [[Seva]]. U cunfìn de levante u muntava dau Finâ versu l'entrutèra passandu pe'u [[Pora (sciüméra)|sciümme Po(r)a]] e, traversàu u [[Colla du Merögnu|Me(r)ögnu]], u rivava au [[Tànnôu|Tàna(r)u]] pe'a [[Burmia (sciümme)|Burmia]] e a [[Sevetta (sciümme)|Sevetta]]; quellu de punènte da Sanremmu u duveva pe' cuntru muntà sciü pe'a [[valâ de l'Armea]] fin'au [[Munte Pertegâ]], de dund'u l'andaxeva apröu au [[Negrùn (turènte)|turènte Negrùn]] fina intu Tàna(r)u<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 14}}</ref>. Intu terito(r)iu du ''municipium'', ai tèmpi de l'impe(r)u, fö(r)a da sitè i se truvavan di âtri paìsi ciü picìn, frabichèi survetüttu lungu a còsta e de spessu intu scitu de vilaggi ciü antìghi, de l'[[Etæ do færo|etè du fèru]], mèntre l'entrutèra u l'é(r)a ucupàu da [[Villa rustica|ville rüsteghe]] e tegnüe pe'e ativitè lighèi aa tèra, ai boschi e ae béstie. Fra i sciti cunusciüi au dì d'ancöi, a levante d'''Albingaunum'' a se truvava in'urganisasiùn da ciâna in scia còsta segundu in mudélu a ville, traversèi daa ''[[Via Julia Augusta]]''. Intu detaju, inte l'Ingaunia de levante e sun cunusciüe due ville rüsteghe, l'üna in sciu cunfìn fra [[Tuiran|Tui(r)àn]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e l'âtra inte l'entrutèra d[[a Prìa]], ciü che due ''villae maritimae'' intu terito(r)iu de [[Löa]]. Inta [[ciâna d'Arbenga]] e se cunuscen ascì de âtre tegnüe, spanteghèi fra [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Cixan|Cixàn]] e di âtri sciti, mèntre a punènte da sitè u se tröva a ''[[mansio]]'' de ''[[Lucus Bormani]]'', fra [[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]] e [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], cu'in scitu archeulogicu che, inte sti cumüi, u cumprende ascì de ville rüsteghe, de cà di tèmpi de l'impe(r)u e de custrusiùi pübbriche. Ancù ciü a punènte i sun stèti truvèi i rèsti d'in paìse de campagna a[[I Ciài (Imperia)|i Ciài]] d'[[Imperia|Impe(r)ia]], d'ina furnaxe a [[San Steva a Mâ|San Steva au Mâ]] e d'in scitu pe'u travaju du fèru in sciu [[Munte Follia]]. A l'ürtimu, versu i cunfìn du ''municipium'', u se tröva ancù a ''mansio'' de ''[[Costa Balenae]]'', intu cumün d[[A Riva (cumüna)|a Riva]], e d'ina ''villa maritima'' cun pertinènse vixìn a [[Büssana]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 12-13}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=Albingaunum - Albenga (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2025-07-23}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Çitæ antîghe]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] lwrl6xthihtpyqb9b71gc7c08k3pusd 0 32027 273564 265139 2026-08-27T14:42:59Z Michæ.152 13747 rev. 273564 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Federîco Gàzzo''' ([[Zena|Zêna]], [[1845]] - [[Zena|Zêna]], [[22 zùgno]] [[1926]]), inta religión '''Pàddre Angélico''', o l'é stæto 'n [[Poeta|poêta]], [[tradutô]] e [[filòlogo]] outodidàtta, ch'o l'à scrîto in [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]]. {{Biografia |inmàgine = Gazzu.jpg |px = 170px |descriçión = <small>Pàddre Angélico Federîco Gazzo ([[1897]])</small> |nàscita = 1845 |mòrte = 1926 |profesción = [[poeta|poêta]]}} {{Çitaçión|Il genovese è [...] un volgare italico [...] ma non è un dialetto, Esso è una lingua romanza e neolatina come e quanto le altre, svoltasi secondo la propria indole e vivente di vita propria|Federîco Gàzzo: ''Diviña Comédia'', ''Il traduttore ai suo concittadini'', 1909}} == Vìtta == Federîco Gàzzo o l’é nasciûo a [[Zena|Zêna]], pe-a preçixón inta [[Valadda do Ponçeivia|Valàdda do Ponçéivia]]<ref name=":0"> {{Çitta lìbbro|outô=Stefano Lusito|curatô=AA.VV.|tìtolo=Zena. Rivista trimestrale (1958-1959)|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-005-introducion.pdf|ànno=2024|editô=Editrice ZONA|çitæ=Zêna|léngoa=IT|pp=7-22|capìtolo=Introduzione}}</ref>, inte l'ànno [[1845]], ma o l’à pasòu l’infànsia e-a zoventù in [[Argentinn-a|Argentìnn-a]], dónde o l’é intròu inte l’órde françescàn e-o l’à comensòu a seu êuvia de miscionâio inte l’[[América Latìnn-a]]. Into córso da seu misción tra-i indìgeni de [[Argentinn-a|Argentìnn-a]], [[Paraguay]] e [[Uruguay]], o seu spîto de glottòlogo o l’à sponciòu a studiâ e léngoe do pòsto e-a dedicâghe di vocabolaiétti<ref name=":1"> {{Çitta publicaçión|outô=F. Ernesto Morando|ànno=1930|méize=Òtôbre|tìtolo=Angelico Federico Gazzo|revìsta=Bollettino de A Compagna|editô=A Compagna|çitæ=Zêna|nùmero=10|léngoa=IT|url=https://www.acompagna.org/covid/210302_padre_gazzo.pdf}} </ref>. O l’é tornòu in [[Liguria|Ligùria]] sôlo do [[1880]] e da sto pónto scìn a-a fìn da seu vìtta o s’é dedicòu, insémme a-e pràtiche do seu öfìçio, a-o stùddio da léngoa e da letiatûa lìgure <ref> {{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/alguas/gazzo.html#google_vignette|tìtolo=Federico Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} </ref>. Tornòu in pàtria o s’é dédicòu a l’insegnaménto e o l’é stæto pe tànti ànni into [[Colêgio De Barbieri]], pöi méistro inte cìviche schêue, spartìndo o seu ténpo tra l’ativitæ da schêua e-o ministêio saçerdotâ. Inti seu ùrtimi ànni o s’é aretiòu into [[Convénto da Nonçiâ]], dónde o l’é restòu scìn a-a seu mòrte. L’amô pe-i stùddi lengoìstichi o l’à inspiròu in lê l’inpégno inta [[Poexia|poêxîa]], tànto in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] cómme in [[Lengoa zeneize|zenéize]]<ref name=":1" />. A ògni mòddo, o travàggio do Gàzzo pe dâ varsciûa a-o “[[Lengoa ligure|lìgure idiòma]]” o no l’à trovòu goæi de continuaçión tra-i seu contenporàni, con tùtta probabilitæ in caxón de l’interèsse ciufîto pe l’[[Unitæ d'Itàlia|unitæ naçionâ]], ch’a reprezentâva alôa ‘n urgénsa bén ciù sentîa into panoràmma coltuâ [[Italia|italiàn]]<ref> {{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/antologia/freirigo-gazzo/|tìtolo=Freirigo Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|editô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-11-11}} </ref>. == Êuvie == Inte l'ànno [[1909]], dòppo ànni de travàggio e de refæte, o Federîco Gàzzo o pùbrica a seu traduçión da [[Divinn-a Comédia|Divìnn-a Comédia]] de [[Dante Ardighê|Dànte Ardighê]] (''Diviña Comédia''), ch’a rèsta segûo a seu êuvia ciù renomâ. L’inpréiza do Gàzzo a reprezénta, de la de ‘na séncia traduçión de ‘n càppo d’êuvia da letiatûa mondiâle, un monuménto da léngoa lìgure, ch’o se distìngoe pe caraterìstiche lengoìstiche, stilìstiche e leterâie. In azónta a-a versción da Comédia stéiza da Federîco Gàzzo, s’aregòrda ànche quélla de prìmma do [[Giobatta Vigo|Giobàtta Vîgo]] (1844-1891) e quélla aprêuvo do [[Scìrvio Opìsso]] (1884-1971), tùtte dôe parçiâle e de stîlo ciù popolâ, inserîe into grànde filón de parodîe dialetâle de êuvie clàsciche. Cómme lê mæximo o spiêga inta seçión ''Il traduttore ai suo concittadini'', premìssa a-a traduçión, l’é ciæo che sto travàggio o no sèrve tànto pe rénde acescìbile a Comédia a quélli che pàrlan zenéize: o vêo fìn che l’outô o se propónn-e o l’é quéllo de mostrâ a gràçia e-o vigô da léngoa lìgure, dàndo a divédde a tùtti a latinitæ e l’ìntima italianitæ de sto parlâ, ch’o l’é bón ànche a tratâ e matêie ciù èrte, ezàtte e fantaxiôze. A traspoxiçión do Gàzzo a móstra ‘na fedeltæ de sénso idealménte totâle e ‘na pìnn-a aderénsa a-a fórma métrica adêuviâ da Dànte, dæto che ògni cànto o l’é tradûto into mæximo nùmeo de endecascìlabi e vêgne respetòu a strutûa de tersìnn-e a rìmma incroxâ ascì<ref name=":2"> {{Çitta web|url=https://www.insulaeuropea.eu/2020/04/30/sulle-traduzioni-in-genovese-della-divina-commedia-di-fiorenzo-toso/|tìtolo=Sulle traduzioni in genovese della Divina Commedia|outô=[[Fiorenzo Toso]]|scîto=Insula europea|dæta=30 arvî 2020|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} </ref>. [[Immaggine:Gazzo.divina.comedia.1909.djvu|miniatura|A prìmma pàgina da ''Diviña Comédia'' tradûta da-o Federîco Gàzzo (1909)]] In azónta a-a Divìnn-a Comédia, o l’à dæto a-a stànpa o tratòu teològico-dantèsco ''Sulla sorte dei bambini morti senza battesimo'', un stùddio in sce ''Voci e maniere genovesi nei classici italiani e nell’uso toscano'' e di lìbbri de ascêxi. O l’à respòsto a l’apéllo do [[Petrocchi|Policarpo Petrocchi]] rivòlto a-i òmmi cortivæ de tùtta l’Itàlia pe-a stezûa do seu grànde ''Dizionario della lingua italiana''. A tutte e mainêe, a ciù pàrte da produçión do Gàzzo a rèsta ancheu inédita. Pe quànt’o l’à da védde co-i seu stùddi lengoìstichi, i vocabolaiétti e-e anotaçioìn da lê conpilæ inta seu misción in sce léngoe di indìgeni de l’América Latìnn-a són anæti pèrsi, con tùtta probabilitæ za into córso di viægi inte quélle regioìn. Into stâto de manoscrîto s’atrêuva ancón a ''Grammatica della lingua genovese'', ch’a reprezénta ‘n inportànte lòu de filologîa conparâ ascì. Inédita l’é ànche a traduçión da ''Vita nuova'' de Dànte, inta quæ l’outô o reprodûxe into mæximo nùmeo de vèrsci òriginâi tùtta a pàrte poêtica, sonétti e cansoìn, coscì cómm’o l’à fæto pe-a Comédia, méntre a pàrte in pròza a l’é stæta conpendiâ conservàndo con atençión o contegnûo dotrinâ. Pe de ciù, Federîco Gàzzo o l’à scrîto ‘n’arecugéita de poêxîe de gùsto tàrdo-romàntico, l'''Arpa zeneise'', in pàrte òriginâle e in pàrte tradûte da âtre léngoe ([[Lengua françéise|françéize]], [[Lèngoa ingleise|ingléize]], [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]], [[Lengoa portogheize|portoghéize]], [[Lengoa provensâle|provensâ]], [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] e [[dialétti|dialétti italién]]), pubricâ da-o Stefano Lusito do 2024. S’aregòrda pe finî di brêvi sàzzi tra-i quæ, pubricæ in sciô ''Corriere Mercantile'', o poemétto de [[Frédéric Mistral]] ''Magalì''<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Stîlo == L’àrte poêtica do Gàzzo a fà do zenéize ‘na léngoa nervôza, concîza, poténte e a l’é tùtta téiza a proclamâ a seu dignitæ de léngoa outònoma, derivâ a pào de l’[[Léngoa italiànn-a|italiàn]] e di âtri [[Lengoe romanse|parlæ romànsi]] da-a mæxima réixe [[Léngoa latìnn-a|latìnn-a]]. L’outô, dónca, o móstra cómme sta léngoa a ségge bónn-a a esprìmme con axìllo e propietæ ànche i raxonaménti ciù sofisticæ e-i delicæ sénsi de l’ànimo, poéndo adêuviâ despæge fórme se stîlo e tenô segóndo l’argoménto<ref name=":1" />. A produçión in [[Lengoa zeneize|zenéize]] do Gàzzo a refûa avertaménte o “zèrbo ìbrido” de clàsse borghéize, con l’atestaçión e-a repropòsta into scrîto de vôxe e de fórme gramaticâle ancón adêuvuæ da-o pòpolo e difûze inti parlæ rùsteghi e da rivêa<ref name=":0" />. A tùtte e mainêe, a léngoa do Gàzzo, frûto de ‘n restòuro apricòu a partî da-a léngoa scrîta do [[XVI secolo|Çinqueçénto]] e do [[XVII secolo|Seiçénto]], a l’é bén bén lontànn-a da-o zenéize parlòu inta Ligùria do [[XX secolo|vintêximo sécolo]], muâ da-o pónto de vìsta lengoìstico e soçio-polìtico. Respètto a-o “dialétto” parlòu, contrapòsto a-a régola da [[léngoa italiànn-a]], o ténde defæti a creâ ‘n scistêma alternatîvo a-o mæximo italiàn. O rezultòu o l’é dónca ciufîto ‘n idiolétto leterâio, a conprensción do quæ pe-o letô a peu domandâ de vòtte ‘n çèrto sfòrso. D’âtra pàrte, a léngoa do Gàzzo a l’é constroîa de mòddo da trasportâ l’inpegnatîvo tèsto da Comédia da ‘na léngoa a ‘n’âtra léngoa ch’a ségge de pægia dignitæ. Defæti, a çèrnia do léscico e do stîle a l’é fonçionâ a prodûe ‘na traduçión streitaménte séria e do mæximo tenô de l’êuvia originâia, sénsa descàzze inte ‘na dimensción popolâ e parodìstica, cómme càpita do rèsto inte de âtre traduçioìn dialetâle legoisticaménte subordinæ<ref name=":2" />. == Grafîa == O Federîco Gàzzo o l’é aregordòu pe avéi desvilupòu ‘n scistêma de [[Wikipedia:Grafîe lìguri|grafîa pe-o zenéize]], che lê mæximo o tràtta inte seçioìn ''Chiave ortografica'' e ''Illustrazione della chiave ortografica,'' premìsse a-a seu traduçión da Divìnn-a Comédia. L’outô o l’evidénçia cómme l’ortografîa (“drîta scritûa”) do zenéize a se ségge confiâ into córso di sécoli in sce di scistêmi òua “etimològichi”, saiéiva a dî ciù atacæ a-a stöia de pòule, òua “fonétichi”, ö sæ che conbâxan co-a pronónçia corénte. A ògni mòddo, in caxón de l’infloénsa da [[léngoa italiànn-a]], co-o ténpo l’é stæto adatòu l’ortografîa toscànn-a a-o [[Lengoa zeneize|zenéize]] ascì, scibén ch’o l’àgge de caraterìstiche fonològiche despæge: o Gàzzo, alôa, o çérne de ategnîse a sto adataménto, con particolâ atençión però a l’açentaçión, de mainêa da dâ cónto da pronónçia do zenéize. De sótta l’é a “ciâve ortogràfica” cómme reportâ da-o Gàzzo: a spiegaçión, dæta da l'outô in léngoa italiànn-a, a l'é chîe tradûta in zenéize e trascrîta inta [[grafîa ofiçiâ]], méntre e pàrte inta grafîa do Gàzzo e-e âtre són marcæ in corscîvo. {{Notta |aliniaménto = centro |larghéssa = 75% |tìtolo = CIÀVE ORTOGRÀFICA |contegnûo = '''<u>Vocâle naturâle e brêve</u>''' * Se métte l’açénto in scê pòule proparoscìtone, òscìtone, paroscìtone con dôe vocâle e in scê pòule che finìscian con ''n,'' cómme in ''ráccola'', ''vosciá'', ''cädéa'', ''finío'', ''fáççan'', ''ancón'', ''píggio'', ''cáccio'', ''adéscio'' * In tæ câxi, l’açénto acûto o màrca o són stréito de ''é'', ''ó'' (=''u'' toscànn-a) e de ''ú'' italiànn-a, cómme in ''bústica'', ''scuccuzú'', ''gúmmio'', ''réddeno'', ''perché'', ''apóggite'' * L’açénto gréive o se ségna de lóngo in scê ''è'', ''ò'' làrghe, cómme in ''òste'', ''scròssua'', ''bèllo'', ''èstimo'', ''rè;'' e in sce l’''ù'' conturbòu inte pòule proparoscìtone e òscìtone, cómme in ''ùmmio'', ''rùstego'', ''ciù'' * No se açénta i monoscìlabi sénsa ‘na raxón speçiâle, cómme inti câxi de omofonîa e de vocâle làrghe '''<u>Vocâle lónghe ò sostegnûe</u>''' Se distìngoe pe mêzo de l’açénto çirconflésso, a diêrexi ò l’apòstrofo, e de vòtte con l’açénto gréive, segóndo ste régole: * ÇIRCONFLÉSSO: :- In sce l’''û'', o màrca o són contorbòu inte pòule paroscìtone, inte òscìtone lónghe e fêua de açénto, cómme in ''mûäge'', ''mû'', ''lûo'', ''stramûo'' :''- â'', ''î'' dexinénsa de l’infinîo, cómme in ''dâ'', ''finî'' :''- â'', ''ê'', ''î'', ''ô'' (monoscìlabi) di pronómmi de conpleménto ògètto, ö sæ in acusatîvo, cómme in ''ô diggo'', ''î veddo'', ''â ciammo'', ''ê piggio'' :''- â'', ''ê'', ''û'' (stréite), ''î'' inte pòule proparoscìtone; ''ê'', ''ô'', inte finæ lónghe, cómme in ''îzoa'', ''pêtene'', ''ârçilo'', ''scôrpena'', ''avôxilo'', ''lê'', ''amô'', ''mestê.'' De vòtte inte pòule paroscìtone ascì, cómme in ''vôxe'' * DIÊREXI: :- ''ä'', ''ë'' (stréite), ''ö'' (làrgo), inte vôxe verbâle òscìtone, cómme ''amä'' pe l’italiàn “amata”, ''diö'' pe “dirò”, ''ti ë'' pe “tu sei” :- ''ä'', ''ë'' (stréite), ''ö'' (làrgo), ''ü'' (italiànn-a) inte vocâle sostegnûe fêua de açénto, cómme in ''pämia'', ''pëtenâ'', ''öxello'', ''pösâ'', ''afïtâ'' (travagiâ e pélle di animæ pe fâne o chêuio), ''cümbín'' ("columbinum") :- Ànche inte pòule paroscìtone, sôviatùtto alonghîe pe conpénso, cómme in ''pü(l)so'', ''bä(ra)nça'', ''ä(l)to'', ''cösa'' ("caussa"), ''föa'' ("fabula"), ''bä(ra)to'', ''b(ud)ë(l)o'' :- ''ï'' finâ sostegnûo, no apocopòu, cómme in ''duï'' pe l’italiàn “due”, ''doï'' pe “dolori”, ''luï'' pe “lupi” :- ''ï'' destacòu da vocâle dòppo ''c'', ''g'', cómme in ''gïâ'', ''cáccï-a'' (''cáccila'') * APÒSTROFO: :- in azónta a l’ûzo comùn, o distìngoe da-e dexinénse verbâle i nómmi apocopæ, con diêrexi ò sénsa, cómme in ''banca’'', ''morta’'', ''stra’'', ''lü’'', ''fï’'' :- o distìngoe e prepoxiçioìn articolæ: ''da’'', ''a’'', ''pe’e'', ''cu’o'' :- o s’atrêuva ''è’'' inte finæ dónde no l’é pròpio o ditòngo ''æ'', cómme in ''trè'' ("tres", feminìn), ''sé’'' ("sitim") <u>N.B.</u> O poriéiva servî ànche pe-i nómmi in ''ô'', ''ê'' (cfr. 5, d) * AÇÉNTO GRÉIVE in scê ''è'', ''ò'' làrghe sostegnûe. Mancàndo ‘n ségno speçiâle, sèrve l’açénto gréive: :- in sce l’''è'' avèrta sostegnûa inte pòule paroscìtone e inte proparoscìtone, cómme in ''èrba'', ''vèrsilo''; e coscîe in sce l’''ù'' contorbòu, proparoscìtono e sostegnûo, cómme in ''ùrtimo'' :- in sce l’ò avèrta sôlo inte pòule proparoscìtone, (in scê paroscìtone e-e òscìtone ''ö'': cfr. 6 a, b), cómme in ''stòrçilo'' (cfr. 10) * AÇÉNTO ACÛTO in sce l’''ú'' (italiànn-a) sostegnûo inte pòule proparoscìtone, pe-a mæxima raxón (cfr. 8), cómme in ''scúrilo'' (cfr. 10) * LÉZZE DE POXIÇIÓN. E sostegnûe sôvia mensonæ (8, 9), bén che sénsa ‘n açénto pròpio, pêuan distìngoise in raxón de sta lézze: :- E vocâle són sostegnûe in scìlaba tònica, serâ ascì, depoî l’''r'' consonànte, cómme in ''vòrta'', ''vòrtilo'', ''tòrto'', ''èrba'', ''scixèrboa'' (dónca bàsta l’açénto gréive pe marcâ o són avèrto) :- E vocâle són sostegnûe sótta l’açénto inte ‘na scìlaba avèrta depoî ‘na consonànte séncia, sénsa lasciâ fêua ''z'', ''x'' cómme consonànte siànte dôçe, pe exénpio in ''mezo'', ''ciödo'', ''caro'', ''mëgo'', ''tèra'', ''fito'' ("cito"), ''bäto'', ''ciòma'', ''ciöso'' ("clauso"), ''sèrilo'', ''mèximo'', ''battèximo'' (no in ''éxito'', ''examme'' e âtri câxi, dónde l’''x'' o l’é etimològico, ö sæ o vêgne da ''gs'') :- L’''o'' a-o coménso de pòula de spésso o l’é làrgo (da ''au'', ''o'' do latìn) ma pe mancànsa de tîpo speçiâle, o no se ségna se no quànde o l’é sostegnûo, cómme in ''önô'', ''öxelli'', ''öfœggio'' <u>N.B.</u> Gh’è l’àndio de scrîve a scinêrexi do corespondénte italiàn ''oro'' cómme ''öu'' in càngio de ''öo'': ''tezöu'', ''möu'', ''cöu'' * DITÓNGHI: :- ''œ'' = ''e'' làrga sostegnûa :- ''ay'', ''æy'', ''ey'' són di ditónghi lèsti, cómme in ''avaya'', ''sey'' (pe l’italiàn "siete"), ''hæyva'' (=aⁱ, eⁱ) :- ''òw'' ditóngo lèsto (da ''au'', ''atus'', ''ator'' latìn), cómme in ''conservòw'', ''fòw'', ''Pòwlo'' (= ò^u). Se consèrva l’ortografîa antîga in ''àoa'' ("hac hora") '''<u>Consonànte</u>''' * ''N̄'' faucâle, ségge destacòu da l’''n'' dentâle, cómme in ''iñnoçente'', ségge destacòu da-a vocâle, cómme in ''camiño'', ''fiña'', ''-e'' (se mànca, se métte a-o pòsto de sto tîpo ''n-'') * ''S'' de lóngo àspio, cómme in ''cösa'', ''parasô'', ''sun'' * ''X'' de lóngo sonöro cómme ''j'' françéize * ''Z'' de lóngo borbonànte e-a s’adêuvia pe-a ''s'' dôçe ascì, cómme in ''ûzo'', ''préyza'', ''prezença'', ''aze'', ''mûza'', ''spôza'', ''preçiozo'' * ''Ç'' o reprezénta a coscì dîta ''z'' àspia (''ts'') destrània a-o zenéize, ch’a se pronónçia ''s'', ''ss'', cómme in ''puçço'', ''víçio'', ''straçça'', ''çê'' * ''K'' facoltatîvo pe ''ch''. O distìngoe ''kì'' (pe l’italiàn "qui") da ''chi'', pronómme }} == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta web|url=https://www.acompagna.org/covid/210302_padre_gazzo.pdf|tìtolo=Angelico Federico Gazzo|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|url=https://www.ediorso.it/arpa-zeneise.html|tìtolo=Arpa zeneise|outô=Angelico Federico Gazzo|ànno=2024|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=antologîa crìtica a cûa do Stefano Lusito, Lisciàndria|léngoa=IT}} * Stefano Lusito, «La Grammatica genovese di Angelico Federico Gazzo». Inte ''Bollettino dell’Atlante linguistico italiano'', 43/III (2019), pp. 157-177. * Stefano Lusito, «Note linguistiche sulla traduzione genovese della ''Commedia'' di Angelico Federico Gazzo». Inte ''Letteratura e dialetti'', 14 (2021), pp. 61-73. * {{Çitta lìbbro|outô=Stefano Lusito|curatô=AA.VV.|tìtolo=Zena. Rivista trimestrale (1958-1959)|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-005-introducion.pdf|ànno=2024|editô=Editrice ZONA|çitæ=Zêna|léngoa=IT|pp=7-22|capìtolo=Introduzione}} * {{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/alguas/gazzo.html#google_vignette|tìtolo=Federico Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} * {{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/antologia/freirigo-gazzo/|tìtolo=Freirigo Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|editô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-11-11}} * {{Çitta web|url=https://www.insulaeuropea.eu/2020/04/30/sulle-traduzioni-in-genovese-della-divina-commedia-di-fiorenzo-toso/|tìtolo=Sulle traduzioni in genovese della Divina Commedia|outô=[[Fiorenzo Toso]]|scîto=Insula europea|dæta=30 arvî 2020|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} * {{Çitta web|url=https://www.francobampi.it/zeneise/lengua/proposte/gazzo.htm|tìtolo=Chiave ortografica|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11-2025}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://lij.wikisource.org/wiki/A_Divi%C3%B1a_Com%C3%A9dia|tìtolo=A Divìnn-a Comédia do Freirîgo Gàzzo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-11-11}} {{Letiatûa in lìgure}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Poêti in lìgure|Gàzzo, Freirîgo]] 9u119r21v7s0dx3zof1hmwo2xmxi82j 0 32069 273566 272749 2026-08-27T18:27:53Z N.Longo 12052 e 273566 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Córso d'ægoa |nómme = A Sènta |inmàgine = Centa Albenga.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">A Sènta mi(r)â dau [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |stâto = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] |var-sudivixoìn1 = Regiùn |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligü(r)ia]] |var-sudivixoìn2 = Pruvinsa |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]] |var-sudivixoìn3 = Cumüi |sudivixoìn3 = {{Scìnbolo|Albenga-Stemma.svg}} [[Arbenga]] |var-formòu_da = Furmàu da |formòu_da = A(r)òscia, [[Turénte Nêva|Neva]] |latitùdine-unión = 44.0543392 |longitùdine-unión = 8.1873903 |ertéssa-unión = 6 |var-fôxe = Bucca |fôxe = [[Mâ Ligure|Mâ Lìgü(r)e]] |latitùdine-fôxe = 44.0410190 |longitùdine-fôxe = 8.2225633 |ertéssa-fôxe = 0 |var-longhéssa = Lunghessa |longhéssa = 3,2&nbsp;km<ref>{{Çitta|Centa, Piano di bacino|p. 20|tìtolo=Relazione generale}}</ref> |var-bacìn_idrogràfico = Basìn idrugraficu |estensción-bacìn_idrogràfico = |nòtta-bacìn_idrogràfico = |var-caraterìstiche_do_bacìn = Carateristiche du bacìn |bacìn_idrogràfico = A Sènta |var-afloénti_da-a_mancìnn-a = Afluènti daa mancìna |afloénti_mancìnn-a = [[A Sènta#Afluènti|Vegghe de sutta]] |var-afloénti_da-a_drîta = Afluènti daa drìta |afloénti_drîta = [[A Sènta#Afluènti|Vegghe de sutta]] |var-pónti = Punti |pónti = [[A Sènta#Vie de cumünicasiùn|Vegghe de sutta]] |màppa = Mappa centa.png }} A '''scciümè(r)a da Sènta''' (numma '''A Sènta'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|['a 'sɛŋta]}} ascì inti paìsi d'in gì(r)u ch'i g'han e "e avèrte" cumme in Arbenga; mèntre inte quelli ch'i tenden a serâ a vucâle u sciòrte ''A Sénta'' {{IPA|['a 'seŋta]}}|group=n.}}, ''fiume Centa'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Scciùmme|sciümme]] lungu tòstu trèi chilòmetri ch'u scûre in [[Arbenga]] e ch'u nasce dunde i se üniscen u [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'[[Sciümme A(r)òscia|A(r)òscia]], fra e frasiùi de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], inta lucalitè ch'a l'è dìta ''E Mèscce''. U sbucca intu [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]], sepa(r)andu u sèntru da sitè dau quartê de [[Vaìn]]. Scibèn che u sò cursu u nu secce gua(r)i lungu, u sò basìn u cröve in'estensciùn de 422 chilòmetri quàddri, ün di ciü impurtanti da regiùn. == Geugrafìa == === Percursu === U sciümme u se furma inta [[Ciâna d'Arbenga]] fra mezzu e frasiùi de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], intu scìtu che apòsta u pìa u numme de Mèscce. Da stu puntu u sêgue in àndiu ch'u va dau setentriùn au meridiùn e dau punènte au levante. Passàu arembu ae Sgûre, u se incuntra 'na cêga, ch'a porta a scciümè(r)a a custezà Arbenga Veggia e da chi a caciâse intu mâ ina votta passèi u [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]] e quellu da feruvìa. U fuxa seccu tòstu d'in frunte a l'[[Ìsua Gainâa|Ìsu(r)a]], pôcu a levànte de quellu ch'u l'è ciamàu u [[Câu da Lêna]]. === Afluènti === <gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Neva Cisano.jpg|U Neva in Cixàn Immaggine:Arroscia-IMG 0829.JPG|L'A(r)òscia a Vesargu Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U scitu dunde l'[[Turente A(r)òscia|A(r)òscia]] e u [[Turénte Nêva|Neva]] i se zunzen a furmà a Sènta </gallery> D'in scia mancìna, a Sènta a campa l'ègua numma che de [[Turénte Nêva|Neva]], üna de due scciümè(r)e ch'i a furman. Sta lì a scûre pe' 22&nbsp;km in diresiùn nord-òvest/süd-èst, zü pe'a [[Valâ du Neva|valâ]] ch'a ne pìa u numme e, avanti de finì inta Sènta, a campa ascì l'ègua du [[turènte Pennavaire]], ch'u furma in'âtra [[Valâ du Pennavài(r)e|valâ]] lungu u sò camìn de 19,5&nbsp;km e ch'u se caccia inte Neva au Martinettu, in sci cunfìn fra [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]] e [[Cixan|Cixàn]]<ref name=":5">{{Çitta|Centa, Piano di bacino|p. 10|tìtolo=Relazione generale}}</ref>. In scia drìta, l'afluènte ciü impurtante u l'è pe' cuntru l'[[Turente A(r)òscia|A(r)òscia]], l'âtra scciümè(r)a a furmà a Sènta, cunscide(r)â cumme l'asse de primma impurtansa du bacìn intregu. Sta lì a viaggia pe'a [[Valâ de l'A(r)òscia|sò valâ]] in diresiùn punènte-levante e a l'è lunga 36,5&nbsp;km; a l'artessa de [[Villanöva]] a campa ancù l'ègua du [[Turente Le(r)ùn|Le(r)ùn]], scciümè(r)a ch'a furma in'[[Valâ du Le(r)ùn|âtra de quattru valè]] d'Arbenga<ref name=":5" />. D'in scia drìta i ne vegnen ascì i ünichi dui rianetti a caciâse inta Sènta de dòppu ch'a s'è furmâ: u ciü impurtante u l'è u [[riàn de l'Infèrnu]], ch'u nasce in sce rive lüveghe du [[Munte Bignùn (Arbenga)|Munte Bignùn]] e che pöi, custesàu [[Lüxignan|Lüxignàn]] da levante, u traversa a regiùn du Mu(r)ìn pe' finì inta Sènta de pôcu ciü a valle du sò imprinsippiu. In segundu rianettu, sènsa de numme, u nasce ancù in sciu [[Munte Russu (Arbenga)|Munte Russu]], pe traversà a Ciâna fra e regiùi da Mi(r)anda e du Campulàu e, derivàu versu levante, finì inta scciümè(r)a da vixìn au punte de l'[[Stradda Statâle 1 Aurelia|Aurelia]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.pcn.minambiente.it/viewer/|tìtolo=Geoportale Nazionale - Reticolo idrografico|outô=Ministero dell’Ambiente e della Sicurezza Energetica|léngoa=IT|vìxita=2025-09-05}}</ref>. === Purtâ === {{Portâ di sciùmmi |intestaçión = Purtâ media au mese |unitæ de mezûa = m³/s |staçión = Stasiùn de rilevamèntu |nómme staçión = Arbenga |perîodo = 1924-1953 |scâ màscima = 14 |scâ prinçipâ = 2 |scâ secondâia = 1 |jan1 = 8.07 |feb1 = 11.37 |mar1 = 10.70 |apr1 = 11.17 |may1 = 7.99 |jun1 = 4.15 |jul1 = 2.43 |aug1 = 1.63 |sep1 = 3.25 |oct1 = 4.19 |nov1 = 13.44 |dec1 = 7.23 }} === Basìn idrugraficu === <gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Póggio Grànde, Pìsso Cerésa e Mónte Pesàlto.jpg|Vìsta du Pözzu Grande, du Pìssu Ce(r)esa e du Pesâtu Immaggine:A Ròcca Barbena (Castrevegliu)-Vista dae Cà du Scravagliùn 05.jpg|A Ròcca Barbena Immaggine:Mónte Lìn (Castrevêgio) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (1).jpg|U Munte Lingu Immaggine:Còlla de Sàn Benàrdo e Brìcco de Mindìn (Garésce) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (3).jpg|San Benardu de Garesce Immaggine:Mónte Galê (Garésce-Naxìn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|U Galê </gallery> U basìn idricu da Sènta u l'è bèn estesu, tantu ch'u cröve inte tüttu 432 chilòmetri quàddri de estensciùn, spartìi fra trê pruvìnse, quella de [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]], quella de [[Pruvincia de Imper̂ia|Imperia]] e quella de [[Provinsa de Cuneo|Cuni]]. U g'ha ina furma particulâre, scicumme che u basin u se strenze manimàn ch'u se vixina aa fûxe. A levante du spartiègua i se trövan i basìn da [[Carènda (turènte)|Carènda]], du [[Riàn de Tursê|Tursê]] e da [[Scciumêa Varatella|Va(r)atèlla]], cu'u cunfìn ch'u pàssa inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], restandu a levante d'Arbenga Veggia e rivandu fin inte Sgûre, pe' cumprende fina i Bagnöi e u ciü tantu da frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Rivàu inte Sìmme de Leca u spartiègua u pàssa d'in sciü dai Mü(r)assi, passa de dòppu l'Autustradda e u ti(r)a ancù in sciü versu u Mü(r)in Pernixe e Cian Bòschi, fra [[Sàlia]] e [[Cixan|Cixàn]]. Da chi u munta ancù e u rìva in sciu [[Pìssu Ce(r)esa]] (714&nbsp;m), cun a [[valâ du Neva]] da 'na parte e quella du Tursê da l'âtra. A spartisiùn a cuntinua, ceganduse e andandu versu u [[Munte Arixea|Pözzu Grande]] (813&nbsp;m). Passàu stu chi u cunfìn u gi(r)a versu a [[Cruxe da Turnassa|Turnassa]] (686&nbsp;m), [[Rocca du Cian de Prai|Ciàn de Prèi]] (735&nbsp;m) e [[Munte Vardiöra|A Guardiö(r)a]] (736&nbsp;m), st'ürtima ch'a resta inti cunfìn de [[Castrevegliu|Casterveggiu]]. Da lì u se va a tucà a frasiùn du Gì(r)u de Löa, fin a rivà in scia [[Rocca Barbena|Ròcca Barbena]] (1142&nbsp;m). Da stu mumèntu a spartisiùn a l'è cu'a [[Burmia (valä)|Burmia]], ch'a se tröva au de là du [[Còlla du Scravagliùn|Scravajùn]] (814&nbsp;m). Âtri munti ch'i marcan u cunfìn i sun u [[Munte Lìn|Munte Lingu]] (1068&nbsp;m) e da lì u [[Briccu du Schenassu|Schenassu]] (1087&nbsp;m), rivandu in Urtieu, cumün de [[Garesce]], cu'a Cianea (1227&nbsp;m), u Briccu du Scciavu (1171&nbsp;m) e a [[Còlla de San Benardu (Garesce)|Còlla de San Benardu]] (961&nbsp;m). Da chi u spartiègua u se spuncia ancù in sciu Penìn (1267&nbsp;m) e in sce [[Mônte Galé|Galê]] (1708&nbsp;m). Dau Galê a se de(r)àmma a custe(r)a ch'a ca(r)a zü fin au Martinettu (Cixàn) cu'u [[Munt'A(r)ena]] (536&nbsp;m) e a spartisce a valâ du Neva da quella du Pennavaire, Chi u gh'è l'impurtante simma du [[Munte Arpe]] (1056&nbsp;m). Turnandu au Galê, in avanti, ciü versu a valâ du Pennavaire, u se tröva a [[Còlla du Preùn|Còlla du Priùn]] (1298&nbsp;m), surva Naxìn, che a punènte u g'ha Ròcca da Spina (1487&nbsp;m) e pôcu ciü in zü u [[Munte Dubassu|Dubassu]] (1542&nbsp;m).<gallery mode="packed" widths="140"> Immaggine:Panuràmma de Naxìn daa stradda de Vignurettu 14.jpg|U Castel'Èrmu da Naxìn Immaggine:U Pàssu du Preàllu (Armu-Urmea)-Vìsta 06.jpg|U Passu du Preàllu Immaggine:Mónte da Goàrdia (Cravaùna-Ormêa) - vìsta da-a Còlla de Sàn Benàrdo.jpg|U Munte da Guardia Immaggine:Colle san bernardo di mendatica.png|San Benardu de Mendàiga Immaggine:Monte frontè da passo garlenda.png|U Fruntê </gallery>U terito(r)iu u l'è dunca quellu de [[Cravaüna]], cun ascì u [[Munte Pezautu|munte Pesâtu]] (1544&nbsp;m) e l'Armetta (1737&nbsp;m), ch'i fan da spartiègua cu'a valâ du Tàna(r)u: a divìdde u gh'è fina u [[Munte da Guardia]] (1659&nbsp;m) e a [[Còlla de Cravaüna]] (1377&nbsp;m), dund'a se scuntra cu'e due valè du Pennavaire de l'A(r)òscia, ch'i sun spartìe ancù da 'na custe(r)a ch'u gh'è u famusu [[Munte Castel'Ermu|Castel'Èrmu]] (1087&nbsp;m). U cunfìn fra A(r)òscia e [[Tànnôu|Tàna(r)u]] u l'è u mèximu fra Ligü(r)ia e Piemunte, passandu pe'u Briccu Castagnìn (1212&nbsp;m), u Buchìn de Semu(r)a (1149&nbsp;m) e l'Ai(r)ö (1223&nbsp;m). Intu terito(r)iu de [[Armu]] u basìn u tucca a [[Còlla de San Benardu d'Armu]] (1057&nbsp;m), u Pözzu Richèrmu (1206&nbsp;m) e, inti cunfìn de [[Purnasce|Purnàsce]], u riva aa [[Còlla de Nava]]. Da vixìn au Fòrte Muntesciu (1420&nbsp;m) u gì(r)a ancù surva [[Cuxe]] spuncianduse fin da [[Còlla de San Benardu (Mendàiga)|San Benardu de Mendàiga]] (1263&nbsp;m). Da chi u se tucca e âte simme du [[Sìmma Garlenda|Garlenda]] (2141&nbsp;m) e du [[Munte Fruntê|Fruntê]] (2152&nbsp;m). Chi i se incuntran i basìn da Sènta e de l'[[Argentina (sciümme)|Argentina]] ciü e funte du [[Tanarèe|Tana(r)èllu]]. Versu [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]] u gh'è u [[Munte Munega]] (1882&nbsp;m), ch'u suvrasta u paìse. In zü a custe(r)a a vegghe u Munte Büssana (1701&nbsp;m). Passàu de chi a spartisiùn a l'è fra a [[Giaira de Ressu|Giai(r)a de Ressu]], afluènte de l'A(r)òscia, e u [[Turente Imperu|turènte Impe(r)u]], cu'u cunfìn ch'u gi(r)a pe'u Boscu de Ressu e u cêga giüstu a munte de [[San Benardu de Coniu]], scunfinandu pe' in toccu inti cumüi de [[Burgumau|Burguma(r)u]] e d'[[Uigu|Au(r)igu]], a l'artessa du munte Guardiabèlla (1219&nbsp;m). Da lì u spartiègua u tucca i cunfìn cun [[Cexi]] e u passa dau [[Munte Müggiu de Prìe|Müggiu de Prìe]] (770&nbsp;m), u se spuncia pöi da vixìn au [[passu du Ginestru]], dund'u cunfina cu'u basìn du [[Merula]], inte vixinanse d[[U Téstegu|u Testegu]], da dunde u segue i cunfìn de Casanöva e de Garlenda, fin a tucà u terito(r)iu d'[[Arasce|A(r)àsce]] pôcu surva a [[Meuio|Möiu]], cun au de drentu ascì a [[Madonna da Guardia (Arasce)|Madònna da Guardia]]. Da lì u se tucca u [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m), primma de turnà inta Ciâna, dau [[Câu da Lena]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === A Sènta a l'ha avüu di nummi dife(r)ènti intu passà di seculi: fra e sò primme mensiùi a sa(r)ea da identificà cu'u sciümme ciamàu ''Marura'' dau Pliniu, e ancù du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se ne tröva quarche mensiùn cumme ''Merula''<ref name=":0">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 155}}</ref>. A ògni mòddu, tèmpi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] e ancù de dòppu, tòstu tütte e vòtte ch'u se ne tröve de mensiùi e sun fète sutt'a l'idrònimu de A(r)òscia, cu'u numme de l'[[Sciümme A(r)òscia|afluènte ciü impurtante]] ch'u l'è stètu duve(r)àu pe' di seculi pe' ciamà u sciümme intregu. E mensiùi cumme "A(r)òscia" e van intu detaju pe' tüttu u periudu ch'u và daa primma Etè de Mezzu fin'a rivà aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], scrìtu de vòtta in vòtta cume ''Arozia'', ''Arotia'', ''Arosia'', ''Arossia'' o ''Aroscia''<ref name=":0" />. Ciü rè(r)e e sun pe' cuntru e mensiùi antìghe cu'u tupònimu d'ancöi; fra de ste lì u se pò mensunà l'[[Aostin Giustignan|Agustìn Giustiniàn]] che, inta sò ''Descrittione della Lyguria'' du [[1537]] u parla du sciümme ''Arocia e vicino al mare nominato Centa''. Vellu u dà ascì, repiàu da di autûi vegnüi de dòppu, ina puscibile u(r)igine de stu numme, ch'u ne vegne(r)ea dau sentenâ de rièi ch'i ghe finiscen drentu. A tà prupôxitu a gh'è ascì in'âtra teurìa in sce l'u(r)igine du sò numme: repiandune dritu l'idrònimu lìgü(r)e, A Sènta, u l'è puscibile ch'u ne vegne dau fètu che, pe' quarche tèmpu a partì daa mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]], spartinduse inte due ramme u sciümme u seresse a sitè d'[[Arbenga]] da due parte, cumme a fâne ina sènta<ref name=":1">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', pp. 155-156}}</ref>. === Fèti === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Carl Wuttke, Albenga, 1885.png|Vista da Sènta inte [[Carl Wuttke]], ''Albenga'', 1885 Immaggine:Centa ad inizio 900 senza strada laterale.jpg|A rèmbu d'Arbenga Veggia a l'imprinsippiu du '900 Immaggine:Fiume Centa in piena.jpg|A Sènta a livéllu de zine du [[1914]] Immaggine:Massicciata dei lavori del Centa.jpg|Di travai ae zine du [[1924]] </gallery> A Sènta a l'ha avüu de lungu ina gran impurtansa inta sto(r)ia da sitè d'Arbenga, cangiandune l'evulusiùn e u destìn. A presènsa du sciümme, ch'u g'ha furmàu a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]], a l'ha fètu sèrne ai [[Popolo roman|rumèi]] stu scitu pe' fundâghe a sitè de ''[[Albingaunum]]'', in drìta cuntinuasiùn teritu(r)iâle cu'a sitè d'ancöi, bèn che, fòscia, u l'é(r)a zà frequentàu fina dai tèmpi di [[Ingauni]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 11-12}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. A situasiùn, pe'a presènsa du sciümme, a l'è pe(r)ò cangiâ de manimàn, cu'i mate(r)iâli rübatèi a valle daa scciümè(r)a ch'i l'han fètu cresce a cianü(r)a e luntanà a còsta daa sitè, che aa sò fundasiùn a l'é(r)a pròpiu faciâ in sciu mâ. De ciü, u luntanâse da còsta u l'ha purtàu cu'u tèmpu a l'impimèntu du gurfu ch'u gh'é(r)a ai pèi du briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]], dund'u gh'axeva da truvâse u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu]] rumàn<ref name=":2">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 14}}</ref>. A ògni moddu, fra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Due]]-[[XIV secolo|Trexèntu]], a scciümè(r)a a l'ha caxunàu in rümescciu ancù ciü grande in Arbenga e inta Ciâna, cangiandu de percursu da setentriùn a meridiùn da sitè. Stu fètu u n'è vegnüu de lungu dae tère purtèi daa scciümè(r)a, che de prubabile e l'axevan fètu muntâ u livéllu du terén vixìn aa sò bucca, cu'u scûre de l'ègua ch'u l'é(r)a cuscì vegnüu ciü difissile. De stu moddu, inte l'ucaxùn d'üna de bü(r)e da Sènta, u l'è prubabile che a scciümè(r)a a l'avesse rumpìu e zine a munte da sitè, cun l'ègua ch'a l'ha cumensàu a scurighe a meridiùn, dund'a gh'é(r)a ciü pendènsa, fòscia lungu u in antigu fusàu duve(r)àu pe' gi(r)à l'ègua a de frabbiche<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 19}}</ref>. Cu'u cangiu de percursu, u luntanâse da còsta u s'è fètu ancù ciü spediu, mèntre u pòrtu u l'è finìu interàu du tüttu pe'a fìn de l'âta [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":2" />, cun gran dànnu pe'i tràffeghi da sitè, tantu che int'in purtulàn du Duxèntu u se fà mensiùn numma che de l'approdu a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 19}}</ref>. A prupôxitu de l'impîse du pòrtu, s'è prupòstu che u cangiu de percursu da scciümè(r)a u fusse stètu spunciàu ascì dai zenesi pe' blucà a cuncu(r)ènsa ma(r)itima di arbenganesi ma, a despêtu da curispundènsa de dàtta fra a sutumisiùn ai zenesi e a deviasiùn du sciümme, u nu s'è truvàu de pröve inti papèi d'alantu(r)a<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}</ref>. Pròpiu de sti tèmpi, cu'u passaggiu du sciümme dau setentriùn au meridiùn d'Arbenga, a presènsa d'ina duggia gè(r)a a l'ave(r)ea, cumme dìtu, dètu aa Sènta u sò numme d'ancöi<ref name=":1" />. Inti seculi de dòppu u sciümme u l'ha tegnüu in regimme de bü(r)e e de estesi alagamènti, andètu avanti fina du [[XX secolo|Növesèntu]], quand'u se n'è slargàu a gè(r)a e ti(r)àu sciü de növe zine<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 27-28}}</ref>. Pe' tütta a sto(r)ia da sitè a gh'è dunca stètu in gran lòtta di sò aministratùi a ti(r)à sciü de difese e a rangià i dànni purtèi daa scciümè(r)a inte tante aluviùi ch'e ghe sun stète. Fra e primme a êsse regurdèi, ina bü(r)a du [[XIV secolo|Quattrusèntu]] a l'axeva purtàu vìa u ''pons supranus'', mèntre u punte fètu au sò pòstu, dìtu de Branca, u l'è stètu derucàu dau sciümme du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 27}}</ref>. Intu detaju, du Tre-Quattrusèntu e se ponen regurdà de bü(r)e inti ànni [[1376]], [[1377]], [[1392]], [[1398]] e [[1423]]<ref name=":3">{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 156}}</ref>. U muntà de livellu di terén u l'ha purtàu a scciümè(r)a a sciurtì pa(r)egge votte d'inte sò zine, tantu intu scitu da sò primma deviasiùn che ciü a munte, pe turnà inta sò gè(r)a antiga o finì inte de âtre parte da Ciâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', pp. 27, 37}}</ref>. Pe' vegnìne a càppu, du [[1586]] u l'é(r)a stètu mandàu da Zena in ispetû, de mòddu da stüdià 'na mane(r)a pe' schivâse e cuntinue inundasiùi, fètu ch'u l'ha purtàu numma che a 'na prudusiùn de 'na cartugrafìa detajâ da Ciâna<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età Moderna, p.65}}</ref>. Ciü che i dànni registrèi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cun de grosse bü(r)e du [[1564]], du [[1579]] e du [[1587]]<ref name=":3" />, du [[XVII secolo|Seisèntu]] a situasiùn a l'è vegnüa ancù pezzu e, inte l'ucaxùn da bü(r)a du [[1631]], ina parte da Sènta a l'è andèta a finì inte l'[[Antugnàn]], a setentriùn da sitè, cu'u cangiu de gè(r)a ch'u l'è capitàu bèn de spessu daa mitè de stu seculu, cumme pruvàu dai travai pe' rangià u punte in scia vìa d[[U Sejô|u Se(r)iâ]]<ref name=":4">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 37}}</ref>. De dòppu de quella du [[1631]], fina aa mitè [[XVIII secolo|Settesèntu]], e sun mensunèi de bü(r)e inti ànni [[1689]], [[1691]], [[1703]], [[1705]], [[1706]] e, survetüttu, [[1744]], cun quella di 3 d'utubre de stu ànnu ch'a l'è dìta a pezzu de tütte, au puntu che d'inte l'ègua u nu sciurtiva che e simme di èrbu(r)i ciü âti<ref name=":3" />. Mèntre che a scciümè(r)a a sciurtiva inta sò veggia gè(r)a o fina inte quella de l'Antugnàn, a sò ramma de meridiùn a l'è restâ au mèximu in funsiùn, tantu che ancù int'ina mappa du [[1745]] u se vegghe a sitè serâ fra e due ramme da Sènta. In seguitu a l'aluviùn du [[1796]] u se sènte u besögnu de cuntegnì a Sènta au de drentu di argini e dunca a a vegne ti(r)âsciü a cuscì dìta "bia(r)e(r)a", vusciüa da l'aministrasiùn e finansiâ inte st'ucaxùn dai Seullìn, scicumme che u Cumün u l'axeva dumandàu ae famìe de cuntu da sitè<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.73}}</ref>. Versu a fìn de stu seculu a situasiùn a vegne in pôcu meju, cu'in percursu ciü fissàu numma che inta gè(r)a de meridiùn, scibèn ch'e nu mancan de bü(r)e<ref name=":4" /> cumme quelle du [[1798]], du [[1799]] e du [[1801]]. De stu mumèntu u vegne turna denunsiàu ch'u se dêve giüstà i argini, a l'epuca ciamèi "mü(r)aje", perché i l'é(r)an a pe(r)igu de vegnì zü, ma u nu se ne parle(r)à ciü avanti de dui ànni e intu mèntre l'ègua a sciòrte turna, rivandu fin daa [[Pòrte de Mu(r)ìn (Arbenga)|Pòrte de Mu(r)ìn]]. Âtre bü(r)e e capitan du [[1822]], du [[1836]], du [[1842]] e du [[1866]], quand'u l'è finìu a bagnu u [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Lo sviluppo urbano'', p. 40}}</ref>. A l'ürtimu, du [[XX secolo|Növesèntu]], e se ponen ancù regurdà e bü(r)e di ànni [[1924]], [[1926]], [[1954]], [[1972]], [[1981]], [[1994]] e [[2000]]<ref name=":3" />. == Ecunumìa == [[Immaggine:Centro storico di Albenga Via Torlaro 1982 Pietra di mulino.jpg|miniatura|E ruìne d'in mu(r)ìn truvèi du [[1982]] inta [[Ciàssa de Turlâ (Arbenga)|Ciàssa de Turlâ]]]] A Sènta, cumme e scciümè(r)e ch'e a furman, a l'è stèta sfrütâ de lungu pe'e ativitè de l'òmmu, che in sce sò zine u g'ha fundàu [[mu(r)ìn]], [[Gumbu|gumbi]] e âtre frabbiche e che, ancù primma, u n'ha duve(r)àu l'ègua pe'e [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]] de l'''[[Albingaunum]]'' rumâna<ref>{{Çitta|Ferrando, 2019|''Il fiume Centa'', p. 157}}</ref>. Fra e frabbiche de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], pe' impurtansa u se pò regurdà u mu(r)ìn ch'u l'é(r)a rembàu au làttu de mü(r)aje a setentriùn, in curispundènsa da [[Pòrte de Mu(r)ìn|pòrte]] ch'a n'ha piàu u numme, fètu du [[1175]] e dau [[1421]] seràu drent'au gi(r)u de mü(r)aje, de moddu de garantîne u funsiunà ascì intu câxu de guèra. A stu mu(r)ìn, passàu de man, de prubabile, da l'uspeâ au [[Cumün d'Arbenga|Cumün]] e dunca aa [[Seulla (famìa)|famìa di Seulla]], a gh'é(r)a purtâ l'ègua pe' mezzu du cuscì dìtu ''beudus molandini'', in bêu ch'u campava l'ègua da Sènta e ch'u curiva drentu a stu làttu de mü(r)aje<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. III, ''Gli edifici di uso pubblico'', pp. 66-67}}</ref>. In âtru mu(r)ìn ch'u gh'è de mensiùi u l'é(r)a u cuscì dìtu mu(r)ìn de Branca, missu in scia zina drìta da scciümè(r)a ciü o mênu a l'artessa du veggiu percursu da ''[[Via Julia Augusta]]'' e fiancàu dau punte dìtu de lungu de Branca, fabricàu du [[1587]] e purtàu vìa da ina bü(r)a du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Du mu(r)ìn cumme du punte e ne sun stète truvèi e fundasiùi inte l'ucaxùn di scâvi inta gè(r)a da Sènta<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 173-174}}</ref><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 98}}</ref>. Inti tèmpi antighi üna de cultivasiùi ciü pratichèi a l'é(r)a quella da càneva, tantu che inti [[statüi d'Arbenga du 1519]] in intregu capitulu u porta u numme ''de xaiguando canapum [et?] linum''. Inte sti papèi u vegne bandìu l'üsu de lascià a càneva a bagnu in sce zine da Sènta e di âtri rièi, scicumme ch'a faxeva vegnì l'a(r)ia töscega a l'in gi(r)u. Du mèximu periudu, a fà patì ancù de ciü l'ambiènte inte vixinanse da scciümè(r)a u se gh'é(r)a messu ascì i pescaûi d'anghille, ch'i l'axevan stüdiàu in mòddu pe' meju ciapâle: i duve(r)avan de suvènte a cassina inte sèrti di tòcchi du sciümme sbarèi cun de ciüse, de moddu ch'i vegnissen cumme di stagni<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età moderna, p.68}}</ref>. == Vie de cumünicasiùn == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Albenga - Ponte sul Lerone (1901).jpg|U punte in sciu cantu de süd-èst, ancù de legnu, du [[1901]] Costruzione ponte nuovo di ferro militare.jpg|I travai pe'u punte de fèru in sciu cantu de süd-èst, ai primmi du '900 Argini del Centa sotto il ponte di ferro.jpg|U punte de fèru e, in sciu sfundu, quellu da feruvìa Centa con ponti vecchi.jpg|U veggiu punte da feruvìa Albenga- ponte ferroviario e fiume Centa.jpg|U punte növu da feruvìa Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu </gallery> A presènsa da scciümè(r)a a l'ha fètu nasce fina da l'[[Etæ Classica|etè clascica]] u besögnu de traciâghe in simma di passaggi pe' traversâla. Du primmu punte a traversà a Sènta, fètu dai rumèi pe' passà cu'a ''[[Via Julia Augusta]]'' in scia veggia gè(r)a de setentriùn, i nu se cunuscen di rèsti ma, cu'a descuèrta d'in tòccu da vìa e di rèsti de tumbe ch'e se ghe faciavan, u s'è vistu ch'a l'andaxeva grossu moddu apröu au [[Viâle de Puntelungu (Arbenga)|Viâle]] d'ancöi. U l'è dunca prubabile che stu atraversamèntu u se truvesse a l'artessa du [[Puntelungu (Arbenga)|Puntelungu]], custrusiùn turna ciütòstu antiga, fètu de l'âta [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] fòscia pròpiu in sce fundasiùi du punte rumàn. Da fiancu du Puntelungu, armenu fina du [[XII secolo|Millesèntu]], u se truvava a [[Cunventu de Santa Ma(r)ìa du Punte (Arbenga)|gêxa e uspissiu de Santa Ma(r)ìa ''de Ponte'']] cu'i sò fratti ch'i cü(r)avan a manutensiùn de l'atraversamèntu e ch'i ne scudeva u dassiu pe'u passaggiu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 170-172}}</ref><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 162}}</ref>. In scia gè(r)a de meridiùn, dund'a gh'è s'è gi(r)â l'ègua daa primma Etè de Mezzu, fra i primmi punti a éssighe mensunèi u gh'è stètu u cuscì dìtu ''[[pons Arociorum]]'', ch'u piava u numme daa vixìna [[Pòrte de l'A(r)òscia (Arbenga)|pòrte de l'A(r)òscia]], de dund'a ne sciurtiva in antigu a ''Julia Augusta''. Stu punte, ciü avanti cunusciüu ascì cumme ''pons supranus'' truvanduse ciü a munte du ''pons subtranus'', u l'é(r)a defèti in curispundènsa de l'antigu camìn da vìa rumâna e, intu detaju, u l'è stètu fabricàu du [[1254]]. Fètu a l'imprinsippiu de legnu, u gh'axeva pe(r)ò de besögnu d'êsse rangiàu de spessu, e dunca du [[1382]] u l'è stètu fabricàu a növu de mü(r)aje, cun tantu de deliberasiùn du cumün. Stu punte u l'è stètu purtàu vìa da ina bü(r)a da fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a partì dau [[1566]] u n'ha piàu u pòstu u [[punte de Branca]], missu de pôcu ciü a munte e tacàu ae mü(r)aje sitadìne pe' mezzu de 'na furtificasiùn. U punte u l'é(r)a in travaju du meistru Canavasio d'[[Inéia|Uneja]] e u l'è stètu frabicàu primma numma in arcâ e pöi due, fin a l'ürtimu slargamèntu du [[1587]]<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.54}}</ref>. U ''pons subtranus'' u se truvava de cuntru in curispundènsa da pòrte de ''Sancti Antoni'', in sciu cantu de süd-èst d'[[Arbenga Veggia]], duve(r)àu da in'âtra vìa ch'a menava a [[Vaìn]] e a[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] ascì<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 173-174, 176}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 23}}</ref>. De dòppu, a l'imprinsippiu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è stètu traciàu u növu punte au cantu de süd-èst da sitè, mèntre quellu de Branca u l'é(r)a stètu purtàu vìa da ina bü(r)a da fìn du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. U punte u vegne rangiàu du [[1797]] dai fransesi, ma u patisce di növi dànni ai 28 de setèmbre du [[1798]] e, vistu ch'u nu gh'é(r)a abasta palanche pe'i travai, u nu vegne giüstàu dau Cumün, fètu ch'u l'ha purtàu a l'isulamèntu de 'na gròssa parte da sitè. U se decidde cuscì de mette sciü in punte de legnu ch'u lighesse e due spunde a l'artessa da Pòrte du Pertüxu, fètu sutta a diresiùn du Geniu militâre fransese cun a càppu u capitàn Chabrier. I vegnen duve(r)èi di èrbu(r)i de rùve(r)a e de castagnu e intu mèntre u vegne cumandàu de netesà u lettu da scciümè(r)a, levandughe fina i resti du veggiu punte. Quande [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] u riva in Arbenga ai 4 d'utubre du [[1798]], u vegne fètu passà in sce stu passaggiu ti(r)àu sciü aa bèlla meju. I travai pe'a custrusiùn d'in âtru növu i cumensan ai 5 d'utubre du [[1801]], pe' vegnì terminèi au prìmmu de frevâ du [[1803]]. U traffegu u ghe cumènsa a passà dai 21 du mèximu mese, grassie a l'intesa fra a squàddra du Geniu ligü(r)e e u Cumün, ch'u gh'axeva versàu 1000 li(r)e de cuntribütu<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età contemporanea, p.77}}</ref>. Asemme aa [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa]] u l'è stètu fabricàu ascì in âtru punte in scia scciümè(r)a, de fèru<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', pp. 39-40}}</ref>. Ai 5 de nuvèmbre du [[1994]], u gh'è stètu l'ürtima de grande inundasiùi pruvuchèi daa Sènta, doppu di giurnu ch'u ciuveva u se gh'è zuntu fina u mâ grossu, ch'u l'ha fètu tappu aa Bucca da Sènta e cuscì a scciümè(r)a a l'è turna sciurtìa, cun Arbenga turna sutt'ègua fin dae parte de Via Darmassia. Danegiàu da quellu ch'u l'é(r)a capitàu, u punte de fèru u vegne caciàu zü e aa fìn, u vegne duvèrtu u [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]] ch'u gh'e ancöi, ai 23 de dixèmbre du [[1995]], intitulàu a Libero Emidio Viveri e cun numma in'arcâ<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.116}}</ref>. == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} * {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Ferrando|tìtolo=I Corsi d'acqua e le Valli delle Alpi Liguri|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/GMP0004747|ànno=Arvì 2019|editô=Grafiche Amadeo|çitæ=Ciüsanegu|léngoa=IT|pp=168-173|volùmme=Vul. 1|capìtolo=|cid=Ferrando, 2019}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Staricco, 2021|ISBN=88-88-39761-2}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/03centa/centa.html|tìtolo=Centa - Piani di bacino stralcio per l'assetto idrogeologico|léngoa=IT|cid=Centa, Piano di bacino|vìxita=2025-09-04}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Sciùmmi da Ligùria]] gz2owdtvq9zceibf97hosdtngnmdy5v 0 32110 273590 273441 2026-08-27T18:56:35Z N.Longo 12052 e 273590 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Munsu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Mons''</div> |Panorama = Mons aero.