Wikipedia
lijwiki
https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2
MediaWiki 1.47.0-wmf.17
first-letter
Media
Speçiale
Discûscion
Utente
Discûscioîn ûtente
Wikipedia
Discûscioîn Wikipedia
Immaggine
Discûscioîn immaggine
MediaWiki
Discûscioîn MediaWiki
Template
Discûscioîn template
Agiûtto
Discûscioîn agiûtto
Categorîa
Discûscioîn categorîa
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Arbenga
0
1614
273640
273516
2026-08-28T18:56:12Z
N.Longo
12052
e
273640
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Arbenga
|Tipo = [[comun|cumün]]
|Panorama = Albenga.JPG
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div>
|Bandiera = Flag of Albenga.svg
|Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga
|Stemma = Albenga-Stemma.svg
|Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu
|var-detàggi = detai
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Riccardo Tomatis
|Partito = liste siviche de sèntru-scinistra
|Data elezione = 9-6-2019
|Mandato = 2
|Data rielezione = 10-6-2024
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1861]]
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 23470
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 1203
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle
}}
'''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref>
Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patìsce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>
Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref>
{{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}}
== Geugrafìa ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa
Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]''
Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]]
</gallery>
A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51 kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref>
U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242 m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521 m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce.
Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668 m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282 m), ch'u l'è zà au de là.
Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efettu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/>
=== Frasiùi ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti
File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle
File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn
File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne
File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle
File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda
</gallery>
* '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref>
* '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispettu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref>
* '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpettu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref>
* '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11|
léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/>
* '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi.
* '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispettu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316 m).
=== Climma ===
Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispettu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref>
De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>:
{| class="wikitable"
! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva
! colspan="12" |Mesi
! colspan="4" |Stagiùi
! rowspan="2" |Ànnu
|-
!Zen
!Fev
!Mar
!Arv
!Maz
!Züg
!Lüj
!Agu
!Set
!Utt
!Nuv
!Dix
!Inv
!Pri
!Est
!Aut
|-
!T. max. media (°C)
|11,7
|12,4
|14,6
|17,4
|21,2
|25,0
|28,7
|28,5
|25,3
|21,1
|15,7
|12,7
|12,3
|17,7
|27,4
|20,7
|19,5
|-
!T. min. media (°C)
|0,5
|1,3
|3,2
|6,2
|9,8
|13,3
|15,9
|15,7
|13,1
|9,1
|4,4
|1,4
|1,1
|6,4
|15,0
|8,9
|7,8
|-
!Precipitasiùi (mm)
|101,4
|89,7
|90,4
|81,6
|76,1
|38,3
|21,3
|43,3
|55,0
|105,5
|96,8
|78,9
|270,0
|248,1
|102,9
|257,3
|878,3
|-
!Giurni d'ègua
|6,2
|5,2
|6,1
|6,6
|6,5
|4,0
|2,8
|3,8
|4,4
|6,4
|6,3
|5,0
|16,4
|19,2
|10,6
|17,1
|63,3
|-
!Ümiditè relatìva media (%)
|73
|73
|72
|79
|79
|79
|77
|77
|78
|78
|75
|76
|74
|77
|78
|77
|76
|}
== Sto(r)ia ==
=== U(r)igine du numme ===
U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se rife(r)ìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)â fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà inti seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" />
=== U periudu prerumàn ===
A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixine, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" />
Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" />
I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref>
=== Dòppu e guère püniche ===
L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lücciu Emiliu Paulu]], quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specialmènte sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref>
E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti ànni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" />
=== U svilüppu du municipium ===
[[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]]
Da l'ànnu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna.
A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref>
Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime.
Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref>
Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persùne: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref>
=== Da l'impe(r)u au mediuevu ===
A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref>
In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" />
Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref>
=== U periudu medievâle ===
Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübìsce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref>
Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref>
==== A nascita du Cumitàu ====
A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" />
Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (bèn ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispettu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finìsce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2">
{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref>
Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> In bréve tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilegi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref>
Sti li i prevedêvan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, tantu da purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxendu ciü grossu u sèntru abitàu.
==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ====
[[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]]
Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref>
Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref>
I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispettu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref>
U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva.
Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref>
A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/>
==== Sutta aa Repübbrica de Zena ====
{{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}}
Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref>
==== A fundasiùn de vìlle növe ====
Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref>
Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncessi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref>
Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilegi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref>
==== Quattrusèntu ====
A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscunti.<ref name="Arbenga2"/>
A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/>
A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scigù(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref>
Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' bèn chinz'ànni.
I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpìsce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref>
Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è prugrescivamènte abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref>
=== Etè mudèrna ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana
Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu
Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma'' du Maté Vinzoni, [[1773]]
</gallery>
A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pezzu.
Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref>
A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref>
Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" />
=== Etè cuntempuranea ===
[[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]]
Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref>
Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref>
A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref>
Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref>
[[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]]
Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], bèn dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu ànnu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>
Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna.
Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulùpixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva.
=== Scìmbuli ===
==== Bande(r)a de Arbenga ====
[[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref>
U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref>
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Albenga}}
=== Minu(r)anse fureste ===
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref>
=== Cugnummi ciü difüsi ===
I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref>
=== Persune lighèi cun Arbenga ===
[[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]]
* San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref>
* Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre [[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref>
* [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref>
* Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref>
* Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref>
* Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref>
* Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref>
* Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref>
* Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref>
* Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref>
* Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref>
* Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref>
* Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref>
* Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref>
* Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref>
* Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref>
* Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref>
* Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
== Pòsti de interesse ==
[[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]]
=== Architetü(r)e religiuse ===
U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu.
==== Paròcchia de San Michê ====
[[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]]
* A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de dùe navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du paviméntu, sbasciâ, rispettu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref>
[[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]]
* '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi pìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispettu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]]
* '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>
==== Batisté(r)u paleucristiàn ====
{{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
[[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]]
L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batezzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]].
Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" />
L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref>
==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ====
[[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]]
Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref>
A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]].
Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref>
==== Santua(r)iu de Puntelungu ====
[[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelòngu daa stradda]]
U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/>
Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma caûlla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref>
A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella presedente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref>
==== Gêxa du Sacru Cö ====
[[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]]
A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]].
Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref>
==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ====
[[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]]
A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu.
Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispettu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn.
Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de Leca ====
[[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]]
* '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" />
* '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref>
==== Paròcchia de Campugexa ====
[[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]]
* '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', bèn ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17|
léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref>
* '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, bèn ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de San Zorzu ====
[[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]]
* '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia da Bastìa ====
[[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]]
* '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finìscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a due campè. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16|
léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref>
* '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de Sàlia ====
[[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]]
* '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batezzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispettu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)èi.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de Lüxignàn ====
[[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]]
* '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèti pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunachèi. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de San Fé ====
[[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]]
* '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
=== Aree archeulogiche ===
<gallery mode="packed" widths="140" heights="140">
Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu
Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga
Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn
Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta''
</gallery>
* '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref>
* '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref>
* '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixina abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref>
* '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a bèn dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref>
* '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref>
=== Architetü(r)e sivìli ===
==== Palassi stò(r)ichi ====
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u
Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu
Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu
Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre
Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla
Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ
Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn
Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî
Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]
Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti
Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi
</gallery>
* '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], ànnu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispettu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref>
* '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partendu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i.
* '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref>
* '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de rife(r)imèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù bèn due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref>
==== Vìlle stò(r)iche ====
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa
Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca
Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé)
Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte
Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta''
</gallery>
*'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)ìsce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù bèn a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref>
* '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref>
* '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, bèn vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura.
* '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'é(r)an mustrèi bèn dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref>
* '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref>
* '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref>
==== Âtre architetü(r)e ====
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia
Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn
Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu
</gallery>
* '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squaxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" />
* '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref>
* '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'é(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref>
* '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref>
* '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100 m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref>
=== Architetü(r)e militâri ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa ma(r)ìna
Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle
Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908)
Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasìna de cumandu
</gallery>
* '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] scibèn ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], ànnu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>
* '''Caserma Turinetto''', inta regiùn de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref>
* '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref>
* '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispettu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref>
==== E pòrte ====
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn
Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ
Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia
Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu
Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a
</gallery>
Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref>
* A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù bèn vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspettu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lìsce e squadrèi. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13|
léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref>
* A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref>
* A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref>
* A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispettu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref>
Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref>
{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" />
=== Natü(r)a ===
Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ:
* [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11 ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref>
* Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420 ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45 ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
* Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541 ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
* Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213 ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11 ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
* Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189 ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalèi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60 ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù:
* '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>
== Cultü(r)a ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
* Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|ànni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
* Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
* Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
* Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
;Scö(r)e
In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun:
* Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
* Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
* Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
* Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" />
=== Teâtru ===
[[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]]
Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref>
=== Dialettu arbenganese ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
[[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]]
In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref>
Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixine ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu'').
== Ecunumia ==
=== Prima(r)iu ===
Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patìscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre rife(r)imèntu aa nòtta n.115
</ref>
Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è bèn svilupàu l'ambitu de arumatiche. bèn difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref>
Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. bèn cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispettu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
=== Segunda(r)iu ===
[[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]]
Limitàu rispettu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se bèn difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'é(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura
|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref>
=== Tersia(r)iu ===
U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e bèn dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" />
Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun bèn seguìi di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lezüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn.