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du sèntru de Munsu</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = FRA |Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]] |Divisione amm grado 2 = Va(r)u |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]] |Divisione amm grado 3 = Draguignan |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]] |Divisione amm grado 4 = Fayence |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrick de Clarens |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = 76.63 |Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}} |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 909 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=29 dixèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-07-26}} |Aggiornamento abitanti = 2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = ''moussenqui'' <small>([[Dialettu figùn|figùn]])</small><br />''monsois'' <small>([[Lengua françéise|fr]])</small> |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map commune FR insee code 83080.png |Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 909 abitanti (au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, situàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. U paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estènde pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilòmetri quaddri, fìn a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1.712 mêtri, a simma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu. Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e, chinandu versu meridiùn, u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.<gallery mode="packed" widths="150"> Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du Fil Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A muntagna de Lachens Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge </gallery>U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, a ''[[Siagnole]]'', ch'a nasce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''<ref name=":12">{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. A ''sourça'' a resta propiu sutta a Munsu, a pôcu mênu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750&nbsp;m). L'ègua ch'a chìna dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ramme ch'e campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'&#8203;''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedòtti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]<ref name=":12" />. Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di câxi i sun afluènti da primma<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, cumme u ''Vallon Rouge'', ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè de ''Les Vignes'', e quellu de ''Roque Abellière'', tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. A chinà ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì "munte"<ref>{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de "munti"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}</ref>, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}</ref>. === Preisto(r)ia === I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa [[Preistöia|preisto(r)ia]], tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de dolmen e âtre furme de sepultü(r)e: fra sti lì ün di ciü cunusciüi u l'è u dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>. U gh'è e pröve ch'u funsiunesse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i tuchetti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=vul. 5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}</ref>, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du rammu, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resènti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu<ref name=":02" />. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u dolmen de Riens e de la Colle<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>. === Etè antìga === [[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Ròcca Tajâ|left]] A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedòttu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu<ref>avant prop. pg11</ref>. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta ròcca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. A l'imprinsippiu, inte stu trètu l'aquedòttu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu lì u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa dunca inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i. === Etè medievâle === Pe' Munsu paìse a prìmma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste chi ascì ''Fulco de Mons''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}</ref>. Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu castrum ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}</ref>. U castrum u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ia de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva propiu ai cunfìn cun stu paìse chi. Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na se(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âta dui o trèi mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni prìmma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]<ref name=":1" />. Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti figùi, gènte ligü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da Pruvènsa a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]]. A fa vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de prìmma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta. E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fa remuntâ aa crisi che de cuntru a se patìa inta rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe ligü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu ascì de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte i ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi, ma u se pènsa che cumme pe'i pòsti a l'in gìru, i ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>. L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pàn, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]<ref name=":0" />. === Etè muderna === Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quand'e inte tütta a Fransa l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti. Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in ànnu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a i l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpìndu stu travaju in genere pe' quattru ànni<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}</ref>. Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'i se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì. Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|outô=Pays de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2026-07-18}}</ref>. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu<ref name=":0" />. A partì dai 15 de nuvèmbre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu<ref name=":3" />. Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu' ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixèmbre du [[1591]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presenta turna a pèste, cu' ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> === Etè cuntempuranea === Avanti da Revulusiùn fransese, au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu inte quellu mumèntu a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}</ref> A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capélla di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A rife(r)ì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi. Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte i se truvassen inte 'na situasiùn meschina, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu chi u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fasili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}</ref> U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a bona, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}</ref> A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}</ref> L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insémme a [[Seillans]] et [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunque a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietèi e i diritti in sci gumbi.<ref name=":0" /> Intu mèntre da Segunda guèra mundiâle, cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau 1940 l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.<ref>{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Munsu}} === Cugnummi ch'u gh'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''<ref>{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&departmentId=83&departmentName=Var&cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}</ref>''.'' === Persune lighèi cun Munsu === * [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]<ref>{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''<ref>{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]]. <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu Mons Chap Mairie 8.JPG|A capélla de San Bastiàn o di Gianchi Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capélla de San Ròccu Mons Chap Riens.jpg|Capella de San Pe(r)u de Riens St-Marcellin Chap.jpg|Capella de San Marcelìn Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard </gallery> * [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Inte l'abside de furma reunda u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi da gêxa. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina crûxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi<ref>{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma in gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[Dipartimentu du Va(r)u|Va(r)u]]<ref>{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>: a ''Vénus'', "Vene(r)e", du [[1488]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. e a ''Musane'' du [[1535]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Bastiàn (Munsu)|Capélla de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capélla a l'è du stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capélla, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a ventaju, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi inte sta capélla, scunsacrâ, u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]] a l'è stèta duve(r)â in parte cumme municìpiu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla da Madònna da Pietè (Munsu)|Capélla da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa crûxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u "''Galinette''". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capélla lì e a gêxa du paìse<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Ròccu (Munsu)|Capélla de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de qua(r)antêna in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Pe(r)u (Munsu)|Capélla de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814&nbsp;m in scu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i da distante d'in [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne, de zügnu, tütti i ànni<ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Marcelìn (Munsu)|Capélla de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capélla inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu<ref>{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de Santa Ruselìna (Munsu)|Capélla de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a ne funsiunava da capélla privâ<ref>{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha dunca lasciàu u titulu de paruchiâle aa gêxa fabricâ intu scitu de quella d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. === Architetü(r)e sivìli === ;Rexidènse <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon'' Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu </gallery> * [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900&nbsp;m². A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a crûxe de Malta<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna<ref name="Châteaux Var">{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfina i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dìtu turna de Bourrigaille<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme <bdi>''Les Ferrages d'Esclapon''</bdi><bdi>, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.</bdi> * Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />. * Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme castéllu du cumün, u se tröva in scia punte de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da in megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugetti e de travai<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. ;Âtru <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan'' Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole'' </gallery> * [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42&nbsp;km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta "Ròcca Tajâ" (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20&nbsp;m<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|b]]<nowiki/>èi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''. * Funtâna "''la plus louancho fouan''": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]<ref name="Fontaines et lavoirs">{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu. * Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Fontaines et lavoirs" />, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''. * I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega<ref>{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye </gallery> * [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660&nbsp;m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]]. === Sciti archeulogichi === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens'' Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye'' Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée'' Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle'' Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros'' Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton'' Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin'' Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches'' </gallery> * ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i sègni d'ina növa ucupasiùn ascì aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], ch'u se tröva a 1&nbsp;km a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i da distante daa capélla de San Pe(r)u e da regiùn de ''Riens'' ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da ina gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}</ref>. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti sto(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}</ref>. * ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20&nbsp;m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5&nbsp;m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50&nbsp;m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60&nbsp;m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11&nbsp;m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i da distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80&nbsp;m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da ina ciappa missa in tèra<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10&nbsp;m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa primma Etè du Rammu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5&nbsp;m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70&nbsp;m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia. === Natü(r)a === * [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutetta ch'a cröve ina regiùn 42,96&nbsp;chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}</ref>. == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn<ref>{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. ;Scö(r)e A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. === Dialettu ''moussencou'' === {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}</ref>. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. === Müsei === * Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. * Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. == Ecunumìa == [[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']] {{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvènsa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835<ref name="Garcin" />|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}} L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive<ref name="Garcin">{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}</ref>. Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}</ref> == Fèste e fe(r)e == Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}</ref>. == Sport == Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273&nbsp;m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15&nbsp;m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scindichi de Munsu === [[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugettu nasiunâle dìtu "''Villages Roumains''", u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capélla da San Pe(r)u (Munsu)|capélla da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&task=search&id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina se(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì<ref name=":2">{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}</ref>. Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''. U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu<ref name=":2" />. === Traspòrtu pübbricu === A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'ha piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref> e a 8334<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil & Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] ae4ultx2bv7fefljnjp2iq43nowtb0t 0 32522 273571 273510 2026-08-27T18:32:38Z N.Longo 12052 e 273571 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Monte Bignone - Italy - Castellaro.jpg|miniatura|E ruìne du castelà in sciu [[Munte Bignùn|Bignùn]] ([[Sanremu|Sanremmu]]), [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]]]] In '''castelà''' u l'é(r)a in [[Pàize|paìse]] o [[Fortificaçión|furtificasiùn]] tüttu seràu int'in gì(r)u de mü(r)aje fète a [[maxê]], fabricàu dai [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]] daa [[Preistöia|preisto(r)ia]] fina a l'[[etè antìga]]. In castelà, de sòlitu, u se truvava int'in scitu ciü âtu che e tère a l'in gì(r)u, tantu pe' de raxùi de difesa che pe'e sò funsiùi religiuse. Stu scistema de difesa e d'insediamèntu u l'è stètu u ciü impurtante e spantegàu fra e pupulasiùi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i]] e di [[Cèltu-Lìgü(r)i]], ch'e l'han duve(r)àu da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] fin'ai tèmpi da [[Goære lìguri-romànn-e|cunquista rumâna]] inte tütte e regiùi dund'i staxevan, daa [[Provensa|Pruvènsa]] a punènte aa [[Lunigiana|Lunigiâna]] a levante. == Sto(r)ia == === I castelèi === {{Çitaçión|Inta tèra di Lìgü(r)i u ghe n'é(r)a da tegnighe in'armâ: sciti de muntagna e rivasùi, difissili tantu da pià che da scurìghe i desenemighi [...] L'asediu di sciti furtifichèi u l'é(r)a tantu necesa(r)iu che fadigusu e pìn de pe(r)ighi.|[[Titus Livius]], ''[[:la:s:Ab Urbe Condita/liber XXXIX|Ab Urbe Condita]]'', XXXIX, 1, 2-6|In Liguribus omnia erant, quae militem excitarent, loca montana et aspera, quae et ipsis capere labor erat et ex praeoccupatis deicere hostem [...] oppugnatio necessaria munitorum castellorum, laboriosa simul periculosaque.|lingua=LA}} A presènsa di castelèi, bèn che atestâ fina da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]], a l'è stèta üna da difese ciü impurtanti pe'i Lìgü(r)i cuntr'a l'invaxùn di rumèi fra u [[III secolo a.C.|III]] e u [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]. Inte di tèsti latìn d'alantu(r)a u se tröva scrìtu che u cunsu(r)e [[Appius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 185 a.C.)|Appius Claudius Pulcher]], inte guère cuntra di [[Ingauni]], du [[185 a.C.]] u l'axeva cunquistàu sèi ''oppida'', che pe(r)ò i l'é(r)an di paìsi furtifichèi ciü impurtanti e dife(r)ènti dai ''castella'' o dai ''[[Vicus|vici]]'', nummi ch'i l'é(r)an dèti pe'u ciü a di repa(r)i missi int'ina pusisiùn survaelevâ, dund'i staxevan cuntadìn e pastùi. Du [[117 a.C.]], inta [[Töa da Ponçeivia|to(r)a da Punseve(r)a]], u se ghe tröva a cunfèrma de sta dife(r)ènsa, cu'u cuntrastu tra l'''oppidum'' de ''[[Genua]]'' e l'urganisasiùn de campagne di ''[[Viturii|Viturii Langenses]]'', ch'i l'é(r)an riunìi int'in sò ''castellum''<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|p. 55}}</ref>. I castelèi, de dòppu da cunquista rumâna e l'imprinsippiu da cuscì dìta ''[[Pax romana]]'', i l'han finìu pe' perde e sò funsiùi inta ciü parte di câxi, vegnindu a mancà i pe(r)ighi ch'i gh'é(r)an de primma. De stu moddu, tèmpu de pôchi seculi i sun stèti abandunèi pe' di sciti ciü bassi, inte valè e inte cianü(r)e, dund'u se truvava da tèra ciü buna da cultivà e ch'i l'é(r)an meju lighèi dae növe vìe rumâne, cun gran vantaggiu pe'i cumèrci<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2025/03/17/oppida-celto-liguri-in-provenza/|tìtolo=Celto-Liguri in Provenza, i loro castellari ed oppida|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}}</ref>. Inti tèmpi ciü mudèrni, zà dau [[1927]] l'[[Ubaldo Formentini]] u l'ha missu in cè(r)u a funsiùn fundamentâle di castelèi, cunscide(r)èi l'elemèntu de base inte l'urganisasiùn di Lìgü(r)i Antìghi, e in cuntrastu cu'i ''oppida'', ch'i sun stèti u cö de sitè vegnüe de dòppu. A tütte e mane(r)e, pe'a frequentasiùn cuntinua ch'a gh'è stèta inte l'entrutèra da Ligü(r)ia, tanti castelèi i sun vegnüi di paìsi inti tèmpi di rumèi e, ancù de dòppu, inte l'Etè de Mezzu, pe' rivà fina au dì d'ancöi<ref name=":0" />. === I scâvi === [[Immaggine:Camogli - Sala Archeologica.jpg|miniatura|Di repèrti truvèi in sciu [[castelà de Camuggi]], da media etè du brunzu e turna frequentàu fra a sò fìn e quella du fèru, in mustra au [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Müseu Archeulogicu]] de [[Camuggi]].]] I primmi stüddi e scâvi in sci castelèi da Ligü(r)ia i remuntan ai [[Anni 1940|ànni Qua(r)anta]], cu'u [[Luigi Bernabò Brea]] e pöi l'[[Oscar Giuggiola]], ma u l'è numma che inti [[Anni 1970|ànni '70]]-[[Anni 1980|'80]] che, grassie a primmi stüddi du [[Tiziano Mannoni]] in sce dinamiche di depôxiti e in sci paìsi de vetta, u s'è cumensàu a cunusce e stüdià meju sti sciti. Pe' primma côsa s'è missu in cè(r)u a presènsa de castelèi fina d'inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] e, cu'i scâvi di [[Anni 1980|ànni '80]] e [[Anni 1990|'90]] fèti segundu e növe tecniche, s'è truvàu de tracce de metalurgia intu [[Castelô de Reseghe|scitu de Reseghe]] e de fundasiùi antìghe du [[Castrum Perticae|''castrum'' bizantìn]] de [[Capella de Sant'Antunìn (Pèrti, Finô)|Sant'Antunìn]] de [[Pèrti]] ([[Finô|Finâ]]), tütti dui de l'imprinsippiu da bassa etè du brunzu. De ciü, intu [[Castelâ de Aosci|castelà de Usciu]] u s'è truvàu de növe infurmasiùi in sce tecniche duve(r)èi, insemme aa pröva d'ina frequentasiùn ch'a l'è andèta avanti dau [[Neolìtico|neuliticu]] fina a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]], cumme inte âtri sciti du Levante, mèntre i castelèi du Punènte i panen ciü de spessu fabrichèi ''ex novo'' inte l'etè du fèru, fòscia p'ina reasiùn au pe(r)igu di rumèi. Inti [[Anni 2000|ànni 2000]], ciü che di növi sciti de l'etè du fèru, e sun stète truvèi pe'a primma votta de furtificasiùi impurtanti de l'etè du brunzu<ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|pp. 55-56}}</ref>. Sti ürtimi scâvi i l'han fètu rivegghe a teurìa che i castelèi i ne vegnissen numma che dau [[IV secolo a.C.|IV]] au [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], inta tarda etè du fèru, quand'u gh'é(r)a in pe(r)igu bèn cunusciüu, mèntre i vilaggi ciü antìghi i nu l'é(r)an serèi inte de mü(r)aje spesse. In cangiu, e ürtime descuvèrte i l'han dètu pröva d'in besögnu de difese ascì inta primma etè du brunzu e, ancù de ciü, versu a sò fìn, pe' de raxùi scunusciüe ma che, a ògni moddu, e mustran che u castelà u secce in mudélu bèn ciü antìgu de quande i n'han parlàu i scritùi clascichi<ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|pp. 60-61}}</ref>. == Descrisiùn == I castelèi i sun stèti in elemèntu impurtantìscimu inte l'urganisasiùn suciâle e da difesa de [[Liguri Antighi|gènte Lìgü(r)i]], survetüttu pe' quelle ch'e staxevan inte l'entrutèra. In castelà u l'é(r)a, de sòlitu, fabricàu in scia simma d'in briccu, da vixìn ai sciti cultivèi o d'andâghe a scö, daa cianta reunda, elittica o ascì nu regulâre, andandu apröu ae carateristiche du terén. Pe'a sò estensciùn, ch'a pò cangià du bèllu, u ghe n'é(r)a tantu ch'i tegnivan de picine guarnixùi che di paìsi intreghi e, de sòlitu, i l'é(r)an lighèi l'ün cun l'âtru<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2025/04/12/castellari-e-oppidum-dei-liguri/|tìtolo=Castellari e oppidum dei Liguri|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}}</ref>. Ina carateristica cumüne ai tütti castelèi a l'è a presènsa d'in gì(r)u de mü(r)aje, fète a [[maxê]], ch'e i sèran. U sò spesû u l'andaxeva da 1 a 5 mêtri e, de sòlitu, e l'é(r)an fète de dui pa(r)amènti de blòcchi nu regulâri, campèi in gì(r)u au castelà e fermèi sènsa de ligante. E mü(r)aje, de drentu, e l'é(r)an impìe de prìe e d'âtru zettu, de votte missu a söi e mescciàu cun da tèra. E prìe duve(r)èi ciü de suvènte e l'é(r)an quelle de [[carcâ]], a ògni moddu u se ne tröva ascì d'âtru genere, cumme a [[riolite]]. Intu castelà u se gh'intrava pe' mezzu d'ina pòrte prinsipâle, de sòlitu prutetta da de tûre, e dae furme ciü cumprichèi a partì dau [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], cun di passaggi pensèi pe' ralentà i desenemighi<ref name=":1" />. == Difuxùn == {{Véddi ascì|Lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} === Pruvènsa === <gallery mode="packed" heights="150"> Op Conrouan Int.jpg|L'''oppidum'' de Conrouan, intu cumün d'[[Escragnolles]] </gallery> I castelèi i se trövan inte tüttu u terito(r)iu dund'i staxevan i Lìgü(r)i Antìghi, scibèn che cun de dife(r)ènse. A regiùn dund'i se cunuscen ciü castelèi a l'è quella ch'a và daa [[Provensa|Pruvènsa]] ae [[Arpi Marittime]], dunde zà inti [[Anni 1950|ànni Sinquanta]] i l'é(r)an registrèi ciü de 300 castelèi, mèntre inta regiùn Ligü(r)ia u nu se n'é(r)a truvàu ancù mezzu. I castelèi da Pruvènsa i furmavan in gran scistema de difesa ch'u rivava fina in sciu cunfìn de stâtu d'ancöi, cun stu taju ch'u ne vegne drìtu daa situasiùn di Lìgü(r)i e di [[Cèltu-Lìgü(r)i]] pruvensâli, scicumme ch'i pativan in fòrte cuntrastu dae [[Colonizaçión grêga|culonie greghe]] in scia còsta, mèntre dae âtre parte i Lìgü(r)i i gh'axevan ascì u cuntrollu du mâ<ref name=":0" />. In censimèntu ciü mudèrnu u l'è rivàu a cuntà bèn quattrusèntu castelèi inta Pruvènsa, pe'u ciü serèi da de mü(r)aje spesse da 1 a 5 mêtri, de sòlitu int'in gì(r)u senciu ma de votte fina a trèi, cun tantu de fusèi, tûre e bastiùi. De regula ste difese i se truvavan numma che inti punti ciü debuli du vilaggiu ma, âtre votte, e ne faxevan tüttu u gì(r)u. L'estensciùn di castelèi pruvensâli a và da 0,2 a 0,5&nbsp;ha e i cumprendevan ascì de strutü(r)e pe' l'agricultü(r)a e l'alevamèntu tütt'a l'in gì(r)u. Mèntre i castelèi ciü grandi i l'é(r)an di vé(r)i paìsi, i ciü picìn i l'é(r)an duve(r)èi de prubabile numma che inte sèrte stagiùi o cumme depôxitu o repa(r)u pe' de pupulasiùi ciü nòmadi che e âtre<ref name=":1" />. I ''oppida'' e i castelèi da Pruvènsa, adatanduse cumme i âtri ae carateristiche di terén, i g'han de furme dife(r)ènti, ch'e sun stète lighèi a trèi generi d'impiantu, tütti che, a ògni moddu, i g'han ina pusisiùn survaelevâ e de òpe(r)e de furtificasiùn. Pe'a sò cianta, i castelèi i sun dunca spartìi fra de quelli fabrichèi in sc'in spe(r)ùn, difesu da rivasùi dae parte e seràu au fundu da in bastiùn, quelli fèti in sc'in straciumbu, ch'i duve(r)an turna e furme du terén pe' dumandà mênu strutü(r)e de difesa, e ancù quelli fèti in scia simma d'in briccu, cu'a cianta du castelà ch'a vegne ina figü(r)a serâ. === Ligü(r)ia === Inta Ligü(r)ia d'ancöi u scistema di castelèi u ne mustra de dife(r)ènse fra ina parte e l'âtra da [[Rivêa|Rive(r)a]]. Inte l'[[Intemelia]] u se ghe tröva ancù di scistemi de ciü castelèi, cu'ina ventena de ste furtificasiùi in sci bricchi da [[Ventemiglia|Vintimìa]] a [[Sanremu|Sanremmu]], a prutesiùn de l'entrutèra de ''[[Albium Intemelium]]'' cuntr'ai [[Popolo græco antigo|greghi]] e i [[cèlti]]. I sciti di [[Intemeli]] ciü in muntagna, cumme quelli da [[Colla Sgarbà|Còlla Sgarbâ]], du [[Munte Autu|Munte Âtu]] e du [[Munte Abelliu]], de prubabile i gh'axevan ascì de funsiùi religiuse, mèntre in scia còsta, cumme au [[Castel d'Appiu]] e in sciu [[Munte Neigru|Munte Negru]], ste furtificasiùi i servivan ascì pe' l'avistamèntu di desenemighi ch'i fussen rivèi dau mâ, passandu de de lì l'alarme versu l'entrutèra. Inta Ligü(r)ia de mezzu i se cunuscen pe' cuntru mênu castelèi, ch'i se ponen mette insemme inti dui gruppi de quelli in gì(r)u a [[Zena]] e de quelli fra [[Camuggi]] e u [[Tigülliu]]. A l'ürtimu, intu Levante, u nu se tröva de scistemi da castelèi ma ciütòstu in castelà isulàu, missu a difesa d'ina valâ o d'ina còlla, cumm'u l'è u câxu du [[Castelâ d'Aosci|castelà d'Usciu]] e de [[Castelâ de Pignùn|quellu de Pignùn]]. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Davide Delfino|outô2=Angiolo Del Lucchese|curatô=Davide Delfino, Fernando Coimbra, Daniela Cardoso e Gonçalo Cruz|tìtolo=Late Prehistoric Fortifications in Europe: Defensive, Symbolic and Territorial Aspects from the Chalcolithic to the Iron Age|url=https://www.researchgate.net/publication/340502699_Terraced-walled_settlements_in_Bronze_Age_Liguria_north-western_Italy_can_we_speak_of_Iron_Age_'castellari'|ànno=Avrì 2020|editô=Archaeopress|çitæ=Oxford|léngoa=EN|pp=55-62|capìtolo=Terraced-walled settlements in Bronze Age Liguria (north-western Italy): can we speak of Iron Age 'castellari'?|cid=Delfino & Del Lucchese, 2020}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} [[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Architetûe]] 40bwr638p0p863hrozr6skknvafr486 0 32531 273600 273476 2026-08-27T19:02:53Z N.Longo 12052 e 273600 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Riding Saint Martin sharing his Cloak with a Beggar.jpg|miniatura|Anònimu, ''San Martìn u spartisce a sò mantelìna cu'u pòve(r)u'', [[1531]], [[Lisbonn-a|Lisbona]], [[Müseu Calouste-Gulbenkian]].]] '''San Martìn de Tours'''<ref group="n.">''Martinus'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]</ref> ([[Sabaria|Sabarìa]], [[316]] ca. - [[Candes-Saint-Martin|Candes]], [[8 novénbre|8 de nuvèmbre]] du [[397]]) u l'è stètu in [[Vésco|vescu]] e in [[militâre]] [[Popolo roman|rumàn]] d'u(r)igine [[Pannonia|panôna]], vene(r)àu fra i [[Santo|santi]] ciü impurtanti da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]]. U l'è u [[Diòcexi de Tours|vescu de Tours]] ciü cunusciüu, insemme au [[Grego(r)iu de Tours]]. A sò vitta a l'è cunusciüa survetüttu grassie aa ''Vita sancti Martini'', scrìta du [[396]]-[[397]] dau [[Sulpicius Severus]], ch'u l'è stètu ün di sò discepuli. A devusiùn a San Martìn a l'è manifestâ pe' primmu daa sò relicchia ciü impurtante, a mantelìna o capòttu ch'u l'ha spartìu cu'in pòve(r)u. A cumensà dau [[V secolo|seculu V]], u cültu du santu u l'ha fètu nasce in cìclu de agiugrafìe dund'e sun cuntèi e sò asiùi. U Martìn u l'ha purtàu a pratica di [[Monegheximo|muneghi]] inta [[Gallia]] de mezzu, in gì(r)u aa [[Loira|Lòira]], mèntre ciü a meridiùn i gh'é(r)an i [[Munastê furtificàu de l'abasìa de Lérins|muneghi de Lérins]] e quelli du [[Johannes Cassianus]]. U sò cültu u s'è spantu inte tütta l'Europa de punènte, partèndu da l'Italia e, survetüttu, daa Gallia, dund'u l'è vegnüu u patrùn de pa(r)entèlle meruvingia e carulingia. In gì(r)u pe'u mundu e ghe sun pa(r)egge gêxe dedichèi a San Martìn e, fra de ste lì, e se ponen regurdà ancù unze catedrâli, a [[Belluno|Belün]], [[Bratislava]], [[Bydgoszcz]], [[Eisenstadt]], [[Leicester]], [[Lucca|Lücca]], [[Mainz]], [[Ourense]], [[Rottenburg am Neckar]], [[Spišská Kapitula]] e [[Utrecht]]. A fèsta de San Martìn a cazze ai [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]], inta ricurènsa du sò füne(r)âle du [[397]], mèntre de votte u l'è festezàu ascì ai [[4 lûggio|4 de lüju]], in memo(r)ia da sò cunsacrasiùn episcupâle du [[371]]<ref>{{Çitta web|url=https://nominis.cef.fr/contenus/saint/13/Saint-Martin-de-Tours.html|tìtolo=Saint Martin de Tours évêque (+ 397)|outô=Conférence des évêques de France|léngoa=FR|vìxita=2025-12-27}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Charles Lelong|ànno=2000|tìtolo=Note sur les fêtes de saint Martin au XIIe siècle|revìsta=Bulletin de la Société archéologique de Touraine|volùmme=T. MMI|pp=153-154|léngoa=FR}}</ref>. A [[Gêxa ortodòssa|gêxa urtudossa]] a u regòrda in cangiu ai [[12 òtôbre|12 d'utùbre]]<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Forthodoxie.com%2F12-octobre-2%2F|tìtolo=12 octobre|outô=Jivko Panev|scîto=Orthodoxie|dæta=2023|léngoa=FR|vìxita=2025-12-27}}</ref>. == Vitta == === E funte === A sò biugrafìa a ne vegne pe'u ciü daa ''Vita sancti Martini'' (''Vitta de San Martìn'') scrìta du [[396]]-[[397]] dau [[Sulpicius Severus]], ina sto(r)ia ch'a l'è sübitu vegnüa in mudélu de mòdda inte l'agiugrafìa ucidentâle, duve(r)àu ancù pe' di seculi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean-Claude Polet|tìtolo=Patrimoine littéraire européen|ànno=1993|editô=De Boeck Supérieur|léngoa=FR|p=21}}</ref>. U Suplicius u g'ha zuntu ascì de létte(r)e, duve(r)èi intu detaju pe' regurdà a mòrte du Martìn, e ancù in âtru libbru, u ''Gallus'' o ''Dialughi in sce virtü de Martìn'', ch'u l'è ina recampâ di mi(r)aculi fèti dau santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|outô2=Jacques Fontaine (a cü(r)a de)|tìtolo=Gallus, Dialogues sur les “vertus” de saint Martin|ànno=2006|editô=Sources Chrétiennes|léngoa=FR}}</ref>. Sta leteratü(r)a agiugrafica, ch'a l'è pe'u ciü legenda(r)ia e archetipica<ref group="n.">L'Ernest-Charles Babut, stò(r)icu du religiùn cristiâna antìga, u cunscide(r)a a ''Vita sancti Martini'' cumme ina legenda agiugrafica sènsa de fundasiùi stò(r)iche, cfr. {{Çitta lìbbro|outô=Ernest-Charles Babut|tìtolo=Saint Martin de Tours|ànno=1912|editô=Champion|léngoa=FR}}</ref>, a g'ha pe(r)ò di elemènti ch'i sun bèn ciü stò(r)ichi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luce Pietri|tìtolo=Martin, un saint pour l'Europe|url=https://books.google.com/books?id=2T7QZwEACAAJ|colànn-a=''Histoire du christianisme''|ànno=Dixèmbre 2003|léngoa=FR|pp=40-41|volùmme=Vul. 19|capìtolo=Sulpice-Sévère, disciple et biographe}}</ref>. Du [[V secolo|V]] e du [[VI secolo|VI seculu]], u [[Paulìn de Périgueux]] e u [[Venansiu Furtünàu]] i l'han fètu muntà a glo(r)ia de asiùi du Martìn, scrivèndu in'âtra ''Vita sancti Martini'' in versi. San Grego(r)iu de Tours u l'ha cuntàu ascì l'imprinsippiu du cültu de San Martìn intu sò libbru ''De virtutibus sancti Martini'' (''E virtü de San Martìn'')<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Christine Delaplace|outô2=Jérôme France|tìtolo=Histoire des Gaules: VI^e s. av. J.-C. - VI^e s. ap. J.-C.|url=https://books.google.com/books?id=dmSbDAAAQBAJ|ànno=2016|editô=Armand Colin|léngoa=FR|p=257|ISBN=2-200-61589-2}}</ref>. === Zuentù === Segundu quant'u scrive u Grego(r)iu de Tours intu sò ''[[Decem libros historiarum]]'' (''Dexe libbri de sto(r)ia'', meju cunusciüu cumme a ''Sto(r)ia di Franchi''), u Martìn u l'è nasciüu du [[316]]<ref group="n.">Intu detaju, u Grego(r)iu de Tours u scrìve:{{Çitaçión|U Custantìn u l'è vegnüu u trentaquatreximu impe(r)atû di Rumèi e u l'ha regnàu felisemènte pe' trent'ànni. Inte l'ànnu unze du sò regnu, [...] u beàu vescu San Martìn u l'è nasciüu a Sabarìa, sitè da Panônia.|Grego(r)iu de Tours, ''Decem libros historiarum'', libbru I, cap. 36|Romanorum tricesimus quartus imperium obtinuit Constantinus, annis triginta regnans feliciter. Huius imperii anno undecimo [...] beatissimus præsul Martinus apud Sabariam Pannoniæ civitatem.|lingua=LA}} E ciü: {{Çitaçión|Intu segundu ànnu du regnu de Arcadiu e Uno(r)iu, u San Martìn, vescu de Tours, pìn de virtü e santitè, dòppu d'avé cuèrtu de benefissi i ma(r)otti e i pòve(r)i, u l'ha lasciàu stu mundu pe' andâsene felisemènte incuntru au Segnû, intu burgu de Candes da sò diocexi, a l'etè de utantün ànni, inte l'ànnu vintisèi du sò vescuvàu.|Grego(r)iu de Tours, ''Decem libros historiarum'', libbru I, cap. 42|Arcadi vero et Honori secundo imperii anno sanctus Martinus Turonorum episcopus, plenus virtutibus et sanctitate, præbens infirmis multa beneficia, octuaginsimo et primo ætatis suæ anno, episcopatum autem vicissimo sexto, apud Condatinsem diocisis suæ vicum excedens a sæculo, filiciter migravit ad Christum.|lingua=LA}} </ref> in [[Pannonia|Panônia]], inta sitè de [[Sabaria|Sabarìa]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Martìn u l'é(r)a dunca u(r)igina(r)iu da sitè de Sabarìa, in Panônia...|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161B|Itaque Martinus Sabaria Pannoniarum oppido oriundus fuit...|lingua=LA}}</ref>, d'ancöi a sitè de [[Szombathely]], in [[Ungherîa|Unga(r)ìa]]. Pe' cuntra, u [[Sulpicius Severus]] u l'ha scrìtu cumme dàtta u [[336]], che pe(r)ò a l'è mênu piâ pe' buna dai stò(r)ichi<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Jacques Fontaine|ànno=1961|tìtolo=Vérité et fiction dans la chronologie de la "Vita Martini"|revìsta=Studia Anselmiana|volùmme=t. 46|pp=189-236|léngoa=FR}}</ref>: defèti, l'agiografu u l'ha duve(r)àu in ànnu ciü tardu pe' sbascià u tèmpu passàu dau Martìn sutt'au servissiu militâre, scicumme che passà tanti ànni inte l'esèrcitu alantu(r)a u l'é(r)a in blòccu a utegnì e càreghe ciü âte inta [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], e stu fètu u l'andaxeva cuntru aa vuluntè du biografu de presentà u Martìn cumme in ''[[exemplum]]''<ref group="n.">U cuntu fètu dau Sulpicius Severus u pòrta a in servissiu militâre de sinqu'ànni, a partì dau sò imprinsippiu a l'etè de chinz'ànni, e dunca, u Martin u l'è fètu nasce du [[336]], vint'ànni primma de quande u l'ha piàu i vûti. Cfr. {{Çitta|Guillot, 2008|p. 78}}</ref>. U pa(r)e du Martìn u l'é(r)a in ''[[tribunus militum]]'' de l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Sò pa(r)e u l'è stètu in surdattu e, de dòppu, in ''tribunus militum''...|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161B|Pater ejus miles primum, post tribunus militum fuit...|lingua=LA}}</ref>, in âtu ufisiâle inte l'aministrasiùn de l'esèrcitu e, pe' stu fètu, de prubabile u nu l'è in câxu u numme de ''Martinus'', "dedicàu a [[Marte (divinitæ)|Marte]]", divinitè da guèra pe'i rumèi. U Martìn a l'è andètu apröu au pa(r)e, a [[Pavia|Pavìa]], quand'u l'è stètu trasfe(r)ìu inte quella sitè. Aa scö(r)a, de prubabile u fiö u l'è intràu in cuntattu cu'i [[Crestianêximo|cristièi]], ina cumünitè che alantu(r)a a l'é(r)a in gran svilüppu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Zoltán Ló́rincz|tìtolo=Saint Martin dans l'art en Europe|url=https://search.worldcat.org/it/title/51223758?oclcNum=51223758|ànno=2001|editô=CLD - BKL|çitæ=Tours - Szombathely|léngoa=FR|p=105|ISBN=978-2-85443-397-5}}</ref>. A l'etè de dex'ànni, u Martìn u l'ha mustràu u dexide(r)iu de cunvertìse a sta religiùn, ti(r)àu dau servissiu de [[Gêxù|Cristu]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Defèti, quande ch'u l'axeva dex'ànni, cuntra aa vuluntè di soi u s'è ciatàu in gêxa dumandandu de vegnì in catecümenu...|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161C|Nam cum esset annorum decem, invitis parentibus ad ecclesiam confugit, seque catechumenum fieri postulavit...|lingua=LA}}</ref>. === Servissiu militâre === [[Immaggine:La charité de saint Martin.jpg|miniatura|Miniatü(r)a du ''[[Livre d'heures d'Étienne Chevalier]]'' cun di mumènti da vitta de San Martìn]] In qualitè de fìu d'in [[Magistrâto|magistràu]] militâre, u Martìn u l'andaxeva apröu au pa(r)e quande ch'u l'é(r)a trasfe(r)ìu d'inte ina guarnixùn a l'âtra, pe' restà cuscì ligàu a l'ereditè da cariêra du pa(r)e, vutàu au [[Cùlto inperiâle|cültu impe(r)iâle]]. U pa(r)e, ragiàu cu'u fìu pe'u sò cunversciùn aa növa fêde, u g'ha dunca cumandàu d'intrà inte l'esèrcitu a chinz'ànni, scibèn che l'etè legâle pe' fâlu a fusse de disètte<ref group="n.">De ciü, u Suplicius Severus u cunta:{{Çitaçión|Pe' urdine du pa(r)e, [...] quande ch'u l'axeva chinz'ànni u l'è stètu ciapàu e missu in cadêne, finèndu inte di rìti militâ(r)i.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161C|Prodente patre, [...] cum esset annorum quindecim, captus et catenatus sacramentis militaribus implicatus est.|lingua=LA}}</ref>. L'è prubabile che u Martìn u l'agge acetàu sta decixùn pe' nu ruinà a pusisiùn suciâle da famìa, tantu ch'a l'é(r)a forte a sò vucasiùn cristiâna. A ògni moddu, u Martìn u nu l'è intràu in servissiu cumme in surdattu nurmâle ma, in qualitè de fìu d'in vete(r)àn, u l'axeva u graddu de ''[[circitor]]''<ref>{{Çitta|Oury, 1987|p. 31}}</ref> e u dirittu a êsse pagàu u duggiu. A funsiùn du ''circitor'' a l'é(r)a quella da fà a runda de nötte e de cuntrulà e pustasiùi de guardia da guarnixùn. Alantu(r)a, u zùenu u gh'axeva ascì in [[Scciavitù|scciavu]] ma, pe'i sò agiografi, u l'é(r)a tratàu da vellu cumme in frè. === Ca(r)itè de San Martìn === [[Immaggine:Anthony van Dyck - Saint Martin sharing his cloak with a beggar.jpg|sinistra|miniatura|[[Antoon van Dyck]], ''San Martìn u spartisce a sò mantelìna cu'in pòve(r)u'', [[1621]], gêxa de San Martìn de [[Zaventem]] ]] A scêna da ca(r)itè de San Martìn, a ciü cunusciüa da ''Vita Sancti Martini'' du Sulpicius Severus, a l'è fra e legende da vitta au santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean-Pierre Delville|outô2=Marylène Laffineur-Crépin|outô3=Albert Lemeunier|tìtolo=Martin de Tours: du légionnaire au saint évêque|ànno=1994|editô=Édition ASBL Basilique Saint-Martin|léngoa=FR|p=65}}</ref>. Mèntre ch'u l'é(r)a asegnàu in [[Gallia]], a [[Amiens]], int'ina sè(r)a d'invernu du [[334]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Cuscì, ina votta [...] intu mezzu de l'invèrnu u l'intuppa int'in pòve(r)u patanüu in sce pòrte da sitè d'Ambia.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162A|Quodam itaque tempore [...] media hieme obvium habet in porta Ambianensium civitatis pauperem nudum|lingua=LA}}</ref> u Martìn, legiuna(r)iu de dixött'ànni<ref group="n.">{{Çitaçión|U che [...], quande ch'u l'axeva dixött'ànni [...]