== Fèste e fe(r)e ==
* Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'é(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
== Sport ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva"
Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre
</gallery>
In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve:
* Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16 m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
== Aministrasiùn ==
=== Scindichi d'Arbenga ===
[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemelàggi ===
* {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref>
== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]].
Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
=== Feruvìa ===
[[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]]
Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di pasege(r)i,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
== Nòtte ==
;Notte au tèstu
<references group="n." />
;Notte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}
{{Vedrìnn-a}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Arbenga| ]]
abz5ki4c5uuao9n87of7keq52ohu0ui
Norveggia
0
2583
273654
267988
2026-08-29T09:46:28Z
Martin Macha 2111
12234
/* */
273654
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Stato
| nomeCorrente = Norvéggia
| nomeCompleto = Régno de Norvéggia
| nomeUfficiale = ''Kongeriket Norge'' <small>([[bokmål]])</small><br>''Kongeriket Noreg'' <small>([[nynorsk]])</small><br>''Norgga gonagasriika'' <small>([[Léngoa sami do nòrd|sami do nòrd]])</small><br>''Vuona gånågisrijkka'' <small>([[Léngoa sami de Lule|sami de Lule]])</small><br>''Nöörjen gånkarïjhke'' <small>([[Léngoa sami do sùd|sami do sùd]])</small>
| linkBandiera = Flag of Norway.svg
| paginaBandiera =
| linkStemma = Coat of arms of Norway.svg
| paginaStemma =
| linkLocalizzazione = Europe-Norway.svg
| linkMappa = Norway-map.png
| motto = {{no}} Alt for Norge<br/>{{lij}} Tùtto pi-â Norvéggia
| lingua = [[Lengua norvegeise|Norvegéize]] (inte variànte [[bokmål]] e [[nynorsk]])<br />[[Léngoe sami|Sami]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Lars S. Vikør|outô2=Ernst Håkon Jahr|outô3=Mikkel Berg-Nordlie|dæta=2020-08-28|tìtolo=Språk i Norge|revìsta=Store norske leksikon|léngoa=NB|vìxita=2022-11-24|url=http://snl.no/spr%C3%A5k_i_Norge}}</ref><ref group="Nòtta">O [[Lengua finlandeise|finlandéize]] o l'é a léngoa ofiçiâ inte 'n comùn norvegéize.</ref>
| capitale = {{Scìnbolo|Oslo komm.svg}} [[Oslo]]
| capitaleAbitanti = 702 543
| capitaleAbitantiAnno = 2022
| governo = [[Monarchîa parlamentâre]]
| presidente = [[Haakon VIII de Norvéggia]]
| primoMinistro = [[Jonas Gahr Støre]]
| elenco capi di stato = Rè
| elenco capi di governo = Minìstro de Stâto
| indipendenza = Da-a [[Svéçia]] into [[1905]]
| ingressoONU = 27 de novénbre [[1945]]<ref group="Nòtta">A l'é un di 51 Stâti ch'àn dæto vìtta a l'[[Organizaçion de Naçioin Unïe|ONU]] into 1945.</ref>
| superficieTotale = 385 207<ref name="kart_2019">{{Çitta web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|tìtolo=Arealstatistics for Norway 2019|editô=Kartverket, mapping directory for Norway|dæta=2019|léngoa=EN|vìxita=2022-11-24}}</ref><ref group="Nòtta">Inclûze e [[Isoe Svalbard|Svalbard]] e [[Jan Mayen]].</ref>
| superficieOrdine = 62
| superficieAcqua = 6
| popolazioneTotale = 5 627 400<ref name="ssbf">{{Çitta web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|tìtolo=Population, 2026-01-01|editô=Statistics Norway|dæta=2026-02-25|léngoa=EN|vìxita=2026-02-25}}</ref>
| popolazioneAnno = 2026
| popolazioneOrdine = 119
| popolazioneDensita = 14,6
| popolazioneCrescita = 1,19% (2015) <ref>{{Çitta web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2002.html|tìtolo=Population growth rate|vìxita=2015-03-17|editô=CIA World Factbook|léngoa=EN}}</ref>
| nomeAbitanti = [[Norvegéixi]]
| confini = [[Svéçia]], [[Finlandia|Finlàndia]], [[Rùscia]]
| continente = [[Euròpa|Eoröpa]]
| orario = [[UTC]] [[UTC+1|+1]] ([[UTC+2|+2]] in stæ)
| valuta = [[Corónn-a norvegéize]]
| PIL = 434937<ref name="IMFWEONO">{{Çitta web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=53&pr.y=15&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=142&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|tìtolo=World Economic Outlook Database, April 2019|editô=[[Fóndo Monetâio Internaçionâle]]|léngoa=EN|vìxita=2022-11-24}}</ref>
| PILValuta = $
| PILAnno = 2018 stìmma
| PILOrdine = 28
| PILprocapite = 81694<ref name="IMFWEONO"/>
| PILprocapiteValuta = $
| PILprocapiteAnno = 2018 stìmma
| PILprocapiteOrdine = 4
| PILPPA = 395867<ref name="IMFWEONO"/>
| PILPPAValuta = $
| PILPPAAnno = 2018 stìmma
| PILPPAOrdine = 44
| PILPPAprocapite = 74356<ref name="IMFWEONO"/>
| PILPPAprocapiteValuta = $
| PILPPAprocapiteAnno = 2018 stìmma
| PILPPAprocapiteOrdine = 6
| HDI = 0,966 (tànto âto)<ref name="UNDP2023">{{Çitta web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/HDI|tìtolo=2023 Human Development Index Ranking|editô=United Nations Development Programme|dæta=2023-03-13|vìxita=2024-03-15|léngoa=en}}</ref>
| HDIAnno = 2022
| HDIOrdine = 2
| TFT = 2,0 (2010)<ref>{{Çitta web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN/countries|tìtolo=Tàscio de fertilitæ into 2010|léngoa=EN|vìxita=2013-02-12}}</ref>
| energia =
| tld =
| telefono =
| targa =
| inno = [[Ja, vi elsker dette landet]]<br>[[File:Norway (National Anthem).ogg]]
| festa = 17 de màzzo
| note = Inta màppa són esclûxi i teritöi d'otramâ.<br><references group="Nòtta"/>
[[File:Map Norway political-geo.png|upright=1.1|thumb|center|Màppa polìtica da Norvéggia ch'a conprénde l'arcipélago de Svalbard e l'îzoa de Jan Mayen ascì]]
| stato precedente = [[File:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg|20px|bordo|bandêa]] [[Svéçia-Norvéggia]] <br /> [[File:Flag of Nasjonal Samling.svg|20px|bordo|bandêa]] [[Regìmme de Quisling]] (da-o 1942 a-o 1945)
}}
A '''Norvéggia''' (''Norge''<ref name=":0">Inta grafîa ciamâ ''[[Bokmål]]''</ref> ò ''Noreg''<ref name=":1">Inta grafîa ciamâ ''[[Nynorsk]]''</ref> in [[Lengua norvegeise|norvegéize]], prononçiòu {{IPA|[ˈnɔ̂rɡə]}}<ref>''Norga'' in [[Léngoa sami do nòrd|Sami do nòrd]], ''Vuodna'' in [[Léngoa sami de Lule|Sami de Lule]], ''Nöörje'' in [[Léngoa sami do sùd|Sami do sùd]], ''Norja'' in [[Léngoa kven|Kven]]</ref>), conosciûa ofiçialménte cómme '''Régno de Norvéggia''' (''Kongeriket Norge''<ref name=":0" /> ò ''Kongeriket Noreg''<ref name=":1" /><ref>''Norgga gonagasriika'' in [[Léngoa sami do nòrd|Sami do nòrd]], ''Vuona gånågisrijkka'' in [[Léngoa sami de Lule|Sami de Lule]], ''Nöörjen gånkarïjhke'' in [[Léngoa sami do sùd|Sami do sùd]], ''Norjan kuninkhaanvaltakunta'' in [[Léngoa kven|Kven]]</ref>), a l'é 'n pàize de l'[[Euròpa|Eoröpa]] do nòrd.
== Giögrafîa ==
A Norvéggia a l'é formâ sorviatùtto da-e pàrte de ponénte e setentrionâle da [[penîzoa scandìnava]] ciù dötréi teritöi tra i quæ, in particolâ, se pêuan aregordâ l'îzoa àrtica de [[Jan Mayen]] e l'arçipélago de [[Isoe Svalbard|Îzoe Svalbard]]. Pe de ciù l'[[Isoa de Bouvet|îzoa de Bouvet]], inta región [[Subantàrtico|subantàrtica]], a l'é 'na [[Teritöi d'oltremâ Norvegeixi|dipendénsa da Norvéggia]] ascì. A naçión a l'à de rivendicaçioìn in scî doi teritöi antàrtichi de l'[[Isoa de Pè Primmo|Îzoa de Pêo I]] e da [[Tæra da Reginn-a Maud|Tæra da Regìnn-a Maud]]. A l'à 'n'àrea totâle de 385.207 km<sup>2</sup> e, a-o zenâ do [[2022]], a sò popolaçión a l'êa de 5.425.270 persónn-e<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|tìtolo=Arealstatistics for Norway 2019|editô=Kartverket|léngoa=NO|vìxita=2022-04-11}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkemengde/aar-per-1-januar|tìtolo=Population 1 January 2022|editô=Kartverket|léngoa=NO, EN|vìxita=2022-04-11}}</ref>.