|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162C|Quo viso [...] cum esset annorum duodevigintis [...]|lingua=LA}}</ref>, u l'ha spartìu a sò mantelìna militâre (a ''[[clàmide]]'', fèta d'in retangulu de lâna) cu'in pòve(r)u ze(r)àu dau frèidu, scicumme ch'u nu gh'axeva ciü i dinèi da paga, avèndula distribuìa a reu<ref group="n.">{{Çitaçión|U nu l'axeva d'âtru che a mantelìna ch'u purtava, scicumme che u rèstu u l'axeva zà spesu pe' de òpe(r)e du genere|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162A|Nihil præter chlamydem, qua indutus erat, habebat: jam enim reliqua in opus simile consumpserat|lingua=LA}}</ref>. Quella nötte, in sögnu u gh'è cumpa(r)ìu [[Gêxù|u Segnû]], vestìu cu'u mèximu scciancùn da mantelìna<ref group="n.">{{Çitaçión|Qualle nötte, mèntre ch'u se indurmiva, u l'ha vistu u Segnû vestìu in parte daa mantelìna ch'u l'axeva cuèrtu u pòve(r)u.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162B|Nocte igitur insecuta, cum se sopori dedisset, vidit Christum chlamydis suæ, qua pauperem texerat, parte vestitum|lingua=LA}}</ref>. U rèstu da sò mantelìna, dìta a ''capa'', ciü tardi a l'è stèta missa int'ina stansia pe' l'adu(r)asiùn di fedeli, faxèndu nasce a sta mane(r)a a pa(r)olla "[[capélla]]"<ref group="n.">{{Çitta lìbbro|outô=Guillaume Durand|tìtolo=Rationale divinorum officiorum|ànno=1672 (1459)|léngoa=LA|volùmme=''X, §8'', Vul. II}} Cfr. ''Le Petit Robert'': "Inte tanti pòsti i prèvi i sun ciamèi capelèi (''capellani''), scicumme che fìn da l'antighitè i ré da Fransa, quande i l'andaxevan in guèra, i se purtavan apröu a mantelìna du beàu San Martìn, ch'a l'é(r)a cunservâ int'ina tènda che, da sta mantelìna, a l'ha piàu u numme de capélla (''a capa capella vocata'' chapele 1080; latìn pupulâre ''capella'' "pòstu dund'a l'é(r)a cunservâ a mantelìna de San Martìn", da ''cappa'')</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cnrtl.fr/etymologie/chapelle|tìtolo=CHAPELLE¹, subst. fém.|outô=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>. === Campagna cuntr'ai Alemanni === Intu mese de marsu du [[354]] u Martìn u l'ha piàu parte aa campagna in sciu [[Ren]] cuntr'ai [[Alemanni]], parte de [[Invaxoìn barbàriche|guère fra l'impe(r)u e i barba(r)i]], pe' truvâse cuscì a ''[[Civitas Vangionum]]'', sitè da [[Renania]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Intu mèntre che i barba(r)i i chinavan inta Gallia, u Giuliàn Césa(r)e, missu insemme in esèrcitu in gì(r)u aa sitè di Vangiùi [...]|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IV, f. 162D|Interea irruentibus intra Gallias barbaris, Julianus Cæsar, coacto in unum exercitu apud Vangionum civitatem [...]|lingua=LA}}</ref>. Pe'i cumandamènti da sò religiùn, u Martìn u s'è refüàu de cumbatte<ref group="n.">{{Çitaçión|Mi e sun in surdattu du Segnû; u nu m'è giüstu cumbatte.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IV, f. 162D|Christi ego miles sum; pugnare mihi non licet.|lingua=LA}}</ref> e, pe' fà pröva de nu êsse in pu(r)iusu e de credde inta [[Providénsa (religión)|pruvidènsa]] e inta prutesiùn divìna, u s'è ufèrtu cumme [[scüu ümàn]]. Missu in cadêne e mustràu ai desenemighi, pe' de raxùi scunusciüe i barba(r)i i l'han dumandàu a pâxe ciütòstu che cumbatte<ref group="n.">Sto(r)ia intu rèstu de {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|editô=cap. IV|léngoa=LA}}</ref>. Sta sto(r)ia, mi(r)aculusa, a l'è üna de quelle ch'e sun stète pièi e purtèi avanti sètte seculi ciü tardi dau [[Jacopo da Vâze|Jacopo da Varazze]] inta ''[[Legenda Aurea]]'', cu'in genere ch'u l'è restàu in voga pe' tütta l'etè de mezzu. Pe'u Sulpicius Severus, de de lì u Martìn u l'ha prestàu de servissiu inte l'esèrcitu ancù pe' dui ànni<ref group="n.">Pe' in'âtra tradisiùn, u Martìn u l'ave(r)ea servìu intu còrpu d'''élite'' di ''Alæ Scolares''.</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2006|tìtolo=Bulletin de la Société archéologique de Touraine|revìsta=|editô=Société archéologique de Tourraine|çitæ=Tours|volùmme=Vul. 52|léngoa=FR|url=https://books.google.com/books?id=BvVnAAAAMAAJ}}</ref>, de lungu inte l'ünitè de cuntu da guardia impe(r)iâle ch'u g'ha fètu parte pe' vint'ànni. Inte tüttu, u sò servissiu u l'è andètu cuscì avanti pe' vintisinque ànni, ch'u l'è u tèmpu passàu de sòlitu dai ausilia(r)i inte l'esèrcitu rumàn. Mèntre ch'u l'é(r)a ancù inta guarnixùn de [[Amiens]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Didier Bayard|outô2=Jean-Luc Massy|tìtolo=Amiens romain: Samarobriva Ambianorum|url=http://www.persee.fr/doc/pica_1272-6117_1983_hos_2_1_3111|editô=Revue archéologique de Picardie|léngoa=FR|pp=250-251|volùmme=Vul. 2, Numéro spécial 2|capìtolo=Chap. X Les fonctions d'Amiens au bas-empire}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alexandre Bruel|tìtolo=Saint Martin, par Albert Lecoy de La Marche|url=http://www.persee.fr/doc/bec_0373-6237_1881_num_42_1_447041|ànno=1881|editô=Bibliothèque de l'école des chartes|léngoa=FR|p=204|volùmme=t. 42}}</ref>, int'in mumèntu de passaggiu fra in regnu e quellu de dòppu, intu giurnu de [[Pasqua]] u Martìn u s'è fètu batezâ. === Martìn e(r)emittu === [[Immaggine:Simone Martini 028.jpg|miniatura|[[Simone Martini]], ''San Martìn u renunsia aa sò vitta militâre'', [[Anni 1320|ànni 1320]], [[Baxìlica de Asîzi|baxìlica de Assisi]]]] Du [[356]], dòppu ch'u l'ha lasciàu l'esèrcitu, Martìn u l'è andètu a [[Poitiers]] da l'[[Sant'Ilâio de Poitiers|Ila(r)iu]]<ref group="n.">A dàtta a l'è scrìta, nu gua(r)i precisa, dau Grego(r)iu de Tours:{{Çitaçión|Inte l'ànnu dixinöve du Custansu u Zùenu, Sant'Ila(r)iu, vescu de Poitiers, u l'è stètu scurìu in esiliu pe' vuluntè di e(r)etichi [...] De quelli tèmpi, a nòstra lüxe a l'ha cumensàu a lüxì [...] e dunca, inte quelli ànni, u Martìn u l'ha cumensàu a predicà inta Gallia.|Grego(r)iu de Tours, ''Decem libros historiarum'', libbru I}}</ref>, vescu da sitè dau [[350]]. L'Ila(r)iu u l'axeva a mèxima etè e u l'é(r)a in âtru cristiàn u(r)igina(r)iu de l'[[Aristocraçîa|aristucrasìa]], scibèn ch'u s'é(r)a cunvertìu da ciü veggiu e u nu l'é(r)a gua(r)i alecàu aa [[Mortificaçión|murtificasiùn]] e ciü inteletuâle. A ògni moddu l'Ila(r)iu u l'è piaxüu au Martìn, ch'u l'è dunca andètu a stâghe insemme. A cariêra de surdattu a l'impediva pe(r)ò au Martìn de vegnì [[Præve catòlico|prève]] e vellu u l'ha refüàu a càrega de [[Diàcono|diacunu]] che u [[Vésco|vescu]] u gh'axeva ufèrtu. U Martìn, cumme i prufêti Elia e Eliseu, u l'ha risevüu u pute(r)e de [[Taumaturgia|taumatürgu]], faxèndu rinvegnì in mòrtu ciü che tante guarixùi, e ascì quellu de [[Ezorcìsta|esurcista]]<ref group="n.">Fèti cuntèi inte {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|editô=cap. V|léngoa=LA}}</ref>. Inte stu viaggiu pe' Poitiers, u se dixe ch'u l'agge incuntràu fina u Diavu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20111101214059/http://www.saintmartindetours.eu/personnage/histoire-interactive.html|tìtolo=Saint Martin: le personagge|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>. Mèntre ch'u se truvava in sce [[Arpi]], ina votta u l'è atacàu dai breganti e, quande ün di laddri u g'ha dumandàu se u gh'axeva de pu(r)a, u Martìn u g'ha respòstu ch'u nu l'é(r)a mai stètu cuscì cu(r)agiusu e ch'u sentiva de cumpasciùn pe'i breganti. Alantu(r)a u l'ha cumensàu a mustrâghe u Vangelu e, missu turna in libertè, ün di laddri u g'ha dumandàu de pregà insemme<ref name=":0" />. De quelli tèmpi, a religiùn cristiâna a pativa ina gran divixùn e de guère fra a curènte du prève [[Arius]], ch'a refüava a natü(r)a divìna de Cristu, e u creddu ufisiâle da [[Trinitæ|Trinitè]]. I [[Arianêximo|a(r)ièi]] i l'axevan fètu cazze in ruìna e scurì l'Ila(r)iu de Poitiers, trinita(r)iu, mèntre u Martìn u l'è stètu avertìu in sögnu de ciapà a stradda pe' l'[[Illiria]] e cunvertì i soi<ref group="n.">{{Çitaçión|Passàu nu gua(r)i tèmpu, avertìu da l'anima insunnu(r)ìa du sò paìse e da sò famìa [...] u l'ha vixitèi cun religiusa premü(r)a|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. V|Nec multo post, admonitus persoporem ut patriam parentesque [...] religiosa sollicitudine visitaret|lingua=LA}}</ref>. Lì, u Martìn u l'ha cunvertìu a ma(r)e, mèntre u pa(r)e, pe' mantegnì u sò stàttu suciâle, u l'ha refüàu de cangià de [[Fé|fêde]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Dunca [...] u l'ha asulvìu a ma(r)e dau fallu du paganeximu, mèntre u pa(r)e u l'ha inscistìu intu sò mâ.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164A|Itaque [...] matrem gentilitatis absolvite errore, patre in malis perseverante|lingua=LA}}</ref>. Inte l'Illiria u creddu a(r)iàn u l'é(r)a quellu da ciü parte da pupulasiùn e u Martìn, ch'u l'é(r)a in trinita(r)iu, u l'ha avüu de prubabile de beghe cu'i a(r)ièi, scicumme ch'u l'è stètu früstàu in pübbricu e caciàu de de lì. Rivàu a [[Milan|Milàn]], u s'è truvàu int'in'âtra tèra a magiuransa a(r)iâna e u l'ha finìu p'êssene turna scurìu<ref group="n.">{{Çitaçión|U l'ha fundàu in munastê a Milàn. Lì ascì l'Auxentius, fundatû e cappu di a(r)ièi [...] u l'ha scurìu d'inta sitè.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B|Mediolani sibi monasterium statuit. Ibi quoque eum Auxentius, auctor et princeps Arianorum [...] de civitate exturbavit.|lingua=LA}}</ref>. Insemme a in prève u l'ha fètu San Michê in sce L'Ìsu(r)a desèrta d'[[Arbenga]], a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], dund'u l'ha campàu mangiandu de raìxe e de èrbe servèghe<ref group="n.">{{Çitaçión|[...] u s'è reti(r)àu in sce in'ìsu(r)a dìta a Gainâ(r)a, cumpagnàu da 'n sèrtu prève. [...] Chi u l'ha visciüu pe' quarche tèmpu mangiandu de raìxe d'èrbe [...]|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B|[...] ad insulam Gallinariam nomine secessit, comite quodam presbytero. [...] Hic aliquamdiu radicibus vixit herbarum [...]|lingua=LA}}</ref>. Pe' sbaju u n'è stètu fina invelenàu, mangiandu de l'[[Helleborus|ellebo(r)u]], ch'u l'ha missu a pe(r)ìgu de mu(r)ìghe<ref group="n.">{{Çitaçión|[...] inte quellu mumèntu u l'ha duve(r)àu de l'èrba d'ellebo(r)u cumme mangià, scibèn che velenusa; ma quande u l'ha sentìu a forsa du venìn che zà a u tucava, e che a mòrte a l'é(r)a vixìna, u l'ha luntanàu u pe(r)ìgu cu'a preghe(r)a, e sübitu ògni du(r)û u l'è spa(r)ìu.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B|[...] quo tempore helleborum, venenatum ut fuerunt, gramen in cibum sumpsit; sed cum vim veneni in se grassantis vicina jam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit, statimque omnis dolor fugatus est.|lingua=LA}} L'ellebo(r)u, pe'i antìghi, u l'é(r)a in remediu pe'i matti, cumm'u regòrda u pruvèrbiu ''helleborum sumpsit'' ("u gì(r)a pe'a campagna").</ref>. Du [[360]], cu'e decixùi pièi dau [[Conséggio de Nicêa|cunseju de Nicêa]], i trinita(r)i i l'han turna piàu a sò infruènsa pulitica e l'Ila(r)iu u l'è turnàu cumme vescu da sò diocexi, cu'u Martìn ch'u l'è vegnüu inderé a [[Poitiers]] ascì<ref group="n.">{{Çitaçión|Nu gua(r)i de dòppu, quande u Sant'Ila(r)iu u l'ha savüu che u pentimèntu du ré u gh'ave(r)ea permissu de turnà, u l'ha pruvàu a incuntrâlu a Rumma e u l'è partìu pe'a sitè.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B-C|Nec multo post, cum sancto Hilario comperisset regis pænitentia potestatem indultam fuisse redeundi, Romæ ei tentavit occurrere, profectus ad urbem est.|lingua=LA}}</ref>. Du [[361]], a l'etè de 44 ànni, u l'ha fètu San Michê int'ina tegnüa gallu-rumâna che l'Ila(r)iu u gh'axeva mustràu da vixìn a Poitiers. Lì drentu, u Martìn u g'ha fundàu in [[Eremìtto|e(r)emu]] picìn<ref group="n.">{{Çitaçión|Dòppu che l'Ila(r)iu u l'é(r)a turnàu [...] u l'è stètu risevüu cun gran curtesìa, e u l'ha dunca fundàu in munastê nu luntàn daa sitè.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VII, f. 164C|Cum jam Hilarius præterisset [...] cumque ab eo gratissime fuisset susceptus, haud longe sibi ab oppido monasterium collocavit.|lingua=LA}}</ref>, missu segundu a tradisiùn a öttu chilòmetri daa sitè, inte l'[[abasìa de Ligugé]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Anne-Marie Taisne|ànno=2008|tìtolo=Parcours et vertus de Saint Martin dans la Vita et les Epistulæ de Sulpice-Sévère|revìsta=Rursus|volùmme=Vul. 3, par. 20-21|léngoa=FR|url=http://rursus.revues.org/220}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.abbaye-liguge.fr/|tìtolo=Abbaye Liguge Poitiers 86|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>, dund'i ghe sun rivèi i sò discepuli pe' fundà a primma cumünitè de [[Monegheximo|muneghi]] da [[Gallia]]. D'inte stu primmu [[Monestê|munastê]] u Martìn u l'ha purtàu avanti a sò ativitè d'[[Evangelizaçión|evangelisasiùn]] pe' dex'ànni, cumpindughe i sò primmi mi(r)aculi, ch'i l'han fètu cunusce fra e gènte cumme in òmmu santu<ref>{{Çitta web|url=https://francearchives.gouv.fr/fr/pages_histoire/39052|tìtolo=Fondation du monastère de Ligugé par saint Martin|outô=Marc Du Pouget|dæta=9 lüju 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>. === Vescu de Tours === [[Immaggine:Head reliquary Martin Louvre OA6459.jpg|sinistra|miniatura|U reliqua(r)iu, da fìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], ch'u se credde cuntegnì a tésta de San Martìn. A l'imprinsippiu cunservàu inta gêxa de [[Soudeilles]], au dì d'ancöi u l'è au [[Louvre]]]] Du [[371]], a [[Tours]], aa mòrte du [[Lidoire (vésco)|vescu Lidoire]] e gènte da sitè e l'axevan dumandàu u Martìn cumme vescu, ma l'e(r)emittu u l'axeva ciapàu in'âtra stradda e u nu ghe interesava a càrega. E gènte e l'han dunca rapìu e fètu vescu ai 4 de lüju, sènsa u sò cunsènsu<ref group="n.">{{Çitaçión|Tòstu du mèximu tèmpu u l'é(r)a sercàu pe'a càrega de vescu da Gêxa de Tours, ma dètu che u nu puxeva êsse libe(r)àu fasilmènte dau sò munastê, [...] u l'è stètu purtàu sutta ina sèrta guardia in sitè [...] Tütti i gh'axevan ina sula vuluntè, i mèximi dexide(r)i e in'upiniùn pa(r)eggia, che u Martìn u fusse ciü che degnu da càrega de vescu.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IX, f. 165B|Sub idem fere tempus ad episcopatum Turonicæ Ecclesiæ petebatur, sed cum erui a monasterio suo non facile posset, [...] sub quadam custodia ad civitatem usque deducitur [...] Una omnium voluntas, eadem vota, eademque sententia, Martinum episcopatum esse dignissimum.|lingua=LA}}</ref>: u Martìn u l'ha piàu pe' buna a decixùn credènduse ch'a fusse a vuluntè divìna, int'ina mane(r)a scimile a quante u l'è turna capitàu du [[435]] pe'u vescu [[Sant'Eucherius de Lión|Eucherius]] de [[Lion|Liùn]]. Pe' cuntra, u Martìn u nu piaxeva gua(r)i ai âtri veschi dètu ch'u l'é(r)a tüttu desandiàu pe'e sò murtificasiùi e pe' tütte e privasiùi ch'u se dava, purtandu di vestì urdena(r)i e rüsteghi<ref group="n.">{{Çitaçión|[...] di veschi [...] i g'han dètu cuntru, dixèndughe, intu detaju: ch'u l'é(r)a in desandiàu, ch'u nu se me(r)itava u vescuvàu, in òmmu daa faccia schenfiusa, dai vestì lurdi e dai cavélli struscièi.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IX, f. 165B|[...] nonnulli ex episcopis [...] impie repugnabant, dicentes scilicet: contemptibilem esse personam, indignum esse episcopatu, hominem vultu despicabilem, veste sordidum, crine deformem.|lingua=LA}}</ref>. Alantu(r)a, scibèn ch'u l'é(r)a vegnüu vescu, u nu cangia u sò moddu de vìve<ref group="n.">{{Çitaçión|Scicumme che a persùna ch'u l'é(r)a stètu de primma a l'inscisteva cu'a mascima cunvinsiùn.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. X, f. 166A|Idem enim constantissime perseverabat qui prius fuerat.|lingua=LA}}</ref>. De ciü, u l'ha fètu nasce u növu e(r)emu de [[Abasìa de Marmoutier (Tours)|Marmoutier]]<ref group="n.">U numme Marmoutier u vö dì u "grande munastê", da ''mar'', "grande" in gallicu.</ref>, missu 3&nbsp;km a nòrd-èst de mü(r)aje da sitè e ch'u l'é(r)a in scitu de puvertè, murtificasiùn e [[Preghêa|preghe(r)a]]<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|outô2=Ghislaine de Senneville-Grave (a cü(r)a de)|tìtolo=Chroniques|url=https://books.google.com/books?id=S5HYAAAAMAAJ&pg=PA486|colànn-a=''Sources chrétiennes''|ànno=1999|editô=Éditions du Cerf|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=485-489|volùmme=n° 441|capìtolo=L'hérésie priscillienne dénouements|ISBN=2-204-06218-9}}</ref>. I muneghi de Marmoutier i l'axevan da vestìse cun da stoffa urdena(r)ia cumme u [[San Gioâne Batista|San Giuàn Batìsta]], ch'u l'é(r)a vestìu de pèi de caméllu. Lì, i cupiavan di [[Manoscrîto|manuscrìti]] e i pescavan inta [[Lòira (sciùmme)|Lòira]], cu'ina vitta ch'a se sumejava a quelli di primmi [[Apòstolo|apòstuli]] cumm'u gh'è scrìtu inti [[Evangêio|Vangeli]], fina a stà inte de gròtte fra e culìne de Lòira, cà di muneghi [[Eremìtto|e(r)emitti]]. Stu munastê u l'é(r)a fabricàu de legnu, cu'u Martìn ch'u staxeva int'ina cabanna de dunde u caciava e apa(r)isiùi du Diavu e u discuriva cu'i ange(r)i e i santi. Intu mèntre ch'u viagiava a piotte pe'e campagne, cu'a soma e lungu a [[Lòira (sciùmme)|Lòira]], u Martìn u l'é(r)a cumpagnàu de lungu dai sò muneghi e discepuli, survetüttu pe' de raxùi de segü(r)essa scicumme ch'u l'andaxeva bèn da distante da [[Tours]]. Defèti, mèntre inte âtre diocexi l'auturitè du vescu a se limitava pe'u ciü ae mü(r)aje da sitè, quella du Martìn a ne sciurtiva de de fö(r)a pe' rivà inte l'entrutèra. U pà defèti ch'u secce passàu pe'a ciü parte da [[Gallia]] e, dunde u nu l'ha pusciüu andà, u g'ha mandàu i sò [[Monegheximo|muneghi]]. Scicumme che alantu(r)a e campagne e l'é(r)an pe'u ciü de [[Paganêximo|religiùn pagâna]], quande ch'u ghe passava u l'ha cumandàu de derucà tempietti e [[Ìdolo|iduli]]: presèmpiu u se cunta ch'u l'agge fètu tajà in [[pìn]] sacru<ref group="n.">De sto(r)ie scrìte intu {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|editô=cap. XIII|léngoa=LA}}</ref>. U Martìn u l'ha predicàu in moddu cè(r)u ai cuntadìn, cumandandu cu'u sò esèmpiu u rispettu e de refüà ògni viulènsa. U l'ha predicàu cu'e pa(r)olle e cu'a fòrsa, parlandu ai fiöi e a tütti i âtri grassie aa sò cunuscènsa da vitta pòve(r)a, duve(r)andu de [[Paràbola|parabule]] fassili da capì, pròpiu cumm'u faxeva u Segnû: presèmpiu u dixe de ina [[Ovis Aries|pegu(r)a]] tusâ che "a rispetta i cumandamènti du [[Evangêio|Vangelu]] ch'i sun fundèi in scia cundivixùn"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Gallus|editô=2, 10, 2|léngoa=LA}}</ref>. Faxèndu sustituì i [[Santoâio|santua(r)i]] du creddu pagàn cun de [[Gexa (architettua)|gêxe]] e di e(r)emi, scicumme ch'u cunusceva bèn i cuntadìn e quellu ch'i gh'axevan de besögnu, u s'è dutàu di moddi pe' cunvertìli, int'in tèmpu quande a religiùn cristiâna a l'é(r)a pe'u ciü ürbâna. Segundu u Grego(r)iu de Tours, vellu u l'ha fètu fundà e paròcchie de [[Langeais|Langey]], [[Castéllo de Sonnay|Sonnay]], [[Amboise]], [[Charnizay|Charnisay]], [[Tournon-Saint-Martin|Tournon]] e [[Candes-Saint-Martin|Candes]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Grego(r)iu de Tours|tìtolo=Decem libros historiarum|url=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/gregoire/francs10.htm|léngoa=LA|volùmme=libbru X}}</ref>. U munastê de Marmoutier u l'è cuscì vegnüu in scitu de scö(r)a pe' l'evangelisasiùn de campagne, tantu ch'u l'è de fètu a primma base pe'a difuxiùn du [[Crestianêximo|cristianeximu]] inta [[Gallia]]. U Martìn de Tours u s'è truvàu a [[Trier]] quande che i veschi spagnòlli [[Idacius de Merida|Idacius]] e [[Ithacius]] i l'han dumandàu a l'impe(r)atû [[Magnus Maximus|Mascimu]] de cundanà u [[Priscillianus]]<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Karl Baus|curatô=Hubert Jedin e John Patrick Dolan|tìtolo=The imperial church from Constantine to the Early Middle Ages|url=https://books.google.com/books?id=hp3YAAAAMAAJ&pg=PA132|colànn-a=''History of the Church''|ànno=1980|editô=Burns & Oates|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=132-134|volùmme=Vul. II|capìtolo=Chapter 10: The Priscillianist movement|ISBN=0-86012-085-6}}</ref>, cumm'u l'è stètu, cun l'acüsa d'êsse in stregùn<ref name=":2" />. U Martìn, quande ch'u s'è incuntràu cun l'[[Sant'Ambrœuxo|Ambröxu de Milàn]], delegàu de l'impe(r)atû [[Valentiniàn II]], u g'ha pe(r)ò dumandàu a grassia pe'u Priscillianus<ref name=":2" />. Scibèn che l'Ambröxu, menasàu de mòrte da l'impe(r)atû, u nu gh'agge dètu amèntu, u Martìn u l'ha utegnüu au mèximu che i discepuli de l'e(r)exìa i nu fussen atachèi<ref name=":1" />. Ciü tardi, u [[Pappa Siricius]] u s'è dìtu ascì cuntra(r)iu ai prucèssi du Mascimu<ref group="n.">Stu fètu u l'è registràu numma che inte {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Chronica|léngoa=LA|volùmme=libbru II, cap. 46-51}}</ref>. [[Immaggine:Simone Martini 024.jpg|miniatura|[[Simone Martini]], ''A mòrte de San Martìn'', [[Anni 1320|ànni 1320]], [[Baxìlica de Asîzi|baxìlica de Assisi]]]] De dòppu, u Martìn de Tours u l'ha cuntinuàu a refüâse de pià parte ae asemblêe di veschi e stu fètu, insemme ae sò asiùi pe' sarvà u Prisciallianus daa mòrte, u l'ha fètu suspetà d'e(r)exìa. L'impe(r)atû [[Teodôxio I|Teudôsiu I]], a ògni moddu, u l'ha dichia(r)àu che e decixùi du Mascimu in simma a sti fèti e nu gh'avessen de valû, cun l'Ithacius ch'u l'è stètu levàu daa càrega passàu quarch'ànnu mèntre l'Idacius u s'è dimessu pe' sò vuluntè<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Intu mèntre, Marmoutier u cuntava de in'utantêna de muneghi ch'i vivevan in cumünitè e ch'i ne vegnivan pe'u ciü da l'[[Aristocraçîa|aristucrasìa]] e, pe' stu fètu, u Martìn u gh'axeva ina gran infruènsa tantu da êsse risevüu da l'impe(r)atû mèximu, che u(r)amài u l'axeva di ligammi strèiti cu'u putere di veschi. A ògni moddu, a to(r)a cun l'impe(r)atû, u Martìn u cuntinuava a servì pe'u primmu u prève ch'u u cumpagnava, pe' fà mustra de cumme a vitta religiusa a fusse ciü èrta fina da càrega impe(r)iâle. In giurnu, mi(r)andu a di uxélli ch'i pescava ratelâse pe' di pésci, u l'ha mustràu ai sò discepuli che i demuni i se ratèllan au mèximu e anime di cristièi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Létte(r)a 3, a Bassula|editô=7|léngoa=LA}}</ref> e, de de lì, sti uxélli i l'han piàu u numme du vescu: i sun i [[Martìn pescòu|martìn pescaùi]]. versu a fìn da sò vitta, a presènsa du Martìn a l'è dumandà pe' paxià i prèvi de Candes, paìse a punènte de Tours: l'impurtansa de l'ünitè da Gêxa a l'ha spunciàu u vescu, u(r)amài veggiu, a bugiâse fìn lì<ref group="n.">A [[Candes-Saint-Martin|Candes]] u San Martìn, "13° apòstulu", u l'ave(r)ea lasciàu in [[Legàu (dirittu)|legàu]] in furma d'ina "''[[Patêna|patena]] [[Custante de reticulu|metallochrystallino]]''" (o [[patêna de serpentìn]]) cunservâ, inti tèmpi gallu-rumèi, intu cö du ''vicus'' ch'u gh'é(r)a. L'ugettu sacru u l'axeva, cumme virtü ciü impurtante, quella de gua(r)ì i "ma(r)otti ch'i u dumandavan cun [[Fé|fêde]]". De ciü, u santu patrùn, da sò fundatû u l'ave(r)ea lasciàu in ereditè aa [[Gêxa de San Martìn (Candes)|gêxa de San Martìn de Candes]] ina patêna de cu(r)û blö che, pe' cuntu du [[Grego(r)iu de Tours]], a l'é(r)a pròpiu du Martìn.</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Élisabeth Frutieaux|ànno=1999|méize=Lüju-Dixèmbre|tìtolo=Entre liturgie et sacralité: Enquête sur la nature et la fonction des calices durant le haut Moyen Âge|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|editô=Société d'histoire religieuse de la France|çitæ=Pariggi|volùmme=Vul. 85|nùmero=215|léngoa=FR|url=http://www.persee.fr/doc/rhef_0300-9505_1999_num_85_215_1369}}</ref>. U sò intervèntu u l'è sciurtìu a rangià a questiùn ma, u giurnu de dòppu, ai 8 de nuvèmbre du [[397]], u Martìn u l'è mòrtu a Candes, in sc'in léttu de senne aa mane(r)a di santi. Segundu de sto(r)ie, au mumèntu da sò mòrte u còrpu du vescu u paxeva giancu cumme a nêve<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Antin Paul|ànno=1964|tìtolo=La mort de saint Martin|revìsta=Revue des Études Anciennes|volùmme=Vul. 66|nùmero=1-2|p=113|léngoa=FR}}</ref>. [[Immaggine:Tombeau de Saint-Martin de Tours.jpg|sinistra|miniatura|A tumba de San Martìn]] A sarma du vescu, cuntesa fra e gènte du [[Poitou]] e da [[Touraine]], a l'è stèta purtà vìa dai segundi che, pe'a tradisiùn du pòstu, i l'ave(r)ean sgranfignàu u còrpu faxèndulu passà pe' in barcùn. A sarma a l'è stèta dunca purtâ in barca lungu a Lòira fina a Tours, dund'u l'è stèta interâ ai [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]] intu campusantu cristiàn ch'u gh'é(r)a au de fö(r)a da sitè, cu'ina pôsa intu viaggiu in curispundènsa de dund'a l'è stèta ciü tardi fabricâ a [[capélla du Petit-Saint-Martin]]. A sò tumba a l'è vegnüa in scitu de pelegrinaggiu bèn impurtante e, pe'u Grego(r)iu de Tours, du [[437]] u vescu [[Brissiu de Tours|Brissiu]] u g'ha fètu fabricâ a custrusiùn de legnu ch'a cunservava a tumba e a mantelìna (''capa''), a pià cumme dìtu u numme de capélla. Pe'a gran impurtansa de stu santua(r)iu, u [[San Perpetuus de Tours|San Perpetuus]], vescu de Tours, u l'ha fètu fabricà au sò pòstu a primma [[Baxìlica de San Martìn (Tours)|baxìlica de San Martìn]], cu'a tumba du santu, cunsacrâ ai 4 de lüju du [[470]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Edgard-Raphaël Vaucelle|tìtolo=La collégiale Saint-Martin de Tours des origines à l'avènement des Valois (397-1328)|url=https://books.google.com/books?id=D92_mQEACAAJ|ànno=1907|çitæ=Tours|léngoa=FR|p=104}}</ref>. Ina legenda a cunta che e ciante i sa(r)evan sciu(r)ìe, intu mezzu de nuvèmbre, quande u còrpu du santu u l'ha viagiàu pe'a [[Lòira (sciùmme)|Lòira]] fra Candes e Tours, cun stu fètu ch'u l'ha dètu u(r)igine au dìtu da "[[stè de San Martìn]]"<ref group="n.">A primma mensiùn cunusciüa de stu dìtu a se tröva int'ina létte(r)a mandâ daa [[Madame de Sévigné]] a sò fìa, cu'a dàtta di 11 de nuvèmbre du [[1675]]ː "E l'emmu ina picìna stè de San Martìn, frèida e vìva, ch'e prefe(r)isciu a l'ègua; e sun sèmpre de fö(r)a vestìa cumme in lù mana(r)uː u mè umû u cangia tantu segundu u tèmpu; dunca, pe savé cumme ch'e staggu, u baste ch'i lezèi e stélleː ma a vòstra [[Provensa|Pruvènsa]] a ve di(r)à de lungu de ma(r)aveje; u ciü bèllu tèmpu u nu ve dixe ninte, i ghe sèi tròppu aviâ; nüiâtri pe' cuntra e veghemmu mai pôcu u sû ch'u ne dà ina gran felisitè.</ref>. U sucesû du Martìn a Tours u l'è stètu [[San Brissiu de Tours|San Brissiu]], ün di sò discepuli. == Cültu == [[Immaggine:Clotilde.jpg|miniatura|A [[Cotìlda (mogê do Clodovêo I)|Cutilda]], mujé du ré [[Clodovêo I|Cluduvéu I]], ch'a prega davanti aa tumba de San Martìn, miniatü(r)a intu ''Grandes Chroniques de France'', manuscrìtu du [[XIV secolo|Trexèntu]]]] === Fransa === ==== Tours ==== A l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]], u Brissiu de Tours, sucesû du Martìn cumme vescu da [[Diòcexi de Tours|diocexi de Tours]], u l'ha fètu fabricà in u(r)ato(r)iu in curispundènsa da tumba du santu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Ewig Eugen|ànno=1961|tìtolo=Le culte de saint Martin à l'époque franque|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|volùmme=Vul. 47|nùmero=144|p=1|léngoa=FR|url=http://www.persee.fr/doc/rhef_0300-9505_1961_num_47_144_3264}}</ref>. Dapöi, st'u(r)ato(r)iu u l'ha lasciàu u pòstu a ina gêxa culegiâ de l'[[818]], ricustruìa e slargâ de dòppu de incursciùi vichinghe du [[1014]] e du gran fögu de Tours du [[1203]], pe' vuluntè de l'[[Hervé de Buzançay]]. A [[Baxìlica de San Martìn (Tours)|baxìlica de San Martìn]] a l'è vegnüa in scitu pe'i pelegrìn metèndu in mustra e òsse du santu, cunservèi int'ina càscia d'ò(r)u dau [[1424]], fèta fabricâ dau ré [[Carlo VII de Fransa|Carlu VII]]. Cu'u tèmpu, l'abandùn e l'antighitè du scitu, curpìu ascì daa viulènsa de guère de religiùn (survetüttu da parte di [[Ugonòtti|ugunòtti]] du [[1562]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Charles Lelong|tìtolo=La basilique Saint-Martin de Tours|ànno=1986|editô=C.L.D.|çitæ=Chambray-lès-Tours|léngoa=FR|p=122|ISBN=2-85443-122-7}}</ref>, du [[1797]] i l'han purtàu a vorta a vegnì zü, cu'a baxìlica ch'a l'è stèta derucâ du tüttu de l'Öttusèntu. A custrusiùn de de növe vìe a l'ha lasciàu in pé numma che e [[Tûre du Relö(r)iu (Tours)|tûre du Relö(r)iu]] e [[Tûre du Carlu Magnu|quella du Carlu Magnu]], ch'a l'è vegnüa zü ascì du [[1928]]. A l'ürtimu, fra u [[1886]] e u [[1924]], a l'è stèta custruìa a baxìlica ch'a se pò ancù vegghe, ciü picìna. ==== Gallia rumâna e franca ==== [[Immaggine:Candes-Saint-Martin borne Via S-Martini.jpg|sinistra|miniatura|Prìa a [[Candes-Saint-Martin|Candes]] ch'a marca a ''via sancti Martini'', camìn da pelegrìn legàu au santu. A sigla a vö dì "Decanàu de San Martìn".]] L'impurtansa stò(r)ica de San Martìn de Tours, ch'u l'axeva l'ami(r)asiùn de gènte di sò tèmpi, cumme u [[Sulpicius Severus]] e u [[Paulìn da Nola]] ch'i l'han piàu a mudélu, a l'è ligâ survetüttu au sò ròllu inta fundasiùn di primmi munastèi da Gallia. A pusisiùn de primmu cuntu de San Martìn inta litürgia e inta leteratü(r)a religiusa a ne vegne pe'u ciü da l'ativitè de [[San Perpetuus]], ch'u n'ha scrìtu in ''Indiculus'' di mi(r)aculi missi in rimma dau [[Paulìn de Périgueux]] e dau [[San Grego(r)iu de Tours|Grego(r)iu de Tours]], che aa mèxima mane(r)a u l'ha scrìtu ina lista de mi(r)aculi fèta vurtà in rimma au [[Venansiu Furtünàu]]<ref group="n.">U Grego(r)iu de Tours u l'ha sernüu pròpiu a mòrte de San Martìn pe' marcà a fìn du primmu libbru da sò ''Decem libros historiam'', ina sto(r)ia di Franchi.</ref>. Ai tèmpi du [[Clodovêo I|Cluduvéu I]] a remunta a decixùn de numinà San Martìn a [[Sànto patrón|patrùn]] du [[regnu di Franchi]] e da pa(r)entèlla di [[Merovingi|Meruvingi]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Eugen Ewig|ànno=1961|tìtolo=Le culte de saint Martin à l'époque franque|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|editô=Société d'histoire ecclésiastique de la France|çitæ=Pariggi|volùmme=Vul. 47|nùmero=144|pp=7 ss|léngoa=FR|url=https://dx.doi.org/10.3406/rhef.1961.3264}}</ref>. A mantelìna de San Martìn, ch'a l'è stèta mandâ cumme relicchia aa [[Capélla palatìnn-a (Aquisgrana)|capélla palatìna]] de [[Aquisgrana]] pe'u [[Carlomagno|Carlu Magnu]], cumme dìtu a l'è a l'u(r)igine da pa(r)olla "capélla" cu'in primmu rife(r)imèntu au scitu dund'a l'é(r)a cunservâ a ''capa'' du santu, ch'a l'é(r)a purtâ in bataja e duve(r)â cumme gunfa(r)ùn. Inte l'icunugrafìa a mantelìna a l'è pitü(r)â de sòlito de russu o se nù de blö, cu'in sbaju scicumme che inte quella ucaxùn a Amiens u Martìn u purtava a ''[[clàmide]]'' gianca de tütti i cavalieri da guardia impe(r)iâle<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Olivier Guillot|tìtolo=Saint Martin de Tours. Apôtre des pauvres (336-397)|url=https://books.google.com/books?id=Hb7YAAAAMAAJ|ànno=2008|editô=Fayard|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|p=71|ISBN=2-213-63415-7}}</ref>. Sta mantelìna a sa(r)ea ascì a l'u(r)igine du nume(r)attu "[[Capeto (nómme)|Capétu]]", ch'u l'è pöi vegnüu u numme da pa(r)entèlla di ré da Fransa: i [[Capetingi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colette Beaune|tìtolo=Naissance de la nation France|colànn-a=''Folio histoire''|léngoa=FR|p=324|volùmme=Vul. III, ''Le roi, la France et les Français, Gallimard''|capìtolo=Cap. VIII, Les lys de France}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Patrick Boucheron|outô2=Stéphane Gioanni|tìtolo=Histoire mondiale de la France|ànno=2017|editô=Points|léngoa=FR|p=104}}</ref>. === Unga(r)ìa === Nasciüu inta regiùn alantu(r)a cunusciüa cumme a [[Pannonia|Panônia]], u cültu de San Martìn u l'è rivàu inta sò sitè d'u(r)igine grassie au Carlu Magnu. Vellu, de dòppu da campagna cuntr'ai [[Àvari|Àva(r)i]] du [[791]], u l'è andètu de persùna a [[Sabaria|Sabarìa]] pe' unu(r)à a patria du santu<ref name=":3">{{Çitta publicaçión|outô=Ferenc Toth|ànno=2016|méize=nuvèmbre-dixèmbre|tìtolo=Saint Martin, européen et fédérateur|revìsta=La Nouvelle Revue d'histoire|nùmero=87|p=33|léngoa=FR}}</ref>. Aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande che i unga(r)i i se sun cunvertìi aa religiùn cristiâna, u [[Stêva I d'Ungàia|Steva I]], pe' rinfursà a sò regnu, segundu e cronache u l'ha dumandàu d'agiüttu au San Martìn primma da bataja cuntr'au sò barba [[Koppány]], de [[Paganêximo|religiùn pagâna]], faxèndughe u vutu de rinfursâne u cültu<ref name=":3" />. De dòppu da [[Batàggia de Mohács (1526)|bataja de Mohács]] du [[1526]] e a decixùn da mescià a capitâle a [[Bratislava|Presburgu]], u [[Castéllo de Bratislava|castéllu]] e a [[Catedrâle de San Martìn (Bratislava)|catedrâle de San Martìn]] i sun vegnüi i növi scimbuli du pute(r)e du ré<ref name=":3" />. === Ligü(r)ia === [[Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - séunno de Sàn Martìn do Gêumo Grafìgna.jpg|miniatura|[[Gêumo Grafìgna|Giömu Grafigna]], ''U sögnu de San Martìn'', [[1893]] ca., [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de San Martìn]] de [[Tuiran|Tui(r)àn]]]] Fra a [[Liguria|Ligü(r)ia]] e u santu u gh'è in ligamme direttu inta sò vitta: scurìu d'in [[Milan|Milàn]] dai e(r)etichi du prève [[Arius|A(r)iu]], u Martìn u l'è andètu a stà da e(r)emittu, fra u [[356]] e u [[360]], in sce [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]] d'[[Arbenga]], alantu(r)a mensunâ cumme ''insulam Gallinariam''. Lì u l'ha avüu a vixita e, pe' in pôcu de tèmpu, ascì a cumpagnìa d'in âtru santu, l'[[Sant'Ilâio de Poitiers|Ila(r)iu de Poitiers]], e bèn de prubabile cu'u sò esèmpiu i l'han ti(r)àu de âtre gènte a fà sta vitta. De stu moddu a g'ha da êsse nasciüa l'[[abasìa de Santa Ma(r)ìa e San Martìn de L'Ìsu(r)a]], üna de ciü antìghe da Ligü(r)ia, che de prubabile, a l'imprinsippiu, a l'andaxeva apröu ae regule di [[Munastê furtificàu de l'abasìa de Lérins|muneghi de Lérins]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0019493|ànno=Dixèmbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=60-62}}</ref>. Zà dai tèmpi antìghi, u cültu de San Martìn u l'è stètu bèn praticàu inta [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]], dund'u s'è spantegàu du bèllu, armenu a l'imprisippiu, pe' l'intervèntu di [[Órdine de Sàn Benéito|muneghi benedetìn]] de L'Ìsu(r)a e pöi dau sò [[Abasìa de San Martìn au Munte|munastê au Munte]], ch'i l'axevan di bèlli sciti dund'i se cü(r)avan ascì de misciùi pe' rinfursâne a religiùn. Fra e sò intitulasiùi ciü antìghe inta diòcexi i se ponen regurdà quelle d'[[Èrli]], de [[Möa (A Cêve)|Möa]], de [[Ressu|Rèssu]] e de [[Tuiran|Tui(r)àn]], cun l'asiùn di benedetìn che podâse ch'a l'agge tucàu fina [[Andagna]]. Ciü che ste cumünitè, de dòppu u ghe n'è stètu tante d'âtre a dâse a San Martìn, cumme [[Unsu]], [[Tûria]] e [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]], insemme a tütte e capélle ciü picìne dedichèi au santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0019493|ànno=Dixèmbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=338, 340}}</ref>. ==== Patrunèi ==== Inta [[Liguria|Ligü(r)ia]], San Martìn u l'è u santu patrùn de<ref>{{Çitta web|url=https://beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/|tìtolo=Beni architettonici|léngoa=IT|vìxita=2025-12-31}}</ref>: {{Colonne}} * [[Bargón|Bargùn]] ([[Casarsa|Cazarsa]]) * [[Bastremoli|Bastremuli]] ([[Folo|U Fulu]]) * [[Berzezzi]] * [[Biassa]] ([[A Spèza|A Spèzza]]) * [[Caminâ (Né)|Caminâ]] ([[Né|Nè]]) * [[Cavanella]] ([[Bevein|Beve(r)ìn]]) * [[Cembràn]] ([[Maissann-a|Maisâna]]) * [[Ciàn de Fòllu]] ([[Folo|Fòllu]]) * [[Còsta (Framua)|Còsta]] ([[Framûa|Framü(r)a]]) * [[Deserega|Dese(r)ega]] ([[Coëgia|Cu(r)eia]]) * [[Garbarìn|Garba(r)ìn]] ([[Trebeugna|Tribögna]]) * [[Manesén|Manesèn]] ([[Sant'Orçeise|Sant'Ursese]]) * [[Maxena]] ([[Ciävai|Ciava(r)i]]) * [[Möa (A Cêve)|Möa]] ([[A Cêve]])<ref group="n.">Patrùn insemme aa Sunta</ref> * [[Muntà]] ([[Vàise|Va(r)ese]]) * [[Muntemeuggio|Muntemöggiu]] ([[Borzonasca|Burzunasca]]) * [[Murta (Zena)|Mürta]] ([[Zena]]) * [[Ortnò|Ortunövu]] ([[Luni|Lûni]])<ref group="n.">Patrùn du paìse insemme a San Lu(r)ènsu</ref> * [[Pêgi|Peji]] ([[Zena]])<ref group="n.">Patrùn de üna de paròcchie de Peji, insemme a San Benedettu</ref> * [[Polànexi|Pulanesi]] ([[Recco|Reccu]]) * [[Portofin|Portufìn]] {{Colonne spezza}} * [[Ressu|Rèssu]] * [[Ronco|Runcu]] * [[San Martìn (A Steira)|San Martìn]] ([[A Steja|Stélla]]) * [[San Martìn d'Arbâ|San Martìn d'Arbà]] ([[Zena]]) * [[San Martìn de Noxeo|San Martìn de Nuxeu]] ([[Rapallo|Rapallu]]) * [[San Martìn de Paravànego|San Martìn de Pa(r)avànegu]] ([[Çiannexi|Ce(r)anesi]]) * [[San Martìn de Struppa|San Martìn de Strüppa]] ([[Zena]]) * [[San Martìn do Monte|San Martìn du Munte]] ([[San Comban|San Cu(r)umbàn]]) * [[San Pê d'Ænn-a|San Pé d'A(r)ena]] ([[Zena]])<ref group="n.">Patrùn de üna de paròcchie de San Pé d'A(r)ena, insemme a Santa Ma(r)ìa da Cèlla</ref> * [[Sarzanellu]] ([[Sarzànn-a|Sarzana]]) * [[U Seburca|Seburga]] * [[Semìn (Buzalla)|Semìn]] ([[Buzalla|Büsalla]]) * [[Serò|Se(r)ò]] ([[Zignægo|Zignagu]]) * [[Tuiran|Tui(r)àn]] * [[Tûria]] ([[Ciüsànegu]]) * [[Torpiana|Turpiâna]] ([[Zignægo|Zignagu]]) * [[Unsu]] * [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]] ([[Borṡi e Veressi|Borzi e Ve(r)ezzi]]) * [[Vérva|Vèrva]] ([[O Castiggion|U Castiùn]]) * [[Zoaggi|Zuaggi]] {{Colonne fine}} == Icunugrafìa == Inte l'arte, a figü(r)a de San Martìn de Tours e pu(r)ea cumpa(r)ì tantu vestìa da vescu che da surdattu rumàn; intu segundu câxu u l'è cumpresa a scêna ch'a se tröva ciü de suvènte, quella da ca(r)itè o [[limòxina de San Martìn]], cun vellu ch'u spartìsce a sò mantelìna cu'u pòve(r)u. Inte sta scêna u l'è de sòlitu rafigü(r)àu in sciu sò cavallu giancu, insemme au laza(r)ùn, intu mumèntu quande ch'u taja cu'a spâ a mantelìna o se nù quande ch'u a mette in sce spalle du pòve(r)u, ch'u a risêve in zenugiùn. Quarche votta, a l'è duve(r)â in cangiu a scêna de quande ch'u gh'è cumpa(r)ìu in sögnu u [[Gêxù|Segnû]], de dòppu ch'u l'axeva fètu a limòxina<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://docs.univr.it/documenti/OccorrenzaIns/matdid/matdid418541.pdf|tìtolo=Martino di Tours (315 ca. - 397)|outô=Üniverscitè de Verùna|léngoa=IT|vìxita=2025-12-30}}</ref><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.chieseromaniche.it/SchedeAgiografia/1-Martino-di-Tours.htm|tìtolo=San Martino di Tours: Agiografia e Iconografia delle chiese Romaniche, Gotiche e Rinascimentali di Piemonte e Valle d'Aosta|léngoa=IT|vìxita=2025-12-30}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Niccoli|outô2=Giuseppina Soave|outô3=Raffaele Corso|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1934|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=MARTINO di Tours, santo}}</ref>. A sta parte da sò vitta a l'è ligâ ascì l'icunugrafìa de l'investitü(r)a du Martìn a cavaliere, cun l'impe(r)atû [[Costantìn II|Custantìn II]] ch'u ghe dà a spâ e di servitùi ch'i ghe pa(r)an u scüu e i sperùi. A l'ürtimu, u gh'è ancù a scêna du San Martìn ch'u l'abandùna e arme, quande ch'u s'è missu sulu cuntr'ai barbari: inte rapresentasiùi de stu mumèntu u se tröva de sòlitu in pé, davanti di desenemighi e mi(r)àu dau sò cumandante, cun numma che ina crûxe in màn<ref name=":4" />. In'âtra se(r)ie de rapresentasiùi, pe' cuntra, a fà de rife(r)imèntu ai tèmpi du Martìn vescu, e lì u l'è dunca mustràu cu'e insegne de sta càrega, survetüttu u [[Pastorâle|pastu(r)âle]], e turna inte ste rapresentasiùi u pò êsse cumpagnàu da 'n pòve(r)u. Di tèmpi da vescu a sto(r)ia ciü ricurènte a l'è quella da messa de San Martìn, quande che, mèntre ch'u dixeva a messa, d'in sce l'atâ u gh'è chinàu in scia tésta ina balla de fögu ch'a lüxiva, segnu da sò ca(r)itè<ref name=":4" />. In gene(r)âle, San Martìn u pò êsse cumpagnàu ancù da 'n'[[Öca|òca]], ch'a l'è in reciammu aa sò ricurènsa, i [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]], tèmpu da migrasiùn e da caccia a sti uxélli. A presènsa de st'uxéllu a l'è ligâ ascì a ina legenda ch'a cunta che, quande e gènte de Tours i sercavan u Martìn, e(r)emittu, pe' fâlu vescu, in'òca ch'a sgu(r)atava a l'avesse tradìu a sò pusisiùn, faxèndulu ciapà. Inte di câxi ciü rè(r)i, San Martìn u l'è rafigü(r)àu cu'ina cuppa, cu'in libbru o cu'u mudélu d'ina gêxa in scia drìta<ref name=":4" /><ref name=":5" />, cuscì cumme inte scêne du taju du pìn sacru, de quande u l'ha fètu rinvegnì in zùenu e de l'incuntru cu'u Diavu masche(r)àu da [[Gêxù|Cristu]].<gallery mode="packed" widths="140" heights="140" caption="Cìclu da [[Gêxa de San Martìn (Oberwölz)|gêxa de San Martìn]] de [[Oberwölz]], [[Austria]]"> Immaggine:Stadtkirche Fresco - St.Martin mit Bettler.jpg|''A limòxina de San Martìn'': u Martìn, surdattu, d'in sciu sò cavallu giancu u spartisce a mantelìna ([[Josef Adam Mölk]], [[1777]]) Immaggine:Stadtkirche Fresco - St.Martin mit Taufe der Mutter.jpg|''San Martìn u batezza sò ma(r)e mèntre u pa(r)e u và vìa''; cu'u Martìn in vestì da vescu e in'òca da vixìn Immaggine:Stadtkirche Fresco - Tod von St.Martin.jpg|''A mòrte de San Martìn'', turna cu'in'òca inte l'afrescu </gallery> == Nòtte == ; Nòtte au tèstu <references group="n." responsive="" /> ; Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == ;Manuscrìti * {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|ànno=397 ca|léngoa=LA}} * {{Çitta lìbbro|outô=Paulìn de Périgueux|tìtolo=De vita sancti Martini|ànno=470 ca|léngoa=LA}} * {{Çitta lìbbro|outô=Grego(r)iu de Tours|tìtolo=Decem libros historiarum|ànno=VI seculu|léngoa=LA|volùmme=libbru I}} * {{Çitta lìbbro|outô=Grego(r)iu de Tours|tìtolo=De virtutibus sancti Martini|ànno=VI seculu|léngoa=LA}} * {{Çitta lìbbro|outô=Venansiu Furtünàu|tìtolo=Vita sancti Martini metrica|ànno=573-576 ca|léngoa=LA}} ;Scrìti mudèrni * {{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Martin von Tours|ànno=1977|editô=Herder|çitæ=Friburgu|léngoa=DE}} * {{Çitta lìbbro|outô=Walter Nigg|tìtolo=Martin de Tours: Chevalier du Christ, évêque thaumaturge, confesseur de la foi|ànno=1978|editô=du Centurion|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|ISBN=2-227-05009-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dom Guy-Marie Oury|tìtolo=Saint Martin de Tours: L'homme au manteau partagé|ànno=1987|editô=CLD|çitæ=Chambray-lès-Tours|léngoa=FR|cid=Oury, 1987|ISBN=2-854-43139-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dominique-Marie Dauzet|tìtolo=Saint Martin de Tours|ànno=1996|editô=Fayard|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Régine Pernoud|tìtolo=Martin de Tours|ànno=1996|editô=Bayard Éditions|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Louis Picoche|tìtolo=Saint Martin, Soldat du Christ|colànn-a=''Saints légendaires''|ànno=2001 (1996)|editô=Elor|çitæ=Saint-Vincent-sur-Oust|léngoa=FR|ISBN=978-2-907524-93-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Loup Fontana|outô2=Michel Foussard|outô3=Michel Graniou|tìtolo=Saint Martin dans les Alpes-Maritimes|colànn-a=''Cahier des Alpes-Maritimes''|dæta=31 zenâ 1997|editô=Art et Culture des Alpes-Maritimes|çitæ=Nissa|léngoa=FR|volùmme=n° 3|ISBN=2-906-700-16-9}} * {{Çitta publicaçión|outô=Michel Carrias|ànno=1997|tìtolo=Martin de Tours, seize siècles après sa mort|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|volùmme=Vul. 83|nùmero=211|pp=435-443|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/rhef_0300-9505_1997_num_83_211_1290}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bertrand Cuvelier|tìtolo=Saint Martin, apôtre des Gaules|colànn-a=''Histoire et traditions du Pays des Coudriers''|ànno=Nuvèmbre 2001|léngoa=FR}} * {{Çitta publicaçión|outô=Sylvie Barnay|ànno=2008|tìtolo=Du manteau de saint Martin aux chasubles de Jean-Charles de Castelabajac: une histoire de la robe sainte|revìsta=Transversalités|volùmme=Vul. 4|nùmero=108|pp=127-141|léngoa=FR|url=https://www.cairn.info/revue-transversalites-2008-4-page-127.htm}} * {{Çitta lìbbro|outô=Olivier Guillot|tìtolo=Saint Martin de Tours, apôtre des pauvres (336-397)|ànno=2008|editô=Fayard|léngoa=FR|cid=Guillot, 2008}} * {{Çitta lìbbro|outô=Alain Pastor|tìtolo=Une vie de saint Martin|ànno=2016|editô=Artège Editions|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|ISBN=978-2-36040-663-0|url=https://books.google.com/books?id=Gd9TDAAAQBAJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Judic, Christine Bousquet-Labouérie, Élisabeth Lorans e Robert Beck|tìtolo=Un nouveau Martin - Essor et renouveaux de la figure de Saint Martin, IV^e-XXI^e siècle|url=https://pufr-editions.fr/produit/un-nouveau-martin/|ànno=2019|editô=Presses universitaires François Rabelais|çitæ=Tours|léngoa=FR}} * {{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2020|tìtolo=1 700 ans de la naissance de Saint-Martin|revìsta=Bulletin de la Société des antiquaires de Picardie|editô=Société des antiquaires de Picardie|çitæ=Amiens|pp=161-351|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Judic|tìtolo=L'Europe de Saint Martin|ànno=2021|editô=éditions Saint-Léger|léngoa=FR}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Santi|Martìn de Tours]] [[Categorîa:Véschi|Martìn de Tours]] ep9etod1hmrq29qt7ct8ac97threimr 0 32539 273601 269376 2026-08-27T19:03:20Z N.Longo 12052 e 273601 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Miracolo di san Verano - Lanfranco.jpg|miniatura|[[Giovanni Lanfranco|Giuànni Lanfrancu]], ''U mi(r)aculu de San Ve(r)àn'', 1610-1615, ö(r)iu in sce tè(r)a, 258 x 186&nbsp;cm, [[Arbenga]] ([[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]], daa [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle de San Michê]])]] '''San Ve(r)àn'''<ref group="n.">''Saint Véran'' in [[Lengua françéise|fransese]], u l'è mensunàu ascì cu'u numme de ''Wrain'', numme cunscide(r)àu d'u(r)igine burgunda, e inta furma [[Léngoa latìnn-a|latìna]] de ''Veranus'' o ascì, pe' cunfuxùn da "v" cu'a "u", ''Uranus'', furma numinâle duve(r)â intu ''Trésor de Chronologie''.