A confìnn-a co-a [[Svéçia]], a levànte, pe bén 1.619 km e con [[Finlandia|Finlàndia]] e [[Rùscia]] a nòrd-èst. A l'à afaciâ in sciô stréito do [[Skagerrak]] a sùd, pe mêzo do quæ a l'é separâ da [[Danemarca|Danimàrca]] e [[Regno Unïo|Régno Unîo]]. A Norvéggia a l'à 'n'estéiza rîva in sce l'[[Oçeano Atlantico|Òcéano Atlàntico]] e o [[Mâ de Barents]]. A prezénsa do mâ a l'infloénsa bén bén o clìmma norvegéize, ch'o l'à de tenperatûe ciù mîti lóngo e sò còste (tànto che inta [[néutte polâre]] a-o nòrd de spésso són sôvia i zêro gràddi) e ciù fréide a l'intèrno, scibén che rèstan ciù âte de quélle de âtri lêughi a-a mæxima latitùdine. L'infloénsa do mâ a l'é ànche a càoza da tànta ægoa e néive ch'a càzze in sciô teritöio norvegéize.
A capitâle da Norvéggia, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é [[Oslo|Òslo]]; e âtre çitæ ciù inportànti són [[Bergen]], [[Trondheim]] e [[Stavanger]].
== Stöia ==
O régno de Norvéggia o l'é stæto costitoîo inte l'ànno [[872]] da l'unión de vàrri stâti ciù picìn, restàndo dónca 'na naçión indipendénte pe ciù de 1.150 ànni. Tra o [[1537]] e o [[1814]] o l'à fæto pe cóntra pàrte da [[Danimàrca-Norvéggia]] e, da quéllo ànno scìnn-a-o [[1905]], de 'n'[[unión personâ]] co-o régno de Svéçia. A-o sccéuppo da [[Primma Goæra Mondiâ|Prìmma Goæra Mondiâle]] a Norvéggia a l'à diciaròu a sò [[neotralitæ]], evitàndo e devastaçioìn do conflìtto. A despæto de 'n'âtra diciaraçión de neotralitæ fæta a l'inìçio da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segónda Goæra Mondiâle]], inte l'arvî do [[1940]] a naçión a l'à subîo l'invaxón da [[Germanîa nazìsta]], co-a sò òcupaçión ch'a l'é duâ scìnn-a-a fìn da goæra.
A-a giornâ d'ancheu o rè de Norvéggia o l'é l'[[Harald V de Norvéggia|Harald V]] da [[Glücksburg (famìggia)|cazàdda de Glücksburg]]; o prìmmo minìstro o l'é pe cóntra o [[Jonas Gahr Støre]], nominòu inte l'ànno [[2021]].
== Abitanti ==
{{Seçión vêua}}
== Pòsti de interesse ==
{{Seçión vêua}}
== Economîa e polìtica ==
A Norvéggia a l'à svilupòu 'n fórte [[stâto sociâle]], in sciâ bâze do coscì dîto [[modéllo nòrdico]], ch'o garantìsce 'n'[[ascisténsa sanitâia universâle]] e 'n'educaçión, livéllo universcitâio inclûzo, de bàdda pe tùtti i sò çitadìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321131146/https://www.studyinnorway.no/living-in-norway/norwegian-society|tìtolo=Norwegian Society / Living in Norway|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>. O stâto o consèrva de inportànti parteçipaçioìn in di setoî industriâli ciâve pi-â sò economîa, spécce rigoardànti e grénde vivàgne de petròlio, gàzzo naturâle, minerâli, legnàmme, pescòu e ægoa da béive. L'indùstria do petròlio a costitoìsce ciù ò mêno 'n quàrto do [[Prodûto Intèrno Lòrdo|PIL]] da naçión<ref>{{Çitta web|url=http://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKL0674675920070906|tìtolo=Statistics Norway raises '07 GDP outlook, cuts '08|dæta=2007-09-06|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>, co-a sò estraçión ch'a l'é coscì inportànte che, a livéllo pro capite, a Norvéggia a l'é o produtô ciù inportànte fêua di pàixi do [[Levànte]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170307234343/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2241rank.html|tìtolo=Country Comparison: Crude oil - production|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html|tìtolo=Country Comparison: Natural gas - production|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>. A naçión a l'à o quàrto [[rédito pro capite]] ciù âto do móndo, segóndo a [[Bànca Mondiâle]] e l'[[Fóndo Monetâio Internaçionâle|IMF]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/|tìtolo=The World's Richest Countries|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>, ò l'unzén, cómme inta scâ da [[Central Intelligence Agency|CIA]] agiornâ a-o [[2017]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20201201172753/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|tìtolo=The World Factbook|editô=''Central Intelligence Agency Library''|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>, into câxo séggian pigiæ in conscideraçión i sò domìnni e-e sò dipendénse ascì. A Norvéggia a l'à o ciù grànde [[fóndo sovràn]] do móndo, o quæ o l'à 'n valô de 1.400 miliàrdi de dòlari<ref>{{Çitta web|url=https://www.nbim.no/en/the-fund/market-value/|tìtolo=NBIM - Market value|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>.
A naçión a l'é a-o prìmmo pòsto inta clasìfica globâle de l'[[Indice de Svilùppo Umâno]] a partî da-o [[2009]], óltre che tra o [[2001]] e o [[2006]] ascì<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20081219191319/http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf|tìtolo=Human development indices 2008|dæta=2008-12-18|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>, poxiçión ch'a rèsta pægia ànche into câxo ch'o vegnìsse conscideròu l'ìndice corètto pe-e dizegoaliànse (a-o [[2018]])<ref>{{Çitta web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf|tìtolo=Human Development Report 2019: Beyond income, beyond averages, beyond today: Inequalities in human development in the 21st century|editô=''United Nations Development Programme''|léngoa=EN|p=22|vìxita=2022-04-10}}</ref>. Inte l'ànno [[2017]] a l'é stæta diciarâ naçión ciù felîçe a-o móndo segóndo o [[World Happiness Report|''World Happiness Report'']]<ref>{{Çitta web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/20/norway-ousts-denmark-as-worlds-happiest-country-un-report|tìtolo=Happiness is on the wane in the US, UN global report finds|outô=Jennifer Rankin|dæta=2017-03-20|léngoa=EN|vìxita=2022-04-11}}</ref> e d'ancheu a l'é a-o prìmmo pòsto inti ìndichi de libertæ<ref>{{Çitta web|url=https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores|tìtolo=Countries and Territories|editô=''Freedom House''|léngoa=EN|vìxita=2022-04-11}}</ref> e democraçîa<ref>{{Çitta web|url=http://www.eiu.com/democracy2016|tìtolo=Democracy Index 2016|léngoa=EN|vìxita=2022-04-11}}</ref>, óltre a avéi un di livélli de criminalitæ ciù bàssi do móndo<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20190904074321/https://www.thelocal.no/20160105/norway-celebrates-another-year-with-few-murders|tìtolo=Norway has another year with few murders|dæta=2016-01-05|léngoa=EN|vìxita=2022-04-11}}</ref>.
A Norvéggia a l'é 'na [[monarchîa costituçionâle]] e [[Stâto unitâio|unitâia]], co-a tradiçionâle [[separaçión di potêri]] tra Parlaménto (''Stortinget''), Conséggio de Stâto (''Statsrådet'') e Màscima Córte (''Høyesterett''), segóndo quànte o l'é stabilîo inta [[Costituçión da Norvéggia|costituçión]] za da-o [[1814]]. O teritöio norvegéize o l'é spartîo tra doî livélli aministratîvi, ö sæ e [[Contêe da Norvéggia|contêe]] e i [[Comùn da Norvéggia|comùn]]. O pòpolo [[Sami]] o l'à 'n çèrto gràddo de aoto-determinaçión e contròllo in scê sò tære pe mêzo de 'n pròpio [[Parlaménto Sami da Norvéggia|parlaménto]] e de l'[[Àtto do Finnmark]]. A Norvéggia a l'à di stréiti ligàmmi con l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]] e i [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi]] e a l'é un di ménbri fondatoî de [[Organizaçion d'e Naçioin Unïe|Naçioìn Unîe]], do [[Conséggio d'Eoröpa]], da [[NATO]], de l'[[Asociaçión Eoropêa de Lìbero Scàngio|EFTA]], do [[Tratâto Antàrtico]] e do [[Conséggio Nòrdico]]. A l'é un di ménbri do [[Spàçio Econòmico Eoropêo]], da [[Òrganizaçión mondiâle do comèrcio|WTO]], de l'[[OECD]] e de l'[[Area Schengen]] ascì.