</ref> ([[Barjac (Lozère)|Barjac]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jacques Baudoin|tìtolo=Grand livre des saints: culte et iconographie en Occident|url=https://books.google.com/books?id=6Hwa38EjyoAC&lpg=PA481|ànno=2006|editô=Éditions CRÉER|çitæ=Nonette|léngoa=FR|p=480|ISBN=978-2-84819-041-9}}</ref> o [[Lanuéjols (Lozère)|Lanuéjols]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean-Marc Chevalier|tìtolo=Laissez-vous conter Mende & Lot en Gévaudan - ses hommes illustres ou à connaître|url=http://www.pah-mende-et-lot.fr/patrimoines/publications/hommes/hommes-mende-et-lot.pdf|editô=Pays d'Art et d'Histoire "Mende & Lot en Gévaudan"|léngoa=FR|p=6}}</ref>, ... - [[Arles]], [[590]]) u l'è stètu in [[Vésco|vescu]] [[Franchi|francu]], vene(r)àu fra i [[Santo|santi]] da [[Catoliceximo|gêxa catòlica]]. Vescu da [[Diòcexi de Cavaillon|diocexi de Cavaillon]] intu [[VI secolo|VI seculu]], de relicchie du sò còrpu e sun cunservèi inta [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle d'Arbenga]]. A sò ricurènsa a cazze ai [[19 òtôbre|19 d'utùbre]]. == Vitta == [[Immaggine:Merovingische tombe (6eE) graf Veranus van Cavaillon - Église Notre-Dame-et-Saint-Véran Fontaine-de-Vaucluse 27-05-2018.jpg|sinistra|miniatura|A tumba de San Ve(r)àn inta gêxa de [[Fontaine-de-Vaucluse]]]] A vitta du Ve(r)àn de Cavaillon a nu l'è gua(r)i cunusciüa, e u se n'è missu insemme numma che ina cürta biugrafìa. U Ve(r)àn, visciüu au mèximu tèmpu du [[San Grego(r)iu de Tours|Grego(r)iu de Tours]], u l'è stètu urdinàu prève du [[540]], pe' reti(r)âse prèstu a ina vitta da [[Eremìtto|e(r)emittu]] inte tère da Vaucluse. A ògni moddu, pe'a cuè de pregà in sce tumbe di [[Apòstolo|apòstuli]], u l'è partìu da pelegrìn pe' [[Romma|Rumma]], pe' passà inte sitè de [[Embrun]], [[Briançon]], [[Ravenna]], [[Milan|Milàn]] e, vegnindune inderê, [[Arbenga]] e [[Cassis]]<ref group="n.">De prubabile u l'è passàu ascì pe'u paìse de [[Peccioli]], inta [[Provinsa de Pisa|pruvinsa de Pìsa]], scicumme ch'u n'è stètu pe' de lungu u santu patrùn e u titulâ(r)e de üna de gêxe du pòstu.</ref>. De dòppu che u [[Sigebèrto I|Sigebèrtu I]], pe' creâse in passaggiu pe'u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], u l'axeva duvèrtu u cuscì dìtu ''couloir austrasien'', u "curidû de l'[[Austrasia]]" inta [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>U Sigebèrtu I u l'ha regnàu dau [[568]] au [[575]]. Pe'i fèti lighèi au ''couloir austrasien'' in Pruvènsa, cfr. {{Çitta lìbbro|outô=E. H. Duprat|tìtolo=Le couloir austrasien du VIème siècle et la pénétration austrasienne (561-593)|ànno=1946|editô=Mémoire de l'Institut historique de Provence|léngoa=FR}}</ref>, segundu quant'u l'è cuntàu intu ''Manuscrìtu d'Orléans''<ref>Manuscrìtu n° 319 da bibliutêca du cumün d'Orléans, ''Vita Sancti Verani Cavallicensis episcopi''.</ref> u ré mèximu u l'ha vusciüu e fètu u Ve(r)àn cumme [[Diocexi de Cavaillon|vescu de Cavaillon]]<ref group="n.">De votte marcàu pe' sbaju cumme vescu de [[Chalon-sur-Saône]], pe'a cunfuxùn fra ''Caballionensis'', de Cavaillon, e ''Cabilonensis'', de Chalon-sur-Saône.</ref> du [[568]]. Du [[585]], cun âtri sezze veschi da Pruvènsa, u l'ha piàu parte au [[Concìlio de Mâcon (585)|segundu cuncìliu de Mâcon]]. L'ànnu de dòppu u l'ha denunsiàu in pübbricu cumme asciascina a [[Fredegónda|Fredegunda]], regìna da [[Neustria]]<ref group="n.">A Fredegunda a l'è stèta a tèrsa mujé du [[Chilperìco I|Chilpe(r)ìcu I]] e, pe' stu fètu, a regìna da [[Neustria]].</ref>, ch'a l'axeva fètu masà u [[San Prætextatus|Prætextatus]], [[Arçidiòcexi de Rouen|assivescu de Rouen]], intu cursu d'ina funsiùn da dumenega. Sta mòssa a l'ha fètu guagnà au Ve(r)àn a pusisiùn de pa(r)ìn du [[Teodorìco II|Teudu(r)ìcu II]], fìu du ré [[Chidelbèrto II|Chidelbèrtu II]] da pa(r)entèlla di [[Merovingi|Meruvingi]]. Stu batezzu u s'è tegnüu a [[Orléans]] du [[587]], che alantu(r)a a l'é(r)a a capitâle da [[Borgògna|Burgògna]], au tèmpu du ré [[Gontran]]. Du [[589]] u Ve(r)àn u l'è intervegnüu de frunte au ré de Burgògna, cun âtri öttu prèvi, pe' difènde a decixùn de di veschi de curpì cu'a scumünica ina cumünitè de muneghe. Au Ve(r)àn u l'è atribuìu ascì in scrìtu cuntra au spusalissiu di prèvi, che alantu(r)a u l'é(r)a ancù praticàu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2026-01-02}}</ref>. A l'ürtimu, u Ve(r)àn u l'ha ciapàu a pèste a [[Arles]] du [[590]]<ref group="n.">U Ve(r)àn u l'è l'ürtimu vescu de Cavaillon ch'u se cunusce pe'u [[VI secolo|VI seculu]] e, de dòppu, i passan bèn 199 ànni pe' rivà au primmu sucesû ch'u ne secce restàu de memo(r)ia.</ref>, pe' mu(r)ìghe, segundu a tradisiùn, intu giurnu ch'u l'axeva previstu. === I mi(r)aculi === <gallery mode="packed" widths="170" heights="170"> SaintVéran502.JPG|Statua stilòfu(r)a du ''[[Coulobre]]'', pròti(r)u da gêxa de [[Saint-Véran]] Cavaillon-Cathédrale-Mignard-Pierre.jpg|[[Pierre Mignard]], ''Saint Véran et le dragon'', [[1657]], ö(r)iu in sce tè(r)a, 380 x 260&nbsp;cm, [[catedrâle de Cavaillon]] Cavaillon (84) Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Véran Chaire 090.jpg|San Ve(r)àn e u ''Coulobre'', segunda mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]], pürpitu da catedrâle de Cavaillon St Veran exorcising the possessed - Jean Fouquet, Hours of Étienne Chevalier (c.1452-1460).jpg|[[Jean Fouquet]], ''San Ve(r)àn u fà i esurcismi ai imbasu(r)èi'', [[Anni 1450|ànni 1450]], miniatü(r)a da l'''[[Heures d'Étienne Chevalier]]'' </gallery> U mi(r)aculu ciü mensunàu du Ve(r)àn u l'è quellu fètu a [[Fontaine-de-Vaucluse]], dunde u santu u l'ha libe(r)àu u [[Sorgue|sciümme Sorgue]] da 'n [[Drâgo|dragu]] o ''[[Drac (démone)|drac]]''<ref>{{Çitta web|url=http://nouvellemythologiecomparee.hautetfort.com/archive/2019/10/index.html|tìtolo=Les Dragons. Mythes, rites et légendes|outô=Guillaume Oudaer|outô2=Dominique Hollard|outô3=Bernard Sergent|léngoa=FR|vìxita=2025-01-01}}</ref> tremèndu dìtu u ''[[Coulobre]]''<ref group="n.">Sta béstia a g'ha da êsse ascì in scimbulu da lòtta du Ve(r)àn cuntra de antìghe credènse. U ''drac'', defèti, u l'é(r)a ina divinitè di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i]] de l'ègua tempestusa, e ascì u numme da béstia u gh'ave(r)ea de raìxe cèltu-lìgü(r)i inte ''KAL'', "prìa", e ''BRIGA'', "briccu". I scöggi ch'i suvrastan a funte dund'u se tröva a ''Vache d'Or'' i g'han da êsse u scitu dunde l'antìga religiùn di pastùi a celebrava a fòrsa e a furma de l'ègua e da prìa.</ref>. Segundu a legènda, u santu u l'ave(r)ea scurìu sta béstia fina in sce [[Arpi]], dunde, de precisu, a sa(r)ea mòrta intu paìse de [[Saint-Véran]]. Intu terito(r)iu du cumün, lungu u sentê ch'u mena fina in sce funte da Sorge, u se traversa ancù u cuscì dìtu ''Traou dou Couloubre''. In âtru mi(r)aculu du santu u se lìga pe' cuntru a de cunscide(r)asiùi ciü mate(r)iâli. Intu [[XII secolo|Millesèntu]] u [[Raimóndo IV de Tolôza|Raimundu IV de Tulusa]], marchese de Pruvènsa, avanti de partì pe'a caccia intu [[Masìscio do Luberon|Luberon]] u l'axeva cumandàu au Benedettu, [[Diocexi de Cavaillon|vescu de Cavaillon]], de spetâlu pe' dì a messa. U vescu, pe(r)ò, u nu g'ha dètu amèntu e u marchese, quande ch'u l'è turnàu, u g'ha ti(r)àu in câsu intu derê. Inte quellu mumèntu, u pé culpevule de stu àttu u l'è secàu de bòttu, faxèndu vegnì rangu u marchese, ch'u l'è dunca andètu in Vaucluse a dumandà a grassia a San Ve(r)àn. Pe' utegnì u perdùn de l'e(r)emitta ch'u l'é(r)a stètu inte quella tèra, u Raimundu u l'ha duvüu cuncedde au vescu ina se(r)ie de vantaggi, cumpresu a mitè du fèudu de Vaucluse. Cuscì, cumme che u marchese u l'ha cumpìu ste asiùi, u pé u gh'è turnàu nurmâle. De ciü, e ghe sun ancù de sto(r)ie in sci mi(r)aculi che San Ve(r)àn u l'ave(r)ea cumpìu a [[Romma|Rumma]], [[Peccioli]], [[Ravenna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Milan|Milàn]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121224020350/http://www.isbrigatodapeccioli.it/San_Verano.htm|tìtolo=San Verano, Patrono di Peccioli|outô=Associazione Culturale Tectiana|léngoa=IT|vìxita=2026-01-01}}</ref>. == Cültu == === E relicchie === <gallery mode="packed" widths="170" heights="170"> Albenga-IMG 0350.JPG|U ''[[gisant]]'' pe'e relicchie du santu inta [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle d'Arbenga]] Musêo Diocezàn (Arbénga) - tèsta-reliquâio de Sàn Veràn do Benàrdo Fólco da-a catedrâle de Sàn Michê.jpg|[[Benardu Folco]], ''Reliqua(r)iu a tésta de San Ve(r)àn'', [[XV secolo|sec. XV]], argèntu indu(r)àu, 26 x 10,52&nbsp;cm, [[Arbenga]] ([[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]], daa [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]]) Musêo Diocezàn (Arbénga) - bràsse reliquâie de Sàn Benéito Vésco da-a gêxa de Sànta Màia in Fontibus e de Sàn Veràn da-a catedrâle de Sàn Michê (1).jpg|Bütega lìgü(r)e, ''Brassu reliqua(r)iu de San Ve(r)àn'' (in scia drìta), [[1501]] ca., argèntu, 57 x 10&nbsp;cm, [[Arbenga]] ([[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]], daa [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]]) </gallery> U [[Françesco Petrarca|Fransescu Petrarca]] u l'ha scrìtu che San Ve(r)àn u l'è stètu interàu inta ''Vallis Clausa'', int'ina gêxa picìna ma bèn fèta e decu(r)â, intitulâ aa Madònna. Sta primma capélla, derucâ ai tèmpi de [[Invaxoìn barbàriche|invaxùi di barba(r)i]] du [[V secolo|V]] e du [[VI secolo|VI seculu]], a l'è stèta sustituìa du [[979]] dau priu(r)àu de ''Notre-Dame et Saint-Véran'', cu'a sò gêxa, au dì d'ancöi a paruchiâle de [[Fontaine-de-Vaucluse]], ch'a pòrta ancù i segni da sta ricustrusiùn. A l'imprinsippiu du [[XI secolo|seculu XI]], a ciü parte de relicchie a l'è stèta purtâ da vixìn a Orléans dunde, sutt'au numme de ''saint Vrain'', u santu u l'é(r)a vegnüu u patrùn da [[Gêxa de San Steva (Jargeau)|gêxa culegiâ de San Steva]] de [[Jargeau]], inta [[Diòcexi d'Orléans|diocexi d'Orléans]]. Du [[XIV secolo|Trexèntu]] u s'è vusciüu purtà inderê i rèsti du santu inta sò diocexi e dunca, du [[1321]], u vescu de Cavaillon [[Pons Augier de Lagnes]] u l'ha cumandàu ch'i fussen trasfe(r)ìi da Fontaine-de-Vaucluse a Cavaillon, pe' êsse cunservèi inta catedrâle, dund'e sun rivèi ai 7 de lüju aa presènsa du Petrarca. Segundu ina legènda, inte stu viaggiu, quande ch'u s'è duvüu traversà a [[Sorge]] l'ègua du sciümme a se sa(r)ea spartìa pe' permette u passaggiu de relicchie e du sò acumpagnamèntu. Du [[1562]], ste relicchie e sun stète levèi d'inta catedrâle pe' sarvâle dau sachezzu du barùn des Andrets, pe' êsse misse turna a l'adu(r)asiùn de gènte du [[1613]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080521111250/http://catholique-avignon.cef.fr/saint-bien/st-veran.htm|tìtolo=Saint Véran de Cavaillon|léngoa=FR|vìxita=2026-01-02}}</ref>. De relicchie du santu e sun rivèi inte l'âta [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] ascì in Arbenga, dund'e sun stète ugettu de vene(r)asiùn pe' di seculi, tantu che u capitulu da catedrâle u l'ha cumisciunàn au sò nuta(r)u, u Bernarbò Pognano, de scrìve ina ''vita sancti Verani''. Ai 2 de dixèmbre du [[1470]], intu sò testamèntu, u Giò Antoniu Còsta du Niculìn u l'ha lasciàu segundu a sò vuluntè che ''libras sexaginta'' ''[...] in fabrica seu factura ornatus busti ipsius sancti Veyrani in tanto argento elaborato seu laborando''. S'è cuscì cumisciunàu in cuntenitû de gran prexu pe' ste relicchie, fabricàu in Arbenga da l'artigiàn [[Benardu Folco]]. A ògni moddu, aa mòrte du Giò Antoniu a l'è scciüpâ inta ratèlla in scia pruprietè de relicchie, ch'e sun stète cuscì spartìe: u còrpu u l'è andètu ai [[Còsta (famïa d'Arbenga)|Còsta]] mèntre u brassu e a tésta i sun finìi ai [[Seulla (famïa)|Seulla]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|outô3=Mario Marcenaro|tìtolo=La Cattedrale di Albenga|ànno=2007|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT}}</ref>. A l'ürtimu, ascì intu paìse de [[Peccioli]] e se ponen truvà de relicchie du santu<ref name=":0" />. === U ''Morvelous'' === [[Immaggine:Taillades 01.JPG|miniatura|U ''Morvelous'' de [[Taillades]]]] Intu paìse de [[Taillades]] u se tröva in bassuriliêvu ch'u l'è stètu scurpìu inta testâ d'ina câva ciü o mênu ai tèmpi du Ve(r)àn. Sta gran scultü(r)a a rafigü(r)a in vescu cun dui scüi, ch'u pòrta u pastu(r)âle e in petu(r)âle decu(r)àu da 'na crûxe. Scibèn che e gènte du paìse e gh'aggen dètu u survenumme de ''Morvelous'', ch'u vö dì u "bindulu", i studiusi i sun d'acôrdiu a dì che st'incixùn a rafigü(r)e pròpiu San Ve(r)àn. === Patrunèi === U Ve(r)àn de Cavaillon u l'è u santu patrùn de: * {{FRA}} ** [[Ascros]] ([[Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra|Pruvènsa-Arpi-Còsta Azüra]]) ** [[Bazarnes]] ([[Borgògna-Frànca Contêa|Burgògna-Franca Cuntêa]]) ** [[Cavaillon]] ([[Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra|Pruvènsa-Arpi-Còsta Azüra]]) ** [[Fontenouilles]] ([[Charny-Orée-de-Puisaye]], [[Borgògna-Frànca Contêa|Burgògna-Franca Cuntêa]]) ** [[Saint-Véran]] ([[Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra|Pruvènsa-Arpi-Còsta Azüra]]) ** [[Saint-Vérand (Isère)|Saint-Vérand]] ([[Alvèrnia-Ròdano-Àrpi|Alvèrnia-Rodanu-Arpi]]) ** [[Saint-Vrain (Marna)|Saint-Vrain]] ([[Grànde Levànte|Grande Levante]]) ** [[Utelle]] ([[Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra|Pruvènsa-Arpi-Còsta Azüra]]) * {{ITA}} ** [[Abbadia Alpina]] ([[Pinerolo|Pineròllu]], [[Piemonte|Piemunte]]) ** [[Peccioli]] ([[Toscann-a|Tuscâna]]) == Nòtte == ; Nòtte au tèstu <references group="n." /> ; Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Acta Sanctorum|léngoa=LA|volùmme=Utùbre, VIII, 452}} * {{Çitta lìbbro|outô=Grego(r)iu de Tours|tìtolo=Histoire des Francs|colànn-a=''Classiques de l'Histoire''|ànno=1980|editô=Éd. Belles lettres|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|volùmme=Lib. III, cap. LX|capìtolo=De miraculis sancti Martini|ISBN=2-251-34037-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=François Mathieu|tìtolo=La vie admirable du bienheureux saint Véran, évêque de Cavaillon et patron de la ville et du diocèse|ànno=1665|çitæ=Avignùn|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Abbé J.F. André|tìtolo=Histoire de Saint Véran, anachorète à Vaucluse, évêque de Cavaillon, ambassadeur du roi Gontran|url=https://books.google.com/books?id=KfZQAAAAcAAJ|ànno=1858|editô=Éd. Pringuet|çitæ=Pariggi|léngoa=FR}} * {{Çitta publicaçión|outô=Gustave Bayle|ànno=1881|tìtolo=Le dragon de saint Véran|revìsta=Bulletin historique et archéologique de Vaucluse|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lucette Besson|tìtolo=Véran de Cavaillon, le saint, la source et le dragon|colànn-a=''Les Cahiers de L'Académie''|ànno=1994|çitæ=Beaumes-de-Venise|léngoa=FR|volùmme=n° 2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bernard Sergent|tìtolo=Les Dragons. Mythes, rites et légendes|url=https://books.google.com/books?id=ellpvgEACAAJ|ànno=2018|editô=Fouesnant|çitæ=Yoran Embanner|léngoa=FR|ISBN=2-367-47052-9}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2026-01-02}} * {{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/74415|tìtolo=San Verano di Cavaillon Vescovo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-02}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080521111250/http://catholique-avignon.cef.fr/saint-bien/st-veran.htm|tìtolo=Saint Véran de Cavaillon|léngoa=FR|vìxita=2026-01-02}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Santi|Ve(r)àn de Cavaillon]] [[Categorîa:Véschi|Ve(r)àn de Cavaillon]] bdpmdefw912w0f8cp8g39up4ouv1hmu 0 32577 273602 273044 2026-08-27T19:03:37Z N.Longo 12052 e 273602 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Genova - Palazzo Reale di Genova - 2025-09-28 22-28-45 006.JPG|miniatura|A manega du [[Palàçio Reâ (Zêna)|Palàssiu Reâ]], a [[Zena]], dund'a g'ha de sêde a Suvrintendènsa]] A '''Suvrintendènsa Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu pe'a Ligü(r)ia''' (ufisialmènte ''Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria'', ''SABAP Liguria'' in sigla), cunusciüa ascì cumme a '''Suvrintendènsa da Ligü(r)ia''', a l'è l'ènte pübbricu ch'u g'ha a funsiùn de prutezze i bêni archeulogichi, d'arte e du paesaggiu da [[Liguria|Ligü(r)ia]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140513234156/http://www.archeoge.liguria.beniculturali.it/index.php?it%2F238%2Fstoria|tìtolo=Storia|outô=Suvrintendènsa pe'i Bêni Archeulogichi da Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>. == Sto(r)ia == A Suvrintendènsa da Ligü(r)ia a l'è stèta fundâ du [[1939]], sutt'au primmu numme de Suvrintendènsa ae Antighitè da Ligü(r)ia<ref group="n.">Ufisialmènte ''Soprintendenza alle Antichità della Liguria''</ref>, che alantu(r)a a l'é(r)a ae dipendènse du [[Ministêio pe l'educaçión naçionâle|Ministe(r)u pe' l'educasiùn nasiunâle]]<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/chi-siamo/storia/|tìtolo=Storia|outô=Suvrintendènsa Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu pe'e Pruvinse de Impe(r)ia e Savuna|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>. Avanti da fundasiùn da Suvrintendènsa, a prutesiùn di bêni archeulogichi a l'é(r)a de cumpetènsa de di Ufissi Regiunâli pe'a Cunservasiùn di Munümènti<ref group="n.">Ufisialmènte ''Uffici Regionali per la Conservazione dei Monumenti''</ref>, inandièi du [[1891]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=R.D. 549 du 19 agustu 1891|léngoa=IT}}</ref>, ch'i funsiunavan pe' mezzu de di ispetûi in sciu campu ch'i l'é(r)an sernüi fra de persune cumpetènti in sce mate(r)ie cultü(r)âli. Sti lì, i l'é(r)an numinèi fra i Deleghèi regiunâli pe'a rifurma da lista di munümènti nasiunâli<ref group="n.">Ufisialmènte ''Delegati Regionali per la riforma dell'elenco dei monumenti nazionali''</ref>, ch'i l'existevan dau [[1884]] e che, pe' stu fètu, i sun stèti a primma votta ch'u s'è numinàu de figü(r)e du genere<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=D.M. du 27 nuvèmbre 1884|url=http://www.iccd.beniculturali.it/getFile.php?id=1824|léngoa=IT}}</ref><ref name=":1" />. U primmu Delegàu Regiunâle pe'a [[Liguria|Ligü(r)ia]] e u [[Piemonte|Piemunte]], e dunca Diretû Regiunâle, u l'è stètu l'[[Alfredo D'Andrade]]<ref name=":1" />. Du [[1904]] u s'è rivàu aa creasiùn de de primme suvrintendènse<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=R.D. 431 du 17/07/1904|léngoa=IT}}</ref>, cun l'ufissiu de rife(r)imèntu ch'u l'é(r)a a [[Turin|Tü(r)ìn]]: u D'Andrade u n'è stètu u diretû fina a quande ch'u l'è mòrtu, du [[1915]], cu'a càrega ch'a l'è passâ a l'[[Alberto Terenzio]], che zà da primma u ghe travajava insemme<ref name=":1" />. Du [[1907]] a l'è stèta fundâ a Suvrintendènsa ai Scavi e ai Müsei de Tü(r)ìn<ref group="n.">Ufisialmènte ''Soprintendenza agli Scavi e ai Musei di Torino''</ref>, che fina du [[1939]] a l'ha avüu a cumpetènsa in sce mate(r)ie de archeulugìa pe'u [[Piemonte|Piemunte]], a [[Valle d'Aosta]] e a Ligü(r)ia. Pe' sti ànni, u gh'è stètu a figü(r)a bèn impurtante du [[Pietro Barocelli]], primma ispetû e de dòppu suvrintendènte, ch'u l'ha inandiàu pa(r)egge riserche inta Ligü(r)ia e de ativitè pe' prutezze i sò sciti archeulogichi, cumme l'[[Ôrma de Arene Candide|arma de A(r)ene Candide]] a [[Finô|Finâ]]<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Maggi|tìtolo=La nascita della Paletnologia in Liguria. Personaggi, scoperte e collezioni tra XIX e XX secolo. Atti del Convegno Internazionale, Finale Ligure Borgo (Savona), 22-23 settembre 2006|ànno=2006|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=A Burdighe(r)a|capìtolo=Spigolature amministrative intorno alla Caverna delle Arene Candide|léngoa=IT|curatô=Andrea De Pascale, Angiolo Del Lucchese e Osvaldo Raggio (a cü(r)a de)|pp=221-231|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0051609}}</ref>. Pe' du restu, i munümènti i l'é(r)an passèi de cumpetènsa a ina suvrintendènsa a [[Zena]], guernâ de lungu dau D'Andrade e de dòppu dau Terenzio, mèntre a parte de gale(r)ìe, müsei e ope(r)e d'arte lìgü(r)i a l'é(r)a restâ au suvrintendènte du Piemunte, l'[[Alessandro Baudi di Vesme]] e, dau [[1923]], u [[Guglielmo Pacchioni]]<ref name=":1" />. Du [[1923]] ina rifurma a l'è sbasciàu u nüme(r)u de suvrintendènse, cu'a cumpetènsa in sci munümènti ch'a l'è stèta tacâ insemme ae gale(r)ìe, müsei e ope(r)e d'arte. Alantu(r)a i ufissi lìgü(r)i i sun turnèi du tüttu a Tü(r)ìn, mèntre a Zena u gh'è restàu numma che in ufissiu destacàu dunde, inte l'urdine, u l'ha avüu pe' diretû u Terenzio, l'[[Augusto Telluccini]] (1929-31), u [[Luigi Vietti]] (1931-33) e l'[[Ugo Nebbia]] (1933-39)<ref name=":1" /><ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=RD n. 3164, 31 dixèmbre 1923|url=https://www.normattiva.it/eli/id/1924/02/13/023U3164/CONSOLIDATED/20260123|léngoa=IT}}</ref>. A ògni moddu, cu'a rifurma du [[1939]] u s'è turnàu a avêghe ciü suvrintendènse e a destacâne de növe, pe' rivà a in scistema ch'u se semejava de ciü a quellu du dì d'ancöi<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Lezze 823, 22 mazzu 1939|url=https://www.normattiva.it/eli/id/1939/06/20/039U0823/CONSOLIDATED/20260123|léngoa=IT}}</ref><ref name=":0" />. Alantu(r)a a l'è stèta turna missa in funsiùn a suvrintendènsa ai munümènti de Zena, dèta au [[Carlo Ceschi]], mèntre u l'è nasciüu a növa suvrintendènsa pe'e gale(r)ìe e e ope(r)e d'arte da Ligü(r)ia, dund'u l'è stètu numinàu l'[[Antonio Morassi]], e quella pe'e antighitè da Ligü(r)ia, cu'u [[Luigi Bernabò Brea]] cumme primmu diretû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|tìtolo=Dalle Arene Candide a Lipari. Scritti in onore di Luigi Bernabò Brea, Atti del Convegno di Genova, 3-5 febbraio 2001|ànno=2001|editô=Ministe(r)u pe'i bêni e e ativitè cultü(r)âli|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Luigi Bernabò Brea e la soprintendenza alle Antichità della Liguria: 1939-1941|curatô=Giuseppina Spadea e P. Pelagatti (a cü(r)a de)|colànn-a=Bollettino d'arte|volùmme=Vul. speciâle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RCA0644583|ISBN=88-240-1003-2}}</ref><ref name=":0" />. Fin'aa rifurma du [[1975]], a suvrintendènsa pe'i munümènti e quella pe'e gale(r)ìe e ope(r)e d'arte e sun andète avanti pe' sò cuntu; de cuntru, passàu di ànni d'autunumìa cu'u [[Giuseppe Cultrera]], du [[1950]] e cumpetènse archeulogiche e sun passèi a in ufissiu ünicu pe'u Piemunte, a Ligü(r)ia e a [[Lombardïa|Lumbardìa]]<ref name=":0" />. Numma che dau [[1961]] a suvrintendènsa lìgü(r)e a l'è turnâ pe' sò cuntu, primma cun l'[[Olga Elia]] e de dòppu cun di suvrintendènti cumme l'[[Antonio Frova]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Franco Manzoni|tìtolo=Frova, archeologo di fama mondiale Trovò reperti nel cuore di Milano|revìsta=Corriere della Sera|dæta=3 lüju 2007|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20140521031844/http://archiviostorico.corriere.it/2007/luglio/03/Frova_archeologo_fama_mondiale_Trovo_co_7_070703037.shtml}}</ref>, ch'u l'ha vusciüu e direttu pa(r)eggi scavi a [[Luni|Lüni]], e a [[Giovanna Bermond Montanari]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140520221126/http://www.archeobologna.beniculturali.it/comunicati_stampa/ricordo_montanari_bermond.htm|tìtolo=In ricordo di Giovanna Montanari in Bermond|outô=Suvrintendènse pe'i Bêni Archeulogichi de l'Emilia-Rumagna|dæta=28 nuvèmbre 2011|léngoa=IT}}</ref><ref name=":0" />. Du [[1975]], asemme aa creasiùn du [[Ministêio da Coltûa (Itàlia)|Ministe(r)u pe'i Bêni Cultü(r)âli e Ambientâli]], ch'u l'ha campàu e cumpetènse in mate(r)ia au livéllu ciü âtu, u s'è decisu de cangià i nummi de suvrintendènse, cumm'u l'è turna capitàu du [[1998]] e du [[2007]]<ref group="n.">Intu detaju, a ''Soprintendenza ai monumenti della Liguria'' a l'è vegnüa du [[1975]] a ''Soprintendenza per i beni ambientali e architettonici della Liguria'', ''Soprintendenza per i beni architettonici e per il paesaggio della Liguria'' du [[1998]] e ''Soprintendenza per i beni architettonici e paesaggistici della Liguria'' du [[2007]]. A ''Soprintendenza alle gallerie e opere d'arte della Liguria'' a l'ha cangiàu de numme a ''Soprintendenza per i beni artistici e storici della Liguria'' ([[1975]]), ''Soprintendenza per il patrimonio storico artistico e demoetnoantropologico'' ([[1998]]) e ''Soprintendenza per i beni storici artistici ed etnoantropologici della Liguria'' ([[2007]]), mèntre a ''Soprintendenza alle antichità della Liguria'' a l'è stèta ciamâ ''Soprintendenza archeologica della Liguria'' ([[1975]]) e ''Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria'' ([[1998]]).</ref><ref name=":0" /><ref name=":1" />. Du [[2014]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=D.P.C.M. du 29 agustu 2014, n. 171|ànno=|url=https://www.normattiva.it/eli/id/2014/11/25/14G00183/CONSOLIDATED|léngoa=IT}}</ref> a parte di munümènti e quella de ope(r)e d'arte e sun stète tachèi insemme inta növa Suvrintendènsa Belle Arte e Paesaggiu da Ligü(r)ia<ref group="n.">Ufisialmènte ''Soprintendenza Belle Arti e Paesaggio della Liguria''</ref>, mèntre a parte archeulogica a l'ha cangiàu de numme a Suvrintendènsa Archeulugìa da Ligü(r)ia<ref group="n.">Ufisialmènte ''Soprintendenza Archeologia della Liguria''</ref><ref name=":1" />. A ògni moddu, du [[2016]] tütti i ufissi da Ligü(r)ia i sun finìi pe'a primma votta inte l'ünica Suvrintendènsa Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu pe'a sitè metrupulitâna de Zena e e pruvinse d'Impe(r)ia, Spezza e Savuna<ref group="n.">Ufisialmènte ''Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la città metropolitana di Genova e le province di Imperia, La Spezia e Savona''</ref>, spartìa du [[2020]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=D.P.C.M. 169 du 2 dixèmbre 2019|léngoa=IT|url=https://soprintendenza.liguria.beniculturali.it/wp-content/uploads/2020/07/DPCM-169_02_12_2019.pdf}}; {{Çitta lìbbro|tìtolo=D.M. 21 du 28 zenâ 2020|léngoa=IT|url=https://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Comunicati/visualizza_asset.html_1593915255.html}}</ref> pe' terito(r)iu, cun due suvrintendènse "Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu" ch'e cruvivan l'üna e [[Provìnsa de Zêna|pruvinse de Zena]] e [[Provinsa dea Spèza|de Spezza]] e l'âtra [[Pruvincia de Sann-a|quelle de Savuna]] e [[Pruvincia de Imper̂ia|d'Impe(r)ia]]<ref name=":1" />. A l'ürtimu, dau primmu d'agustu du [[2025]], ste due suvrintendènse e sun stète tachèi insemme au Segreta(r)iàu regiunâle pe'a Ligü(r)ia pe' turnà aa suvrintendènsa ünica pe' tütta a regiùn<ref name=":1" />. === Lista di suvrintendènti === Inta tabella chi sutta u gh'è a lista di suvrintendènti pe'a Ligü(r)ia, spartìi pe' cumpetènsa, a partì dau [[1939]], ànnu da quande a Ligü(r)ia a g'ha de suvrintendènse du tüttu du postu<ref name=":1" />. {| class="wikitable" !Munümènti !Gale(r)ìe e ope(r)e d'arte !Antighitè |- |Carlo Ceschi (1939-1950) |Antonio Morassi (1939-1949) |Luigi Bernabò Brea (1939-1941) |- |Riccardo Pacini (1953-1955) |Pasquale Rotondi (1949-1961) |Giuseppe Cultrera (1942-1950) |- |Armando Dillon (1955-1964) |Gian Vittorio Castelnovi (1961-1973) |''Tacâ a Piemunte e Lumbardìa''<ref group="n.">Intu detaju, i suvrintendènti i sun stèti, pe'u 1950-53, u Carlo Carducci (da ''Soprintendenza alle Antichità del Piemonte'') e u Carlo Ceschi (da ''Soprintendenza ai Monumenti della Liguria''), e, pe'u 1953-61, u Mario Mirabella Roberti (da ''Soprintendenza alle Antichità della Lombardia'').</ref> |- |Edoardo Mazzino (1964-1973) |Paola della Pergola (1973-1974) |Olga Elia (1961-1967) |- |Renato Salinas (1973-1975) |Gian Vittorio Castelnovi (1974-1975) |Antonio Frova (1967-1975) |- !Bêni ambientâli e architetonichi !Bêni artistichi e stò(r)ichi !Archeulogica |- |Albino Secchi (1975-1976) | rowspan="3" |Licia Bertolini Campetti (1975-1978) |Antonio Frova (1975-1976) |- |Giuliano Greci (1976-1978) |Giovanna Alvisi (1976-1977) |- |Clara Palmas Devoti (1978-1982) |Giovanna Bermond Montanari (1977-1980) |- |Mario Semino (1982-1989) | rowspan="3" |Giovanna Rotondi Terminiello (1979-1996) |Antonio Bertino (''regènte'', 1980-1983) |- |Pasquale Bruno Malara (1989-1991) |Anna Gallina Zevi (1983-1988) |- | rowspan="3" |Liliana Pittarello (1991-1998) |Giuseppina Spadea (''regènte'', 1988-1991) |- | rowspan="2" |Germano Mulazzani (1996-1998) |Mirella Marini Calvani (1991-1995) |- |Giuseppina Spadea (''regènte'', 1995-1998) |- !Bêni architetonichi e paesaggiu !Patrimôniu stò(r)icu, artisticu e demoetnoantrupulogicu !Bêni archeulogichi |- |Liliana Pittarello (1998-2002) |Germano Mulazzani (1998-2003) | rowspan="2" |Giuseppina Spadea (''regènte'', 1998-2006) |- |Maurizio Galletti (2002-2005) |Marzia Cataldi Gallo (''delegàu'', 2003-2006) |- | rowspan="2" |Giorgio Rossini (2005-2007) |Liliana Pittarello (''interim'', 2006) |Liliana Pittarello (''interim'', 2006) |- |Giuliana Algheri (2006-2007) |Marina Sapelli Ragni (''interim'', 2006-2007) |- !Bêni architetonichi e paesagistichi !Bêni stò(r)ichi, artistichi e etnoantrupulogichi !Bêni archeulogichi |- |Giorgio Rossini (2007-2012) |Giuliana Algeri (2007-2008) |Marina Sapelli Ragni (''interim'', 2007-2008) |- | rowspan="6" |Luisa Papotti (2012-2014) |Sandrina Bandera (''interim'', 2008) |Giovanna M. Bacci (''interim'', 2008-2009) |- |Isabella Lapi (''interim'', 2008-2009) | rowspan="2" |Filippo Maria Gambari (2009-2011) |- |Gabriele Borghini (''interim'', 2009) |- |Bruno Ciliento (2009-2010) | rowspan="2" |Bruno Massabò (2011-2014) |- |Franco Boggero (''delegàu'', 2011-2012) |- |Andrea Muzzi (2012-2014) |Angiolo Ugo Del Lucchese (''delegàu'', 2014) |- ! colspan="2" |Belle arte e paesaggiu !Archeulugìa |- | colspan="2" |Luca Rinaldi (2015-2016) |Vincenzo Tiné (2015-2016) |- ! colspan="3" |Archeulugìa, belle arte e paesaggiu |- | colspan="3" |Vincenzo Tiné (2016-2019) |- | colspan="3" |Manuela Salvitti (2019-2020) |- ! colspan="2" |Zena e Spezza !Impe(r)ia e Savuna |- | colspan="2" |Manuela Salvitti (2020) |Manuela Salvitti (''interim'', 2020) |- | colspan="2" |Manuela Salvitti (''interim'', 2020-2021) |Roberto Leone (2020-2024) |- | colspan="2" |Cristina Bartolini (2021-2025) |Federico Barello (2024-2025) |- ! colspan="3" |Archeulugìa, belle arte e paesaggiu |- | colspan="3" |Vincenzo Tiné (2025-''in càrega'') |} == Ativitè == A Suvrintendènsa a l'è in ènte teritu(r)iâle du [[Ministêio da Coltûa|Ministe(r)u da Cultü(r)a]] ch'u dipènde daa Diresiùn gene(r)âle Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu e ch'a g'ha e funsiùi, segundu a lezze in vigû, de difènde, cunservà e fà prumusiùn du patrimôniu archeulogicu, d'arte e du paesaggiu da regiùn. Pe'u patrimôniu archeulogicu, a suvrintendènsa lìgü(r)e a g'ha de ramme dedichèi numma che ae ativitè e ai stüddi inte gròtte<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/tutela-del-patrimonio-archeo-speleologico/|tìtolo=Tutela del patrimonio archeo-speleologico|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref> e sutt'ègua, cu'u Servissiu Tecnicu d'Archeulugìa Sutt'ègua ch'u pòrta avanti, dau [[1997]], a lunga tradisiùn lìgü(r)e de stu genere de scavi, inandiâ du [[1950]] dau [[Nino Lamboglia]]<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/servizio-tecnico-di-archeologia-subacquea/|tìtolo=Servizio Tecnico di Archeologia Subacquea|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>. Ciü che a prutesiùn di bêni d'ògni genere, inandiâ cu'in scistema de ünze "Ünitè Teritu(r)iâli Integrèi" ch'e cröven tütta a regiùn<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/tutela-sul-territorio/|tìtolo=Tutela sul territorio|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>, e a sò catalugasiùn<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/catalogazione/|tìtolo=Catalogazione|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>, a Suvrintendènsa a g'ha dau [[1945]] in laburato(r)iu de restauru<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/restauro/|tìtolo=Laboratorio di Restauro e Diagnostica|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref> e, dau [[2024]], ün de archeulugìa<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/laboratorio-di-archeologia-del-mediterraneo-alle-scuole-pie/|tìtolo=Laboratorio di Archeologia del Mediterraneo alle Scuole Pie|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>. De ciü, a travaja insemme a de âtre urganisasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/accordi-e-convenzioni/|tìtolo=Accordi e convenzioni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref> e ascì cu'i [[Comando Carabinieri per la Tutela del Patrimonio Culturale|carabinèi pe'a prutesiùn du patrimôniu cultü(r)âle]]<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/rapporti-con-le-forze-dellordine/|tìtolo=Rapporti istituzionali con le forze dell'ordine|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da veggia SABAP Zena-Spezza (2020-2025)|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}} * {{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da veggia SABAP Impe(r)ia-Savuna (2020-2025)|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}} * {{Çitta web|url=https://soprintendenza.liguria.beniculturali.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da veggia SABAP Ligü(r)ia (2016-2020)|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Òrganizaçioìn da Ligùria]] o857f4aasj66uz9awgx1kbdgq7hiz3k 0 32607 273597 273355 2026-08-27T19:00:57Z N.Longo 12052 e 273597 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|miniatura|U Punte Russu mi(r)àu d'in scia zìna drìta da Sènta]] U '''Punte Russu''' (ufisialmènte ''Ponte Emidio Viveri'') u l'è in [[Pónte|punte]] ch'u traversa [[A Sènta]] in [[Arbenga]], custruìu du [[1995]] e intitulàu au [[Libero Emidio Viveri]]. == Sto(r)ia == <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Albenga - Ponte sul Lerone (1901).jpg|Cartulìna spedìa du [[1901]] dund'u se vegghe ancù u punte de legnu Costruzione ponte nuovo di ferro militare.jpg|I travai pe'u punte de fèru a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]] Argini del Centa sotto il ponte di ferro.jpg|U punte de fèru int'ina futugrafìa du [[1924]] </gallery> U Punte Russu u se tröva intu scitu dunde, intu tèmpu, u s'è fabricàu ciü punti pe' traversà a scciümè(r)a. A custrusiùn du Punte Russu a l'è stèta cumisciunâ perché u piesse u pòstu du punte ch'u gh'é(r)a de primma, a trê campè e de l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'u l'axeva patìu di grossi dànni inta bü(r)a d[[a Sènta]] du [[Aluviùi du 5-6 de nuvèmbre du 1994|5 de nuvèmbre du 1994]] e che dunca u s'é(r)a decisu de caciâlu zü. U prugettu du növu punte, bèn impurtante pe' ligà turna insemme a sitè, u l'ha purtàu tèmpu de dexe mesi a druvì u növu atraversamèntu in scia Sènta<ref name=":0">{{Çitta|Romano, 2001|p. 47}}</ref>. Intu detaju, u s'è sciurtìu a scürsâne i tèmpi de custrusiùn grassie aa sò strutü(r)a nu guè(r)i cumplicâ, fèta de de parte fabrichèi in se(r)ie (növe inte l'èrcu e öttu inte l'anima de l'impalcàu) e sardèi insemme, upe(r)asiùn ch'a l'è stèta spartìa fra e fabbriche de sti cumpunènti e u ciantê du punte<ref>{{Çitta|Romano, 2001|p. 50}}</ref>. Cun stu scistema lì, u punte u l'è stètu dunca inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]], cu'i travaggi ch'i l'é(r)an cumensèi d'arvì, pe' vegnì prèstu ün di scimbuli da sitè. A ògni moddu, u prugettu u l'ha truvàu ascì de prublemi, scicumme che pe' st'ope(r)a u scindicu e parte da zunta i sun stèti arestèi cun l'acüsa de curusiùn pe' 500 miliùi de franchi, ciü che âtri 60 miliùi lighèi a sti lì. U punte u l'è intitulàu au [[Libero Emidio Viveri]], cappu partigiàn e primmu [[Scindichi d'Arbenga|scindicu d'Arbenga]] doppu da guèra, pe' vuluntè du sò fìu Angelo mèntre ch'u l'é(r)a scindicu da sitè, fra u [[1993]] e u [[1997]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2020/07/06/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/pronta-per-essere-completata-la-manutenzione-al-ponte-rosso-di-albenga-il-sindaco-chiedo-ancora-a.html|tìtolo=Pronta per essere completata la manutenzione al Ponte Rosso di Albenga. Il sindaco: "Chiedo ancora ai cittadini un attimo di pazienza"|dæta=6 lüju 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-01-28}}</ref>. U se cunta che a decixùn du cu(r)û du punte a secce stèta piâ pròpiu dau scindicu: mèntre che l'inzegnê Luca Romano, ch'u l'ha prugetàu u punte, u l'axeva prupòstu ina tinta gianca, aa fìn d'ina discusciùn u Viveri u gh'ave(r)ea dìtu: "Bèn, alantu(r)a ti poi fâlu du cu(r)û che ti vöi, basta ch'u secce russu!" Du [[2019]] u Cumün d'Arbenga u l'ha fètu u primmu intervèntu straurdina(r)iu au punte pe' rangiâne tütte e parte, ciü che dâghe ina növa man de vernìxe e de növe lüminasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2019/05/25/news/ponte-rosso-di-albenga-dopo-venticinque-anni-e-tempo-di-restyling-1.33704309/|tìtolo=Ponte rosso di Albenga: dopo venticinque anni è tempo di restyling|outô=Giò Barbera|dæta=25 mazzu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-01-28}}</ref>. == Carateristiche == <gallery mode="packed" widths="140" heights="180"> Ponte Rosso Albenga.jpg|L'ataccu de l'èrcu du punte Ponte rosso Albenga.jpg|E suspensciùi </gallery> U Punte Russu d'Arbenga u l'è lungu 98 mêtri e largu 15, cu'ina strutü(r)a fèta de ciümèntu e d'asà. U l'è ün di pôchi punti inte tütta l'Italia a avêghe ina strutü(r)a du genere, rezüa da l'èrcu ch'u ghe cûre intu mezzu, ch'u gh'è apesa. Stu èrcu, ch'u riva a isâse fìn a 21&nbsp;mêtri d'artessa, u l'è furmàu de trèi tübbi de 60&nbsp;cm de diametru e spessi 4&nbsp;cm, sardèi inte de sesiùi de 12 mêtri l'üna e zuntèi insemme da di tübbi ciü picìn, de 14&nbsp;cm de diametru e cu'in spesû de 1,25&nbsp;cm. A l'èrcu, ògni 5 mêtri, u gh'è tacàu in cavu de suspensciùn ch'u china a ciungu fina intu cian du punte, ch'u gh'è tacàu e ch'u l'è rezüu da sti cavi lì<ref name=":0" />. U cian du punte u se cumpune d'in'anima d'asà ch'a l'è âta 140&nbsp;cm, daa furma d'in casciùn fètu tacandu insemme öttu sesiùi che, au mumèntu da custrusiùn, e sun stète posèi in sci pilùi du veggiu punte de fèru. U casciùn u g'ha in simma i atacchi de suspensciùi e de sutta, turna ògni 5 mêtri, di garbi pe'u cangiu de l'a(r)ia, cuscì ch'u nu ghe secce de cundesasiùn. L'anima de l'impalcàu a g'ha dae parte, pe'a pursiùn ch'a rezze i marciapèi, de traverse alege(r)ìe ch'e sporzen a l'in fö(r)a<ref>{{Çitta|Romano, 2001|pp. 50-51}}</ref>. In simma a tütti sti elemènti de metallu u gh'è stètu getàu ina suletta de ciümèntu armàu, âta 25 citti, ch'a se slarga da 'na parte a l'âtra du punte e ch'u gh'è posàu in simma a vìa pe'e macchine, a ina cursia pe' diresiùn, e i dui marciapèi, missi dae parte da vìa<ref name=":0" />. Pe'a sò architetü(r)a ciütòstu rè(r)a, u Punte Russu u l'è stètu stüdiàu ciü votte e u l'ha avüu de recensiùi in sce de reviste de l'argumèntu, cumme ''Costruire'', ''Istituto Italiano della saldatura'', ''l'ARCA'' e ancù de âtre. U punte, cumm'u dixe u numme, u l'è tüttu tenzüu de russu, cu(r)û ch'u u fà bèn cunusce intu panu(r)amma da sitè, e u l'è stètu fabricàu cu'ina spesa de 9 miliardi de franchi, ciü che âtri 7 miliardi pe' slargà e zine da scciümè(r)a a munte e a valle de l'ope(r)a. U punte, ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cu'u quartê de [[Vaìn]], u se tröva da vixìn au scitu archeulogicu da Sènta, cu'e ruìne de l'[[Acquedòttu rumàn d'Arbenga|acquedòttu]], de [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme rumâne]] e du [[Cumplessu de San Clemènte (Arbenga)|cumplessu de San Clemènte]]. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Luca Romano|ànno=2001|tìtolo=Structural Analysis and Construction of an Arch Bridge in Albenga, Italy|revìsta=Structural Engineering International|volùmme=11|nùmero=1|pp=47-52|léngoa=EN|url=https://www.studioromano.org/wp-content/uploads/2021/01/Articolo-Rivista-IABSE-Volume-11-Numero-1-Febbraio-2001.pdf|cid=Romano, 2001}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2026-01-28}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Pónti da Ligùria|Russu]] itc7z4ueavhm859a890cjyknso0k9lv 0 32635 273605 273328 2026-08-27T19:04:25Z N.Longo 12052 e 273605 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Torre dei Grifi (Albenga) - Bozzetto storico di Alfredo D'Andrade 1883.jpg|miniatura|A tûre di Grifi cumm'a l'è stèta disegnâ da l'[[Alfredo D'Andrade]] du [[1883]]]] A '''Tûre di Grifi''' (''Torre dei Grifi'' o ''dei Griffi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é(r)a ina tûre d'Arbenga Veggia, faciâ sciü [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], ch'a faxeva parte du cumplessu de Cà di Seulìn, caciàu zü pe'i dànni patìi dau [[Teramottu de Dian|teramòttu du 1887]]. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'in Vìa Rumma 01.jpg|sinistra|miniatura|A targa in simma au Palàssiu Bassu-Seulìn ch'a regorda u derucamèntu e a ricustrusiùn du cumplessu]] Da tûre di Grifi, scibèn ch'a secce stèta fra e ürtime a êsse caciâ zü, u nu se sà gua(r)i da sò sto(r)ia. Inte primme liste de tûre da sitè, cumme int'in manuscrìtu du [[XVII secolo|Seisèntu]] e inti stüddi du [[Giuseppe Cottalasso]] du [[1820]] e du [[Gerolamo Rossi]] du [[1870]], u nu gh'è de tûre ciamèi cun stu numme chi, ma in Sant'Eulàlia u l'è mensunàu numma che a tûre di cunti Seulìn, scignu(r)i d'[[Àutu]] e de [[Cravaüna]]. U l'è bèn prubabile che sta tûre de liste, dìta ascì ''del Sig.r Giacomo Cepollino'', a curispundesse cu'a tûre di Grifi, che cu'a sò pusisiùn a se truvava intu cumplessu de cà de sta famìa. De cuntru, inti stüddi du [[Paolo Accame]] e du Raimondi di primmi du [[XX secolo|Növesèntu]], a l'è dìta a tûre di Grifi, cumm'a l'è stèta ciamâ de lungu dae gènte da sitè. Stu numme u ne vegne de prubabile da quellu di sò primmi pruprieta(r)i, d'ina famìa che fòscia a staxeva in Arbenga inte l'etè de mezzu, mèntre e mensiùi lighèi ai Seulìn e ne sciorten daa famìa che, du [[XVII secolo|Seisèntu]] e ancù de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], a ghe l'axeva in tésta<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', p. 78}}</ref>. A tûre di Grifi a l'è mustrâ in simma ae rapresentasiùi antìghe da sitè e fina inte quarchedüna de futugrafìe ciü vegge; a ògni moddu a testimuniansa ciü impurtante a l'è quella di dui disegni fèti du 24-25 de lüju du [[1883]] da l'[[Alfredo D'Andrade]], alantu(r)a delegàu pe'u [[Piemonte|Piemunte]] e a [[Liguria|Ligü(r)ia]] ai münumènti nasiunâli, ch'i g'han tantu de descrisiùn da tûre<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', pp. 75-77}}</ref>. Fra e âtre rapresentasiùi, u se pò scorsila in simma aa vista d'Arbenga du [[1628]] ch'a gh'é(r)a pitü(r)â in Santa Ma(r)ìa, travaju du [[Benardu Raibadu]] cumme l'acquerellu du [[1632]] in scia ''Pergamêna di Còrpi Santi'', dund'u se vegghe turna sta tûre. De ciü, a l'è mustrâ ascì in sc'ina vista, a penna, piâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]] dau Munte, e a l'è marcâ inta mappa da sitè du [[Matê Vinzón|Vinzoni]] du [[1751]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 1 - Analisi delle fonti'', pp. 17-18; ''Capitolo 5 - Appendici'', p. 112}}</ref>. A tûre, cumme u sò isulàu, a l'ha patìu di gran dànni pe'u [[Teramottu de Dian|teramòttu de Dian du 1887]] e, pe' stu fètu, a l'è stèta caciâ zü fina ae fundasiùi, pe' fà largu au palàssiu ch'u n'ha piàu u pòstu fin'au dì d'ancöi<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', p. 75}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Noack, Alfred (1833-1895) - n. 3425 - Albenga.png|Futugrafìa de l'[[Alfred Noack]], cu'a tûre di Grifi davanti a quella di Còsta Immaggine:Albenga - Ponte sul Lerone (1901).jpg|Cartulìna cu'a tûre di Grifi, in scia mancìna da tûre de Palàssiu Oddu Immaggine:Albenga - Riviera di Ponente (1901).jpg|Cartulìna artistica cu'e due tûre Immaggine:Panorama d’Albenga (xilografia).jpg|Incixùn du [[1889]] cu'a mèxima vista </gallery>Quellu ch'u se sà in scia strutü(r)a da tûre u ne vegne pe'u ciü daa testimuniansa de l'[[Alfredo D'Andrade]], ch'u l'ha disegnâ e ch'u n'ha scrìtu e carateristiche prinsipâli. A parte ciü bassa a l'é(r)a tütta fèta de prìe, cu'u studiusu che, pe' stu fètu, u a dixe ciü antìga, e a pendeva du bèllu in avanti, de tòstu in mêtru e mezzu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Vittorio Bertarelli|tìtolo=Liguria, Toscana a nord dell'Arno, Emilia (Vul. I)|url=https://www.google.com/books/edition/Guida_d_Italia_del_Touring_club_italiano/G5UZAQAAMAAJ?gbpv=1&pg=PA175|ediçión=1|colànn-a=Guida d'Italia|ànno=1916|editô=Touring Club Italiano - Stamperia Capriolo e Massimino|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=175|volùmme=Vul. II|capìtolo=Da Genova a Ventimiglia (La Riviera di Ponente)}}</ref>, in scia vìa. U rèstu, pe' cuntru, u l'é(r)a fètu de maùi e u nu l'axeva de pendènsa, scicumme ch'u l'é(r)a stètu fabricàu muntandu sciü drìti, tantu che inta faciâ cuntra(r)ia aa vìa u nu gh'é(r)a de spurgènse. Pe'a parte de maùi, grossu moddu dau tèrsu cian in sciü, u D'Andrade u stimava ch'a fusse âta 18-19 mêtri. Ògni maùn u mesü(r)ava de media 28 citti pe 6-6,30, cun dexe söi de sti lì ch'i l'é(r)an âti 82 citti, e a l'ürtimu cian e mü(r)aje e l'axevan in spesû de 92 citti<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', pp. 77-78}}</ref>. Inte ògni faciâ da tûre u se druviva in pà de barcùi gròssi, cun èrcu a tüttu sestu, che au [[1883]] i l'é(r)an tütti immü(r)èi cun di maùi, cuscì che a custrusiùn a funsiunesse da cu(r)umbe(r)a. In simma a se mustrava cun di merli aa ghibelìna, quattru pe' fiancu, in parte ruinèi ma ch'i gh'axevan ancù l'ataccu a cua de rundu(r)ina. Inta faciâ da tûre versu punènte u se druviva ancù ina purtetta, missa a in'artessa d'ina vintêna de mêtri in sciu terén, che pe' cuntu du D'Andrade a l'ave(r)ea funsiunàu cumme intrâ ai cièi de d'âtu o, armenu, pe' fâghe muntà de pruviste intu câxu de pe(r)ìgu<ref name=":0" />. De drentu, aa vixita du D'Andrade, a tûre a l'axeva de vorte ch'e ne cruvivan i ürtimi dui cièi; de ciü, u studiusu u scrive che, de prubabile, u duveva êsse cuèrtu a sta mane(r)a ancù l'ürtimu cian da parte de prìe, de dunde pöi i tacavan i maùi<ref name=":0" />. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Grifi]] [[Categorîa:Architetûe da Ligùria scentæ]] jtkas3wtvfwebso18ozx5760xzi28i9 0 32688 273595 273340 2026-08-27T19:00:16Z N.Longo 12052 e 273595 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Proculus.jpg|miniatura|Imitasiùn de [[antuniniàn]], segunda munêa cunusciüa du Proculus]] U '''Proculus''' (<b>Pròculu</b>, [[Albingaunum]], [[III secolo|III seculu]] - ?, [[281]] ca) u l'è stètu in [[usurpatû rumàn]] ch'u s'è pruclamàu impe(r)atû cuntru de [[Probus (impe(r)atû)|Probus]] du [[281]], fòscia a ''[[Lugdunum]]'' ([[Lion|Liùn]]) o a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]'' ([[Colonia|Culònia]]). U l'è cunusciüu numma che pe' quarche mensiùn fèta dai crunisti rumèi e pe' ina curta biugrafìa ch'a se tröva inte l'&#8203;''[[Historia Augusta]]''. U sò curtu regnu e dunca e ciü pôche puscibilitè d'avé batüu de munêe i l'han purtàu a de l'interesse da parte di culesiunisti du [[Renascimento|Rinascimèntu]], cu'a difuxùn de pa(r)eggi dinèi fâsi sutt'au titulu impe(r)iâle de "Titus Aelius Proculus", repiàu dai stò(r)ichi. De lungu du [[Renascimento|Rinascimèntu]], de imprese atribuìe au Proculus i l'han ti(r)àu l'interesse du scritû [[François Rabelais]]. U pensce(r)u in sciu sò curtu regnu u l'ha cumensàu a cangià da l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a critica stò(r)ica a l'&#8203;''Historia Augusta'' ch'a l'ha cunscide(r)àu a sò biugrafìa cumme in'invensiùn, mèntre che i aspèrti de munêe i l'han cumensàu a refüà cumme fâse e munêe sutt'au numme de Titus Aelius Proculus. A ògni moddu, a descuvèrta, aa fìn du [[XX secolo|Növesèntu]], de ina sula munêa ve(r)a e, dapöi, de in'âtra, i l'han dètu ina cunfèrma aa sto(r)ia da sulevasiùn du Proculus inta [[Gallia]], cumme ünicu fètu stò(r)icu pruvàu. == Cuntestu == [[Immaggine:Carte des peuples francs (IIIe siècle)-pt.svg|miniatura|Mappa du ''limes'' inta Gallia de setentriùn, cu'e gènte franche (de vèrde) e germaniche aa mitè du seculu III|sinistra]] Intu [[III secolo|III seculu]] l'[[Impêo Roman|Impe(r)u rumàn]] u l'é(r)a intu mezzu de ina [[Crisi du III seculu|gran crisi]], cun tanti militâri ch'i se sun issèi cuntru de l'impe(r)atû, ciü che i atacchi de gènte ae frunte(r)e de l'impe(r)u, cu'a [[Gallia]] ch'a l'axeva patìu di forti sachezzi da parte di [[Franchi]] e di [[Alamànni]]. Inte l'ürtimu quartu de stu seculu i impe(r)atûi da l'[[Illiria|Ili(r)ia]], ch'i ne vegnivan da l'armâ du [[Danubio|Danübiu]], i sun muntèi au pute(r)e e i sun sciurtìi a purtà turna de urdine, tantu drentu a l'impe(r)u che ai sò cunfìn. Ün de sti lì, u [[Probus]], u l'è stètu in càrega dau [[276]] au [[282]]. Du [[281]] u l'è intervegnüu cu'a sò armâ in Gallia e in sciu ''[[Limes Germanicus]]'', cumme mustràu dae munêe batüe dae secche de ''[[Ticinum]]'' ([[Pavia|Pavìa]]) e [[Romma|Rumma]], inte l'Italia, ciü che quella de ''[[Lugdunum]]''. De dòppu de ste munêe, batüe pe' finansià l'esercitu<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 226 ss.