== Galerîa d'inmàgine ==
<gallery widths="150" heights="150">
Vippetangen2.jpg|A capitâle da naçión, [[Oslo|Òslo]]
08-08-01 Fløyen utsikt.jpg|Vìsta de [[Bergen]], a segónda çitæ ciù grànde do pàize
Geiranger2.JPG|O vilàggio de [[Geiranger]] e o [[Geirangerfjord]]
Sognefjord, Norway.jpg|O [[Sognefjord]], ö sæ "O fiòrdo de Sogn"
Vegaoyan.jpg|L'[[Vega (îzoa norvegéize)|îzoa de Vega]], inclûza into scîto [[UNESCO]] do [[Vegaøyan]]
Troll A Platform.jpg|'Na [[piatafórma de petròlio]] into [[Mâ do Nord|Mâ do Nòrd]]
</gallery>
== Nòtte ==
<references responsive="" />
== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Magne Helvig|outô2=Viggo Johannessen|tìtolo=Norway, Land - People - Industries: A Brief Geography|url=https://books.google.it/books?id=pUwNAQAAIAAJ|ànno=1966|editô=Tanum|léngoa=EN}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Jan Sjåvik|tìtolo=Historical Dictionary of Norway|url=https://books.google.it/books?id=Bf6xAAAAQBAJ|ànno=2008|editô=Scarecrow Press|léngoa=EN|ISBN=0-810-86408-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Karen Larsen|tìtolo=History of Norway|url=https://books.google.it/books?id=qcYmjgEACAAJ|ànno=2015|editô=Princeton University Press|léngoa=EN|ISBN=0-691-62754-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Insight Guides|tìtolo=Insight Guides Norway|url=https://books.google.it/books?id=VGpUswEACAAJ|ediçión=3|ànno=2018|editô=Apa Publications|léngoa=EN|ISBN=1-786-71758-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elizabeth Su-dale|tìtolo=Culture Shock! Norway: A Survival Guide to Customs and Etiquette|url=https://books.google.it/books?id=sa7MzAEACAAJ|ànno=2020|editô=Marshall Cavendish|léngoa=EN|ISBN=98-14-86873-6}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Anthony Ham|tìtolo=Lonely Planet Norway|url=https://books.google.it/books?id=p65tzgEACAAJ|ànno=2022|editô=Apa Publications|léngoa=EN|ISBN=1-787-01608-0|ediçión=8|outô2=Oliver Berry|outô3=Donna Wheeler}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Colegaménti estèrni ==
* {{Çitta web|url=https://www.regjeringen.no/no/id4/|tìtolo=Scîto ofiçiâ do govèrno|léngoa=NO, SE, EN|vìxita=2022-04-11}}
* {{Çitta web|url=https://stortinget.no/no/|tìtolo=Scîto ofiçiâ do parlaménto|léngoa=NO, EN|vìxita=2022-04-11}}
* {{Çitta web|url=https://www.kongehuset.no/|tìtolo=Scîto ofiçiâ da famìggia reâ|léngoa=NO, SE, EN|vìxita=2022-04-11}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitnorway.com/?lang=primary|tìtolo=Scîto turìstico ofiçiâ|léngoa=NO, EN, FR, DE, SV, ZH, DA, ES, IT, NL|vìxita=2022-04-11}}
{{Stati de l'Euròpa}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Norvéggia| ]]
btokc6fpctsk0urla6f3yhl6sb5uh9s
273655
273654
2026-08-29T09:47:30Z
Martin Macha 2111
12234
/* Stöia */
273655
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Stato
| nomeCorrente = Norvéggia
| nomeCompleto = Régno de Norvéggia
| nomeUfficiale = ''Kongeriket Norge'' <small>([[bokmål]])</small><br>''Kongeriket Noreg'' <small>([[nynorsk]])</small><br>''Norgga gonagasriika'' <small>([[Léngoa sami do nòrd|sami do nòrd]])</small><br>''Vuona gånågisrijkka'' <small>([[Léngoa sami de Lule|sami de Lule]])</small><br>''Nöörjen gånkarïjhke'' <small>([[Léngoa sami do sùd|sami do sùd]])</small>
| linkBandiera = Flag of Norway.svg
| paginaBandiera =
| linkStemma = Coat of arms of Norway.svg
| paginaStemma =
| linkLocalizzazione = Europe-Norway.svg
| linkMappa = Norway-map.png
| motto = {{no}} Alt for Norge<br/>{{lij}} Tùtto pi-â Norvéggia
| lingua = [[Lengua norvegeise|Norvegéize]] (inte variànte [[bokmål]] e [[nynorsk]])<br />[[Léngoe sami|Sami]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Lars S. Vikør|outô2=Ernst Håkon Jahr|outô3=Mikkel Berg-Nordlie|dæta=2020-08-28|tìtolo=Språk i Norge|revìsta=Store norske leksikon|léngoa=NB|vìxita=2022-11-24|url=http://snl.no/spr%C3%A5k_i_Norge}}</ref><ref group="Nòtta">O [[Lengua finlandeise|finlandéize]] o l'é a léngoa ofiçiâ inte 'n comùn norvegéize.</ref>