}}</ref>, u n'è sciurtìu fina de âtre pe' regurdà a vito(r)ia in sce [[Pòpoli germànichi|gènte germaniche]] e u passaggiu du [[Ren]]<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 231-232}}</ref>. I usurpatûi da [[Gallia]] i sun stèti dunca batüi intu cursu de sta campagna lì<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 237}}</ref>. == E funte == === Funte scrìte === ==== Lista ==== I scrìti ch'i fan de mensiùi au Proculus i sun pôchi e pe'u ciü i nu ne dixen gua(r)i, cun pa(r)egge sto(r)ie du [[IV secolo|IV seculu]] ch'e ne cuntan numma che pôche pa(r)olle. L'[[Eutropius]] u cunta che u [[Probus]] u l'ha batüu i usurpatûi "Proculus e [[Bonosus]] a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]'' ([[Colonia|Culònia]])", sènsa dîne ninte de ciü<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eutropius|tìtolo=Breviarium historiae romanae|léngoa=LA|volùmme=IX, 17}}</ref>, mèntre l'[[Aurelius Victor]] u nu scrive mancu du Proculus, faxèndu de mensiùn numma che au Bonosus fra i desenemighi a Culònia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Aurelius Victor|tìtolo=Liber de Caesaribus|editô=37|léngoa=LA}}</ref>. Inte l'&#8203;''[[Epitome de Caesaribus]]'', de votte atribuìa pe' erû a l'Aurelius Victor, u se ghe tröva pe' cuntru tantu u Proculus che u Bonosus<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pseudo-Aurelius Victor|tìtolo=Epitome de Caesaribus|léngoa=LA|volùmme=37}}</ref>. Du [[V secolo|V seculu]] u [[Paulus Orosius]] u nu ghe zunze gua(r)i, scrivèndu che "a ''Agrippina'' [u Probus] u l'ha batüu u Proculus e u Bonosus int'ina se(r)ie de bataje e u i l'ha massèi"<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Historiarum adversus paganos|url=https://sites.google.com/site/demontortoise2000/orosius_book7|léngoa=LA|volùmme=VII, 24}}</ref>. L'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' a l'è l'ünica a dâne ina biugrafìa, scrìta dau [[Flavius Vospicus]], cuntempuraneu au [[Costantìn I|Custantìn I]], cu'a ''Vitta du Probus'' ch'a cunta de cumme "u Proculus e u Bonosus i l'axevan piàu u pute(r)e a Culònia, in Gallia, e i rivendicavan e pruvinse da ''[[Britannia (provìnsa romànn-a)|Britannia]]'', de l'&#8203;''[[Hispania]]'' e da ''[[Gallia narbonensis]]''"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Historia Augusta|editô=XVIII|léngoa=LA|capìtolo=Probus}}</ref>. De dòppu de stu lì, u Flavius Vospicus u l'ha dedicàu in capitulu ciütòstu estesu au Proculus e a âtri trèi usurpatûi, dìtu de ''I quattru tirànni''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Historia Augusta|editô=XII, XIII|léngoa=LA|capìtolo=Firmus, Saturninus, Proculus, et Bonosus}}</ref>. L'&#8203;''Historia Augusta'' a l'è l'ünica funte ch'a lighe u Proculus cun ''[[Lugdunum]]'' (au dì d'ancöi [[Lion|Liùn]]), mèntre i âtri scrìti i u metten de lungu cu'u Bonosus a ''Agrippina''<ref name=":5">{{Çitta|Chopelin & Souriac, 2019|p. 115}}</ref>. ==== Funte lete(r)a(r)ie ==== L'&#8203;''Historia Augusta'' a l'è stèta turna descuvèrta du [[Renascimento|Rinascimèntu]] e a s'è prestu spantegâ pe' mezzu da stampa. De de lì, ancù pe' pa(r)eggi seculi di stò(r)ichi impurtanti cumme l'[[Edward Gibbon]] e u [[Victor Duruy]] i nu l'han missu in discusciùn l'existènsa du [[Flavius Vospicus]] e mancu quella di âtri autûi de l'&#8203;''Historia Augusta'', cuscì cumme l'etè de sti scrìti, cunscide(r)èi de l'imprinsippiu du [[IV secolo|IV seculu]], rivandu a pià pe' bui tanti detài pôcu segü(r)i<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|pp. XIII-XIV}}</ref>. Inte nòtte ch'u l'axeva piàu pe' scrive a sto(r)ia da sò sitè, l'[[Antoine Péricaud]], stò(r)icu de [[Lion|Liùn]], u l'ha repiàu pa(r)eggiu francu a vitta du Proculus cumme scrìta dau Flavius Vospicus. Pe' rangià e dife(r)ènse fra i autûi antìghi u l'ha scrìtu che u Proculus u se duveva êsse pruclamàu impe(r)atû a Liùn pe' pöi purtà a sêde du sò guvèrnu a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]''<ref name=":2">{{Çitta|Péricaud, 1838|p. 12}}</ref>. A cunscide(r)asiùn di stò(r)ichi pe' l'&#8203;''Historia Augusta'' a l'ha cumensàu a cangià a partì dau [[1889]], quandu l'[[Hermann Dessau]] u l'ha pruvàu che u Flavius Vospicus e i sò co-autûi i nu l'é(r)an mai existìi, ma ch'i sa(r)ean tütti di nummi fâsi pe' in ünicu autû, vegnüu de dòppu ma ch'u nu se cunusce u numme. Sta teurìa a l'è stèta de manimàn piâ pe' buna dai stò(r)ichi du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'i l'han ricunusciüu che stu scrìtu u nu l'è du tüttu stò(r)icu ma ch'u g'ha ina parte ch'a l'è inventâ<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XXXIV}}</ref>. A sto(r)ia a funsiuna dunca cumme fundasiùn pe'a fantasìa e a bürla, cun tanti reciammi a l'atensiùn du letû aspèrtu<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XLVI}}</ref>. Ciü de precisu, pe' cuntu du [[Ronald Syme]], tüttu u capitulu in sce ''I quattru tirànni'' u sa(r)ea du tüttu inventàu, cun l'autû ch'u se mustra cumme in imbrujùn "au mascimu da sò arte"<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1105}}</ref>. === Munêe === E funte nu lete(r)a(r)ie i g'han fina ciü de prublemi: u nu se cunusce de iscrisiùi ch'e fassen de mensiùn au Proculus<ref name=":0">{{Çitta|Estiot, 2014|p. 207}}</ref> e a testimuniansa de munêe fète batte da vellu a nu l'è gua(r)i segü(r)a. Tütti i usurpatûi, fina daa sò pruclamasiùn, i l'han fètu batte de munêe cu'i sò segni de moddu de pagà e pròpie trüppe. Cu'a pasciùn di culesiunisti pe'e munêe antìghe ch'a l'é(r)a nasciüa intu [[Renascimento|Rinascimèntu]], spuncièi daa descuvèrta du tèstu de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' e ti(r)èi dae pôche munêe ch'e ne vegnen dai curti regni di usurpatûi, u l'è prestu sciurtìu di fâsi de quelle du Proculus<ref name=":0" />. [[Immaggine:Epitome thesauri antiquitatum, hoc est, impp. Rom. Orientalium et Occidentalium iconum - Proculus (cropped).jpg|miniatura|Ritrètu inventàu du Proculus du [[Jacopo Strada]] (edisiùn latìna du [[1557]] du sò scrìtu de nümismatica)]] Inti primmi scrìti in sce l'argumèntu u se truvava de gale(r)ìe de medaje di impe(r)atûi e di usurpatûi, fète fina cun di fâsi pe' impì i garbi inte sé(r)ie, ch'i l'é(r)an pöi repièi e purtèi avanti da in'edisiùn a l'âtra<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 210}}</ref>. De stu moddu, du [[1533]], l'artista e studiusu [[Jacopo Strada]] u l'axeva fètu pübbricà a [[Lion|Liùn]] u sò &#8203;''Epitome du Thresor des antiquez'', ch'u l'é(r)a ina sé(r)ie de ritrèti de vé(r)e medaje di impe(r)atûi, cu'in disegnu du tüttu de fantasìa ch'u dixe êsse a cupia d'ina munêa du Proculus. Sta lì, a l'indrìtu, a mustra a scrìta {{Maioscolétto|procvlvs nob caes}}<ref group="n.">{{Maioscolétto|Proculus Nob(ilissimus) Caes(ar)}}, ch'u vö dì Proculus, u nobilìscimu Cesa(r)e, titulu che alantu(r)a u nu l'é(r)a pe' ninte duve(r)àu, a pröva ch'u l'è in fâsu.</ref>, cumpagnâ a l'invèrsu da {{Maioscolétto|fides militum}}, turna inventâ e ch'a ne vegne daa biugrafìa de l'&#8203;''Historia Augusta'' in sce stu persunaggiu<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 211}}</ref>. Ciü avanti, du [[1579]], l'[[Hubert Goltzius]] e l'[[Adolph Occo]] i l'han pübbricàu in [[Anvèrsa]] in catalugu de medaje rumâne ciascün. Intu travaju du Goltzius u cumpa(r)isce pe'u Proculus ina didascalìa ch'a pà intrega, ''Imp. C. T. Ael. Proculus P F Aug''<ref group="n.">Ch'u se lezze ''Imp(erator) C(aesar) T(itus) Ael(ius) Proculus P(ius) F(elix) Aug(ustus)''.</ref>, mèntre inte quellu de l'Occo u gh'è in süntu du regnu intitulàu au "T. Aelius Proculus"<ref name=":4">{{Çitta lìbbro|outô=Adolph Occo|tìtolo=Impp. Romanorum numismata a Pompeio magno ad Heraclium ed. altera, multis nummorum millibus aucta|url=http://www.e-rara.ch/zuz/content/pageview/8061514|ànno=1601|çitæ=Augsburg|léngoa=FR|p=507}}</ref>, titulu ch'u l'ha purtàu pe' di seculi a ti(r)à avanti stu numme, du tüttu inventàu, du Proculus<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 213}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]] i culesiunisti i sun andèti avanti a mensunà a mèxima munêa du Proculus, faxèndu tantu de cupie de descrisiùi ciü antìghe che piandu a rife(r)imèntu di fâsi cunservèi inte culesiùi de medaje. U [[Jean-Jacques Chifflet]] u l'ha scrìtu du [[1647]] de ina munêa du Proculus ch'a l'axeva l'indrìtu cumme cuntàu dau Goltzius mèntre a l'invèrsu a mustra [[Marte (divinitæ)|Marte]]. U [[Francesco Mezzabarba Birago]] du [[1683]] u l'ha turna repiàu e descrisiùi de l'Occo e du Chifflet<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 214}}</ref>. Du [[1730]], u catalugu pübbricàu dau [[Filippo Argelati]] u faxeva vegghe in disegnu de fantasìa cu'ina munêa du Proculus ch'a g'ha scrìtu ''Imp C. T. Proculus Aug''<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 215}}</ref>. De l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], i nümismatichi i l'han pe' cuntru cumensàu a fà ciü atensiùn: u [[Joseph Eckhel]] du [[1797]] u l'ha mensunàu cun tanti dübbi a descrisiùn du Chifflet<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 216}}</ref>, mèntre intu paragrafu in sciu Proculus du sò catalugu l'[[Henry Cohen]] u l'ha refüàu tütte ste descrisiùi lì e u l'ha cunscide(r)àu u Golzius, u Chifflet e u Mezzabarba cumme "i autûi ch'i se me(r)itavan de mênu d'êsse credüi"<ref>{{Çitta web|url=http://www.virtualcohen.com/saturninus-ii|tìtolo=Proculus|léngoa=FR|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A Silviane Estiot, a ògni moddu, a l'ha truvàu inte culesiùi de munêe di müsei de [[Grenoble]], de [[Pariggi]] e de [[Lion|Liùn]] u mèximu [[antuniniàn]] fâsu cu'a tésta du Proculus che podâse che u Goltzius e u Chifflet i l'aggen vistu. Vella a scrive de sta munêa cumme: a l'indrìtu, in büstu du Proculus cun di drappi e ch'u pòrta a [[Corónn-a radiâ (inpêio romàn)|cu(r)una cu'i raggi]], cu'a scrìta {{Maioscolétto|imp c t ael procvlvs}}; a l'invèrsu u Marte in pèi ch'u tegne inta mancìna ina lancia cu'a punta gi(r)â versu u bassu e in trufeu, cu'a scrìta {{Maioscolétto|virtus avg}}. A studiusa a l'atribuisce stu fâsu aa mitè du Sinquesèntu, fètu da quarchedün ch'u rifurniva i culesiunisti d'alantu(r)a de munêe ch'e mustravan di usurpatûi<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 216-217}}</ref>. A primma munêa a êsse ricunusciüa cumme ve(r)a<ref>{{Çitta|Nollé, 2002|pp. 669-674}}</ref> a l'è stèta catâ du [[1991]] dau [[Staatliche Münzsammlung München|Müseu Nümismaticu de Munegu de Bave(r)a]]. Sta lì, a l'indrìtu a se mustra cu'in büstu du Proculus ch'u pòrta a cu(r)una cu'i raggi e ina cu(r)assa, cu'a scrìta {{Maioscolétto|imp c proculus aug}}, mèntre a l'invèrsu u gh'è, fòscia, a [[Vito(r)ia (alegurìa)|Vito(r)ia]] in pèi ch'a mi(r)a aa mancìna, ch'a tegne in man ina cu(r)una e in lungu scettru, cu'a scrìta {{Maioscolétto|(vi)ctoria au(g)}}<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 217}}</ref>. Mèntre che u büstu a l'indrìtu u l'è fètu cumme inte âtre munêe batüe alantu(r)a, a figü(r)a a l'invèrsu a nu l'è du tüttu cue(r)ènte, scicumme che a Vito(r)ia a l'è mustrâ sènsa de a(r)e e cu'in scettru cuscì lungu da nu êsse fra i atribüi ricurènti pe'a Vito(r)ia. U pò êsse che sta munêa a ne vegnisse da ina secca clandestìna, fèta fòscia pe' cupià ina munêa ufisiâle<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 225-226}}</ref>. [[Immaggine:Proculus Antoninian (obverse).jpg|miniatura|U segundu antuniniàn du Proculus, 2,96&nbsp;g, diametru mascimu de 19,27&nbsp;mm.|sinistra]] Ina munêa d'argèntu ch'a l'è stèta identificâ cumme a segunda ch'a se cunusce a êsse batüa dau Proculus a l'è stèta truvâ ai 7 de nuvèmbre du [[2012]] cu'in sercametalli nu gua(r)i distante da [[Stamford Bridge]], in [[Inghiltæra|Inghiltèra]], int'in terén<ref>{{Çitta web|url=https://regton-detectors.com/2012/11/22/article-history-changing-coin-or-a-15c-forgery-debate-over-roman-artefact-found-in-field-by-metal-detecting-friends/|tìtolo=History-changing coin or a 15C forgery? Debate over 'Roman' artefact found in field by metal-detecting friends|outô=Emily Andrews|dæta=16 nuvèmbre 2012|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}</ref>. Cunscide(r)â ve(r)a pe'a sò patina, a g'ha de scrìte e di mutivi ch'i sun pa(r)eggi franchi a l'âtra munêa cunusciüa, a pröva du fètu ch'e ne vegnen daa mèxima secca, bèn che meju centrèi a l'invèrsu<ref>{{Çitta web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/proculus/i.html|tìtolo=Browsing Roman Imperial Coins of Proculus|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}</ref>. Sta munêa a l'è stèta missa a l'incantu a [[Londra|Lundra]] ai 10 d'arvì du [[2013]] e a l'è stèta vendüa in [[Germania]] ai 9 de dixèmbre du [[2013]]<ref>{{Çitta web|url=https://coinsweekly.com/the-usurper-proculus-and-his-coinage/|tìtolo=The usurper Proculus and his coinage|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}</ref>. == Vitta == L'autû de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' u l'è u(r)amài cunusciüu pe'u sò güstu pe'a bürla e l'invensiùn, spunciâ dae memo(r)ie de sò tante letü(r)e<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 205}}</ref>. L'analixi stò(r)ica du sò scrìtu a vegne dunca ina risèrca fra i tanti rimandi ch'u l'ha fètu ai scritûi latìn ch'i sun vegnüi primma. Defèti, l'[[André Chastagnol]] u pènsa che e infurmasiùi in scia vitta du Proculus, de sò mujé, de sò imprese e di sò custümmi e seccen tütte de invensiùi<ref name=":1">{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1109}}</ref>. === Impe(r)atû e bregante === Inte l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'', avanti de cuntà da vitta du Proculus, l'autû u scrive de righe dedichèi a l'argumèntu di breganti, i ''latrones'' in latìn<ref name=":1" />. Pe' vellu u Proculus u l'è u(r)igina(r)iu de ''[[Albingaunum]]'', sitè da ''[[Regio IX Liguria|Liguria]]'' dunde tantu l'usurpatû che i sò antighi i sa(r)ean vegnüi ricchi pe' mezzu de ladrunissi. ''Albingaunum'' a l'é(r)a cunusciüa dau [[Plütarcu]] pe' êsse ina base de piràtti da primma da sò sutumisciùn a Rumma<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Plütarcu|tìtolo=Aemilius Paullus|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k28223h/f312|editô=5|léngoa=LA}}</ref> e da stu fètu, segundu u [[André Chastagnol|Chastagnol]], u ne vegne(r)ea l'indicasiùn da sitè di [[Ingauni|Ingàuni]] cumme sò u(r)igine. Ciü avanti, inta "vitta" du Proculus, u l'è cuntàu da sò pruclamasiùn cumme s'a fusse stèta ina bürla: int'in banchettu a ''[[Lugdunum]]'' vellu u l'ave(r)ea guagnàu pe' dêxe votte daa fi(r)a u titulu de impe(r)atû intu zögu di ''[[lantruculi]]'', dunde e figü(r)ìne e sun di breganti picìn (di ''latrunculi'', diminutìvu de ''latrones''). Pe' squèrnu, ün de quelli ch'i ghe zügavan insemme u gh'ave(r)ea missu in sce spalle ina mantelìna de lâna de purpu(r)a, faxèndughe u salüu cu'u titulu de [[Augustus (tìtolo)|Augustus]]: stu fètu lì u l'ave(r)ea spunciàu u Proculus a pià u pute(r)e<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XIII, 2}}</ref>. === A mujé gallica === L'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' a cunta fina de ina sé(r)ie de bürle in sciu Proculus in fètu de dònne: sò mujé, dìta ina ''[[virago]]'' e ciamâ Vituriga<ref group="n.">Cunscide(r)àu a gran cunfüxùn che dau [[III secolo|III seculu]] a gh'é(r)a fra a "B" e a "V", Syme e Chastagnol i dixen che ''Vituriga'' a sa(r)ea da identificâ cun ''Bituriga'', sitè capitâle di ''[[Bituriges Cubii]]'' (au dì d'ancöi [[Bourges]]) o di ''Bituriges Vivisci'' (au dì ancöi [[Bordeaux]]).</ref><ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1126, nòtta 1}}</ref>, a l'ave(r)ea spunciàu u ma(r)ìu a pià u pute(r)e, pe' pöi cangià de numme in Sansùn<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 3}}</ref>, cu'in reciammu au [[Sansón|persunaggiu de Sacre Scritü(r)e]] ch'u l'axeva ina fòrsa esage(r)â. Pe' cuntu du [[Ronald Syme]] sta caregatü(r)a a repìa e credènse in sce mujé galliche inandièi da l'[[Ammianus Marcellinus]]<ref>{{Çitta|Syme, 1968|pp. 57-58}}</ref>, ch'u scriveva: "Se in gallicu, int'ina lite, u ciamma l'agiütttu de sò mujé, ch'a l'è bèn ciü rubüsta de vellu [...], ina manega de furesti a nu pu(r)à tegnìghe tésta, survetüttu quande a dònna [...] a cumènsa a ti(r)à di pügni cumme i curpi de catapülte"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ammianus Marcellinus|tìtolo=Res gestae|url=http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/Ammien_histXV/lecture/12.htm|editô=XV, 12, 1|léngoa=LA}}</ref>. Pe'u [[François Jacques]] u numme da mujé, Vituriga, u l'è in cè(r)u rife(r)imèntu au ''Biturica'', in viu bèn cunusciüu ai rumèi, mensunàu de bèlle votte dau [[Lucius Junius Moderatus Columella|Columella]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Columella|tìtolo=De re rustica libri XIII|editô=III, 2, 7, 8, 9 e 21|léngoa=LA}}</ref>, ch'u rimanda a in'âtra credènsa de l'Ammianus Marcellinus, quella di galli ch'i l'é(r)an di gran imbriegùi<ref>{{Çitta|Jacques, 1992|p. 275}}</ref>. === Ina lette(r)a u(r)iginâle === L'autû de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' u se presènta cumme u sucesû du [[Gaius Suetonius Tranquillus|Suetonius]]<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. II, 7}}</ref>, ch'u l'ha fètu tante mensiùi ai papèi di archivi impe(r)iâli, cumme da curispundènsa. U fâsu [[Flavius Vospicus]] u l'ha dunca scrìtu a imitasiùn de st'autû lì, cun de mensiùi a lette(r)e de sò invensiùn<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. CXX}}</ref>. Presèmpiu, u dixe d'avé cupiàu sta lette(r)a du Proculus: "E l'ho piàu sèntu vergine [[Sàrmati|sàrmate]]. Int'ina nötte e n'ho avüe dêxe. De ciü, e l'ho fète tütte dònne tèmpu de chinze dì, au meju de mè capacitè"<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 7}}</ref>. Di studiusi de l'etè mudèrna i l'han piàu in cunscide(r)asiùn ste sto(r)ie, int'ina mane(r)a ciü o mênu destacâ. L'[[Edward Gibbon]] u a mette int'ina nòtta, pe'u fètu d'êsse in pôcu particulà, e u ne scrive numma che u tèstu intregu in latìn, pe' nu stüsicà tròppu i güsti d'alantu(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Edward Gibbon|tìtolo=Decline and Fall of the Roman Empire|url=http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap12.htm|ànno=1776-1788|léngoa=EN|volùmme=Vul. I, Capitulu 12}}</ref>. L'[[Antoine Péricaud]] u se tegne in sc'in rimandu de cuntra(r)ietè, scrivèndu che "e fixime ch'u nu ciantava lì d'andâghe apröu i g'han d'avêne sveltìu a fin"<ref name=":2" />. Cu'e dimustrasiùi du Dessau e de quelli ch'i sun vegnüi dòppu in sce tütte e invensiùi de l'&#8203;''Historia Augusta'', sta lette(r)a a l'è stèta pià pe' in squèrnu de quarche scritû de fâsi. In rumàn aspèrtu u gh'ave(r)ea defèti truvàu in pa(r)agùn cun l'aventü(r)a de l'[[Ercole|Èrcule]], ch'u l'axeva ingraviàu e sinquanta fìe du ré [[Théspios]] tèmpu de sinquanta nötte<ref name=":3">{{Çitta|Poignault, 2001|p. 255}}</ref>. L'[[André Chastagnol]] u ghe tröva ascì ina cupia, cun de licènse, aa lette(r)a de [[San Giœumo|San Giömu]] ciamâ ''De Servanda Virginitate''<ref name=":1" />, dunde l'autû u se lagna che "u ne rincresce a dìlu: tütti i dì u cazze de vergine"<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/jerome_lettre_XXII/lecture/13.htm|tìtolo=Du soin de conserver la virginité (Lettre XXII)|outô=San Giömu|léngoa=LA, FR|vìxita=2026-04-24}}</ref>. === U curtu regnu === [[Immaggine:Probus Antoninianus 280 2250547.jpg|miniatura|In [[antuniniàn]] du [[Probus]] ch'u regòrda e sò vito(r)ia cuntr'ae pupulasiùn germaniche, batüu a Rumma du [[280]]]] Ciü o mênu du [[280]] o du [[281]] u Proculus u s'è dunca pruclamàu impe(r)atû. L'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' a cunta de de sò imprese milita(r)i esage(r)èi: avanti da sò pruclamasiùn "vellu u l'ha passàu tütta a sò vitta sutt'ae arme, cumme ''[[Tribunus militum|tribunus]]'' a cappu de tante legiùi, e u l'ha cumpìu de grandi imprese<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 5}}</ref>". Dòppu da sò pruclamasiùn, u l'ave(r)ea piàu u cuntrollu de armè da Gallia, armandu 2.000<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 2}}</ref> scciavi e batèndu i [[Alamanni|Alamànni]] cun de strategìe da breganti<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XIII, 3}}</ref>. Cumme che u [[Probus]] u l'è partìu in guèra cuntr'au Proculus, l'usurpatû u l'è scapàu pe' andâse a repa(r)à fra i [[Franchi]], che pe' cuntu de l'&#8203;''Historia Augusta'' u n'é(r)a u(r)igina(r)iu. A ògni moddu, sti lì i l'han cunsegnàu au Probus, ch'u u l'ha fètu massà<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XIII, 4}}</ref>. U stò(r)icu [[Ronald Syme]] u l'ha prupòstu che stu ligamme cu'i Franchi u ne vegne(r)ea da ina letü(r)a fèta da l'autû de l'&#8203;''Historia Augusta'' da sulevasiùn du [[Claudius Silvanus|Silvanus]], cumm'a l'è cuntâ da l'[[Ammianus Marcellinus]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ammianus Marcellinus|tìtolo=Res gestae|url=http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/Ammien_histXV/lecture/6.htm|editô=XV, 5-6|léngoa=LA}}</ref>. Defèti, u gh'é(r)a in Proculus fra i ommi du Silvanus, persunaggiu ch'u u l'é(r)a turna de pa(r)entèlla franca e ch'u l'axeva pensàu de repa(r)âse fra sta pupulasiùn, cumme scrìtu pròpiu inte l'&#8203;''Historia Augusta''<ref>{{Çitta|Syme, 1968|pp. 53-59, 66-68}}</ref>. == E(r)editè == [[Immaggine:Tiers livre des faictz et -...-Rabelais François tp.JPEG|miniatura|356x356px|Fruntespissiu de ''Le Tiers livre'' du [[François Rabelais]], [[1546]]|sinistra]] Di scritûi du [[Renascimento|Rinascimèntu]], ch'i l'axevan lezüu i testi antìghi, i l'han parlàu du Proculus de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]''<ref name=":2" />. L'ümanista [[Heinrich Cornelius Agrippa]] u l'ha mensunàu intu stò tratàu ''De incertitudine et vanitate scientiarum'' a famusa lette(r)a du Proculus "dunde tra i âtri l'impe(r)atû Proculus u nu l'è stètu da mênu inte sta pratica, dètu ch'u se pò vegghe da ina sò lette(r)a che, sernüu sèntu vergine pulacche fra e prexune(r)e de guèra, u se n'è servìu de dêxe a primma nötte e u l'ha finìu u rèstu tèmpu de due setemâne"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Heinrich Cornelius Agrippa|outô2=Louis de Mayerne-Turquet Lyonnais (tradüsiùn de)|tìtolo=De l'Incertitude, vanité, & abus des sciences|url=https://archive.org/details/chepfl-lipr-AXA154/CHEPFL_LIPR_AXA154/page/264/mode/2up|ànno=1630|léngoa=FR|p=264|capìtolo=Des Putains. Chap. LXIII.}}</ref>. Au mèximu moddu, u [[François Rabelais]] intu sò ''[[Le Tiers Livre]]'' a pübbricàu du [[1546]], u l'ha fètu respunde u [[Panurge]] au prève Jean: "e vöju ch'u se sacce che, a calibru pa(r)eggiu, e g'ho ina cuè ch'a nu se sfianca. E u nu me se fasse di pa(r)agùi cu'i beciùi favulusi d'[[Ercole|Èrcule]], Proculus Cesa(r)e e [[Maometto|Maumettu]]"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=François Rabelais|tìtolo=Le Tiers Livre|url=https://fr.wikisource.org/wiki/Les_%C5%92uvres_de_Fran%C3%A7ois_Rabelais_(%C3%89ditions_Marty-Laveaux)/LeTiersLivre/27|ànno=1552|léngoa=FR|capìtolo=XXVII}}</ref>. De ciü, l'[[Adolph Occo]], nümismaticu e megu ascì, du [[1579]] u l'ha nutàu a cuè esage(r)â du Proculus (''homo prodigiosae libidinis'')<ref name=":4" />. Int'ina mane(r)a ciü se(r)ia u ''Catalogue des lyonnais dignes de mémoire'', pübbricàu daa [[Société littéraire de Lyon]] du [[1839]], u cuntegne ina curta nòtta in sciu Proculus: "Proculus (Titus Aelius): u(r)igina(r)iu d'[[Arbenga]], in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a lìgü(r)e]], pruclamàu impe(r)atû a [[Lion|Liùn]] o a [[Colonia|Culònia]] inte l'ànnu [[280]], u l'è stètu batüu e missu a mòrte dau [[Probus]]"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claude Bréghot du Lut|outô2=Antoine Péricaud|tìtolo=Biographie lyonnaise: catalogue des lyonnais dignes de mémoire|url=http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb31081430f|ànno=1839|editô=Société littéraire de Lyon|çitæ=Liùn|léngoa=FR|p=238|capìtolo=Proculus}}</ref>. A despêtu di stüddi e pröve di stò(r)ichi in scia fasitè de l'&#x200B;''Historia Augusta'', ancù du [[1990]] u l'è stètu pübbricàu in libbru in scia sto(r)ia rumâna de Liùn ch'u l'ha repiàu du tüttu e sto(r)ie du [[Flavius Vospicus]] in sce in "Titus Aelius Proculus", usurpatû, cun de invensiùi de ciü cumme u fètu ch'u sa(r)ea stètu in "scunusciüu ufisiâle de guarnixùn a Liùn"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Albert Champdor|tìtolo=Lyon, cité romaine|url=https://www.google.com/books/edition/Lyon/efkhEAAAQBAJ|ànno=1990|editô=BIAS|çitæ=Belgarde|léngoa=FR|pp=85-86|ISBN=2-7015-0441-4}}</ref>. Di scrìti du [[2007]] de stò(r)ichi e archeolughi de Liùn i l'han purtàu pe' cuntru de infurmasiùi ciü agiurnèi: "du [[281]] in sèrtu Proculus u l'axeva usurpàu a purpu(r)a impe(r)iâle cu'a simpatìa de gènte de Liùn e pruvàu, insemme a in âtru usurpatû, a issà l'armâ du [[Ren]]. U sò falimèntu u l'ha purtàu a ina növa represciùn a Liùn"<ref>{{Çitta|Pelletier, 2007|p. 103}}</ref>. De ciü, e ürtime pübbricasiùi du [[2019]] e se sun destachèi du tüttu da stu scrìtu: "A despêtu da testimuniansa de l'&#x200B;''Historia Augusta'' u l'è fòscia a Culònia e nu a Liùn ch'u l'è cumensàu l'usurpasiùn du Proculus, aleàu du [[Bonosus]] du [[280]]-[[281]]. Sta lì a l'è stèta prestu blucâ da l'impe(r)atû Probus"<ref name=":5" />. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Antoine Péricaud|tìtolo=Notes et documents pour servir à l'histoire de Lyon|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54%C3%A021205k/f5.image.r=Proculus%20Lyon|ànno=1838|editô=Pélagaud, Lesné et Crozet|çitæ=Liùn|léngoa=FR|volùmme=Vul. 1|cid=Péricaud, 1838}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Prosopographia Imperii Romani|url=https://pir.bbaw.de/|ediçión=2|ànno=1933|çitæ=Berlìn|léngoa=EN|p=995}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ronald Syme|tìtolo=Ammianus and the Historia Augusta|url=https://www.google.com/books/edition/Ammianus_and_the_Historia_Augusta/cIVfAAAAMAAJ|ànno=1968|editô=Clarendon Press|çitæ=Oxford|léngoa=EN|cid=Syme, 1968|ISBN=978-0-198-14344-4}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Prosopography of the Later Roman Empire|url=http://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1972_num_41_1_1667_t1_0407_0000_2|ànno=1971-1993|editô=Cambridge University Press|çitæ=Cambridge|léngoa=EN|p=745}} * {{Çitta publicaçión|outô=Lorenzo Bellesia|ànno=1992|tìtolo=Procolo, un nuovo imperatore nella serie numismatica romana|revìsta=Panorama numismatico|nùmero=49|pp=37-39|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=François Jacques|ànno=1992|tìtolo=Vituriga, impératrice au nom de Cépage. Notes sur quelques comparses de l'Histoire Auguste|revìsta=L'antiquité classique|volùmme=t. 61|pp=274-279|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1992_num_61_1_1151|cid=Jacques, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|outô2=André Chastagnol (tradusiùn e prefasiùn de)|tìtolo=Histoire Auguste|colànn-a=Bouquins|ànno=1994, CLXXXII + 1244|editô=Robert Laffont|léngoa=FR, LA|cid=Chastagnol, 1994|ISBN=2-221-05734-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Autû scunusciüu|outô2=François Paschoud (tradusiùn de)|tìtolo=Histoire Auguste|colànn-a=Collection des universités de France. Série latine XLI + 444|ànno=2001|editô=Les belles lettres|çitæ=Liùn|léngoa=LA, FR|volùmme=Vul. 5, Pt. 2|capìtolo=Vies de Probus, Firmus, Saturnin, Proculus et Bonose, Carus Numérien et Carin|ISBN=978-2-251-01426-5}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rémy Poignault|tìtolo=Les Personnages du roman grec. Actes du colloque de Tours, 18-20 novembre 1999|url=https://www.persee.fr/doc/mom_0151-7015_2001_act_29_1_1397|colànn-a=Collection de la Maison de l'Orient méditerranéen ancien. Série littéraire et philosophique|ànno=2001|editô=Maison de l'Orient et de la Méditerranée Jean Pouilloux|çitæ=Liùn|léngoa=FR|pp=251-268|volùmme=Vul. 29|capìtolo=Les usurpateurs du Quadrige des Tyrans dans l'Histoire Auguste: des personnages de roman?}} * {{Çitta publicaçión|outô=Johannes Nollé|ànno=2002|tìtolo=Münzen und Alte Geschichte 1: Die erste Münze des Kaisers Proculus: ein neues Bild von einem Usurpator|revìsta=Antike Welt 33|pp=669-674|léngoa=DE|url=https://www.academia.edu/8318361/M%C3%BCnzen_und_Alte_Geschichte_1_Die_erste_M%C3%BCnze_des_Kaisers_Proculus_ein_neues_Bild_von_einem_Usurpator_Antike_Welt_33_2002_669_674|cid=Nollé, 2002}} * {{Çitta lìbbro|outô=André Pelletier, Jacques Rossiaud, Françoise Bayard e Pierre Cayez|tìtolo=Histoire de Lyon: des origines à nos jours|url=https://www.google.com/books/edition/_/IvaPPwAACAAJ|ànno=2007|editô=Éditions lyonnaises d'art et d'histoire|çitæ=Liùn|léngoa=FR|ISBN=978-2-84147-190-4}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sylviane Estiot|tìtolo=Historiae Augustae Colloquium Nanceiense, Atti XII|url=https://www.academia.edu/1378031/Probus_et_les_tyrans_minuscules_Proculus_et_Bonosus_que_dit_la_monnaie_|ànno=2014|editô=Edipuglia|çitæ=Ba(r)i|léngoa=FR|capìtolo=Probus et les tyrans minuscules Proculus et Bonosus. Que dit la monnaie?|cid=Estiot, 2014}} * {{Çitta lìbbro|outô=Paul Chopelin|outô2=Pierre-Jean Souriac|tìtolo=Nouvelle histoire de Lyon et de la métropole|url=https://www.google.com/books/edition/Nouvelle_histoire_de_Lyon_et_de_la_m%C3%A9tr/MZ04yQEACAAJ|colànn-a=Histoire des villes et des régions: histoire|ànno=2019|editô=Privat|léngoa=FR|cid=Chopelin & Souriac, 2019|ISBN=978-2-7089-8378-6}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/?search=Pr%C3%B2culo|tìtolo=Pròculo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2026-04-28}} * {{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Pr%C3%B2culo+(imperatore+romano).html|tìtolo=Pròculo (imperatore romano)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-28}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Imperatoî Romen]] 9lqnd2gwmoa4k53u1s5km8cv3bmokp0 0 32747 273570 272633 2026-08-27T18:31:59Z N.Longo 12052 e 273570 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Albenga, San Vittore martire.jpg|miniatura|Vista da gêxa cun, intu mezzu da faciâ, u purtâ immü(r)àu]] A '''baxìlica de San Vitû''' a l'é(r)a ina [[Gexa (architettua)|gêxa]] d'[[Arbenga]] missa in Puntelungu, au de fö(r)a de [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje da sitè]], fabricâ du [[V secolo|V seculu]] e, finìa in ruìna, descuèrta turna du [[1955]]. == Sto(r)ia == Dai scâvi fèti intu scitu u pà che a gêxa a secce stèta fabricâ in simma a l'antiga [[Necròpuli setentriunâle de Albingaunum|necròpuli rumâna a setentriùn da sitè]], ch'a se spandeva daa [[Pòrte de Mu(r)ìn (Arbenga)|pòrte de Mu(r)ìn]] fina aa veggia gè(r)a d[[a Sènta]] e ch'a l'é(r)a traversâ inte sta diresiùn daa ''[[Via Julia Augusta]]''. Defèti, sutt'ai livélli du semite(r)iu cristiàn, u s'è truvàu i resti d'ina custrusiùn gi(r)â pròpiu cumme i munümènti fünebri de l'âtru tòccu da necròpuli ch'u s'è pusciüu stüdià, a mezza stradda fra San Vitû e [[Arbenga Veggia]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', p. 175}}</ref>. [[Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore, Albenga 03.jpg|sinistra|miniatura|A navâ dau co(r)u, cu'u cippu fünebre missu pe' artâ e, ciü avanti, a mü(r)aja a transenna]] Inte stu cuntestu, cu'i cristièi ch'i l'han purtàu avanti a funsiùn du scitu pe' suterâghe i mòrti, de prubabile du [[V secolo|V seculu]] u gh'è stètu inandiàu a gêxa che, cumme descuèrtu cun de riserche d'archiviu, a l'é(r)a intitulâ a [[San Vitû u Mo(r)u|San Vitû]]. L'intitulasiùn a stu santu, massàu a ''[[Laus Pompeia]]'' ([[Lodi Vecchio|Lôdi Veggia]]) du [[303]], a se mustra fassile pe'u fètu che, alantu(r)a, a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] a dipendesse da [[Arçidiòcexi de Milàn|quella da Milàn]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', pp. 175-176}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', pp. 175-176}}</ref>. U cumplessu de gêxa e campusantu u l'ha funsiunàu pe' pa(r)eggi seculi, pe' êsse interessàu dai pa(r)eggi intervènti descuèrti cu'e campagne di scâvi. Finìu de manimàn in abandùn, San Vitû u l'è spa(r)ìu du tüttu tèmpu du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]], cumm'u fà pröva u mêtru e passa de depôxiti purtèi daa scciümè(r)a ch'i gh'é(r)an in simma ae ruìne. A l'ürtimu, du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], intu scitu da gêxa u s'è ti(r)àu sciü ina capelétta ch'a gh'axeva ina cianta squadrâ cun davanti in pòrtegu, ch'u se druviva versu levante, in scia vìa. A ògni moddu, a capelétta a l'é(r)a zà in abandùn du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesèntu]] e i sò resti i sun stèti levèi tèmpu di scâvi, pe' descruvì du tüttu e strutü(r)e ciü antìghe<ref name=":0">{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', p. 177}}</ref>. Intu detaju, u cumplessu de San Vitû u l'è stètu descuèrtu pe' câxu du [[1955]], quand'u s'è scavàu stu terén pe' fâghe in simma in distributû de bensìna, prugettu ch'u l'è stètu dunca scangiàu de pòstu. I scâvi, sutt'aa diresiùn du [[Nino Lamboglia]], i sun andèti avanti dau [[1956]] au [[1958]] pe' repià turna du [[1963]], e i l'han purtàu aa lüxe tütta a gêxa cu'e sò fase de custrusiùn e i sò semite(r)i cintèi<ref name=":1">{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', pp. 176-177}}</ref>. Stu scitu, dicia(r)àu de gran interesse e vinculàu dau [[1955]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/temp/info_8356facf-9b26-4348-b885-f21a64210fac.html|tìtolo=Area archeologica di San Vittore|dæta=16 nuvèmbre 1955|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref>, u l'è passàu au demaniu du [[1958]] e, du [[1987]] e du [[1991]], u s'è estesu u vinculu ae particelle ch'e ghe cunfinan a setentriùn e a meridiùn<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00870020087006.pdf|tìtolo=Fascia di rispetto adiacente alla basilica paleocristiana di San Vittore|outô=Ministe(r)u pe'i Bêni Cultü(r)âli e Ambientâli|dæta=1987-02-05|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/temp/info_79bfacb8-c7c9-4d93-82fa-41138a50d778.html|tìtolo=Area archeologica di San Vittore|dæta=1991-01-21|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref>. A l'ürtimu, du [[2010]], a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] a l'ha dètu recattu aa strutü(r)a pe' mustrà meju u livéllu u(r)igina(r)iu du terén<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}}</ref>. == Descrisiùn == [[Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|miniatura|Vista de frunte da gêxa]] === Primma fase === Inta primma fase du cumplessu, ciü o menu du [[V secolo|V seculu]], u gh'é(r)a ina custrusiùn picìna, de ciü o mênu 18 mêtri pe' 7, daa cianta a retangulu. A pòrte a l'é(r)a vurtâ a meridiùn mèntre l'abside, a furma de ciapùn, u l'é(r)a a setentriùn, cu'a gêxa ch'a l'é(r)a dunca gi(r)â int'ina mane(r)a dife(r)ènte daa vìa, ch'a l'andexeva cumme ancöi versu levante<ref group="n.">E dimensciùi, u moddu ch'a l'è gi(r)â e a presènsa d'in semite(r)iu da fiancu a l'intrâ i se semejan bèn a quelli du cumplessu, da mèxima etè, truvàu sutta aa [[Cumplessu de San Clemènte (Arbenga)|gêxa de San Clemènte]], inta gè(r)a d[[a Sènta]].</ref><ref name=":2">{{Çitta|Massabò, 2004|''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', p. 176}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', pp. 176-177}}</ref>. A meridiùn e a levante a gêxa a l'é(r)a fiancâ dau semite(r)iu, tüttu seràu da de mü(r)aje e dund'u s'è truvàu de tumbe aa "scapusìna". Intu campusantu u se gh'intrava pe' mezzu d'in'avertü(r)a inta mü(r)aja ciü a meridiùn, in faccia a l'intrâ da gêxa e lastregâ de risöi. De ciü, rembàu a l'abside u gh'é(r)a ancù ina custrusiùn picìna, daa furma riunda missa drentu a ina strutü(r)a squadrâ, daa funsiùn ch'a nu l'è gua(r)i cè(r)a. A datasiùn de sta fase, ciü che dau scâvu, a ne vegne ascì dai pa(r)amènti de mü(r)aje, fèti de bluchetti nu gua(r)i pa(r)eggi missi inte de fi(r)e urizuntâli, ch'i se semejan a quelli du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]]<ref name=":2" /><ref name=":3" />. === Segunda fase === Du [[VI secolo|VI]]-[[VII secolo|VII seculu]], tèmpu di [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] e di [[Régno longobàrdo|lungubardi]], a San Vitû u gh'è stètu di travai impurtanti, cu'i pavimènti ch'i sun stèti issèi e u campusantu ch'u l'ha cangiàu de urganisasiùn. Pe'u semite(r)iu, versu meridiùn a l'è stèta issâ ina növa mü(r)aja pe' dà ciü spassiu a de tumbe, mèntre a setentriùn e a punènte da gêxa de âtre mü(r)aje e l'han marcàu di növi pòsti pe' suterâghe i mòrti. Fra de sti lì, u se pò vegghe cumme a mü(r)aja de setentriùn e quella növa a meridiùn e nu fussen ciü gi(r)èi cumme quelle, ciü antighe, da gêxa<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', pp. 177-178}}</ref>. De sti tèmpi, scibèn che inte tumbe cristiâne u manche de curêdu a dâne ina datasiùn precisa, u se n'è truvàu de genere dife(r)ènte, dae tumbe aa "scapusìna" a quelle drentu in'anfu(r)a o ancù inte de casce de late(r)issi o de mü(r)aje. A st'etè u remunta i dui tòcchi d'epigrafe truvèi cu'i scâvi, ch'u s'è pusciüu dìne de precisu l'ànnu, u [[515]] e u [[522]]<ref group="n.">De ste due targhe, l'üna a l'è stèta purtâ vìa du [[1972]] mèntre l'âtra a se pò vegghe inta Sâla di Cunsu(r)i du [[Palàssiu Veggiu (Arbenga)|Palàssiu Veggiu]]. A targa ch'a s'è sarvâ, descuèrta inta cumpagna du [[1956]]-[[1958]], a l'é(r)a d'in persunaggiu scunusciüu e de Marina, ina fiö(r)a mòrta a sett'ànni tèmpu di cunsu(r)i [[Flavius Symmachus]] intu Levante e [[Flavius Boethius]] intu Punènte, fètu ch'u ne dixe l'ànnu precisu ({{Çitta|Massabò, 2004|''Il Palazzo Vecchio del Comune: il lapidario romano'', p. 73; ''La chiesa cimiteriale di San Vittore'', pp. 175-176}})</ref><ref name=":2" />. === Tersa fase === [[Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) - Italy.jpg|miniatura|Vista de l'abside, fètu in gì(r)u au [[1000|Mille]]|sinistra]] A l'ürtimu, a gêxa a l'è stèta interesâ da di travai impurtanti in gì(r)u a l'[[1000|ànnu Mille]], inte l'[[Architetûa romànica|etè rumanica]]. U pavimèntu, de batüu de malta, u l'è stètu fètu a növu e issàu in curispundènsa de l'abside, ch'a l'è stèta ricustruìa cu'ina furma a mezzu serciu in simma a quella ciü antìga. A pòrte prinsipâ a l'è stèta immü(r)â e dutâ d'ina sca(r)etta, mèntre a navâ a s'è strêta cun di blòcchi de prìa, ch'i ne vegnivan daa [[Albingaunum|sitè rumâna]], missi cumme pilastri rembèi ae mü(r)aje, a furmâ de nicce dae parte ch'e l'é(r)an cuèrte da èrchi de tuvu, cumm'u gh'é(r)a inti [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|cumplessi de San Calòcciu]] e [[Cumplessu de San Clemènte (Arbenga)|San Clemènte]]. Intu mezzu du co(r)u u se gh'è missu pöi in cippu fünebre rumàn, ch'u n'è stètu scancelàu e scrìte, duve(r)àu pe' rezze a ciappa de l'[[artâ]]. Stu lì u g'ha in simma ina vaschetta incavâ, daa furma a retangulu, ch'a l'é(r)a duve(r)â cumme reliqua(r)iu<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La basilica paleocristiana di S. Vittore'', p. 178}}</ref>. A ògni moddu, u gh'è stètu ancù di travài fina a quande u s'è abandunàu a gêxa: presèmpiu u s'è fabricàu ina mü(r)aja pe' [[transenna]], ch'a l'ha scürsàu a navâ au fundu da gêxa. De ciü, sübitu a punènte da gêxa u l'è stêtu scavàu in pussu riundu mèntre, intu semite(r)iu, u s'è cuntinuàu a suterà i mòrti inte de tumbe de prìa, fina aa distrusiùn du cumplessu<ref name=":0" /><ref name=":4" />. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} * {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309281|tìtolo=Area archeologica di San Vittore (zona di interesse archeologico)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} * {{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/basilica-paleocristiana-di-san-vittore|tìtolo=Basilica paleocristiana di San Vittore|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19|outô=Ministe(r)u da Cultü(r)a}} * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/san-vittore.htm|tìtolo=San Vittore|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} * {{Çitta web|url=https://gritaccess-data.isula.corsica/documents/bbe6693a63687dab04a37bb4f2c4c931.pdf|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|outô=Rete dei musei e delle aree archeologiche della Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-19}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] [[Categorîa:Archiologîa da Ligùria]] aqogi5ytxg2f7hufitbn4dtl49i62nf 0 32749 273599 272692 2026-08-27T19:01:39Z N.Longo 12052 e 273599 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:17031 Albenga, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|miniatura|[[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]] mi(r)â daa bucca d[[a Sènta]]]] A '''riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a''' (''Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è in'area prutetta regiunâle da [[Liguria|Ligü(r)ia]], ch'a cröve l'[[Ìsua Gainâa|Ìsu(r)a]] d'[[Arbenga]] tantu pe' tèra che sutt'ègua, pe' 11&nbsp;ha inte tüttu. De ciü, sta regiùn a l'è prutetta cumme [[Scitu de Interesse Cumünita(r)iu]] dau zügnu du [[1995]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic46/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>. == Geugrafìa == U terito(r)iu da riserva natü(r)âle u curispunde a quellu de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], missa au largu du [[Câu de Vaìn]] e parte du cumün d'[[Arbenga]]. St'ìsu(r)a a se sa(r)ea furmâ cun l'issâse du livéllu du mâ ch'u gh'è stètu tèmpu du quaterna(r)iu, ch'u l'ha cuscì impìu u canâ ch'u a destacca daa còsta, largu ciü o mênu in miju ma(r)ìn e bassu fra i 11 e i 20 mêtri. Defèti, u fundu du mâ a meridiùn de L'Ìsu(r)a u se sbascia prestu fina ai 50 mêtri, mèntre a setentriùn, dund'u l'è d'a(r)ena, u nu passa i 10 mêtri, bèn ch'u permette au mèximu u passaggiu de barche, tantu ch'u l'é(r)a duve(r)àu dae nâve pe' repa(r)âse fina ai tèmpi di rumèi<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/par.php|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>. E còste de L'Ìsu(r)a e sun caraterisèi da de rive a ciungu in sciu mâ, fète da quarsìte grixe misse a banchi âti quarche dexêna de citti, mèntre ciü a setentriùn u sciòrte fö(r)a ascì di cunglume(r)èi. A diresiùn de sti söi a l'è a mèxima ch'a se tröva in sciu [[Cou de Santa Cruxe|Câu de Santa Crûxe]], de dunde, de prubabile, l'ìsu(r)a a se sa(r)ea destacâ. Cun tütte e unde ch'e g'han picàu, e còste de meridiùn e de levante, ciü esposte, e sun vegnüe quelle cu'e rive ciü âte grassie a l'erusiùn e lì, au dì d'ancöi, u se tröva e ciü culònie de [[Ochin de mâ|uchìn de mâ]]<ref name=":0" />. == Sto(r)ia == A riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a a l'è stèta inandiâ cu'a lezze da Regiùn nüme(r)u 11 du 26 d'arvì du [[1989]]<ref>{{Çitta publicaçión|url=https://web.archive.org/web/20070627025720/http://www.regione.liguria.it/leggi/docs/19890011.htm|tìtolo=Legge Regionale N. 11 del 26 04 1989 Liguria|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|revìsta=Bollettino Ufficiale Regionale|nùmero=7|dæta=10 mazzu 1989}}</ref>, pe' cangià de clascificasiùn cu'a lezze regiunâle n° 12 du [[1995]]. L'ente ch'u a gestisce u l'è u cumün d'[[Arbenga]], dund'u se tröva tüttu u sò terito(r)iu. U gh'è u prugettu de prutezze ascì u mâ a l'in gì(r)u de L'Ìsu(r)a, che pe'u mumèntu u fa parte numma che du [[Scitu d'Interesse Cumünita(r)iu]] ch'u cröve e ègue fra u [[Santa Crûxe - L'Ìsu(r)a - Câu da Lêna|Câu de Santa Crûxe, L'Ìsu(r)a e u Câu da Lêna]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=44552:riserva-isola-gallinara.pdf|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|p=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>. Du mese de mazzu du [[2014]], int[[U Furtìn (Arbenga)|u Furtìn]] aa Ma(r)ìna, u s'è inaugü(r)àu ina mustra multimediâle fissa dedicâ aa riserva de L'Ìsu(r)a, cun quattru pustasiùi ch'e metten in mustra u scitu, a sò natü(r)a e a sò sto(r)ia<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/centro-multimediale-riserva-isola-gallinara.htm|tìtolo="Riserva Isola Gallinara" - Immersione virtuale nei fondali dell'Isola|outô=Cumün d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>. == Natü(r)a == U terito(r)iu da riserva u dà de prutesiùn a növe-dêxe categu(r)ìe de ambiènti dife(r)ènti che, pe' còdice d'ina diretìva de l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], i sun<ref>{{Çitta web|url=https://download.mase.gov.it/Natura2000/Trasmissione%20CE_dicembre2025/schede_mappe/Liguria/ZSC_schede/Site_IT1324908.pdf|tìtolo=Isola Gallinara (IT1324908 - SCI)|outô=Natura 2000|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/info/repertoriocartografico/siraBiodiversitaStazioni_Dettagli_pubblico.asp?stazione=43977|tìtolo=3.1.1. Habitat da carta Habitat 2006 - Stazione: 43977|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>: * 1170 - Barie(r)e de cu(r)alli: 0,7&nbsp;ha * 1210 - Ciante perenni di depôxiti de frâne: 0,1&nbsp;ha * 1240 - Rive a ciungiu in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] cun qualitè endemiche de ''[[Limonium]]'': 1,82&nbsp;ha * 5320 - Furmasiùi basse de ''Euphorbia'' vixìne a precipissi: 0,1&nbsp;ha * 5330 - Maccia termu-mediteranea e pre-desertica: 1,26&nbsp;ha * 6220 - Pseudu-steppa cun èrbe perenni e nù da Thero-Brachypodietea: 0,1&nbsp;ha * 8210 - Rive de prìe de carcâ cun ciante casmofìtiche: 1&nbsp;ha * 8310 - Gròtte serèi au pübbricu: 0,001&nbsp;ha * 8330 - Gròtte de mâ in parte o du tüttu sutt'ègua: 2 (n°) * 9340 - Bòschi de ''[[Èrxo|Quercus ilex]]'' (èrxi) e de ''[[Quercus rotundifolia]]'': 2,33&nbsp;ha === Parte de tèra === L'Ìsu(r)a, scibèn che inti seculi a secce stèta de lungu frequentâ da l'òmmu, a l'ha cunservàu bèn u sò ambiènte au stàttu de natü(r)a. Pe'e [[Plantae|ciante]], u se ne pò truvà tante qualitè dife(r)ènti, misse insemme inti ambiènti da maccia de ''[[Euphorbia]]'' e da maccia "âta" de [[Èrxo|èrxi]]. U se pò truvà i ciü tanti custi da [[maccia mediteranea]] cumme l'[[Armugnìn (Arbutus unedo)|armugnìn]], i [[galetti]], l'[[a(r)astra]], u [[lentiscu]] e u [[murtìn]], tütte ciante ch'e nu patiscen gua(r)i a sesia. De ciü, in sce L'Ìsu(r)a u ghe cresce quaxi 300 qualitè dife(r)ènti de sciu(r)e e, fra de ste lì, u se pò mensunà a [[Canpànula de Sann-a|campanula de Savuna]], ch'a se tröva numma inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] e ch'a l'è l'ünica cianta da Ligü(r)ia cunscide(r)â de primmu interesse de prutesiùn a livéllu eurupeu<ref name=":0" />. Dapöi, de interesse u gh'è e ciante ch'e se trövan in sce rive a ciungiu in sciu mâ, de qualitè ch'e crescen numma che inte di pòsti du gene(r)e facièi in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], pe' êsse bagnèi da l'[[aerosol]] du mâ. Fra de ste ciante, cumme u [[fenuggiu ma(r)ìn]], u tröva de repa(r)u [[Lümassa|lümasse]], [[Babòllu|babòlli]] e [[Brigu(r)etta|brigu(r)ette]], ciü che di uxelli cumme i [[Ochin de mâ|uchìn de mâ]], ch'i ghe fan u nìu au puntu d'êsse üna de sò culònie ciü impurtanti inta regiùn<ref name=":0" />. Intu detaju, in sce L'Ìsu(r)a u se gh'è truvàu bèn 38 qualitè d'uxelli prutetti inte tütta Eurôpa<ref name=":1" />. === Parte de mâ === U mâ a l'in gì(r)u de L'Ìsu(r)a u se mantegne ancù ciütòstu bèn, pe' tantu ch'u l'è distante dae ativitè de l'òmmu, e sutt'ègua u se pò truvà di ambiènti bèn dife(r)ènti. Ai pèi du Sciusciaû e da Farcuna(r)a, dunde e rive e se caccian a ciungiu intu mâ, u gh'è i ambiènti tipichi di fundi de prìe, mèntre dae âtre parte u fundu du mâ u l'è de gè(r)a e a(r)ena o ancù de prài de ''[[Posidonia oceanica]]'' e de ''[[Cymodocea nodosa]]''. Fra i ambiènti ciü ricchi u gh'è pròpiu i prài de ''Posidonia'', prutetti da 'na Diretìva Cumünita(r)ia, ch'i sun ina funte de biumassa, de uscigenu e de energìa fina pe'i âtri ecuscistemi, ciü che avêghe a funsiùn de tegnì u fundu, de prutezze a còsta da l'erusiùn e ancù de êsse in segnu bun da qualitè de l'ègua<ref name=":0" />. Pe' du restu, inti primmi mêtri sutt'au livéllu du mâ u ghe cresce e [[A(r)ega|a(r)eghe]] ch'e g'han de besögnu de ciü lüxe du sû, tantu [[a(r)eghe verdi|verdi]] (''Chlorophyta'') che [[A(r)eghe brüne|brüne]] (''Phaeophyceae''), dund'u gh'è tanti [[pesci]], [[crustacei]], [[musculi]] e âtre béstie. Ciü bassu u gh'è di pupulamènti de a(r)eghe "sciàfile", ch'e prefe(r)iscen mênu lüxe: ciü che de quelle verdi e brüne, u se tröva de specie de [[a(r)eghe russe]] (''Rhodophyta''), cumpagnèi turna da tante qualitè de béstie. A l'ürtimu, ancù ciü a fundu, u se tröva de culònie de [[cu(r)alli]], ch'e crescen in sce di fundi de prìe, cun pôca lüxe, fra i 25 e i 200 mêtri de prufunditè. Tra e ciante ch'e sun bune a fissà u [[carbunàu de calciu]] u gh'è tante qualitè de a(r)eghe russe mèntre, tra e béstie, u se pò regurdà e [[Gurgonie|gurgònie]], i ''[[Paramuricea]]'', i ''[[Madrepora]]'' e de [[spügne]] de tanti cu(r)ûi<ref name=":0" />. == Nòtte == <references /> == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}} * {{Çitta web|url=https://www.protectedplanet.net/162011?site_pid=162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}} * {{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic46/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}} * {{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/par.php|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}} * {{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|outô=[[Pruvincia de Sann-a|Pruvinsa de Savuna]]|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Àree protètte da Ligùria]] 3awziyw4uaacgzl1pl3r7aj11uan3j4 0 32883 273598 273159 2026-08-27T19:01:16Z N.Longo 12052 e 273598 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{La}} ''Regio IX'' |StileTitoloInt = background:#e9967a |StileGruppo = background:#e9967a |Gruppo10 = Dèti aministratìvi |Nome14 = Lengue parlèi |Valore14 = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] |Nome18 = Dipendènte da |Valore18 = [[Impêo Roman|Impe(r)u Rumàn]] |Nome36 = Nasciùn |Valore36 = Primma du [[14|14 d.C.]] |Nome37 = Causa |Valore37 = Rifurma de l'[[Aogusto|Augüstu]] |Nome38 = Fìn |Valore38 = [[III secolo|III seculu]] |Nome39 = Causa |Valore39 = Rifurma du [[Diocletianus]] |GruppoOpzionale90 = Evulusiùn stò(r)ica |Nome91 = Presedüu da |Valore91 = ''[[Gallia Cisalpina]]'' |Nome92 = Seguìu da |Valore92 = ''[[Alpes Cottiae]]''<br />''[[Aemilia et Liguria]]'' |Nome93 = Au(r)a parte de |Valore93 = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Fransa]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Monaco.svg}} [[Principatu de Mu̍negu|Munegu]] }} A '''''Regio IX''''' a l'é(r)a üna de [[Regioìn romànn-e de l'Itàlia|unze regiùi]] ch'e spartivan l'[[Italia romànn-a|''Italia'' rumâna]] ai tèmpi de l'[[Aogusto|Augüstu]]. == Geugrafìa == [[Immaggine:Regio IX Liguria map.svg|miniatura|Mappa da ''Regio IX Liguria''|sinistra]] U terito(r)iu da ''Regio IX'' u cruviva tütta a [[Rivêa|Rive(r)a]] dau [[sciümme Va(r)u]], pôcu ciü a punènte de ''[[Nicaea]]'' ([[Nissa]]), fina aa bucca du ''Macra'' (u [[Magra]])<ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|V, 2,5|tìtolo=Gheographiká}}</ref> a levante, pe' 211 mija inte tüttu<ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|III, 49|tìtolo=Naturalis Historia}}</ref>. Partèndu da punènte, dau [[sciümme Va(r)u]], u [[Pliniu u Veggiu]] u cunta che in sciu mâ u se truvava ''Nicaea'', u sciümme ''Palo'' (u [[Sciümme Pavajùn|Pavajùn]]) e a sitè di [[Vediantii]], ''Cemenelo'' ([[Cimiez]]), pe' rivà dunca au ''[[portus Herculis Monoeci]]'', d'ancöi [[Principatu de Mu̍negu|Munegu]]. Fra e gènte lìgü(r)i ch'e staxevan intu terito(r)iu da ''Regio IX'' au de là de [[Arpi|Arpe]], u l'è mensunàu cumme e ciü impurtanti i [[Sallui]], i [[Deciates]] e i [[Oxubi]], ciü che i [[Veneni]], i [[Turri]], i [[Soti]], i [[Bagienni]], i [[Statielli]], i [[Binbelli]], i [[Maielli]], i [[Caburriates]], i [[Casmonates]] e i [[Velleiates]]<ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|III, 47|tìtolo=Naturalis Historia}}</ref>. Cun l'andà avanti pe'a Rive(r)a, u se scuntrava u sciümme ''Rutuba'' (a [[Röia]]), cu'a sitè de ''[[Album Intimilium]]'' ([[Ventemiglia|Vintimìa]]), e u sciümme ''Merula'' (de prubabile [[A Sènta]]), cu'a sitè de ''[[Albingaunum|Album Ingaunum]]'' ([[Arbenga]]). Ciü avanti u gh'é(r)a u ''[[Vada Sabatia|portus Vadorum Sabatium]]'' ([[Vuè|Vadu]]), u sciümme ''Porcifera'' (u [[Torénte Ponçéivia|Punseve(r)a]]), ''[[Genua]]'' ([[Zena]]), u ''fluvius Fertor'' (fòscia u [[Bezàgno|Besagnu]]) e ''[[portus Delphini]]'' ([[Portofin|Portufìn]]). A l'ürtimu, passàu ''[[Tigulia]]'', ciü a l'entrutèra, u se truvava ancù ''Segesta Tiguliorum'' ([[Sestri Levante]]), pe' rivà cuscì au ''flumen Macra'', ch'u marcava u cunfìn da Ligü(r)ia<ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|III, 48|tìtolo=Naturalis Historia}}</ref>, nu gua(r)i distante daa sitè de ''[[Luna]]'' ([[Luni|Lüni]]). Inte tère au de là di munti, inta ''Regio IX'' u gh'é(r)a ancù e ricche sitè de ''[[Libarna]]'', ''[[Derthona|Dertona]]'' ([[Tortonn-a|Turtûna]]), ''[[Iria]]'' ([[Voghera|Vughe(r)a]]), ''[[Vardacas]]'' ([[Casale Monferrato|Casâ Munferàu]]), ''[[Industria]]'' ([[Monteu da Po]]), ''[[Pollentia]]'' ([[Pollenzo|Pulènsu]]), ''[[Correa Potentia]]'' ([[Chieri]]), ''[[Foro Fulvi]]'' o ''Valentinum'' ([[Villa del Foro|Vìlla do Fo(r)u]]), ''[[Augusta Bagiennorum]]'' ([[Bene Vagienna|Bêne Vagienna]]), ''[[Alba Pompeia]]'' ([[Àrba (comùn)|Arba]]), ''[[Hasta]]'' ([[Asti]]) e ''[[Aquae Statiellae|Aquis Statiellorum]]'' ([[Acqui Terme|Acqui]])<ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|III, 49|tìtolo=Naturalis Historia}}</ref>. A l'in gì(r)u, a ''Regio IX'' a cunfinava a punènte cu'a pruvinsa de ''[[Alpes Maritimae]]'', a setentriùn cu'a pruvinsa de ''[[Alpes Cottiae]]'' e cu'a ''[[Regio XI Transpadana]]'', a levante cu'a ''[[Regio VIII Aemilia]]'' e a südest cu'a ''[[Regio VII Etruria]]''. Mèntre che, e ciü votte, i cunfìn de regiùi i l'é(r)an marchèi da quelli di ''[[municipium]]'' e de sitè ch'e gh'é(r)an drentu, inte quarche câxu i l'andaxevan apröu ai sciümmi, fètu ch'u capita pe'a ''Regio IX'' tantu cu'u [[Sciümme Pò|Pò]], a setentriùn, che cu'u [[Magra]], a levante<ref name=":0">{{Çitta|Lilli, 2004}}</ref>. == Sto(r)ia == === Fundasiùn === [[Immaggine:Regions of Augustan Italy.svg|miniatura|E unze regiùi cumm'e sun stète inandièi da l'[[Aogusto|Augüstu]]]] Alantu(r)a, u numme ufisiâle da regiùn u nu gh'axeva a zunta du titulu ''Liguria'', ch'u ne vegne daa pratica di studiusi mudèrni de ciamà e regiùi d'[[Aogusto|Augüstu]] segundu e gènte ch'e ghe staxevan. Defèti, e tère di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i]] e se spandevan, armenu inte di tèmpi ciü antighi, in sce 'na regiùn ciü grande de quella rumâna, dai tèrmi nu gua(r)i cè(r)i. A ògni moddu, de prubabile, a l'andaxeva a setentriùn fin'au [[Sciümme Po|Po]], versu levante a cunfinava cu'i ''[[Tyrrhenoi]]'', fòscia pe' mezzu de l'[[Sciümme Arnu|Arnu]], mèntre a punènte i Lìgü(r)i i staxevan fina in sciu [[Sciümme Ròdanu|Ròdanu]], a cuntattu cu'u mundu celticu e elenicu<ref>{{Çitta|Spadea & Mercando, 2004}}</ref>. A ''Regio IX'', cumme e âtre dêxe regiùi, a l'è stèta istituìa int'in ànnu scunusciüu pe' vuluntè de l'Augüstu, che de quelli tèmpi, pe' l'aministrasiùn du terito(r)iu, u l'axeva inandiàu ascì di distrêti pe' area de cumpetènsa di sò funsiuna(r)i. Presèmpiu, stu lì u l'é(r)a u câxu di senatûi indichèi dau ''princeps'' e numinèi pe' cunsürtu du [[Senâto romàn|Senàu]] e, ciü avanti, di [[Praetor|''praetor'']] e di ''[[equites]]'', bèn che a cumpetènsa di segundi a l'é(r)a estesa in sc'in distrêtu numma che quande i gh'axevan a ''cura viarum''<ref name=":0" />. In scia mane(r)a de spartì e regiùi, u pà che l'Augüstu u secce andètu apröu a di crite(r)i de etnìa e de pulitica, scibèn ch'u nu manche de ecesiùi cumm'u l'è stètu pe'a ''Regio IX'', dau terito(r)iu ciütòstu strenzüu da quellu dund'i staxevan i Lìgü(r)i. A ògni moddu, a funsiùn de ste regiùi a nu l'è ancù gua(r)i cè(r)a, bèn che de prubabile u gh'é(r)a a necesitè de creà de divixùi aministratìve ch'e vegnissen a taju pe'u catastru. Defèti, stu lì u serviva pe' rivà au cuntu du ''census'', scistema duve(r)àu inta rifurma de tasce spunciâ da l'Augüstu inte quelli ànni<ref name=":0" />. === Cangiamènti === A strutü(r)a aministratìva vusciüa da l'[[Aogusto|Augüstu]], cu'u passà du tèmpu, a l'ha mustràu u besögnu d'ina rifurma ch'a a cangesse, pe' tantu ch'e scangiavan e carateristiche suciâli, ecunòmiche e pulitiche de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u]]. A mancansa de curdinamèntu fra u pute(r)e de [[Romma|Rumma]] e quellu de pruvinse, tampì sutt'au [[Claudius]], quand'u l'è spa(r)ìu di magistrèi pe' l'&#8203;''Italia'' cumme i ''[[Quaestor|quaestores]]'', a l'axeva purtàu a afidâse ai vinculi de patrunàu e a ina gran autunumìa de aministrasiùi lucâli, sènsa de curdinamèntu cu'u guvèrnu centrâle de l'impe(r)u. Pe' sta raxùn lì, fina dau [[II secolo|II seculu]] u l'è cumensàu ina crixi ch'a l'ha purtàu aa creasiùn de di növi distrêti aministratìvi, ch'i l'han anticipàu e pruvinse du [[Diocletianus]]<ref name=":0" />. Tèmpu de l'[[Hadrianus]], insemme a l'istitusiùn de di növi funsiuna(r)i du [[Senâto romàn|Senàu]], a ''Regio IX'' a l'è finìa inte ün di quattru distrêti centrâli afidèi ai ''[[consulares]]'', de prubabile inte quellu ch'u cruviva u sèntru da penisu(r)a pe'a parte a punènte di [[Appennìn|Apenìn]]. Ai tèmpi du [[Marcus Aurelius]] a ''Liguria'', insemme a l'&#8203;''Aemilia'' e aa ''Flaminia'', a furmava ün di quattri distrêti afidèi a di ''[[Iuridicus|iuridici]]'' ma fòscia, zà aa fin du sò regnu, u gh'è stètu di cangi a stu distrêtu cu'u scangiâse da ''Flaminia'' cu'a ''Tuscia''. U [[Septimius Severus]] u l'ha tucàu turna a spartisiùn aministratìva pe' rivà a in scistema a sinque distrêti ch'u l'è restàu in vigû fina aa mitè du [[III secolo|III seculu]], quande l'&#8203;''Etruria'' a l'è stèta destacâ da ''Aemilia'' e ''Liguria''<ref name=":0" />. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|url=https://en.wikisource.org/wiki/la:Naturalis%20Historia|léngoa=LA|cid=Pliniu u Veggiu}} * {{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Γεωγραφικά [Gheographiká]|url=https://en.wikisource.org/wiki/el:%CE%93%CE%B5%CF%89%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B1|léngoa=EL|cid=Strabùn}} * {{Çitta lìbbro|outô=Manlio Lilli|tìtolo=Il Mondo dell'Archeologia|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/l-italia-romana-delle-regiones-introduzione_(Il-Mondo-dell'Archeologia)/|léngoa=IT|cid=Lilli, 2004|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|capìtolo=L'Italia romana delle Regiones. Introduzione|outô2=Liliana Mercando}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|tìtolo=Il Mondo dell'Archeologia|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/l-italia-romana-delle-regiones-regio-ix-liguria_(Il-Mondo-dell'Archeologia)/|léngoa=IT|cid=Spadea & Mercando, 2004|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|capìtolo=L'Italia romana delle Regiones. Regio IX Liguria|outô2=Liliana Mercando}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/regio-ix-augustea-liguria.html|tìtolo=IX REGIO AUGUSTEA - LIGURIA|léngoa=IT|vìxita=2026-06-17}} [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] q1x15fjhg0dkj2ulxk9m1f1yjp1kqtq 0 32952 273604 273253 2026-08-27T19:04:17Z N.Longo 12052 e 273604 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Torre della Paciotta, Albenga 06.jpg|miniatura|A tûre mi(r)â d'inta Ciàssa de l'Uspeâ]] A '''Tûre da Paciotta''' (''Torre della Paciotta'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), cunusciüa ascì cumme a '''Tûre da Ciò''' (''Torre della Ciò'' o ''del Ciò''), a l'è ina tûre d'Arbenga Veggia, faciâ in scia cruxe(r)a de Vìa Palèstru cu'a [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], in fàccia a dund'u finisce u Caruggiu du Lottu. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Tipo_ò_sia_Mappa_del_Monastero_di_san_Callocero_et_Casa_de_Chrispinani,_o_sia,_Ospedale,_e_case_più_vicine_ad_esso_Monastero_-_Albenga,_1756.jpg|sinistra|miniatura|G.D. Bagutti e A. Barella, ''Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero'', 1756. A tûre da Paciotta a se pò vegghe in bassu, in scia mancìna.]] A tûre da Paciotta a l'è üna de tûre d'[[Arbenga]] ch'u se ne sà de mênu, tantu da êsse mensunâ in moddu cè(r)u, sutt'a stu numme, numma che du [[1927]], int'in manuscritu du prève Leone Raimondi. Vellu, defèti, u l'ha scritu che in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]] u se ghe fàccia "a cà e a tûre da Paciotta, bèn cunservèi, che pe(r)ò a n'è scunusciüa a sto(r)ia"<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 82-83}}</ref>. Sta tûre a se pò vegghe in sc'in disegnu d'Arbenga mi(r)â da[[U Munte (Arbenga)|u Munte]], du [[XVIII secolo|Settesèntu]], e in sce mappe du [[Matê Vinzón|Vinzoni]], cumme pü(r)e a gh'é(r)a in scia pitü(r)a d'Arbenga de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus|Santa Ma(r)ìa in Fontibus]]. Pe' cuntra, a nu l'è mensunâ sutt'a stu numme ni inta lista du [[XVII secolo|Seisèntu]] inte l'archiviu [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] e mancu inti scriti, ciü mudèrni, du [[Giuseppe Cottalasso]], du [[Gerolamo Rossi]] e du [[Paolo Accame]], che de prubabile i a metten sutt'au numme di prupieta(r)i du Seisèntu, che pe(r)ò au dì d'ancöi i nu sun cunusciüi. Int'in bellu disegnu du [[1756]], a firma de Gio Dumenegu Bagutti e Antôgnu Barella, ch'u mustra a Ciàssa de l'Uspeâ e e custrusiùi ch'e se ghe faciavan, u se pò bèn vegghe u frunte da tûre vurtàu in scia ciàssa, dund'u l'è mustràu di barcùi ch'i nu curispunden cun quelli d'ancöi<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 83}}</ref>. U numme da tûre u g'ha de u(r)igine mudèrne: u ne vegne defèti da 'na dònna, dìta a Ciò e pöi a Paciotta, ch'a ghe staxeva versu a fin de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a sò nume(r)atta ch'a l'è passâ aa tûre pe' tantu che, de prubabile, fra e gènte d'Arbenga u nu l'é(r)a ciü duve(r)àu u veggiu numme de sta custrusiùn<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 84}}</ref>. A tûre da Paciotta a l'è vinculâ daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] fin dai 2 d'utubre du [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111151.pdf|tìtolo=Torre del Ciò - Decrêtu de vinculu|outô=Ministe(r)u de l'Edücasiùn Nasiunâle|dæta=2 utubre 1935|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="200" heights="200"> Albenga - Torre del Ciò - 2023-09-16 11-55-07 001.jpg|A faciâ in scia ciàssa, a punènte Torre della Paciotta, Albenga 09.jpg|A sò parte ciü âta, cu'i barcùi mü(r)èi Torre della Paciotta, Albenga 01.jpg|E mü(r)aje de levante e de meridiùn </gallery> A tûre a se tröva int'ina pusisiùn tòstu destacâ, ch'a domina in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]. A g'ha ina cianta a trapessiu, cu'e mü(r)aje de levante e de punènte ch'e mesü(r)an, rispetivamènte, 4 mêtri e 80 e 5 mêtri e 10, mèntre e due vurtèi a setentriùn e a meridiùn e sun larghe 7,50&nbsp;m e 7,20&nbsp;m, tantu ch'u se pènsa ciü a 'na cà-tûre che a 'na tûre in sènsu strêtu. U basamèntu u l'è fètu de prìe squadrèi ciütòstu picìne, misse inte de fì(r)e ch'e nu sun gua(r)i drìte e ch'e furman de unde. Fra 'na fi(r)a e l'âtra u sö de mate(r)iale u l'è ciütòstu spessu e, ciü in âtu, u se vegghe che e mü(r)aje de prìe e sun stète turna fète a imitasiùn da parte bassa, rumanica<ref name=":0" />. Intu frunte gi(r)àu in scia ciàssa u se pò vegghe, a dui mêtri dau livéllu du terén, in'avertü(r)a strêta ch'a se druviva intu basamèntu, au(r)a immü(r)â cun de prìe ch'e sun pa(r)eggie a quelle de stu tòccu de mü(r)aje, seràu in simma da 'n èrcu du genere dìtu "farcàu", fètu de trèi blòcchi d'a(r)ena(r)ia missi a cügnu<ref group="n.">Sta qualitè d'èrcu, int'Arbenga, a se tröva turna inta tûre da cà di Lengueja-Còsta, inta Cà di Siboni intu Caruggiu de l'Urmu e inta Cà di Fieschi Ricci intu Caruggiu da Ca(r)ènda.</ref>. St'avertü(r)a a gh'axeva da funsiunà cumme pòrte tantu che, ai sò pèi, u spòrze ancù due prìe ch'u gh'é(r)a rembàu in simma u balaû de legnu de dunde u s'intrava inta tûre. Da fiancu a sta pòrte, ciü tardi, u s'è duvèrtu in barcùn squadràu ch'u g'ha ina curnìxe intunacâ e tensüa de negru, a semejâse ae ciappe de lavagna<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 84-86}}</ref>. A parte bassa da tûre a l'è surmuntâ da 'na curnìxe, turna de prìa, ch'a spòrze de pôcu d'inte mü(r)aje, mèntre de d'âtu de sta lì i taccan i maùi, fèti d'ina pasta ciü cè(r)a che inte âtre tûre da sitè. Pe'u ciü i mesü(r)an 25 citti pe' sèi, ma u ghe n'è ascì da 29 pe' 6. Inte sta pursiùn u se druviva dui barcunetti, cu'u ciü bassu ch'u l'é(r)a surmuntàu da 'n èrcu a sestu pisüu furmàu da 'na fascia duggia de maùi, missi de drentu de còsta ciâna e de fö(r)a de còsta verticâle. Intu prufì de stu barcùn u se pò vegghe ancù in âtru èrcu, a sestu sbasciàu e pôcu ciü drentu du fì de mü(r)aje, ch'u u spartisce inte due parte. Ciü in âtu, in simma a 'na fascia de intonacu, u gh'é(r)a ancù in âtru barcunettu, da l'èrcu ch'u l'è in pôcu a amandu(r)a e fètu da 'na sula fascia de maùi missi pe' còsta, in verticâle<ref name=":1">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 86}}</ref>. U frunte vurtàu a setentriùn, faciàu in sce Vìa Palèstru, u mustra di elemènti ch'i ne vegnen da de etè dife(r)ènti. Au cian terén u se ghe tröva ina pòrte pe' intrà int'ina bütega e, in scia drìta, in barcùn immü(r)àu e intunacàu, tütti dui che, a ògni moddu, i sun stèti duvèrti inte di tèmpi mudèrni. I barcùi inti cièi de d'âtu i nu sun missi aa mitè da faciâ ma, in cangiu, i sun in linea cu'a lüxe du Caruggiu du Lottu. U ciü bassu u l'è stètu tucàu tròppu pe' sciurtìne a lezze e sò furme u(r)iginâli, mèntre u segundu u mustra ancù e spalìne, a ciappa e i atacchi de l'èrcu. St'èrcu u l'axeva ina fascia de maùi pe' còsta verticâle e üna pe' còsta ciâna, fòscia d'ina bifura ch'a gh'é(r)a au pòstu de barcùn retangulâre ch'u gh'è stètu muntàu de dòppu. A l'ürtimu, de d'âtu da fascia d'intonacu, u gh'è ancù in tersu barcùn, ch'u curispunde a quellu intu frunte de levante e che dunca u l'è fètu a munofura da l'èrcu in pôcu a amandu(r)a, seràu da 'na fascia de maùi a còsta verticâle. Inta parte ciü âta da tûre, ancöi duve(r)â cumme terassa, u se vegghe parte d'ina feritòia ch'a l'è stèta tajâ dau livéllu mudèrnu du tèitu<ref name=":1" />. E mü(r)aje gi(r)èi a punènte e a meridiùn e sun pe'u ciü rembèi ae cà e u se ne vegghe numma che a parte ciü âta. Quella a punènte a mustra u prufì d'in barcùn e d'ina feritòia, immü(r)èi, mèntre quella a meridiùn, che pe'u ciü a l'è cuèrta d'intonacu, a g'ha in barcunettu strêtu cun in simma in'avertü(r)a picìna svasâ<ref name=":1" />. De drentu, a tûre da Paciotta a l'è spartìa fra 'na bütega au cian terén e 'na cà au primmu e au segundu cian, mèntre dau tèrsu cian aa simma a l'ha cunservàu a sò strutü(r)a de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]. Pe'e mesü(r)e e u basamèntu, a tûre da Paciotta a l'è da cunscide(r)à fra e cà-tûre ciü antìghe da sitè, scibèn che e mesü(r)e di maùi e a presènsa de l'èrcu a amandu(r)a e portan a de âtre cunscide(r)asiùi. Pe' sti fèti, u l'è dunca prubabile che a tûre a secce ina custrusiùn du [[XIV secolo|Trexèntu]], fèta in sce fundasiùi d'ina tûre ciü antiga, du [[XII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 86-87}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=145-146|volùmme=Vul. 1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111151|tìtolo=Torre del Ciò|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Paciotta]] 101p9tgw787ck0b2ixoflcnldmpzqxi 0 33016 273594 272738 2026-08-27T18:59:54Z N.Longo 12052 e 273594 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Pigato 2009.png|miniatura|265x265px|In gottu de pigàu]] U '''pigàu''' (''pigato'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ina qualitè [[Liguria|ligü(r)e]] de vì giancu, tipicu d'[[Arbenga]] e de sò valè. == Storia == U pigàu u pìa u sò numme dae macce picìne ch'u tènde a fà i axinélli quande ch'i sun maü(r)i, dìte pròpiu e pighe<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.quattrocalici.it/vitigni/pigato/|tìtolo=Pigato|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.oliocarli.it/magazine/dettagli-di-bonta/vino-pigato-origine?srsltid=AfmBOop1i9LyCbRbtRQAZoUebNLgmy3P_uaaOvQJgn9KvGV8WGL1ccsg|tìtolo=Vino Pigato: origini e produzione|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda.php?codice=190|tìtolo=Pigato|outô=R. Carlone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref>, o, pe' cuntu de di âtri scrìti, dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''picatus'', che a ògni moddu u fa(r)ea turna de rife(r)imèntu ae macce ch'u mustra in scia pélle gianca<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Guaiti|tìtolo=Liguria - La grande cucina regionale italiana|ànno=2010|editô=Edizioni Gribaudo|léngoa=IT|p=23}}</ref><ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=I vitigni autoctoni del Gambero Rosso|url=https://www.google.com/books/edition/I_vitigni_autoctoni_del_Gambero_Rosso_20/0BpLaGIransC?gbpv=1&pg=PA54|ànno=2006|editô=Gambero Rosso|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=54|capìtolo=Pigato|ISBN=88-87180-91-1}}</ref>. Inte quarche pòstu vixìn a [[Arbenga]], cumme a[[U Sejô|u Se(r)iâ]], u l'è cunusciüu fina cu'u numme de "ruscese giancu", sènsa cunscide(r)â a cunfüxùn ch'a gh'è de spessu cu'u [[vermentìn]]<ref name=":2" />. U pà che e u(r)igine du pigàu i sa(r)ean inta [[Tesàggia|Tesaja]], in [[Grêcia|Grecia]], pe' rivà inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] inte di tèmpi antìghi o du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesèntu]], pe' mezzu da [[Spagna]] e da [[Corsega|Còrsica]]. Du [[1830]], grassie a l'arsiprève d'[[Utuê]], don Francesco Gagliolo, u n'è stètu repiàu a curtivasiùn che, a ògni moddu, u l'ha cumensàu a rivà in sci merchèi numma che du [[1950]], vendüu a 300 franchi da l'impresa du Rodolfo Gaggino<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ai 21 de setèmbre du [[1873]], inte l'ucaxùn d'ina mustra in [[Arbenga]] cu'i vì curtivèi intu [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sò sircunda(r)iu]], fra e üghe gianche ciü impurtanti u gh'é(r)a pròpiu u pigàu d'Arbenga, "ciamàu vermentìn inte [[Löa]]". Segundu e pulitiche d'alantu(r)a pe'e campagne, scicumme ch'u gh'é(r)a tante qualitè de pôca difuxùn, inte stu Cumissiu Agra(r)iu du sircunda(r)iu, fèti tütti i cunfrunti, u s'è cunsejàu che, pe'u giancu, u se metesse numma che u pigàu in Arbenga e a [[vaena]] a[[a Prìa]] e a [[Finô|Finâ]]. Ste va(r)ietè, defèti, e l'axevan ina resa ciü âta e i nu patìvan u pòrtu, da duve(r)à pe' trâghe survetüttu du [[Vin|vìn]] de tütti i giurni ciü che de fìn<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti della Giunta per la Inchiesta Agraria e sulle condizioni della classe agricola|url=https://www.google.com/books/edition/Atti_della_Giunta_per_la_Inchiesta_Agrar/_GNTb7W4PkoC?gbpv=1&pg=PA322|ànno=1883|editô=Forzani e C.|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=322|volùmme=vul. X}}</ref>. Tantu aa vista che, ancù de ciü, pe'a genetica, u pigàu u l'è cumpagnu strêtu du vermentìn, l'âtru vì a üga gianca ciü spantegàu inta Ligü(r)ia, tantu che pe'i stüddi ciü mudèrni u se pò cunscide(r)à u pigàu cumme in clône antìgu de st'âtra qualitè<ref>{{Çitta web|url=https://blog.vino.com/2018/08/14/grandi-vini-bianchi-del-nord-italia-riviera-ligure-di-ponente-pigato-doc/|tìtolo=Grandi vini bianchi del Nord Italia: Riviera Ligure di Ponente Pigato DOC|dæta=14 d'agustu du 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref>. == Prudüsiùn == [[Immaggine:Ortovero SV (22648).jpg|sinistra|miniatura|De vigne a [[Utuê]]]]U pigàu, stu(r)icamènte, i l'han missu de lungu inta [[Rivêa de Ponénte|Ligü(r)ia de punènte]] e, pe'u ciü, tra u mâ e e culìne inti cumüi d'[[Arbenga]], [[Utuê]], [[Arnascu]], [[Nöi|No(r)i]], [[Finô|Finâ]], [[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]] e [[U Duseu]]. Pe' stu fètu, u l'è ina va(r)ietè de rife(r)imèntu pe'a [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte|DOC Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte]], inte tütte e sò pursiùi d'Arbenga, de Finâ e d'Utuê. Inte tüttu u gh'è 250&nbsp;ha de vigne de pigàu<ref name=":0" />, cu'in vì che, daa töppia, u sciòrte a fà in sci 20-30 chilli d'üga o ancù de ciü<ref name=":2" />. Au de fö(r)a da Ligü(r)ia u nu se tröva gua(r)i de ciante de pigàu, cun pôche vigne fra a [[Toscann-a|Tuscâna]] e u Bassu [[Piemonte|Piemunte]] ma sènsa ch'e l'aggen ina funsiùn strutü(r)âle, au puntu ch'u l'è ün di vì ciü carateristichi e lighèi au sò terito(r)iu de tütta l'Italia<ref name=":0" />. Cumensàu u prucessu pe' rivà au vìn, u pigàu u pòrta a du mustu ch'u g'ha ina strutü(r)a bûna e ina cumpunènte arumatica bèn marcâ. De sòlitu u l'è missu inte butte d'asâ, dund'u ghe resta dai sinque ai sette mesi e pöi pe' trèi inte butìe, cuscì ch'u se mantegne frescu, sa(r)àu e cu'a sò identitè, ma u nu manca de versciùi cun di cürti passaggi ''sur lie'' o intu legnu pe' fâne muntà u vulümme e a cumplescitè. Pe'i sücche(r)i e i fenôli ch'u g'ha, u pigàu u pò passà fina inte de versciùi ciü strutü(r)èi, de media etè<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Carateristiche == === Cianta === U pigàu u l'è in vì ch'u bötta tantu verde e ch'u nu patisce gua(r)i u seccu e u ma(r)ìn, de cundisiùi tipiche de [[Fàscia (agricoltûa)|fasce]] da Ligü(r)ia. U prefe(r)isce di sciti pove(r)i, cun de prìe inta tèra, ch'i fassen passà bèn l'ègua, e u cangia de 'n pò e sò carateristiche s'u l'è purtàu inte di terén dife(r)ènti dai soi, dunde a ògni moddu u s'adatta ciütostu bèn. U tènde a patì u [[mà giancu]] mèntre u rexiste bèn aa [[perunospera]], ch'a tucca ciü i rappi che e föje, grassie aa pélle di axinélli ch'a l'è ciütostu spessa. I rappi i maü(r)an in sciu tardìu, cu'a vendegna ch'a cazze fra a fìn de setèmbre e i primmi d'utubre. A l'è tardìa ascì inti bötti, ch'i sun cacièi d'arvì, e intu pèrde e föje, che pe(r)ò e cruan primma che intu [[vermentìn]]<ref name=":0" /><ref name=":2" />. E föje de ste ciante e sun de media grandessa, in sciu reundu e in pôcu a punte, de mediu spesù e cun quarche bulla in simma, bèn che de mênu du vermentìn, ciü che avêghe di dènti regula(r)i. I axinélli i sun turna de media grandessa, tundi e daa pélle ch'a l'è spessa e cun tanta [[Pruina|pruìna]], de cu(r)û gianu-vèrde e pichetàu de pighe tipiche quandu ch'i sun maü(r)i. A purpa a nu manca de sciügu, cu'in prufì arumaticu fìn ma ch'u se fà cunusce e ch'u tènde au ''[[terroir]]'', tantu che u pigàu u l'è ün di gianchi de l'Italia a avêghene de ciü<ref name=":0" /><ref name=":2" />. === Vin === U [[Vin|vìn]] da pigàu u g'ha in cu(r)û gianu paja che de spessu u tènde au du(r)àu. A l'anastu u pòrta di udûi cumplessi de [[Màccia mediterània|maccia medite(r)anea]], [[Agrùmmi|agrümmi]], [[Pèrsego|perseghi]], güsti, sciu(r)e gianche e, de votte, fina de l'[[amê]] e di idrocarbü(r)i inte sò versciùi ciü stagiunèi. Au güstu u l'è savu(r)ìu, mine(r)âle, cun de l'aciditè bèn pa(r)egiâ e ina strutü(r)a pìna. U resta in bucca pe' du tèmpu, pe' finì cun du sa(r)àu tipicu di vìn da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref name=":0" />. == Üsu == A prudüsiùn da pigàu a finisce squaxi du tüttu intu vìn, pe' tantu che a sò üga a riva a di prêxi ciü âti s'a l'è vendüa pe' stu destìn<ref name=":2" />. Stu vìn u l'è mensunàu inte dife(r)ènti denuminasiùi prutette: defèti, u pò êsse duve(r)àu inta [[Denominaçión de Òrìgine Controlâ|DOC]] da [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte]], dund'u gh'è ricunusciüu fìn dau [[1988]], e, s'u gh'è zuntu l'indicasiùn da vigna, ascì pe'e trê suttudenuminasiùi d'[[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Arbenga|Arbenga]], da [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Rive(r)a de Sciu(r)e|Rive(r)a de Sciu(r)e]] e de [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Finâ|Finâ]], dund'u g'ha da êsse armenu u 95% du vìn p'avêghe u ricunuscimèntu. De ciü, u se tröva u pigàu fina inte due [[Indicaçión Giögràfica Tìpica|IGT]] de [[Terasse d'Impe(r)ia]] e de [[Colìnn-e de Zêna|Culìne de Zena]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Nòtte == <references /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda.php?codice=190|tìtolo=Pigato|outô=R. Carlone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Economîa da Ligùria]] [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] rcvhna0h97nov9s4fkgph0ib1pn00cf 0 33078 273585 272836 2026-08-27T18:52:28Z N.Longo 12052 e 273585 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Lucius Aemilius Paullus Macedonicus.png|miniatura|Ina stàttua de brunzu truvâ a [[Brindisi]], ch'u se credde ch'a mustre u Lucius Aemilius Paullus Macedonicus]] U '''Lucius Aemilius Paullus Macedonicus''' ('''Luciu Emiliu Paulu Macedònicu''', [[Romma|Rumma]], [[229 a.C.|229]]/[[228 a.C.|228 primma de Cristu]] - [[Romma|Rumma]], [[160 a.C.|160 primma de Cristu]]) u l'è stètu in puliticu e militâre [[Popolo roman|rumàn]], [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]] du [[182 a.C.|182]] e du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]]. ''[[Patricius]]'' da famìa di ''[[Gens Aemilia|Aemilii Paulli]]'', u l'ha cumensàu a sò ativitè pulitica au ciü tardi du [[195 a.C.|195 primma de Cristu]], cu'a càrega de ''[[quaestor]]''. Du [[192 a.C.|192 primma de Cristu]] u l'è vegnüu ''[[aediles]] curules'' e u l'è stètu numinàu cumme mèmbru du culêgiu di [[Augur|''auguria'']], mèntre du [[191 a.C.|191]] u l'ha cuèrtu a càrega de ''[[praetor]]'' e, inti dui ànni de dòppu, u l'è stètu guvernatû de l'[[Hispania Ulterior]]. Inte sta pruvinsa u l'ha batüu i ''[[Lusitani]]'', pe' pöi andà intu Levante in qualitè de ''[[legatus]]''. Du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]] u l'è stètu fra i prumutûi de acüse cuntr'au [[Gnaeus Manlius Vulso]]. Tèmpu ch'u l'è stètu cunsu(r)e pe'a primma vòtta, u Paullus u s'è scuntràu cuntr'ai [[Liguri Antighi|Ligü(r)i]] [[Ingauni]], cu'a sò vito(r)ia ch'a g'ha fètu ricunusce u ''[[triumphus]]''. De dòppu de st'impresa u l'ha mulàu pe' in pò cu'a pulitica, pe' dedicâse aa sò famìa, ma cu'a [[tersa guèra macedònica]] u l'è stètu turna elezüu cumme cunsu(r)e, pe'u fètu d'êsse in cumandante aspèrtu, e cuscì u l'è stètu mandàu inti [[Balcâni]]. Lì, nu gua(r)i da distante da [[Pidna]], u l'ha truvàu ina [[Batàggia de Pidna|gran vito(r)ia]], ch'a l'ha marcàu a fìn du [[Régno de Macedònia|regnu de Macedònia]]. Pe' sti me(r)iti u l'ha dunca risevüu in segundu triunfu e l'&#8203;''[[agnomen]]'' de "Macedonicus". Ciü avanti, du [[164 a.C.|164 primma de Cristu]], u Lucius Aemilius u l'è rivàu fina aa càrega de ''[[censor]]''. Ün di sò fìi u l'é(r)a u [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus]], ch'u l'è stètu in impurtante puliticu e militâre. A ògni moddu, scicumme che di quattru fìi numma che dui i sun vegnüi grandi e che tütti dui i sun stèti adutèi da de âtre famìe, u Paullus u l'è stètu l'ürtimu rapresentante pe'a sò ramma da ''gens Aemilia''. == Vitta == === U(r)igine === U Lucius Aemilius u faxeva parte da ''[[gens Aemilia]]'', cunscide(r)â dai autûi d'alantu(r)a cumme üna de famìe [[Patricius|patrissie]] ciü antìghe de [[Romma|Rumma]]<ref name=":0">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 2}}</ref>, tantu che üna de dixöttu ''[[tribus]]'' ciü antìghe a piava u numme pròpiu da sta pa(r)entèlla lì<ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_545?Big Aemilius]'', col. 543}}</ref>. E sò u(r)igine e l'é(r)an fète remuntà fina au [[Pitagora|Pitagu(r)a]]<ref name=":0" /> o au segundu ré de Rumma, u [[Numa Pompilius]], insemme ae scciatte di ''[[Gens Pinarii|Pinarii]]'', di ''[[Gens Pomponia|Pomponii]]'' e di ''[[Gens Calpurnia|Calpurnii]]''<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_Numa_Pompilius Numa Pompilius]'', 8}}</ref>. In'âtra sto(r)ia da tradisiùn, cuntâ dau [[Plutàrco|Plütarcu]], a vu(r)ea pe' cuntru in'u(r)igine inte l'Emilia, a fìa de l'[[Enea]] e da [[Lavinia (mitologîa)|Lavinia]], ciü che ma(r)e du [[Ròmolo|Ròmulu]], u fundatû de Rumma [[Ròmolo e Rémmo|pe'a sò legènda]], da parte du [[Marte (divinitæ)|Marte]]<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_Romulus Romulus]'', 2}}</ref><ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_545?Big Aemilius]'', col. 544}}</ref>. Pe' quant'u scrive u Plütarcu i mèmbri de scciatta i l'é(r)an marchèi daa sò "âta qualitè daa mu(r)âle, ch'i cü(r)avan de lungu sènsa mai stancâse"<ref name=":0" />. Intu [[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]] i ''Aemilii'' i l'han cuèrtu de spessu a càrega de [[Consul|cunsu(r)e]] e, inta stu(r)iugrafìa, inte quelli tèmpi i sun cunscide(r)èi cumme üna de scciatte ch'e mi(r)avan de pià u pute(r)e asulüu. E pa(r)entèlla amìghe di ''Aemilii'' e l'é(r)an quelle di ''[[Gens Livia|Livii]]'', di ''[[Gens Servilia|Servilii]]'', di ''[[Gens Papiria|Papirii]]'', di ''[[Cornelii Scipiones]]'', di ''[[Gensa Veturia|Veturii]]'' e di ''[[Gens Licinia|Licinii]]''<ref>{{Çitta|Shifman, 1981|p. 18}}</ref>. U ''[[cognomen]]'' Paullus (Paulu) u vö dì "bassu"<ref name=":15">{{Çitta|Fedorova, 1982|p. 88}}</ref>. U nònnu du Lucius u l'é(r)a u [[Marcus Aemilius Paullus (cunsu(r)e du 255 a.C.)|Marcus Aemilius Paullus]], cunsu(r)e du [[255 a.C.|255 primma de Cristu]] ch'u s'è batüu cuntr'ai cartaginesi tèmpu de [[Prìmma goæra pùnica|primma guèra pünica]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_581?Big Aemilius 118]'', col. 581}}</ref>, mèntre sò pa(r)e, u [[Lucius Aemilius Paullus (cunsu(r)e du 219 a.C.)|Lucius Aemilius Paullus]], u l'è stètu cunsu(r)e du [[219 a.C.|219]] e du [[216 a.C.|216 primma de Cristu]], cumandante inta [[Segónda goæra ilìrica|segunda guèra ili(r)ica]] e finìu massàu inta [[Batàggia de Cànne|bataja de Canne]]. E funte e parlan ancù d'ina sö du Lucius u zuenu, l'[[Aemilia Tertia]], ch'a s'è ma(r)iâ cu'u [[Publius Cornelius Scipio Africanus]]<ref>{{Çitta|Polýbios|[https://en.wikisource.org/wiki/The_Histories_(Paton_translation)/Book_XXXII#2 XXXII], 12}}</ref><ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 57. 6.}}</ref><ref>{{Çitta|Valerius Maximus|VI, 7, 1-3}}</ref>. U se pènsa che u Lucius Aemilius u l'avesse ascì in frè, adutàu dau [[Marcus Livius Salinator]] pe' vegnì u primmu di ''[[Livii Drusi]]''<ref>{{Çitta|Münzer, 1920|p. 236}}</ref>. A ògni moddu, pe' in'âtra versciùn, u [[Marcus Livius Drusus|Marcus Livius Aemilianus]] u sa(r)ea stètu u fìu du [[Manius Aemilius Numida]], da ramma di ''[[Aemilii Lepidi]]''<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|pp. 64, 66}}</ref>. === Zuentù === U nu se sà de precisu l'ànnu quand'u l'è nasciüu u Lucius Aemilius, cu'u cuntu ch'u l'è fètu ciü difissile dau mumèntu da primma elesiùn du Paullus a cunsu(r)e, ch'a l'è stèta primma da pruclamasiùn da ''[[Lex Villia annalis]]'', ch'a l'axeva missu di limiti a l'etè de sèrti magistrèi. A ògni moddu, u nu pò êsse nasciüu de dòppu du [[215 a.C.|215 primma de Cristu]], scicumme che sò pa(r)e u l'è mòrtu ai 2 d'agustu du [[216 a.C.|216 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 42}}</ref>. Pe' quant'u scrive u [[Marcus Tullius Cicero]], u Lucius Aemilius u l'ha scampàu fìn a vegnì veggiu<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|61|Cato maior de senectute|tìtolo=Cato maior de senectute}}</ref>, e du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]] u l'axeva i stessi ànni du [[Marcus Licinius Crassus]], mèmbru du [[primmu triumvi(r)àu]], aa fìn du [[55 a.C.|55 primma de Cristu]] (e dunca 59 o 60 ànni)<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|IV, 13, 2.|Epistulae ad Atticum|tìtolo=Epistulae ad Atticum}}</ref>. U [[Titus Livius]] u scrive che du 168 primma de Cristu u Paullus u l'é(r)a in scia setantêna<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 41. 1.}}</ref>, mèntre u [[Plütarcu]] u dixe che au tèmpu da sò segunda elesiùn a cunsu(r)e u l'é(r)a tòstu rivàu ai sciüscianta<ref name=":11">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 10}}</ref>. A partì da ste funte lì u se pènsa dunca che u Lucius Aemilius u secce nasciüu du [[229 a.C.|229]] o du [[228 a.C.|228 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 14, 42}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 131}}</ref>, tantu da êsse rivàu aa càrega ch'u l'é(r)a ciü o mênu d'öttu ànni ciü zuenu du [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus|Scipio Africanus]] e da mèxima etè du [[Titus Quinctius Flamininus]], cu'u sò ''[[cursus honorum]]'' che pe(r)ò u l'è stètu bèn ciü cumplicàu de quellu de sti dui<ref name=":1" />. U Lucius Aemilius u l'axeva duzze o trezz'ànni quand'u sò pa(r)e u l'è finìu massàu inta [[Batàggia de Cànne|bataja de Canne]], cu'a sò zuentù ch'a l'è stèta tüttu au tèmpu da [[Segónda goæra pùnica|segunda guèra pünica]]; u se sà ch'u l'è stètu numinàu cumme ''[[tribunus militum]]'' pe' trê votte<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://ancientrome.ru/art/artwork/img.htm?id=5804#in|tìtolo=CIL XI 1829|léngoa=RU, LA|vìxita=2026-07-30}}</ref> ma u nu se sà de precisu i ànni<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 14}}</ref>. Pe'u primmu passu du sò ''cursus honorum'' u l'è stètu inta [[Quaestor|questü(r)a]], mensunâ numma che inta sò elegìa<ref name=":2" />, cu'i studiusi ch'i l'han marcàu au ciü tardi a dàtta du [[195 a.C.|195 primma de Cristu]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 340}}</ref><ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 17}}</ref>. U Plütarcu u ne rife(r)isce che l'imprinsippiu du ''cursus honorum'' du Lucius Aemilius u nu l'è stètu quellu sòlitu d'in pastrissiu rumàn: vellu u nu tegnìva de discursi inti tribünâli e nu pruvava mancu a guagnâse i favû da plêbe cun di "salüi da amìxi e strenzèndu e man cun benevulènsa"<ref name=":0" />{{#tag:ref|De ciü, in sciu travaju du Lucius Aemilius Paullus in qualitè de ''[[augur]]'', u [[Plütarcu]] u scrive<ref name="Plütarcu10">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 10}}</ref>:{{Çitaçión|U faxeva tütti i sò travai cun aspetissia e metudu, sènsa êsse distrètu da quellu ch'u gh'intrava, sènsa lascià ninte e mancu zuntâne de növu, ma u questiunava de lungu cu'i sò culêghi de càrega fina pe'e trascü(r)anse ciü picìne, e u i cunvinseva che, scibèn che ai âtri u ghe paxesse che a divinitè a fusse clemènte e a perdunesse de fassile e trascü(r)anse de pôcu cuntu, pe'u Stàttu sta lege(r)essa e incü(r)ìa e l'é(r)an in pe(r)igu.}}|group=n.}}. A primma côsa da sò vitta ch'u se sà de precisu a dàtta a l'è quand'u l'ha piàu parte au culêgiu pe' fundà a culònia rumâna de ''Croto'' ([[Croton|Crutùn]]), inta [[Calabria]]<ref name=":3">{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 576}}</ref>, che u Titus Livius u mette du [[194 a.C.|194 primma de Cristu]]<ref name=":4">{{Çitta|Titus Livius|XXXIV. 45. 3-5.}}</ref>. I âtri dui ''[[Triumviratus|triumviri]]'', ch'i l'é(r)an stèti di ''[[Praetor|praetores]]'', i l'é(r)an u [[Gnaeus Octavius (praetor)|Gnaeus Octavius]] e u [[Gaius Laetorius (praetor)|Gaius Laetorius]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 345}}</ref>. Du [[193 a.C.|193]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 347}}</ref> o du [[192 a.C.|192 primma de Cristu]]<ref name=":3" /> u Paullus u l'ha cuèrtu a càrega de [[Aedilis|''aedilis'']] ''curulis'' e, pe'u Plütarcu, u l'ha guagnàu e elesiùi batèndu âtri duzze candidèi, cun "ciaschedün de sti lì, a quant'u se dixe, ch'u l'è stètu pöi cunsu(r)e"<ref name="Plütarcu10" />. U sò culêga u l'é(r)a in sò pa(r)ènte, u [[Marcus Aemilius Lepidus (cunsu(r)e du 187 a.C.)|Marcus Aemilius Lepidus]]. I dui ''Aemilii'' i l'han cuscì cundanàu tanti alevatûi, de prubabile pe' di abüsi in sce di terén pübbrichi ch'i l'é(r)an dèti a pixùn<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXV, nòtta 40}}</ref>, e, cun quellu ch'i n'axevan scössu, i l'han fètu ciü bellu u tempiu de [[Giove (divinitæ)|Giôve]] cun di scüddi indu(r)èi. De ciü, a quant'u scrive u Titus Livius, i l'axevan fètu frabicà ascì dui [[Pòrtego|pòrteghi]], l'ün sutt'aa pòrte di Trèi Binélli, tacandughe di magazìn in sciu [[Téivie|Teve(r)e]], e l'âtru daa ''[[Porta Fontinalis]]'' a l'atâ du [[Marte (divinitæ)|Marte]], in moddu che passandughe intu mezzu u se puxesse intrà intu ''[[Campus Martius]]''<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXV. 10. 11-12.}}</ref>. Cun sti sò intervènti cuntr'ai alevatûi de bestiamme, podâse che u Lucius Aemilius u l'avesse tucàu i interessi da nubiltè e dunca, segundu u studiusu Egon Flaig, u l'è pròpiu sta raxùn lì a mustrà e dificultè ch'u l'ave(r)ea scuntràu inta sò carie(r)a<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 131-132}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> Hispania 1a division provincial.svg|A spartisiùn da [[Penîzoa Ibérica|penisu(r)a ibe(r)ica]] fra l'&#8203;''[[Hispania Citerior]]'' e l'&#8203;''[[Hispania Ulterior]]'' du [[197 a.C.|197 primma de Cristu]] Bronce de Lascuta.png|Cupia disegnâ du "[[brunzu de Lascuta]]", cu'u decrêtu du ''proconsul'' Lucius Aemilius </gallery> I studiusi i fan remuntà au [[192 a.C.|192 primma de Cristu]] l'intrâ du Lucius Aemilius intu culêgiu religiusu di ''[[Augur|augures]]''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 352}}</ref>. Du [[191 a.C.|191 primma de Cristu]] u l'è vegnüu ''praetor'', cu'ün di sò culêghi ch'u l'é(r)a turna u Marcus Aemilius Lepidus<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 353}}</ref>. U Senàu u l'ha dètu au Paullus l'&#8203;''[[imperium]] [[Proconsul|proconsulare]]''<ref name=":5">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 132}}</ref> e u u l'ha mandàu inte növe pruvinse du punènte, inte l'&#8203;''[[Hispania Citerior]]'', dund'u l'é(r)a scciüpàu ina guèra cuntr'aa trebü di ''[[Lusitani]]''. Inta bataja de ''Lyco'' u Paullus u l'ha patìu ina gran scunfitta, cu'a sò armâ ch'a g'ha lasciàu seimilla caütti e ch'a nu l'è mancu sciurtìa a tegnì l'acampamèntu<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVII. 46. 7.}}</ref>. Sta növa a l'è rivâ a Rumma ciü o mênu quand'u [[Manius Acilius Glabrio (cunsu(r)e du 191 a.C.)|Manius Acilius Glabrio]] e festezava u sò triunfu e cuscì a l'ha ruinàu bèn l'a(r)ia, scicumme che inte quellu mumèntu u nu se pensava che a questiùn cu'i ''Lusitani'' a fusse tantu gròssa. De cunseguènsa, a nòmina du Lucius Aemilius a n'axeva patìu<ref name=":5" /> ma u gh'è stètu prulungàu au mèximu i pote(r)i<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 357}}</ref> e, inte l'ànnu de doppu, u l'ha batüu i desenemighi<ref name=":4" />. U Plütarcu u scrive che au Lucius Aemilius u se gh'é(r)a resu sènsa cumbatte bèn 250 sitè<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 4}}</ref> e, fina au dì d'ancöi, u n'è rivàu u testu d'in sò decrêtu, dund'u se lezze che i surdatti i l'axevan pruclamàu u sò cumandante cumme impe(r)atû: {{Çitaçión|Lucius Aemilius, fìu du Lucius, impe(r)atû, u l'ha decisu che i scciavi di abitanti de Hasta ch'i stan inta furtessa de Lascutana i seccen libe(r)èi. U l'ha cumandàu che sti lì i se tegnissen a tèra e a sitè che au dì d'ancöi a gh'apartegne, pe' tantu che stu fètu u sa(r)à gradìu au pòpulu rumàn e au Senàu. [Stu decrêtu] u l'è stètu emanàu inte l'acampamèntu duzze dì avanti de calènde de frevâ.|CIL II, 5041<ref>{{Çitta web|url=https://ancientrome.ru/epigr/e.htm?a=12|tìtolo=CIL II, 5041|léngoa=RU, LA|vìxita=2026-07-30}}</ref>|3=L(ucius) A<e=I>milius L(uci) f(ilius) inpeirator decreivit / utei quei Hastensium servei / in turri Lascutana habitarent / leiberei essent agrum oppidumqu(e) / quod ea tempestate posedis(s)ent / item possidere habereque / iuos(s)it dum pop(u)lus senatusque / Romanus vellet act(um) in castr{e}is / a(nte) d(iem) XII K(alendas) Febr(uarias)|lingua=LA}} Aa fìn, fra i cumandanti rumèi, u Lucius Aemilius u l'è stètu quellu ch'u l'ha purtàu a ciü vito(r)ie inte sta parte de guère cuntr'ai ''Lusitani''. A ògni moddu, e sò imprese e nu sun stète decisive, cun ste gènte che da alantu(r)a e l'han fètu de rexistènsa aa cunquista rumâna ancù pe' du bellu tèmpu<ref>{{Çitta|Tsirkin, 2011|p. 218}}</ref>. === Vulso e i frè Scipio === U Paullus u l'è turnàu a Rumma du [[189 a.C.|189 primma de Cristu]] e, passàu nu gua(r)i tèmpu, u l'è partìu pe'u Levante cumme mèmbru d'ina cumisciùn furmâ da dêxe ''[[Legates|legatii]]'', che fra i âtri a gh'axeva drentu i ''[[consularis]]'' [[Quintus Minucius Rufus]], [[Lucius Furius Purpureo]] e [[Quintus Minucius Thermus]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 363}}</ref>. A misciùn de sti ambasciatûi a l'é(r)a quella de firmà in tratàu de pâxe cun l'[[Antîoco III|Antìucu III]], batüu dai frè Scipio, e de ti(r)à sciü in növu urdine inte l'[[Anatòlia]]. Insemme au ''proconsul'' [[Gnaeus Manlius Vulso]], che inte l'Asia u cumandava a guèra cuntr'ai [[Galati]], i ''legatii'' i sun rivèi a firmà a pâxe cun stu ré a ''[[Apamea]]'', inta stè du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]], ch'u l'ha cunfermàu e cundisiùi du tratàu de primmu acôrdiu<ref name=":6">{{Çitta|Klebs, 1928|''[https://elexikon.ch/RE/XIV,1_1221?Big Manlius 91]'', col. 1220}}</ref>. L'Antìucu u gh'axeva dunca da reti(r)à i sò surdatti d'inte l'Anatòlia, smantelà tòstu tütta a sò flòtta e cunsegnà a Rumma tütti i sò elefanti da guèra, ciü che pagà in fòrte indenitè de 12.000 [[talénto (monæa)|talènti]] inte duzz'ànni. De ciü, e nâve de l'[[impe(r)u seleucide]] e nu puxevan ciü navegà a punènte di câi de [[Göksu|''Calycadnus'']] e de [[Sarpedon (Cilicia)|''Sarpedon'']]<ref>{{Çitta|Klimov, 2010|p. 93}}</ref>. [[Immaggine:Treaty_of_Apamea_it.png|miniatura|U terito(r)iu cuncessu a l'Antìucu aa fìn da guèra]] Pe'a ciü parte du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]], i ''legatii'' i l'han travajàu insemme au Vulso pe' marcà i növi cunfìn inte sta regiùn<ref name=":6" />. Intu detaju, l'[[Eumenes II|Eumenes de Pergamu]] u l'ha utegnüu tütte e tère de l'Antìucu inte l'[[Euròpa|Eurôpa]] cuscì cumme inta [[Mysia]], inta [[Phyrgia]], inta [[Lydia]] e inte l'[[Ionia]], ciü che parte de [[Caria]], [[Lycia]] e [[Pisidia]]; inte stu moddu lì u regnu de Pergamu u l'è vegnüu u stàttu ciü putènte de l'Anatòlia. Pe' cuntru, u l'è finìu a [[Rödi|Rôdi]] de tère inta Caria e inta Lycia<ref>{{Çitta|Klimov, 2010|pp. 93-94}}</ref>. De l'autünnu du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]] u Marcus Aemilius, insemme ai âtri ''legatii'' e ai surdatti du Vulso, u l'è dunca ciapàu a stradda pe' vegnì inderé. I rumèi i l'han passàu l'&#8203;''[[Hellespontus]]'' e traversàu a [[Tracia]]. Lì i l'han duvüu cumbatte cuntr'ae trebü du pòstu, ti(r)èi dae sto(r)ie in sciu gran malòppu che u Vulso u l'ave(r)ea piàu intu Levante, e, inte ün de sti scuntri, u l'è finìu massàu u Quintus Minucius Thermus. Quande ch'i sun rivèi a ''[[Apollonia]]'', inte l'[[Illiria|Illi(r)ia]], u l'é(r)a zà invernu e cuscì l'armâ a se gh'è fermâ: defèti, a traversâ pe' l'Italia de quella stagiùn a l'é(r)a cunscide(r)â in pe(r)ìgu tròppu grande<ref name=":7">{{Çitta|Klebs, 1928|''[https://elexikon.ch/RE/XIV,1_1221?Big Manlius 91]'', col. 1221}}</ref>. Rivàu a primma, u Vulso e i ''legatii'' i sun dunca sbarchèi a [[Brindisi|''Brindisium'']], pe' rivà a Rumma pe' tèra. Intu [[Ténpio de Bellona|tempiu de ''Bellona'']] u ''proconsul'' u l'ha dunca dètu cuntu au [[Senàu de Rumma|Senàu]] de sò vito(r)ie, pe' dumandâghe s'u l'ave(r)ea risevüu u ''[[triumphus]]''. Pe(r)ò, inte quellu mumèntu, a ciü parte di ''legatii'', cumpresu u Lucius Aemilius, a nu s'è dìta d'acôrdiu, scicumme ch'i u l'acüsavan d'avê vusciüu pià l'Antìucu in moddu cuntra(r)iu a l'acôrdiu ch'u gh'é(r)a, d'avê cumensàu a cumbatte cuntr'ai Galati sènsa d'ina dichia(r)asiùn furmâle de guèra e sènsa u permissu du Senàu, d'êssise cumpurtàu segundu l'interesse de Pergamu e de nu êsse sciurtìu a inandià ina difesa valida cuntr'ai ''[[Thraci]]'' mèntre che l'armâ a ne vegniva inderé<ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 69-70}}</ref>. Inte funte u se tröva i discursi de tütte due e parte, dunde, pe'a teu(r)ìa du [[Friedrich Münzer]]<ref name=":7" />, u ghe sa(r)ea fina di tòcchi de dichia(r)asiùi vè(r)e cumme, intu detaju, u discursu in scia definisiùn du Vulso cumme in "cunsu(r)e mercena(r)iu cun l'armâ rumâna"<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 45. 9.}}</ref>. E acüse cuntr'au Vulso e sun stète rembèi ascì dau [[Marcus Aemilius Lepidus]], ch'u l'é(r)a ün di cunsu(r)i de quellu ànnu. A ògni moddu, u Gnaeus Manlius u l'ha risevüu u sò ''triumphus''<ref name=":7" /> e sta côsa a l'è stèta ina scunfitta pulitica impurtante pe'u Paullus<ref name=":9">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 133}}</ref>. Cuscì, u l'è prestu cumensàu di prucessi cuntr'ai frè Scipio, cu'a stu(r)iugrafìa ch'a l'ha dètu amèntu aa puscibilitè d'in ligamme fra sti dui câxi. Du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]] u [[Quintus Poetillius Spurinus]], ''[[tribunus plebis]]'', u l'ha ciamàu au [[Lucius Cornelius Scipio Asiaticus]] de dà cuntu di 500 talènti ch'u l'axeva risevüu da l'Antìucu a titulu de tribütu<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVII. 45. 14.}}</ref><ref>{{Çitta|Aulus Gellius|IV, 18, 7}}</ref>. Segundu u [[Titus Livius]], u l'è pròpiu stu fètu ch'u l'ha purtàu vìa l'atensiùn gene(r)âle dau Vulso tantu da cunceddighe u ''triumphus''<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 50. 4.}}</ref>. U [[Polýbios]], pe' cuntru, u scrive che inta dumanda du Quintus Poetillius u ghe figü(r)ava bèn 3.000 talènti<ref>{{Çitta|Polýbios|XXIII, 14}}</ref>, ch'i cumprendevan dunca i 2.500 talènti dèti dau ré au Gnaeus Manlius<ref>{{Çitta|Scullard, 1970|p. 291}}</ref><ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|p. 68}}</ref>. Inta versciùn de sti fèti scrita dau [[Valerius Antias]] i ''legatii'', intu cursu du prucessu au Scipio Asiaticus, i l'han dumandàu de slargà e indagine<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 54. 6-7.}}</ref>, cu'in cè(r)u rife(r)imèntu ae ativitè du Vulso<ref name=":8">{{Çitta|Vasilyev, 2015|p. 230}}</ref>. A stu prupôxitu, inta stu(r)iugrafìa u s'è prupòstu a teu(r)ìa che i prucessi cuntr'ai frè Scipio i fussen cumensèi pròpiu cu'u câxu du Gnaeus Manlius: i ''legatii'', quande ch'i l'han capìu che cu'a sò primma acüsa i nu sa(r)ean sciurtìi a utegnì de cundanne pe'u Vulso, i l'ave(r)ean dunca purtàu a questiùn di "dinèi de l'Antìucu"<ref>{{Çitta|Kienast, 1954|p. 61}}</ref>. Scicumme che i sinque sesti de palanche cuntestèi i l'é(r)an finìi au Gnaeus Manlius, furmalmènte u l'é(r)a vellu a êsse curpìu dau ciü tantu de l'acüsa. Pe(r)ò, u [[Marcus Porcius Cato]] u l'ha duve(r)àu sta côsa pe' atacà u sò desenemigu puliticu ciü impurtante, u [[Publius Cornelius Scipio Africanus]], e stu fètu u l'ha ti(r)àu vìa l'atensiùn di [[Annalista|annalisti]] e de gènte d'alantu(r)a dau Vulso. Defèti, podâse che i stò(r)ichi i l'aggen levàu u persunaggiu du Gnaeus Manlius da tütta sta sto(r)ia, scicumme che a sò figü(r)a a nu l'é(r)a gua(r)i de interesse<ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 68-69}}</ref>. U l'è puscibile ch'u ghe fusse pròpiu u Cato de deré de quelli ch'i l'acüsavan u Vulso<ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 70-71}}</ref>. Pe' in âtru moddu de vegghe a questiùn, u Gnaeus Manlius u sa(r)ea stètu atacàu dau "partìu di Scipiones", ch'u ne faxeva parte ascì u Lucius Aemilius in qualitè de cügnàu du Scipio Africanus, cu'e acüse cuntr'ai frè Cornelii ch'e sa(r)ean dunca ina rispòsta du Senàu<ref name=":8" />. === Cunsu(r)e === De dòppu da càrega de ''[[praetor]]'', in nòbile rumàn, de sòlitu, u l'andexeva avanti pe'u sò ''[[cursus honorum]]'' cun quella de [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]]. U se sà che u Lucius Aemilius u l'axeva pruvàu ciü votte a rivà a sta magistratü(r)a, sènsa sciurtîghe. Intu cuntà e elesiùi du [[185 a.C.|185 primma de Cristu]], u [[Titus Livius]] u definisce u Paullus cumme "in candidàu aspèrtu, ch'u se sentìva d'avêghe tantu ciü dirittu aa càrega de cunsu(r)e scicumme ch'i nu ghe l'axevan dèta zà ina votta"<ref>{{Çitta|Titus Livius|XХХІХ. 32. 6.}}</ref>, bèn che l'ànnu da primma candidatü(r)a u nu secce cunusciüu<ref name=":9" />. Du 185 primma de Cristu i aversa(r)i de l'Aemilius i l'é(r)an âtri trèi patrissi: u [[Servius Sulpicius Galba (praetor du 187 a.C.)|Servius Sulpicius Galba]], u [[Quintus Fabius Labeo]] e u [[Publius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 184 a.C.)|Publius Claudius Pulcher]]. I candidèi daa plêbe i l'é(r)an trèi ma, a ògni moddu, fra de sti sette pulitichi numma che u Pulcher u piava parte ae elesiùi a cunsu(r)e pe'a primma votta, cu'a cuncu(r)ènsa che dunca a l'é(r)a bèn sentìa. U Lucius Aemilius u nu partiva da favu(r)ìu, pe' tantu ch'u se pensava a 'na vito(r)ia segü(r)a du Labeo, ma l'[[Appius Claudius Pulcher|Appius]], u frè du Publius Pulcher ciü che cunsu(r)e in càrega, u l'ha spunciàu in moddu ch'u guagnesse u sò candidàu<ref>{{Çitta|Titus Livius|XХХІХ. 32. 9-13.}}</ref>. Passàu in ànnu, u Lucius Aemilius u l'è stètu turna batüu inte elesiùi<ref>{{Çitta|Aurelius Victor|56, 1}}</ref>, sta votta cuntr'au Labeo, e numma che du [[182 a.C.|182 primma de Cristu]] u l'è dunca rivàu aa càrega de cunsu(r)e, cu'u sò culêga ch'u l'é(r)a u [[Gnaeus Baebius Tamphilus (cunsu(r)e)|Gnaeus Baebius Tamphilus]], plebêu<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 381}}</ref>. [[Immaggine:La Ligurie de Mercator 1576 bis.jpg|miniatura|A Ligü(r)ia antìga, tra i sciümmi [[Va(r)u]] e [[Magra]].|left]] Alantu(r)a, sènsa de surteggiu, tütti dui i cunsu(r)i i sun stèti mandèi a cumbatte inta [[Liguria|Ligü(r)ia]], cu'e sò campagne cuntr'ae [[Liguri Antighi|gènte Ligü(r)i]] ch'e l'han purtàu a de vito(r)ie, au puntu che u Senàu u l'ha cumandàu in'u(r)asiùn de ringrasiamèntu ch'a l'è andèta avanti pe' in giurnu intregu. U se sà che duimilla Ligü(r)i i s'é(r)an resi au ''proconsul'' da ''[[Gallia Cisalpina]]'', u [[Marcus Claudius Marcellus (cunsu(r)e du 183 a.C.)|Marcus Claudius Marcellus]], ma u Senàu u gh'axeva cumandàu de purtà pe'u primmu sta questiùn davanti ai cunsu(r)i<ref>{{Çitta|Titus Livius|XL. 16. 4-6.}}</ref>. E càreghe du Paullus e du Tamphilus e sun stète slunghèi ascì inte l'ànnu de dòppu. Zà in qualitè de ''proconsul''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 384}}</ref>, u Lucius Aemilius u l'é(r)a intràu intu terito(r)iu di [[Ingauni]], ch'i l'axevan dunca abrivàu l'acampamèntu rumàn ma, cu'in ataccu a surpresa, i surdatti du Paullus i l'han sciurtìu a batteli<ref>{{Çitta|Frontinus|III, 17, 2.}}</ref>, cu'a trebü che cuscì a l'ha finìu pe' rendise. Quande ch'u l'è turnàu a Rumma du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], pe'i sò me(r)iti u l'è stètu dunca cuncessu u ''[[triumphus]]'' au Paullus<ref name=":10">{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 577}}</ref>. A quant'u scrive u Plütarcu, u Lucius Aemilius u l'axeva "mustràu ciü votte a vöja cè(r)a de cruvì turna a càrega de cunsu(r)e" e ina votta u s'è ascì candidàu, ma u l'ha finìu pe' perde e elesiùi. De dòppu u l'ha mulàu cu'a pulitica, pe' dâse ae sò funsiùi de religiùn e pe' fà da mèstru ai sò fìi<ref name=":10" /><ref name=":21">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 6}}</ref>. Numma che du [[171 a.C.|171 primma de Cristu]] u l'è intràu int'ina cumisciùn ch'a purtava avanti de indagine in sce rübe(r)ìe cumpìe dai guvernatûi rumèi inte due Spagne, ch'a l'é(r)a furmâ dau Paullus ciü che dau [[Marcus Porcius Cato|Cato]], u [[Publius Cornelius Scipio Nasica (cunsu(r)e du 191 a.C.)|Publius Cornelius Scipio Nasica]] e u [[Gaius Sulpicius Gallus (cunsu(r)e du 166 a.C.)|Gaius Sulpicius Gallus]]. U Paullus e u Gallus i l'han dètu amèntu ae questiùi de l'&#8203;''[[HIspania Ulterior]]'', cu'e sò gènte ch'e l'axevan acüsàu u [[Marcus Matienus]] de di "crimini graviscimi". Stu lì u l'é(r)a pe(r)ò sciurtìu a scampâse a cundanna ciapandu a vìa de l'esiliu, e u gh'é(r)a di cèti ch'i daxevan a curpa de stu fètu aa pusisiùn di investigatûi<ref>{{Çitta|Titus Livius|ХLIII. 2.}}</ref>. === Tersa guèra macedònica === [[Immaggine:Aemilia 10 - 88001163.jpg|miniatura|In ''[[denarius]]'' rumàn du 62 primma de Cristu ch'u mustra a resa du ré [[Perseus de Macedònia|Perseus]]]] A carie(r)a pulitica du Lucius Aemilius a l'è turna repiê au tèmpu da [[tersa guèra macedònica]]. Inte sta guèra Rumma a nu l'ha sciurtìu pe' tantu tèmpu a rivà aa vito(r)ia: i cunsu(r)i [[Publius Licinius Crassus (cunsu(r)e du 171 a.C.)|Publius Licinius Crassus]], [[Aulus Hostilius Mancinus (cunsu(r)e)|Aulus Hostilius Mancinus]] e [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]] i s'é(r)an cumpurtèi sènsa gua(r)i de segü(r)essa, cun tanti disertûi inta sò armâ e u ré [[Perseus de Macedònia|Perseus]] ch'u puxeva cuntà de di növi aleèi<ref name=":12">{{Çitta|Shofman, 1963|II, 3, 3.}}</ref>. Inte stu quaddru lì, i rumèi i sercavan de mette in tésta a l'armâ in cumandante aspèrtu, "in òmmu acortu e aspèrtu inta cundisiùn de de grandi imprese". Pe' stu fètu u s'è dunca sernüu u Lucius Aemilius che, a quant'u scrive u Plütarcu, scibèn ch'u l'é(r)a in scia sciüsciantêna, u gh'axeva ancù fòrte e trugnu<ref name=":11" />. U Paullus u l'è stètu dunca numinàu cumme cunsu(r)e insemme au plebêu [[Gaius Licinius Crassus (cunsu(r)e)|Gaius Licinius Crassus]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 427}}</ref>. Cuscì u gh'è stètu afidàu, sènsa de surteggiu<ref name=":11" />, a [[Macedonia (provìnsa)|pruvinsa de ''Macedonia'']], e cuscì u l'ha prestu cumensàu a inandià a campagna decisiva<ref name=":10" />. A l'imprinsippiu du sò ànnu cumme cunsu(r)e u Lucius Aemilius u l'è dunca andètu inti Balcâni, dund'u l'ha piàu u cumandu au pòstu du Quintus Marcius Phylippus. Lì u l'ha rinfursàu a disciplìna inte l'armâ, rangiandune i prublemi cu'i rifurnimènti e purtandu e upe(r)asiùi militâri intu terito(r)iu di desenemighi<ref name=":12" />. [[Immaggine:Diorama Pydna.jpg|miniatura|Mudéllu da bataja de Pydna, cu'i rumèi ch'i s'infi(r)an fra i garbi inta falange|sinistra]] U Perseus u l'axeva blucàu a vìa ai rumèi da de fòrti pusisiùi da vixìn au [[Mónte Olìnpo|Munte Ulimpu]], ma u s'è descuèrtu ch'u gh'é(r)a numma che in zuvu pe' traversà a [[Perrhebia]] sènsa de guardie. U Lucius Aemilius u l'ha dunca mandàu in sci 5<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 35. 14.}}</ref> o 8<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 15}}</ref> milla surdatti ae spalle di desenemighi, cumandèi dau sò fìu grande, u [[Quintus Fabius Maximus Aemilianus]], e dau ma(r)ìu de sò nessa, u [[Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum]]. U ré, descuèrta sta manövra, u l'ha mandàu in'armâ de 12.000 òmmi sutt'au cumandu du Milo pe' pià u passu primma di rumèi, ma sti ürtimi i l'han guagnàu a bataja in scia simma. U Perseus u s'è dunca duvüu reti(r)â inte cianü(r)e da Macedònia, pe' scuntrâse lì cu'i rumèi nu gua(r)i da distante daa sitè de [[Pydna]] ai 22 de zügnu du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]]. Primma de bataja u gh'è stètu in'eclisse de lüna ch'a l'ha missu pu(r)a ai surdatti de tütte due e armè. Segundu u Cicero, u ''[[tribunus militum]]'' [[Gaius Sulpicius Galus]] u l'ave(r)ea carmàu i rumèi mustrandughe a natü(r)a de stu fenòmenu o, pe' de âtre funte, u l'axeva previstu l'eclisse e mustràu tüttu ai surdatti avanti ch'u capitesse<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 37. 5-8.}}</ref><ref>{{Çitta|Frontinus|I, 12, 8.}}</ref><ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|II, 53}}</ref>. I maceduni i l'é(r)an i ciü fòrti pe' nüme(r)u, cun 40.000 òmmi de fante(r)ìa e 4.000 de cavale(r)ìa, mèntre i rumèi i l'é(r)an inte 26.000. A tütte e mane(r)e, u Perseus u nu l'ha vusciüu cumensà sübitu a bataja, segü(r)u ch'i l'ave(r)ean atacàu pe'u primmu i rumèi, e ascì u Lucius Aemilius, daa sò parte, u spetava e manövre di desenemighi. E funte e ne dixen che i cumandanti ciü zueni, cumme u Nasica Corculum, i l'avessen pruvàu a cunvinse u cunsu(r)e a partì a l'ataccu, ma stu lì u l'ha cuntinuàu a spetà u scuntru<ref name=":16">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 17}}</ref><ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 36. 8-14.}}</ref>. Aa fìn, aa sei(r)a, a [[Falànge (militâre)|falange]] du Perseus a l'è partìa aa càrega, cumensandu a batte i rumèi. {{Çitaçión|A bataja a l'é(r)a zà cumensâ quande l'Aemilius u l'è rivàu e u l'ha visto che i maceduni da primma linea i l'é(r)an sciurtìi a ciantà e punte de sò sa(r)isse inti scüi di rumèi, tegninduse aa larga da purtâ de sò spè. Quande che pöi tütti i âtri maceduni, au segnâle, i l'han ti(r)àu vìa tütt'insemme i scüi daa spalla e, tegnindu e lance cu'e brasse destese, i l'han rexistìu cun fermessa a l'ataccu di rumèi, vellu u l'ha capìu bèn tütta a putènsa de sta furmasiùn serâ e armâ fòrte; u nu l'axeva mai vistu ninte de ciü spaventusu inte tütta a sò vutta e u l'ha pruvàu da pu(r)a e du smarimèntu; ciü avanti, nu de rè(r)u, u l'è turnàu cu'a mènte a quellu spetaculu e a l'imprensciùn ch'u gh'axeva lasciàu.|Plütarcu, ''Æmilius Paulus'', 19, 1-2.<ref name="Plütarcu19,1-2">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 19, 1-2}}</ref>}} I rumèi, bèn ch'i nu l'é(r)an scurìi, i sun stèti spuncièi inderé versu du sò acampamèntu e du munte Olocer. "Alantu(r)a l'Aemilius", a quant'u scrive u [[Poseidonios]], "u s'è strassàu a [[Tùnica|tünica]] mi(r)andu a quelli ch'i s'é(r)an reti(r)èi e de cumme a falange, cun de sa(r)isse spesse tütt'a l'in gì(r)u, a l'é(r)a fòrte cumme in acampamèntu, e cuscì fina i âtri rumèi i l'axevan persu a càrega"<ref name="Plütarcu19,1-2" />. A tütte e mane(r)e a situasiùn a l'ha cumensàu a cangià, cu'u terén ch'u s'é(r)a fètu mênu cianéllu e a lunga falange ch'a l'axeva cumensàu a druvìse inte di garbi, dunde u Lucius Aemilius u l'ha fètu intrà i sò ''[[Manipulus|manipula]]''. Inte stu moddu i rumèi i nu cumbattevan ciü cuntr'aa falange intrega, ma cuntr'a di sò tòcchi. Inte sta situasiùn e sa(r)isse, lunghe e pesanti, e nu l'axevan ciü de üsu e dunca, intu cumbatimèntu da vixìn, e spè di rumèi i l'han avüu a meju in sci maceduni. A bataja a l'è prestu vegnüa in maxéllu, ch'u se gh'è prestu zuntàu a flòtta rumâna, ch'a s'é(r)a vixinâ fina aa riva<ref name=":12" />. A fòrte cavale(r)ìa di maceduni, ch'a l'ave(r)ea pusciüu cangià l'exitu da bataja, a nu l'ha mai piàu parte au scuntru, e cuscì a vito(r)ia di rumèi a l'è stèta ancù ciü impurtante, cun 20.000 desenemighi massèi e âtri 11.000 ch'i sun finìi prexunèi<ref>{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 331}}</ref>. I rumèi, pe' cuntru, a quant'u scrive u Poseidonius i l'ave(r)ean truvàu numma che sèntu mòrti, mèntre pe' cuntu du Nasica i caütti i sa(r)ean stèti utanta<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 21}}</ref>. Batüu, u Perseus u nu l'ha ciü vusciüu andà avanti cu'a rexistènsa e u l'è scapàu in sce l'ìsu(r)a de [[Samothraki]], sutt'aa prutesiùn di pòsti sacri ch'i gh'é(r)an, ma pöi u l'ha decisu de rèndise au ''praetor'' [[Gnaeus Octavius (cunsu(r)e du 165 a.C.)|Gnaeus Octavius]], u cumandante da flòtta. Quande ch'u s'è incuntràu cu'u Paullus, u Perseus u l'é(r)a lì pe' inchinâse ma u cunsu(r)e u u l'ha ti(r)àu e u l'ha tratàu de lungu cun du rispettu<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Florus|I, 28, 10-11}}</ref>. A catü(r)a du ré a l'ha marcàu a fìn du regnu de Macedònia ma, a ògni moddu, l'armâ rumâna a se gh'è fermâ ancù pe' in ànnu, pe' tantu ch'u nu l'è stètu missu in pé in növu urdine<ref name=":13">{{Çitta|Trukhina, 1986|p. 117}}</ref><ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 137-138}}</ref>. Inte l'autünnu du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]] u Lucius Aemilius u l'è partìu insemme a sò fìu Publius pe' in viaggiu inta Grecia. Stu viaggiu u l'axeva pe'u ciü di fìn pulitichi: u cunsu(r)e u vuxeva asegü(r)âse che inte de cumünitè greghe u ghe fusse au pute(r)e de gènte daa parte du Rumma, insemme a schivà ch'u muntesse de vuxe cuntra(r)ie<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 138}}</ref>. Passandu pe'a [[Tesàggia|Tesaja]] i rumèi i sun rivèi a [[Delphi]], dunde u Paullus "u l'axeva vistu in'âta culònna de prìa gianca, ch'a l'ave(r)ea duvüu vegnì u fundamèntu d'ina stàttua d'ò(r)u du Perseus, e u l'ha cumandàu che in simma u ghe fusse missu a sò figü(r)a, dixèndu che i perdènti i g'han da lascià u pòstu a chi u guagna"<ref name=":14">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 28}}</ref>. Pöi i rumèi i l'han fètu vixita a l'[[Eubea]], [[Atene]], [[Corìnto|Curintu]], [[Sicyon]], e sitè de l'[[Argòlide]], [[Sparta]] e [[Ulimpia]]<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLV. 27-28}}</ref>. A [[Stàtoa de Zeus a Olìnpia|stàttua de Zeus a Ulimpia]], travaju du [[Phidias]]<ref name=":13" />, a l'axeva fètu ina gran impresciùn in sciu Paullus, ch'u l'ha dìta êsse du tüttu pa(r)eggia aa descrisiùn fèta da l'[[Omero|Ume(r)u]]<ref name=":14" />. L'ànnu de dòppu, du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]], u l'è rivàu inti Balcâni ina cumisciùn furmâ da dêxe ''legatii'', ch'a l'ha cunsegnàu au Lucius Aemilius, che alantu(r)a u l'axeva risevüu i pute(r)i de ''proconsul''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 433}}</ref>, e istrusiùi in sce cumme gestì a Macedònia cu'a fìn da guèra. Stu papê, ch'u l'è stètu apruvàu cumme növu statüu, u l'è stètu pruclamàu dau Paullus in ''[[Amphipolis]]''. U terito(r)iu u l'é(r)a stètu spartìu inte quattru repübbriche aristucratiche (''merida''), du tüttu destachèi l'üna da l'âtra, sènsa d'ina sò armâ e ch'e gh'axevan da pagà a Rumma a mitè di tribüti ch'i l'é(r)an ciamèi de primma. I abitanti de ciaschedüna de ste repübbriche i nu puxevan avêghe de prupietè inte âtre, fà di traffeghi cu'i furesti, vènde de fö(r)a de legne da custrusiùn o sfrütà e mine(r)e d'argèntu e d'ò(r)u<ref>{{Çitta|Shofman, 1963|II, 3, 4}}</ref><ref>{{Çitta|Kovalev, 2002|pp. 332-333}}</ref><ref>{{Çitta|Mommsen, 1997|3=p. 33}}</ref>. Cun l'andà apröu au mèximu prinsippiu, u l'è stètu inandiàu trê repübbriche inte l'[[Illiria|Illi(r)ia]], pe' tantu che u sò ré u s'é(r)a missu daa parte du Perseus. U pezzu u l'è pe(r)ò tucàu a l'[[Epiro|Epì(r)u]], cu'e sò gènte ch'e l'axevan rexistìu ciü che tütti a Rumma e dunca, pe' urdine du Senàu, u Lucius Aemilius u l'ha dètu ste tère ai sò surdatti perché e fussen sachezèi (pe'u Plütarcu u cunsu(r)e u se sa(r)ea cumpurtàu cuscì pe' urdine, ma sta manövra a l'andexeva cuntra aa sò natü(r)a<ref name=":17">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 29}}</ref>). Sentusinquantamilla persune de l'Epì(r)u e sun stète vendüe cumme scciavi e setanta paìsi i sun stètu deruchèi<ref name=":24">{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 332}}</ref>. De ciü, a grande trebü di Molossoi a l'è stèta catü(r)â du tüttu, pe' spa(r)ì du tüttu daa sto(r)ia. Sta regiùn a l'ha cuscì patìu tanti dànni ch'u gh'è vusciüu dui seculu pe' repiâse da sta manövra<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 140}}</ref>. === I ürtimi ànni === <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> Jean-François-Pierre Peyron 001.jpg|[[Jean-François-Pierre Peyron]], ''U ré Perseus da l'Aemilius Paullus'', [[1802]], [[Budapest]], [[Muzêo de Bèlle Àrte (Budapest)|Müseu de Belle Arte]] The Triumph of Aemilius Paulus MET DT11657.jpg|[[Carle Vernet]], ''U triumphus de l'Aemilius Paullus'', [[1789]], [[Neuva York|New York]], [[Metropolitan Museum of Art]] Triumph of Lucius Aemilius Paullus - Sala dei Trionfi - Palazzo dei Conservatori - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|[[Jacopo Ripanda]], ''U triumphus du Lucius Aemilius Paullus'', [[1508]] ca, [[Romma|Rumma]], Palàssiu di Cunservato(r)i </gallery> U Lucius Aemilius u l'è turnàu inte l'Italia du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]], pe' rivà a Rumma sciü pe'u [[Téivie|Teve(r)e]] in simma a 'na nâve reâle<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|V, 70|De finibus bonorum et malorum|tìtolo=De finibus bonorum et malorum}}</ref><ref name=":18">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 141}}</ref>. U Paullus u s'é(r)a purtàu apröu in grandiscimu malòppu, ma l'esercitu u nu l'è gua(r)i cuntèntu: u cumandante, defèti, u l'axeva cunservàu i teso(r)i du ré pe'e cascie du stàttu, mèntre u restu u nu l'axeva inrichìu gua(r)i i sò surdatti<ref name=":19">{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 578}}</ref>. Intu detaju, u sachezzu de tüttu l'Epi(r)u u l'axeva fètu guagnà numma che 11 ''[[Drachma|drachmae]]'' a tésta<ref name=":17" />. Pe' sta raxùn lì, l'armâ a nu vuxeva sustegnì u sò cumandante inta dumanda ch'u l'axeva fètu pe' utegnì u ''triumphus''. De sta côsa u se n'é(r)a prufitàu u ''tribunus militum'' da segunda legiùn de l'armâ du Paullus, u [[Servius Sulpicius Galba (cunsu(r)e du 144 a.C.)|Servius Sulpicius Galba]], che fòscia u se purtava apröu u resentimèntu de sò pa(r)e pe'u Lucius Aemilius<ref name=":20">{{Çitta|Klebs, 1931|''[https://elexikon.ch/RE/IVA,1_761?Big Sulpicius 58]'', col. 760}}</ref> e che dunca, inte l'asemblêa pupula(r)e, u l'ha pruvàu a cuntestà u dirittu du Paullus au ''triumphus''. Podâse ch'u ghe sa(r)ea fina sciurtìu ma u Lucius Aemilius u gh'axeva daa sò i senatûi de ciü nòmina<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLV. 35. 3-39. 20.}}</ref><ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 30, 2 - 31, 1}}</ref>: i scritûi antìghi i fan de mensiùn numma che d'ün, u [[Marcus Servilius Pulex Geminus]], ma u se pènsa che ascì u [[Marcus Porcius Cato Censorius|Marcus Porcius Cato]], cu'u [[Marcus Porcius Cato Licinianus|sò fìu]] ch'u l'é(r)a u zenne du Paullus, u se sa(r)ea missu daa parte du Lucius Aemilius. U l'è pròpiu inte st'ucaxùn che u Cato pu(r)ea avê dìtu u sò famusu discursu cuntr'au Galba, mensunàu da l'Aulus Gellius<ref name=":20" /><ref>{{Çitta|Gellius|I, 23, 1}}</ref>. Aa fìn, u dirittu au ''triumphus'' u l'è stètu cuncessu au Paullus<ref name=":18" /><ref name=":19" /> e, pe'u gran bundà du malòppu, l'acumpagnamèntu triunfâle u l'è andètu avanti pe' trèi dì, a l'imprinsippiu du mese de setèmbre du 167 primma de Cristu<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 142}}</ref>. A primma giurnâ u s'è purtàu in gì(r)u pe'e vìe de Rumma de stàttue e de pitü(r)e, a segunda de arme e de munêe d'argèntu e, a l'ürtimu, u tersu giurnu e gènte de Rumma e l'han vistu de munêe d'ò(r)u, di vâsi pregièi, de cu(r)une d'ò(r)u dète au Paullus dae cumünitè greghe, ciü che u ré Perseus cu'a sò famìa<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 32-33}}</ref><ref>{{Çitta|Florus|I, 28, 12-13}}</ref>. E richesse purtèi a Rumma dau Lucius Aemilius e l'é(r)an smesü(r)èi: dòppu du ''triumphus'' u l'ha dètu sèntu ''[[Denarius|denarii]]'' a ògni surdattu, duxèntu ai ''centuriones'' e trexèntu ai cavalie(r)i, cu'a cifra ciü âta che, fina a quellu mumèntu, i l'é(r)an stèti i 50 ''denarii'' a tésta distribuìi dau [[Quintus Fulvius Flaccus (cunsu(r)e du 179 a.C.)|Quintus Fulvius Flaccus]] du [[180 a.C.|180 primma de Cristu]]. Ciü che ste finanse e a quelle misse daa parte pe' fabricà in tempiu, u triunfatû u l'ha purtàu inte cascie du stàttu, numma che pe'e munêe, 30 miliùi de ''denarii''. Sti lì, insemme ai 600.000 ''denarii'' ch'i rivavan tütti i ànni a Rumma pe' tribütu daa Macedònia, i l'han permissu de levà a tascia diretta in sci sitadìn rumèi, i ''tributa'', pe' bèn 120 ànni<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 143-144}}</ref><ref name=":25">{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 333}}</ref>. A quant'u scrive u [[Valerius Maximus]], u Lucius Aemilius u l'axeva "estintu l'antìga puvertè eredita(r)ia de Rumma<ref>{{Çitta|Valerius Maximus|IV, 3, 8}}</ref>. De ciü, cumme unu(r)e speciâle, u Lucius Aemilius u l'ha risevüu l'&#8203;''agnomen'' de Macedonicus, "Macedònicu"<ref name=":15" />. Du [[164 a.C.|164 primma de Cristu]] u Lucius Aemilius u l'è rivàu au mascimu du sò ''cursus honorum'' cu'a càrega de ''[[censor]]'', spartìa insemme au [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]], plebêu ch'u l'é(r)a stètu in Macedònia sübitu primma du Paullus<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 439}}</ref>. I dui ''censores'' i l'han dunca inandiàu in [[Census|censimèntu]], ch'u l'ha fètu cuntà 337.452 sitadìn. Inti cunfrunti di senatûi e di ''[[equites]]'' i se sun cumpurtèi cun atensiùn: intu detaju, dau Senàu i n'han esclüsu numma che trèi mèmbri, mèntre che u [[Marcus Aemilius Lepidus (cunsu(r)e du 187 a.C.)|Marcus Aemilius Lepidus]] u l'è stètu numinàu ''[[Princeps senatus|princeps]]'' pe'a quarta votta<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 38}}</ref>. Aa fìn, u Lucius Aemilius u l'è mòrtu du [[160 a.C.|160 primma de Cristu]]. U se sà che pe'i zöghi fünebri inandièi dai sò fìi u l'è stètu missu in scena due òpere du [[Publius Terentius Afer|Terentius]]: ''Adelphoi'', "I frèi", mustrâ pe'a primma votta, e ''Hekyra'', "A söxu(r)a"<ref name=":19" />. I frèi i l'han finansiàu insemme i zöghi fünebri, scibèn ch'i l'é(r)an inandièi sutt'au numme du Quintus Fabius<ref name=":22">{{Çitta|Polýbios|XXXII, 14, 1-7}}</ref>. == Famìa == U Lucius Aemilius u s'è ma(r)iàu pe'a primma votta cu'a [[Papiria]], fìa du [[Gaius Papirius Maso]], cunsu(r)e du [[231 a.C.|231 primma de Cristu]], cu'a dàtta de stu ma(r)iezzu ch'a nu l'è cunusciüa<ref name=":1" />. A Papiria a g'ha dètu dui fìi e due fìe<ref name=":23">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 134}}</ref>. Üna de fìe a l'è andèta in spusa au [[Marcus Porcius Cato Licinianus]], u fìu ciü grande du [[Marcus Porcius Cato Censorius|Cato Censorius]], l'âtra au [[Quintus Aelius Tubero]], ch'u ne vegniva da 'na famìa de senatûi ma pòve(r)a<ref name=":19" /><ref name="Plütarcu5">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 5}}</ref>, fìu d'ün di dêxe ''legatii'' mandèi intu Levante ch'u n'axeva fètu parte ascì u Lucius Aemilius<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 135-136}}</ref>. {{Çitaçión|U gh'é(r)a sezze mèmbri da gens Aelia e tütti insemme i gh'axevan numma che ina casetta picìna e strêta; tütti i mangiavan grasse a 'n ünicu tuchetìn de tèra e i staxevan sutt'au mèximu tèitu, cu'e sò mujé e tanti fìi. Lì u ghe staxeva ascì a fìa de l'Aemilius, due votte cunsu(r)e e due votte triunfatû, ch'a viveva sènsa de vergögna pe'a mise(r)ìa du sò ma(r)ìu, ma mi(r)andune a sò perfesiùn mu(r)âle - raxùn e u(r)igine da sò puvertè.|Plütarcu, ''Æmilius Paulus'', 5<ref name="Plütarcu5" />}} Pe'u Plütarcu, u Lucius Aemilius u vuxeva ciü bèn ai sò fìi che ògni âtru rumàn. Passàu a sò primma càrega de cunsu(r)e, credènduse d'avê finìu cu'a carie(r)a inta pulitica, u Paullus u s'é(r)a dètu du tüttu aa famìa, mustrandu ai fìi in'edücasiùn ch'a nu l'é(r)a numma de stampu rumàn antìgu ma ascì gregu<ref name=":21" />. U l'ha lasciàu a Papiria, u se pènsa, au tèmpu du sò primmu ànnu cumme cunsu(r)e<ref name=":23" /> (zà u Plütarcu e nu saxeva e raxùi de sta sepa(r)asiùn<ref name="Plütarcu5" />) e intu mèximu periudu u s'è ma(r)iàu pe'a segunda votta, ch'a g'ha purtàu dui fìi: u primmu du [[181 a.C.|181]] e u segundu du [[179 a.C.|179 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 35}}</ref>. De ciü, e funte e parlan ancù de in'âtra fìa<ref name=":11" /><ref>{{Çitta|Valerius Maximus|I, 5, 3}}</ref>. U Lucius Aemilius u l'ha dèti i sò fìi ciü grandi in adusiùn a de âtre famìe patrissie, fòscia, u se pènsa, in gì(r)u au [[175 a.C.|175 primma de Cristu]]<ref name=":23" />. U primmu u l'è stètu adutàu dau [[Quintus Fabius Maximus (praetor)|Quintus Fabius Maximus]], de prubabile u nevu du [[Quintus Fabius Maximus Cunctator|Cunctator]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1909|''[https://elexikon.ch/RE/VI,2_1813?Big Fabius 115]'', coll. 1811-1812}}</ref>, pe' cangià de numme inte [[Quintus Fabius Maximus Aemilianus]], mèntre u segundu u l'è stètu piàu dau [[Publius Cornelius Scipio (augur)|Publius Cornelius Scipio]], u fìu du Scipio Africanus, pe' ciapà u numme de [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus]]. Inte stu moddu u Paullus u s'è ligàu strêtu a trê de famìe patrissie de ciü cuntu, i ''[[Gens Fabia|Fabii]]'', i ''[[Gens Cornelia|Cornelii]]'' e i ''[[Gens Servilia|Servilii]]'', pe' tantu che in âtru di fìi adutèi dau Quintus Fabius Maximus u l'é(r)a u fìu natü(r)âle du [[Gnaeus Servilius Caepio (cunsu(r)e du 169 a.C.)|Gnaeus Servilius Caepio]], cunsu(r)e du [[169 a.C.|169 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 135}}</ref>. Pe(r)ò, du 167 primma de Cristu u l'è mòrtu tütti dui i fìi picìn du Paullus, a l'etè de quatòrze e de duzz'ànni: l'ün u l'è mòrtu quarche di primma du ''triumphus'' cuntr'ai maceduni e l'âtru nu gua(r)i tèmpu de dòppu<ref>{{Çitta|Valerius Maximus|V, 10, 2}}</ref>. De cunseguènsa, u Lucius Aemilius u l'è stètu l'ürtimu rapresentante da ramma di ''Paulli''<ref>{{Çitta|Velleius Paterculus|I, 10, 3}}</ref>: defèti, pe' de raxùi scunusciüe, u nu l'ha piàu de fiöi in adusiùn cuscì da purtà avanti a sò pa(r)entèlla<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 144-145}}</ref>. Pe' testamèntu, u Paullus u l'ha spartìu u sò inte due mitè precise ai dui fìi ch'u gh'axeva ancù, cu'u dâghe sciüscianta [[Talentum|talènti]] a ciaschedün. U se sà che pe(r)ò u Scipio Aemilius u l'ha lasciàu a sò mitè au Maximus Aemilianus, cuscì ch'u ghe puxesse vegnì pa(r)eggiu pe' sustanse<ref name=":22" />. I nevi du Lucius Aemilius i l'é(r)an u [[Quintus Fabius Maximus Allobrogicus]], cunsu(r)e du [[122 a.C.|122 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1909|''[https://elexikon.ch/RE/VI,2_1793?Big Fabius 110]'', col. 1794}}</ref>, u [[Marcus Porcius Cato (cunsu(r)e du 118 a.C.)|Marcus]] e u [[Gaius Porcius Cato]], cunsu(r)i rispetivamènte du [[118 a.C.|118]] e du [[114 a.C.|114 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_105?Big Porcius 5]'', col. 105}}</ref><ref>{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_165?Big Porcius 10]'', col. 165}}</ref>, e u [[Quintus Aelius Tubero (stòico)|Quintus Aelius Tubero]], ''[[tribunus plebis]]'' e famusu [[Stoicìsmo|stòicu]] rumàn<ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_537?Big Aelius 155]'', col. 535}}</ref>. == Persunalitè == Inti scrìti u se parla de lungu bèn du Lucius Aemilius, ch'u l'axeva a nòmina de òmmu du tüttu unèstu<ref name=":24" />. Da ve(r)u patrissiu e sustenitû fedêle di valûi de l'antìga Rumma, u Paullus u nu l'ha mai sercàu d'intrà inte grassie du pòpulu, u l'é(r)a seve(r)u cu'i surdatti e u se mustrava carmu fina intu du(r)û, cumme quandu ch'u l'ha interàu i sò fìi. U s'é(r)a purtàu apröu de gran richesse dai Balcâni ma u nu l'ha lasciàu gua(r)i ai sò eredi; segundu e pa(r)olle du Cicero, vellu "u nu l'ha purtàu ninte a cà, mênu che a memo(r)ia eterna du sò numme"<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|II, 76|Cato maior de senectute|tìtolo=Cato maior de senectute}}</ref>. Fra e prupietè du ré Perseus, u Paullus u s'ha piàu numma che a bibliutêca<ref name=":26">{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 118]'', coll. 578-579}}</ref>. U [[Velleius Paterculus]] u parla du Lucius Aemilius cumme d'in òmmu "degnu de quelle lôde ch'u merita a mèxima vertü"<ref>{{Çitta|Velleius Paterculus|I, 9, 3}}</ref>. U [[Plütarcu]], inte sò ''Vitte paralêle'', u l'ha missu a cunfruntu a vitta du Lucius Aemilius cun quella du [[Timoleon]]. U stò(r)icu gregu u scrive che sti cumandanti i l'é(r)an cumpagni pe'u sò "moddu de pensà" e pe'a sò "furtüna": tütti dui i sun stèti de lungu furtünèi in guèra e i l'han batüu di guvernanti "ti(r)annichi" (tra i ti(r)anni l'autû u ghe mette ascì i ré de Macedònia). De ciü, tantu u Paullus che u Timoleon i se faxevan cunusce pe'a sò mu(r)âle<ref>{{Çitta|Averintsev, 1973|p. 220}}</ref>. Intu sò tratàu "Brutus", u Cicero u l'ha mensunàu u Lucius Aemilius inta lista di u(r)atûi ch'i l'han visciüu au tèmpu du Cato Censorius. Vellu u scrive: "Fina au Lucius Paullus, u pa(r)e de l'[[Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus|Africanus]], u nu l'é(r)a difissile de mantegnì cu'u sò parlâ a pròpia pusisiùn de primmu sitadìn"<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|80|Brutus|tìtolo=Brutus}}</ref>. Dae ''Vitte paralêle'' du Plütarcu u se descröve che u Paullus u l'é(r)a bèn aspèrtu ascì inte l'astrunumìa<ref name=":16" />. L'[[Elimar Klebs]], studiusu tedescu de l'antighitè, u scrive che intu persunaggiu du Lucius Aemilius e vertü de l'antìga Rumma e se faxevan ciü âte pe' l'edücasiùn elenica. U Paullus u l'é(r)a dü(r)u quand'u ghe n'é(r)a de besögnu pe'a sò càrega, ma inta vitta privâ u l'andexeva apröu a l'ümanitè elenica<ref name=":26" />. Dau puntu de vista de l'[[Egon Flaig]], e manövre du Paullus Macedonicus e sun l'esempiu tipicu d'ina "strategìa de famìa ma sciurtìa": di sò quattru fìi, u gh'è mòrtu zuenu pròpiu i dui ch'u l'axeva tegnüu inta sò famìa; in sò zenne u l'è mòrtu zuenu, muntàu cu'u sò ''cursus honorum'' numma che aa pretü(r)a, mèntre l'âtru u nu l'è mancu sciurtìu a cumensà ina carie(r)a pulitica<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 145}}</ref>. A vito(r)ia utegnüa dau Lucius Aemilius cuntr'aa [[Régno de Macedònia|Macedònia]] a l'ha avüu de cunseguènse bèn impurtanti: u l'è stètu batüu l'ürtimu stàttu putènte inta penìsu(r)a balcanica, cuscì che Rumma a l'ha pusciüu cunquistà tüttu u levante gregu. Au mèximu tèmpu, sta vito(r)ia a l'ha mustràu a fòrsa du "partìu di Scipiones", ch'u l'é(r)a cuntra(r)iu aa cunquista de tèra: a Macedònia a l'è stèta anessa a Rumma numma che dòppu d[[Quàrta Goæra Macédone|'in'âtra guèra]]<ref name=":25" />. A [[Batàggia de Pydna|bataja de Pydna]] a l'ha bèn mustràu i vantaggi du scistema di ''manipola'' rispettu aa falange<ref name=":12" />. A ògni moddu, in dabùn u se credde che u cuntribütu du Lucius Aemilius aa vito(r)ia inta tersa guèra macedune u nu secce stète gua(r)i impurtante: s'u fusse rivàu inti Balcâni in pò ciü tardi, u ré Perseus u sa(r)ea stètu batüu au mèximu dau [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]]<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 137}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == === Scriti antìghi === * {{Çitta lìbbro|outô=Plütarcu|tìtolo=Βίοι Παράλληλοι|ànno=II seculu a.C|léngoa=GRC|cid=Plütarcu}} * {{Çitta lìbbro|outô=Polýbios|tìtolo=Ἱστορίαι|ànno=II seculu a.C|léngoa=GRC|cid=Polýbios}} * {{Çitta lìbbro|outô=Velleius Paterculus|tìtolo=Historia Romana|url=https://books.google.com/books?id=ERwTAAAAQAAJ|ànno=I seculu a.C.|léngoa=LA|cid=Velleius Paterculus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Epistulae ad Atticum|url=https://la.wikisource.org/wiki/Epistulae_(Marcus_Tullius_Cicero)/Epistulae_ad_Atticum|ànno=68-44 a.C|léngoa=LA|cid=Epistulae ad Atticum}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Brutus|url=https://la.wikisource.org/wiki/Brutus|ànno=46 a.C|léngoa=LA|cid=Brutus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=De finibus bonorum et malorum|url=https://la.wikisource.org/wiki/De_finibus_bonorum_et_malorum|ànno=45 a.C|léngoa=LA|cid=De finibus bonorum et malorum}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Cato Maior de senectute|url=https://la.wikisource.org/wiki/Cato_maior_de_senectute|ànno=44 a.C|léngoa=LA|cid=Cato maior de senectute}} * {{Çitta lìbbro|outô=Titus Livius|tìtolo=Ab Urbe condita libri CXLII|ànno=27 a.C.-14 d.C|léngoa=LA|cid=Titus Livius}} * {{Çitta lìbbro|outô=Valerius Maximus|tìtolo=Factorum et dictorum memorabilium libri IX|ànno=31 d.C|léngoa=LA|cid=Valerius Maximus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Florus|tìtolo=Epitome Rerum Romanarum|url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_epitome-rerum-romanarum_florus-lucius-annaeus_1739|ànno=74-130 d.C. ca|léngoa=LA|cid=Florus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|url=https://en.wikisource.org/wiki/la:Naturalis%20Historia|ànno=77-79 d.C|léngoa=LA|cid=Pliniu u Veggiu}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sextus Julius Frontinus|tìtolo=Strategemata|url=https://la.wikisource.org/wiki/Strategemata|ànno=I seculu|léngoa=LA|cid=Frontinus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Aulus Gellius|tìtolo=Noctes Atticae|url=https://la.wikisource.org/wiki/Noctes_Atticae|ànno=175-179 ca|léngoa=LA|cid=Gellius}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sextus Aurelius Victor|tìtolo=De Viris Illustribus|url=https://la.wikisource.org/wiki/De_Viris_Illustribus_(Sextus%3F)|ànno=IV seculu|léngoa=LA|cid=Aurelius Victor}} === Scrìti mudèrni === * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1893|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. I, 1|cid=Klebs, 1893}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1909|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. VI, 2|cid=Klebs, 1909}} * {{Çitta lìbbro|outô=Friedrich Münzer|tìtolo=Römische Adelsparteien und Adelsfamilien|url=https://archive.org/details/rmischeadelspa00mnuoft|ànno=1920|editô=J.B. Metzler|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|cid=Münzer, 1920}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1928|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. XIV, 1|cid=Klebs, 1928}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1931|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. IVA, 1|cid=Klebs, 1931}} * {{Çitta lìbbro|outô=Robert Broughton|tìtolo=Magistrates of the Roman Republic|ànno=1951|çitæ=New York|léngoa=EN|cid=Broughton, 1951}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1953|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. XXII, 1|cid=Klebs, 1953}} * {{Çitta lìbbro|outô=Arkady Shofman|tìtolo=История античной Македонии [''Sto(r)ia da Macedònia antìga'']|url=http://annales.info/greece/makedon/mk_index.htm|ànno=1963|editô=Üniverscitè de Kazan|çitæ=Kazan|léngoa=RU|cid=Shofman, 1963}} * {{Çitta lìbbro|outô=Howard Hayes Scullard|tìtolo=Scipio Africanus. Soldier and Politician|url=https://archive.org/details/scipioafricanuss0000scul|ànno=1970|editô=NCROL|çitæ=Bristol|léngoa=EN|cid=Scullard, 1970|ISBN=08-014-0549-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sergey Sergeyevich Averintsev|tìtolo=Плутарх и античная биография [''Plütarcu e a biugrafìa antìga'']|ànno=1973|editô=Nauka|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Averintsev, 1973}} * {{Çitta lìbbro|outô=Graham Vincent Sumner|tìtolo=Orators in Cicero's Brutus: prosopography and chronology|url=https://archive.org/details/oratorsinciceros00grah|ànno=1973|editô=University of Toronto Press|çitæ=Toronto|léngoa=EN|cid=Sumner, 1973|ISBN=978-0-802-05281-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ilya Sholeimovich Shifman|tìtolo=Ганнибал [''Hannibal'']|ànno=1981|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Shifman, 1981}} * {{Çitta lìbbro|outô=E. Fedorova|tìtolo=Введение в латинскую эпиграфику [''Intrudusiùn a l'epigrafìa latìna'']|ànno=1982|editô=Üniverscitè Statâle de Musca|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Fedorova, 1982}} * {{Çitta lìbbro|outô=Natalia Nikolaevna Trukhina|tìtolo=Политика и политики «золотого века» Римской республики [''A pulitica e i pulitichi du "seculu d'ò(r)u" da Repübbrica rumâna'']|ànno=1986|editô=Üniverscitè Statâle de Musca|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Trukhina, 1986}} * {{Çitta lìbbro|outô=Theodor Mommsen|tìtolo=История Рима [''Sto(r)ia de Rumma'']|ànno=1997|editô=Fenice|çitæ=Rostov-na-Donu|léngoa=RU|volùmme=Vul. 2|ISBN=5-222-00047-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Egon Flaig|tìtolo=Von Romulus zu Augustus. Große Gestalten der römischen Republik|url=https://www.academia.edu/42918451/Lucius_Aemilius_Paulus_milit%C3%A4rischer_Ruhm_und_famili%C3%A4re_Gl%C3%BCcklosigkeit|ànno=2000|léngoa=DE|pp=131-146|capìtolo=Lucius Aemilius Paullus - militärischer Ruhm und familiäre Glücklosigkeit|cid=Flaig, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sergey Kovalev|tìtolo=История Рима [''Sto(r)ia de Rumma'']|ànno=2002|editô=Poligon|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Kovalev, 2002|ISBN=5-89173-171-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vladimir A. Kvashnin|tìtolo=Государственная и правовая деятельность Марка Порция Катона Старшего [''L'ativitè pulitica e giüridica du Marcus Porcius Cato u Veggiu'']|ànno=2004|editô=Rus’|çitæ=Vologda|léngoa=RU|cid=Kvashnin, 2004}} * {{Çitta lìbbro|outô=Oleg Yuryevich Klimov|tìtolo=Пергамское царство. Проблемы политической истории и государственного устройства [''U regnu de Pergamu. Prublemi de sto(r)ia pulitica e d'urganisasiùn du stàttu'']|ànno=2010|editô=Nestor-Istoriya|çitæ=San Pe(r)uburgu|léngoa=RU|cid=Klimov, 2010|ISBN=978-5-98187-475-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Yuly Tsirkin|tìtolo=История древней Испании [''Sto(r)ia da Spagna antìga'']|ànno=2011|editô=Nestor-Istoriya|çitæ=San Pe(r)uburgu|léngoa=RU|cid=Tsirkin, 2011|ISBN=978-5-98187-872-5}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrey Vladimirovich Vasilyev|curatô=Eduard D. Frolov|tìtolo=Политическая интрига и судебный процесс в античном мире [''Manövre pulitiche e prucessi legâli intu mundu antìgu'']|ànno=2015|léngoa=RU|pp=227-238|capìtolo=Судебные процессы над братьями Сципионами в 80-е годы II в. до н. э. [''I prucessi di frè Scipio inti ànni '80 du II seculu primma de Cristu'']|cid=Vasilyev, 2015}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://romanrepublic.ac.uk/person/1134/|tìtolo=AEMI1134 L. Aemilius (114) L. f. M. n. Paullus Macedonicus|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}} * {{Çitta web|url=https://topostext.org/people/10991|tìtolo=Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}} * {{Çitta lìbbro|outô=William Smith|tìtolo=A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|url=https://quod.lib.umich.edu/m/moa/ACL3129.0003.001/162?rgn=full+text;view=image|ànno=1867|editô=Little, Brown and co.|çitæ=Boston|léngoa=EN|pp=154-155}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] 15vk2jyp49jemo0dg6mj9lmyig604e3 0 33102 273565 273477 2026-08-27T18:19:51Z N.Longo 12052 /* Dipartimèntu de Arpe Ma(r)ìtime */ + 273565 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lista == === Ligü(r)ia === ==== Pruvinsa de Impe(r)ia ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Còlla Me(r)ellu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], Còlla Me(r)ellu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1284:provincia-di-imperia.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Imperia|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263645|tìtolo=COLLA MERELLO-ENAMURAI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Sapergu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[U Burghetu (San Nicolò)|U Burghettu]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01347310134735.pdf|tìtolo=Terreno con muri e avanzi dell'antico Castellaro Ligure di Sapergo|dæta=15 nuvèmbre 1971|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309336|tìtolo=TORRE SAPERGO (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Grange |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263632|tìtolo=Tomba di Monte Grange (tomba isolata ad incinerazione, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Munte Rocche |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]]-[[U Castelà (cumüna)|U Castelà]], Munte Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070512.pdf|tìtolo=Insediamento di II^ età del Ferro/ età romana|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Osaggiu |[[Avrigâ]], Munte Osaggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263584|tìtolo=Monte Osaggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Seppu |[[Baiardu]], Munte Seppu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263760|tìtolo=Monte Ceppo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Ciaixe |[[Campurussu]], Ciaixe |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263641|tìtolo=CIAIXE - Madonna della Neve (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Baracùn |[[Campurussu]], Munte Baracùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263638|tìtolo=Monte Baraccone (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castiùn |[[Campurussu]], U Castiùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263644|tìtolo=Sito d'altura di Poggio Castiglione (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma de Funtâne |[[Campurussu]], Simma de Funtâne |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263761|tìtolo=Cima delle Fontane (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma d'Aurìn |[[Campurussu]]-[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Aurìn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309683|tìtolo=CIMA D'AURIN (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla Sgarbà |[[Campurussu]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla Sgarbâ |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309355|tìtolo=COLLASGARBA (sito pluristratificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Arpixélla |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]], Arpixélla |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263634|tìtolo=TORRE ALPICELLA (insediamento tracce di insediamento)I|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma Tramuntìna |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263636|tìtolo=CIMA TRAMONTINA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Rocca de Dregu |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]], Dregu |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263633|tìtolo=Rocca di Drego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.andagna.it/territorio-andagna/drego-e-passo-della-mezzaluna/|tìtolo=Drego e Passo della Mezzaluna|outô=Pro Loco Andagna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Passu de Mezzalüna |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]]-[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263768|tìtolo=Passo della Mezzaluna (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Veonigi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Mo(r)u |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263597|tìtolo=Loc. Veonigi (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castellà |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Castelassu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263598|tìtolo=loc. Castellazzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Morgi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Vesiàn |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263767|tìtolo=Monte Morgi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Âtumo(r)u |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte Âtumo(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263766|tìtolo=Monte Altomoro (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte U(r)ivastru |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte U(r)ivastru |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263649|tìtolo=Monte Olivastro (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Acqua(r)ùn |[[Lüxinascu]]-[[Puntedasce]]-[[Vaxìa]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263599|tìtolo=CASTELLO MEDIEVALE DI MONTE ACQUARONE con preesistenze (struttura di fortificazione castello militare)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |U Castelà |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Còlla di Tèrmi |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263631|tìtolo=Colle Termini di Perinaldo (Poggio Castellaro) (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Caggiu |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Munte Caggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070519.pdf|tìtolo=Sito di interesse pre-protostorico di Tana della Ratapena - Monte Caggio|dæta=27 marsu 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700266270|tìtolo=Monte Caggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Âtu |[[Pigna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /> |- |U Castelà |[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263771|tìtolo=Poggio Castellaro (sito non identificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Cruxe de Paddre Poggi |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], A Crûxe |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III]]/[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213338|tìtolo=CROCE DI PADRE POGGI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Müggiu de Scaje |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], Müggiu de Scaje |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309656|tìtolo=MONTE MUCCHIO DELLE SCAGLIE/COLDIRODI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Bignùn |[[Sanremu|Sanremmu]], San Ròmulu, Munte Bignùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070093.pdf|tìtolo=Tratto di suolo che costituisce la vetta di Monte Bignone|dæta=9 arvì 1952|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213377|tìtolo=MONTE BIGNONE (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Curma |[[Sanremu]]-[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Curma |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213386|tìtolo=MONTE COLMA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castéllu |[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Merlu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263592|tìtolo=loc. Il Castello di Monte Merlo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |I Casteletti |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], I Casteletti |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263743|tìtolo=CASTELLETTI (insediamento insediamento rupestre)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |L'Entrà |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], L'Entrà |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263755|tìtolo=ENTRA' (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Punta Pistorin |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], Punta Pistorin |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263643|tìtolo=Punta Pistorin (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castela(r)ettu |[[U Sèrvu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263593|tìtolo=Castellareto di Cervo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Munte Belenda |[[Ventemiglia|Vintimìa]], [[A Murtura (Ventemiglia)|A Murtu(r)a]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263639|tìtolo=Monte Bellenda (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla de Beura |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla de Beve(r)a |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263640|tìtolo=Colla di Bevera (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Cian du Pussu |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Munte Pussu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263642|tìtolo=Monte Pozzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Savuna ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Castelâ du Trabichettu'' |[[A Prìa]], a munte d[[Còlla du Trabichettu|u Trabichettu]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312270131230.pdf|tìtolo=Castelliere dell'età del ferro - Relazione|dæta=15 setèmbre 1994|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |U Castelà |[[Arasce|A(r)àsce]], U Castelà |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1286:provincia-di-savona.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Savona|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |U Munte |[[Arbenga]], [[U Munte (Arbenga)|U Munte]] |Etè nu cunusciüa, fòscia l'''oppidum'' de ''[[Albium Ingaunum]]'' |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[L'Atè|Artâ]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Bardenèi]]-[[Carizan|Ca(r)isàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |[[Berzezzi#U castelä|''U Castelä'']] |[[Berzezzi]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00869390086943.pdf|tìtolo=Castellaro - Notifica di importante interesse archeologico|dæta=19 marsu 1986|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]], ''I Castelê'' |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Bric Castei(r)ö |[[Còiri|Cai(r)u]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] de mezzu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070520.pdf|tìtolo=Contesto archeologico età del Bronzo / Ferro e tardo romano - Relazione|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Marmö |[[Casanöva]], [[Marmö]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Munte d'Aggiu |[[Castrevegliu|Castreveggiu]], Munte d'Aggiu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Briccu du Castelà |[[Cengë|Cengiu]], Berbu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cengio.sv.it/vivere_il_comune/territorio/territorio_1.html|tìtolo=La storia|outô=Cumüna de Cengiu|léngoa=IT|vìxita=2026-08-14}}</ref> |- |''U Castelä'' |[[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âtu d'Arbissö(r)a]] |U manca de pröve segü(r)e |<ref name=":1" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il "Castellaro" di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvèmbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Bric Reseghe |[[Finô|Finâ]], ''I Munti'' |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] resènte (XIII-XII seculu primma de Cristu) |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/insediamento-di-bric-reseghe/|tìtolo=Insediamento di Bric Reseghe|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312520131255.pdf|tìtolo=Castelliere - Relazione|dæta=26 zügnu 1992|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Vilaggiu de Àgnime'' |[[Finô|Finâ]], [[Pèrti]], ''A Rocca'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Löa]], ''I Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Castele(r)a |[[Mieuja|Miöja]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Castelèi |[[A Steja|Stélla]], [[San Benardu (A Steira)|San Benardu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|''Castelà de Barlörie'']] |[[Tuiran|Tui(r)àn]], ''E Barlörie'' |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''U Castelâ'' |[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], ''U Castelâ'' |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[A Peagna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Väze|Va(r)azze]], [[Arpixella (Vâże)|Arpixella]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Vendùn]], U Castelà |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |} ==== Pruvinsa de Spezza ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Castelàiu |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1285:provincia-della-spezia.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia della Spezia|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Veppu |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]], A Sèra |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373747|tìtolo=Castellaro di Veppo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Bòrseda |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]]-[[Calice]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Castelà |[[Bevein|Beve(r)ìn]]-[[Pignon|Pignùn]], U Castelà |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373746|tìtolo=Castellaro di Pignone (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Bonasseua|Bunassö(r)a]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Carmu |[[Deiva]], Mezzema |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373743|tìtolo=Monte Carmo (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Vigu |[[Framûa|Framü(r)a]], Vìgu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373744|tìtolo=Castellaro di Vigo di Framura (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte de Furche |[[Levanto|Levantu]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373745|tìtolo=Insediamento protostorico di Monte delle Forche (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Cembràn |[[Maissann-a|Maisâna]], [[Çembràn|Cembràn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Castéllu de Carpena |[[Ricò|Riccò]], Carpêna |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373765|tìtolo=Castello di Carpena (insediamento castello)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Còlla di Castelèi |[[San Steva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Lòbbia |[[A Spèza|Spezza]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Castelà de Pegasàn |[[A Spèza|Spezza]], [[Pegasàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Cota |[[O Cäro|U Câru]], Munte de Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373742|tìtolo=Castellaro di Cota (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelfermu |[[O Cäro|U Câru]], Munte Castelfermu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373741|tìtolo=Castellaro di Castelfermo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Vàise|Va(r)ese]], Ca(r)ansa |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Munte Dragnùn |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Dragnùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373750|tìtolo=Insediamento preromano di Monte Dragnone (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Castelà |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu au brunzu tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373749|tìtolo=Castellaro di Zignago (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Novà |[[Zignægo|Zignagu]], [[Novà]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Vessö(r)a |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373748|tìtolo=Castellaro di Vezzola (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Zena ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |I Casteletti |[[A Ceive de Söi|A Cêve de So(r)i]]-[[Boggiasco|Bugiascu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373881|tìtolo=Monte Castelletti (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref name=":0" /> |- |Punta Guetta |[[Rensén|Arensàn]], Punte Guetta |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1283:provincia-di-genova.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Genova|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de San Sipriàn |[[A Særa|A Sèra]], [[Sàn Çepriàn|San Sipriàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte San Pe(r)u |[[Avëgno|Avegnu]], Munte San Pe(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373879|tìtolo=Monte San Pietro (area di materiale mobile area di frammenti fittili)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Üsciu |[[Avëgno|Avegnu]]-[[Rapallo|Rapallu]]-[[Trebeugna|Trebögna]], Munte Burgu |De fissu dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070340.pdf|tìtolo=Castellaro di Uscio|dæta=12 marsu 1993|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeominosapiens.it/castellaro-uscio/|tìtolo=Il Castellaro di Uscio|outô=Marco Del Soldato|dæta=29 arvì 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Trâxu |[[Bargaggi]], [[Trâxo|Trâxu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309102|tìtolo=TRASO (insediamento insediamento rustico)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref> |- |[[Brìcco Càrlo#O castelâ|Briccu Carlu]] |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Brìcco Càrlo|Briccu Carlu]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373906|tìtolo=Monte Carlo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Isuverde |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Izovèrde|Isuverde]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373903|tìtolo=Castellaro di Isoverde (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Langascu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Langàsco|Langascu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Làrvegu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], Munte Làrvegu |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373909|tìtolo=Monte Larvego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |U Castelà |[[Camuggi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373892|tìtolo=Castellaro di Camogli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |U Castelettu |[[Cicagna]], U Castelettu |Fòscia numma che de l'etè de mezzu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373962|tìtolo=Monte Castelletto (struttura di fortificazione accampamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref> |- |Rocche Negre |[[Deiva]]-[[O Castiggion|U Castiùn]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373938|tìtolo=Rocche Negre (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Ce(r)ese |[[Lumarso|Lümarsu]], Ce(r)ese |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373993|tìtolo=Castellaro di Cerese (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Craviascu |[[Lumarso|Lümarsu]], [[Craviàsco|Craviascu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Füme(r)i |[[Mignanego|Mignanegu]], [[Fumæri|Füme(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Telegrafu |[[Mignanego|Mignanegu]], Munte Telegrafu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Ruccatajâ |[[Neion|Nei(r)ùn]], [[Rocatagiâ|Ruccatajâ]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374025|tìtolo=Castellaro di Roccatagliata (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Madònna Negra |[[Rapallo|Rapallu]], Madònna Negra |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Rösa |[[Rapallo|Rapallu]], Munte Rösa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374037|tìtolo=Monte Rosa (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de San Bertumè |[[Rapallo|Rapallu]], [[San Bertumè (Rapallu)|San Bertumè]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Bastìa de Reccu |[[Recco|Reccu]], Bastìa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374045|tìtolo=Bastia di Recco (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Castelettu |[[Recco|Reccu]], Munte Castelettu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Mu(r)ìn de Due Rìghe |[[San Comban|San Cu(r)umbàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[San Comban|San Cu(r)umbàn]], [[Càrvai|Càrva(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Savignon|Savignùn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà d'Isu(r)èlle |[[Savignon|Savignùn]], [[Izoélle|Isu(r)elle]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Sestri Levante]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Söi|So(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Caneva |[[Söi|So(r)i]], [[Càn-nia (Söi)|Càneva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Lassu |[[Toriggia|Turiggia]], [[Làsso (Torìggia)|Lassu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Rundunai(r)a |[[Favâ|U Favâ]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Penùn |[[Zena]], [[A Vêxima|A Vexima]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Zena]], [[Bâvai|Bàva(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Fòrte Puìn |[[Zena]], [[Begòu|Begàu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Cianderlìn |[[Zena]], [[Cianderlìn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Cremén |[[Zena]], [[Cremén]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Munte Fasce |[[Zena]], [[Mónte Fàsce|Munte Fasce]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Mu(r)asâna |[[Zena]], [[Moâssànn-a|Mu(r)asâna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Còsta d'U(r)eggia |[[Zena]], [[Quarto (quartê de Zena)|Quartu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Santu Zebbiu |[[Zena]], [[Sànto Zéuggio (Zêna)|Santu Zebbiu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Tûre Cangiâxu |[[Zena]], [[Sestri Ponente|Sestri Punènte]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Zuaggi |[[Zoaggi|Zuaggi]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374163|tìtolo=Castellaro di Zoagli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Castéllu |[[Zoaggi|Zuaggi]], Munte Castéllu |Fòscia numma che de l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] |<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.zoagli.ge.it/index.php/it/page/breve-storia-di-zoagli|tìtolo=Breve storia di Zoagli|outô=Cumün de Zuaggi|léngoa=IT|vìxita=2026-08-11}}</ref> |} === Pruvènsa === ==== Dipartimèntu de Arpe Ma(r)ìtime ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Castellaras de la Cote/Aspremont Moyen |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Claude Salicis|tìtolo=Index général des publications 1926-2024|url=https://www.ipaam.fr/Assets/index.pdf|ànno=2025|editô=Mémoires de l'Institut de Préhistoire et d'Archéologie Alpes Méditerranée, Revue Archéologique du Sud-Est de la France et du Bassin méditerranéen|léngoa=FR}}</ref><ref name=":8">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 2}}</ref> |- |Mont Barri |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":8" /> |- |Mont Chauve |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|pp. 2-3}}</ref> |- |Enceinte de la Crête de Graus-Cote (1) |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Da primma de l'[[Etæ do færo|etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":9">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 3}}</ref> |- |Enceinte de la Crête de Graus-Cote (2) |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":9" /> |- |Oppidum du Mont des Mules |[[Beausoleil]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080665|tìtolo=Camp ligure sis au Mont des Mules|léngoa=FR|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://lesvoyagesdelauriane.fr/2025/11/08/idee-de-balade-loppidum-du-mont-des-mules-a-beausoleil/|tìtolo=Idée de balade: l'oppidum du mont des Mules à Beausoleil|dæta=8 nuvèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Post de guet de la Croix de Cuor |[[Castagniers]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":9" /> |- |Mont Cima |[[Castagniers]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 4}}</ref> |- |Rocca Sparvièra |[[Duranus]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":10">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 8}}</ref> |- |Enceinte de la Bastide |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.escragnolles.fr/wp-content/uploads/2019/01/7C2_Escragnolles_Arch%C3%A9ologie.pdf|tìtolo=Plan Local d'Urbanisme - 7C2. Archéologie|outô=Cumüna de Escragnolles|léngoa=FR|vìxita=2026-08-17}}</ref> |- |Enceinte de la Colette |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de la Collet des Pins |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de la Cote |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Castellaras de Cogolin |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":5" /><ref name=":7">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=76:trois-enceintes-celto-ligures-a-escragnolles-06460&catid=8&Itemid=114|tìtolo=Trois enceintes celto-ligures à Escragnolles (06460)|outô=Brieuc Fertard|dæta=29 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2026-08-17}}</ref> |- |Castellaras de Conrouan |[[Escragnolles]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref name=":5" /><ref name=":7" /> |- |Enceinte des Galants |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de Grangasse |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de Josepin |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte des Listes |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Camp de Moujoun |[[Escragnolles]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte des Rouguières |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Poste avancé des Rouguières |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Castellas de Saint-Martin |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":5" /><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20070600806|tìtolo=Oppidum|léngoa=FR|vìxita=2026-08-17}}</ref> |- |Oppidum du Castellar |[[Eza]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA06000002|tìtolo=Oppidum du Castellar|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.gralon.net/tourisme/monuments/info-oppidum-du-castellar--site-archeologique-de-eze-06-eze-22296.htm|tìtolo=Oppidum Du Castellar, Site Archéologique De Eze (06) Eze|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Enceinte de Castel Vieil-Cote |[[La Roquette-sur-Var]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":11">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 6}}</ref> |- |Le Castellar |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|pp. 4-5}}</ref> |- |Enceinte de la Cote |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":12">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 5}}</ref> |- |Enceinte de la Cote de Colla Bassa |[[Levens]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":12" /> |- |Enceinte de la Cote du Férion |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":12" /> |- |Enceinte de la Fubia |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":11" /> |- |Colle de Millian |[[Levens]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":10" /> |- |Oppidum de Cemenelum |[[Nissa]], [[Cimiez]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080803|tìtolo=Mur présumé ligure (vieux)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-15}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/tag/cemenelum-cimiez-nizza-nice-scavi-archeologico-museo-alpes-maritimae/|tìtolo=Cemenelum: quando Nizza era la capitale delle Alpi Marittime|dæta=28 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-15}}</ref> |- |Enceinte du Spinférier |[[Tourrette-Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":13">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 7}}</ref> |- |Castellaras du Mont Revel |[[Tourrette-Levens]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":13" /> |- |Le Vieux Village |[[Tourrette-Levens]] |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] |<ref name=":6" /><ref name=":13" /> |- |Enceinte du Pueï de la Madone |[[Tourrette-Levens]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 9}}</ref> |- |Oppidum du Mont-Pezou |[[Vallauris]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080908|tìtolo=Oppidum du Mont-Pezou|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Maurice Sechter|ànno=1964|tìtolo=Oppidum préhistorique du mont Pezou, à Vallauris (Alpes-Maritimes)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=Vul. 61|nùmero=1|pp=29-32|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1964_num_61_1_8151}}</ref> |} ==== Dipartimèntu de Bucche du Ròdanu ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum d'Entremont |[[Aix-en-Provence]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081095|tìtolo=Vestiges de l'oppidum celto-ligure d'Entremont|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/en/things-to-do/culture-and-heritage/places/oppidum-dentremont-aix-en-provence-en-2863531/|tìtolo=Oppidum d'Entremont|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum du Baou-Roux |[[Bouc-Bel-Air]] |Da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081521|tìtolo=Oppidum du Baou-Roux|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://riig.huma-num.fr/places/17|tìtolo=Oppidum du Baou-Roux|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Pierredon |[[Éguilles]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081242|tìtolo=Oppidum celto-ligure|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://museedupatrimoine.fr/oppidum-de-pierredon-a-eguilles-bouches-du-rhone/29804.html|tìtolo=Oppidum de Pierredon à Éguilles à Éguilles dans les Bouches-du-Rhône|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Constantine |[[Lançon-Provence]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081313|tìtolo=Oppidum de Constantine|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA13000332|tìtolo=Oppidum de Constantine|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de la Cloche |[[Les Pennes-Mirabeau]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000034|tìtolo=Oppidum de la Cloche|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Louis Chabot|ànno=1983|tìtolo=L'oppidum de la Cloche aux Pennes-Mirabeau (Bouches-du-Rhône) : Synthèse des travaux effectués de 1967 à 1982|revìsta=Revue archéologique de Narbonnaise|volùmme=Vul. 16|pp=39-80|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/ran_0557-7705_1983_num_16_1_1223}}</ref> |- |Oppidum de Teste-Nègre |[[Les Pennes-Mirabeau]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081404|tìtolo=Oppidum de Teste-Nègre|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/oppidum-de-teste-negre-iiieme-siecle-avant-j-c/|tìtolo=Oppidum de Teste-Nègre, IIIème siècle avant J.C|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Notre-Dame de Pitié |[[Marignane]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00125710|tìtolo=Oppidum de Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tourisme-marignane.com/offres/oppidum-de-notre-dame-de-pitie-marignane-fr-3388048/|tìtolo=Oppidum de Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Baou de Saint-Marcel |[[Marseggia|Marseja]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081510|tìtolo=Sol des parcelles contenant les vestiges de l'oppidum des Baou et terrains extérieurs au rempart pouvant offrir des traces archéologiques à Saint-Marcel|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://musee-histoire.marseille.fr/lieux/loppidum-du-baou-de-saint-marcel|tìtolo=L'oppidum du baou de Saint Marcel|outô=Musée d'Histoire de Marseille|léngoa=IT|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de Verduron |[[Marseggia|Marseja]], [[Verduron]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000039|tìtolo=Oppidum de Verduron|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/oppidum-de-verduron-marseille-15eme-fr-3326743/|tìtolo=Oppidum de Verduron|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |L'Arquet |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VII secolo a.C.|VII]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Charles H. Lagrand|ànno=1959|tìtolo=Un habitat côtier de l'Age du Fer à l'Arquet, à la Couronne (Bouches-du-Rhône)|revìsta=Gallia|volùmme=17|nùmero=1|pp=179-201|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/galia_0016-4119_1959_num_17_1_2261}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/les-villages-gaulois-de-lanse-de-larquet-la-couronne-martigues/|tìtolo=Les villages gaulois de l'Anse de l'Arquet|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de l'Escourillon |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[V secolo a.C.|V seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":4">{{Çitta lìbbro|outô=Pierre Costes|tìtolo=Naissance et développement d’une ville polynucléaire en milieu lagunaire: Martigues|url=https://theses.hal.science/tel-00960168v1/file/Thesejanv2011leger.pdf|ànno=2010|editô=Université de Provence|çitæ=Aix-Marseille|léngoa=FR|p=85}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://arqueolugares.blogspot.com/2018/09/oppidum-de-escourillon-prox-martgues.html|tìtolo=Oppidum de ESCOURILLON prox. Martigues. Provenza. Occitania Francia.|léngoa=ES|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum du Mourre du Boeuf |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":4" /><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20071300307ZA|tìtolo=Oppidum du Mourre du Boeuf|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de Saint-Pierre |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://riig.huma-num.fr/places/73|tìtolo=Oppidum de Saint-Pierre-Les-Martigues|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.martigues-tourisme.com/site/eglise-et-oppidum-de-st-pierre-les-martigues.html|tìtolo=Église et oppidum de St Pierre les Martigues|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Tamaris |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[V secolo a.C.|V seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierre Costes|tìtolo=Naissance et développement d’une ville polynucléaire en milieu lagunaire: Martigues|url=https://theses.hal.science/tel-00960168v1/file/Thesejanv2011leger.pdf|ànno=2010|editô=Université de Provence|çitæ=Aix-Marseille|léngoa=FR|p=82}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.martiguesbouge.fr/le-saviez-vous/art-histoire-archeologie/prehistoire-et-antiquite/tamaris|tìtolo=Tamaris|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de la Tête de l'Ost |[[Mimet]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081523|tìtolo=Oppidum de la Tête de l'Ost|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/oppidum-de-la-tete-de-lost-le-domaine-des-salyens/|tìtolo=Oppidum de la Tête de l'Ost, le Domaine des Salyens|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Caisses |[[Mouriès]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081387|tìtolo=Oppidum des Caisses|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.alpillesenprovence.com/en/fiches/oppidum-of-the-caisses-de-jean-jean/|tìtolo=Oppidum des Caisses de Jean-Jean|léngoa=FR, EN, DE|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Saint-Blaise |[[Saint-Mitre-les-Remparts]] |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] antìgu fina au [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081436|tìtolo=Oppidum Saint-Blaise|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/en/things-to-do/culture-and-heritage/places/oppidum-saint-blaise-saint-mitre-les-remparts-en-2867672/|tìtolo=Oppidum Saint Blaise|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Mayans |[[Septèmes-les-Vallons]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000025|tìtolo=Oppidum des Mayans|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/l-oppidum-des-mayans-et-le-hameau-fantome-marseille-provence/|tìtolo=Oppidum des Mayans et le Hameau Fantôme|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Roquepertuse |[[Velaux]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VII secolo a.C.|VII]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081491|tìtolo=Site archéologique de Roquepertuse|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2023/11/17/roquepertuse-un-santuario-celto-ligure-in-provenza/|tìtolo=Roquepertuse: un santuario celto-ligure in Provenza|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |} ==== Dipartimèntu du Va(r)u ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum de Montjean |[[Cavalaire-sur-Mer]]-[[La Môle]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA83000001|tìtolo=Oppidum de Montjean (également sur commune de La Môle)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA83000006|tìtolo=Oppidum de Montjean|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Cuers |[[Cuers]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081587|tìtolo=Oppidum avec remparts|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mpmtourisme.com/en/cultural-heritage/oppidum-castellas|tìtolo=The Oppidum of Castellas|léngoa=EN, FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Costebelle |[[Hyères]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081645|tìtolo=Oppidum de Costebelle (ancien)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.maison-patrimoine-tpm.fr/patrimoine-archeologique-un-heritage-antique|tìtolo=Patrimoine archéologique: un héritage antique|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Méren |[[Le Cannet-des-Maures]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA00064416|tìtolo=Oppidum, château dit Casteau Maoure|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.echosciences-paca.fr/ressources/oppidum-de-meren-au-cannet-des-maures|tìtolo=Oppidum de Meren au Cannet des Maures|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de la Courtine |[[Ollioules]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081686|tìtolo=Oppidum celto-ligure de la Courtine (vestiges)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Jean Layet|ànno=1959|tìtolo=L'oppidum de La Courtine à Ollioules (Var)|revìsta=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres|volùmme=vul. 103|nùmero=2|pp=356-357|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1959_num_103_2_11082}}</ref> |- |Oppidum du Castellas |[[Solliès-Pont]]-[[Solliès-Toucas]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081742|tìtolo=Oppidum du Castellas|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081743|tìtolo=Oppidum (vestiges de l'enceinte)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.valleegapeau-tourisme.fr/patrimoine-culturel/loppidum-du-castellas/|tìtolo=L'Oppidum du Castellas|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |} === Âtre parte === ==== Piemunte ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Brigodorum'' |[[Lisciandria|Alesciandria]], [[Breolungi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/mondovi-breolungi-cn-sito-archeologico/|tìtolo=Mondovì – Breolungi (CN) : sito archeologico|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Ròcca de San Zòrzu |[[Chieri|Chie(r)i]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]-...) |<ref>{{Çitta web|url=https://www.startgallerychieri.it/linsediamento-celto-ligure/|tìtolo=L'insediamento celto-ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Guardamunte |[[Gremiascu]], Munte Valassa |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/gremiasco-al-area-archeologico-naturalistica-del-guardamonte/|tìtolo=Gremiasco (AL) : Area archeologico-naturalistica del Guardamonte|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0100354591|tìtolo=insediamento d'altura pre e protostorico (castelliere, insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Castéllu de Muntâdu |[[Montaldo di Mondovì|Muntâdu de Munduvì]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=I Liguri sulla Rocca|url=https://www.comune.montaldodimondovi.cn.it/portals/1602/SiscomArchivio/2/iligurisullarocca.pdf|léngoa=IT|pp=30-44}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Egle Micheletto|outô2=Marica Venturino Gambari (a cü(r)a de)|tìtolo=Montaldo di Mondovì. Dal villaggio preistorico al castello medievale|url=https://www.academia.edu/125428190/Montaldo_di_Mondov%C3%AC_Dal_villaggio_preistorico_al_castello_medievale_a_cura_di_E_Micheletto_M_Venturino_|ànno=Zenâ 2012|editô=Cumüne de Muntâdu et al.|çitæ=Muntâdu|léngoa=IT}}</ref> |- |Bèc Bërchasa |[[Ruccaviùn]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/roccavione-cn-sito-archeologico-del-bec-bric-berciassa/|tìtolo=Roccavione (CN): Sito archeologico del Bèc/Bric Berciassa|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.becberciassa.it/index.aspx|tìtolo=Bèc Bërchasa|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta publicaçión|outô=Claude Salicis|outô2=Georges Brétaudeau|ànno=2004|tìtolo=Les enceintes de hauteur du canton de Levens (06)|revìsta=Mémoires|editô=Institut de Préhistoire et d'Archéologie Alpes Méditerranée|çitæ=Nissa|volùmme=Vul. XLVI|pp=1-14 (67-110)|léngoa=FR|url=https://www.ipaam.fr/Assets/articlespdf/2004cantonlevens.pdf|cid=Salicis & Brétaudeau, 2004}} * {{Çitta lìbbro|outô=Delphine Isoardi, Loup Bernard, Frédérique Bertoncello, Jean Chausserie-Laprée, Laurence Lautier, Pascal Marrou, Laura Martinaux, Florence Mocci e Maeva Serieys|tìtolo=Bibliographie pour la base de données des sites fortifiés protohistoriques de la région Provence-Alpes-Côte d’Azur|url=https://shs.hal.science/halshs-02378236v1/document|ànno=2019|léngoa=FR}} [[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]] 9uh2te8iel8afq53ys0m9kbl93x14l0 0 33115 273582 273222 2026-08-27T18:49:21Z N.Longo 12052 e 273582 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Eclisse solare.svg|thumb|Disegnu du Sû in eclisse, in lìnia cu'a Tèra e a Lüna]] In''''eclisse de sû''' (ascì ''eclissi'' o ''esclìsci'') a l'è ina qualitè d'[[Eclissi|eclisse]], se(r)eva a dì in fenomenu [[Ottica|otticu]] e [[Astronomia|astrunòmicu]], che pe'u sòlitu u g'ha da vegghe cu'u scistema « [[Sô|Sû]] - [[Tæra|Tèra]] - [[Lunn-a|Lüna]] », caraterizàu dau scü(r)amèntu de tüttu o d'ina parte du discu du Sû da parte da [[Lunn-a|Lüna]], vistu daa [[Tæra|Tèra]]. Stu lì u l'è in evèntu assè rè(r)u perché, bèn ch'u pu(r)ea ve(r)ificâse a tütte e lüne növe, [[Sô|u Sû]], [[Lunn-a|a Lüna]] e [[Tæra|a Tèra]] i duve(r)ean ascì êsse du tüttu in lìnia tra u cian de l'equatû selèste e u cian de l'eclitica: segundu a mecanica selèste stu fètu u capita numma ogni quande a Lüna a l'è declinâ in gi(r)u a l'eclitticu, o u becca stu chi inte 'n puntu ciamàu « nodu ». Aa lüna növa, se a [[Lunn-a|Lüna]] a l'è tra u [[Sô|Sû]] e a [[Tæra|Tèra]] a l'intersesiùn iputetica di dui cièi, dìta « asse nudâle » o « lìnia di nodi », alu(r)a a pruietta a sò umbra in sc'ina pursiùn da süperficie da Tèra, che da lì u se pö vegghe l'eclisse. Se u nodu u l'è daa banda uposta, a tütti i mòddi, u s'asciste aa lüna in eclisse, sta votta intu mèntre d'ina lüna pìna. [[File:Film eclipse soleil 1999.jpg|thumb|Sequènsa de l'eclisse de sû tutâle du 1999, vìsta in Fransa]] Quande [[Sô|u Sû]], [[Tæra|a Tèra]] e [[Lunn-a|a Lüna]] i sun du tüttu in lìnia, a Lüna a làscia in cònu d'umbra precisu e strêtu in scia süperficie da Tèra inte l'emisfe(r)u espòstu au [[Sô|Sû]] lungu 'na strêta banda geugrafica da Tèra, tantu che inte zone d'in gi(r)u l'umbra da Lüna a sa(r)à bèn bèn ciù grossa, ch'i a ciamman «conu de penumbra». Stu lì u l'è u câxu gene(r)icu d'in eclisse de Sû dìta ''sentrâle''. U gh'è, defèti, de eclisse che i trèi corpi i nu sun alineèi perfetti, dunca, numma 'na fetta picìna de l'emisfe(r)u da Tèra a finìsce au scü(r)u e, de lungu numma che dau conu de penumbra, a dà cuscì u(r)igine numma in parte a de eclisse pe' tütti i punti da dund'u fenomenu u l'è mi(r)àu daa Tèra. Dunca, e eclisse ch'e nu sun "sentrâli" e nu sun d'interesse particulâre.<ref>{{çitta web|léngoa=en|url=https://www.space.com/stargazing/solar-eclipses/why-do-some-places-on-earth-get-far-more-solar-eclipses-than-others|tìtolo=Why do some places on Earth get far more solar eclipses than others?|scîto=space.com|dæta=22 frevâ 2026}}</ref> == Eclisse de Sû tutâle == U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumme che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. E âtre dìte primma, pe' cuntru, e se stüdian tantu de ciü e e sun spartìe inte trèi mene: tutâle, d'anéllu e messce. === Eclisse de Sû tutâle === U l'è u genere ciü d'interesse e câxu de stüddiu pe'i astronumi, scicumem che intu mèntre che a fase a l'è sentrâle, u se pö vegghe a cuscì dìta cu(r)una du Sû. Stu evèntu lì u capita numma se a Lüna a se tröva a 'na distansa daa Tèra cuscì ch'a se mustre cu'ina grandessa de pôcu ciü che u Sû. S'a nu se ve(r)ifica sta cundisiùn lì, u se pò vegghe in anéllu de lüxe, ch'u nu sa(r)à cuscì marcàu pe' l'uservasiùn da cu(r)una du Sû. Inte 'n eclisse cuscì, a Lüna a pruiètta in scia Tèra in lungu camìn de scü(r)amèntu, dìtu cumme primma conu d'umbra. Stu lì u curpisce numma che 'na pàrte picìna da süperfìcie da Tèra ch'a se tröva lungu u sò percursu, larga ciü o mênu 'na sentêna de chilòmetri. Numma che inte quelli posti, s'u nu gh'è stürbu(r)u, chi u mi(r)a u pò truvâse de frunte aa tutalitè da cuvertü(r)a. A lüxe difüsa inte l'ambiènte a china inte pôchi segundi, tòstu cumme s'u fusse nötte e a resta a stu moddu pe' quarche menütu. U gh'è fina 'na sca(r)a de lüminuxitè ch'a se ciamma magnitüdine d'eclisse: se u livéllu ch'u se razunze u l'è surva a 1,0-1,50 u se riva aa tutalitè. U prucessu u passa pe' mezzu de sèrti mumènti: * Primmu cuntattu de föa: quande u prufì da Lüna u tucca apêna u burdu du Sû dau de föa. * Primmu cuntattu de drèntu: quande u prufì da Lüna u tucca quellu du Sû da drèntu e a cumènsa a tutalitè. * Tutalitè: sta lì a pìa u numme daa fase de mascimu scü(r)amèntu da lüxe Sû. * Segundu cuntattu de drentu: u l'è u mumèntu ch'a finìsce a tutalitè * Segundu cuntattu de föa: u prufì da Lüna u tucca apêna u discu du Sû dau de fö(r)a, u finìsce u mumèntu d'eclisse == Nòtte == <references /> == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Astronomîa]] jrm57agnu1bekkw9syp7aser00sflc0 10 33156 273620 2026-08-27T19:21:04Z N.Longo 12052 + man 273620 wikitext text/x-wiki Quésto template o sèrve a ténze in outomàtico o template {{Tl|Tassobox}} de 'n çèrto cô. == Ûzo == O template o no gh'à de paràmetri: in sciâ bâze do valô scrîto into paràmetro <nowiki>{{{regno}}}</nowiki> ò, s'o l'é vêuo, <nowiki>{{{dominio}}}</nowiki>, o restitoìsce: {{Colonne}} * {{Legend|pink|animalia}} * {{Legend|lightgreen|plantae/plantæ}} * {{Legend|lightblue|fungi}} * {{Legend|khaki|protista}} * {{Legend|khaki|chromista}} * {{Legend|lightgrey|bacteria}} * {{Legend|darkgray|archaea}} * {{Legend|plum|eukarya/eukaryota}} * {{Legend|grey|prokaryota}} * {{Legend|violet|acytota}} * {{Legend|violet|duplodnaviria}} * {{Legend|violet|monodnaviria}} {{Colonne spezza}} * {{Legend|violet|riboviria}} * {{Legend|violet|varidnaviria}} * {{Legend|violet|heunggongvirae}} * {{Legend|violet|loebvirae}} * {{Legend|violet|sangervirae}} * {{Legend|violet|shotokuvirae}} * {{Legend|violet|trapavirae}} * {{Legend|violet|orthornavirae}} * {{Legend|violet|pararnavirae}} * {{Legend|violet|bamfordvirae}} * {{Legend|violet|helvetiavirae}} * {{Legend|white|âtro}} {{Colonne fine}} <noinclude>[[Categorîa:Manoâli di template]]</noinclude> 6dmg037hqcejhdw1ftkktbrziypby3c