| capitale = {{Scìnbolo|Oslo komm.svg}} [[Oslo]]
| capitaleAbitanti = 702 543
| capitaleAbitantiAnno = 2022
| governo = [[Monarchîa parlamentâre]]
| presidente = [[Haakon VIII de Norvéggia]]
| primoMinistro = [[Jonas Gahr Støre]]
| elenco capi di stato = Rè
| elenco capi di governo = Minìstro de Stâto
| indipendenza = Da-a [[Svéçia]] into [[1905]]
| ingressoONU = 27 de novénbre [[1945]]<ref group="Nòtta">A l'é un di 51 Stâti ch'àn dæto vìtta a l'[[Organizaçion de Naçioin Unïe|ONU]] into 1945.</ref>
| superficieTotale = 385 207<ref name="kart_2019">{{Çitta web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|tìtolo=Arealstatistics for Norway 2019|editô=Kartverket, mapping directory for Norway|dæta=2019|léngoa=EN|vìxita=2022-11-24}}</ref><ref group="Nòtta">Inclûze e [[Isoe Svalbard|Svalbard]] e [[Jan Mayen]].</ref>
| superficieOrdine = 62
| superficieAcqua = 6
| popolazioneTotale = 5 627 400<ref name="ssbf">{{Çitta web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|tìtolo=Population, 2026-01-01|editô=Statistics Norway|dæta=2026-02-25|léngoa=EN|vìxita=2026-02-25}}</ref>
| popolazioneAnno = 2026
| popolazioneOrdine = 119
| popolazioneDensita = 14,6
| popolazioneCrescita = 1,19% (2015) <ref>{{Çitta web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2002.html|tìtolo=Population growth rate|vìxita=2015-03-17|editô=CIA World Factbook|léngoa=EN}}</ref>
| nomeAbitanti = [[Norvegéixi]]
| confini = [[Svéçia]], [[Finlandia|Finlàndia]], [[Rùscia]]
| continente = [[Euròpa|Eoröpa]]
| orario = [[UTC]] [[UTC+1|+1]] ([[UTC+2|+2]] in stæ)
| valuta = [[Corónn-a norvegéize]]
| PIL = 434937<ref name="IMFWEONO">{{Çitta web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=53&pr.y=15&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=142&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|tìtolo=World Economic Outlook Database, April 2019|editô=[[Fóndo Monetâio Internaçionâle]]|léngoa=EN|vìxita=2022-11-24}}</ref>
| PILValuta = $
| PILAnno = 2018 stìmma
| PILOrdine = 28
| PILprocapite = 81694<ref name="IMFWEONO"/>
| PILprocapiteValuta = $
| PILprocapiteAnno = 2018 stìmma
| PILprocapiteOrdine = 4
| PILPPA = 395867<ref name="IMFWEONO"/>
| PILPPAValuta = $
| PILPPAAnno = 2018 stìmma
| PILPPAOrdine = 44
| PILPPAprocapite = 74356<ref name="IMFWEONO"/>
| PILPPAprocapiteValuta = $
| PILPPAprocapiteAnno = 2018 stìmma
| PILPPAprocapiteOrdine = 6
| HDI = 0,966 (tànto âto)<ref name="UNDP2023">{{Çitta web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/HDI|tìtolo=2023 Human Development Index Ranking|editô=United Nations Development Programme|dæta=2023-03-13|vìxita=2024-03-15|léngoa=en}}</ref>
| HDIAnno = 2022
| HDIOrdine = 2
| TFT = 2,0 (2010)<ref>{{Çitta web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN/countries|tìtolo=Tàscio de fertilitæ into 2010|léngoa=EN|vìxita=2013-02-12}}</ref>
| energia =
| tld =
| telefono =
| targa =
| inno = [[Ja, vi elsker dette landet]]<br>[[File:Norway (National Anthem).ogg]]
| festa = 17 de màzzo
| note = Inta màppa són esclûxi i teritöi d'otramâ.<br><references group="Nòtta"/>
[[File:Map Norway political-geo.png|upright=1.1|thumb|center|Màppa polìtica da Norvéggia ch'a conprénde l'arcipélago de Svalbard e l'îzoa de Jan Mayen ascì]]
| stato precedente = [[File:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg|20px|bordo|bandêa]] [[Svéçia-Norvéggia]] <br /> [[File:Flag of Nasjonal Samling.svg|20px|bordo|bandêa]] [[Regìmme de Quisling]] (da-o 1942 a-o 1945)
}}
A '''Norvéggia''' (''Norge''<ref name=":0">Inta grafîa ciamâ ''[[Bokmål]]''</ref> ò ''Noreg''<ref name=":1">Inta grafîa ciamâ ''[[Nynorsk]]''</ref> in [[Lengua norvegeise|norvegéize]], prononçiòu {{IPA|[ˈnɔ̂rɡə]}}<ref>''Norga'' in [[Léngoa sami do nòrd|Sami do nòrd]], ''Vuodna'' in [[Léngoa sami de Lule|Sami de Lule]], ''Nöörje'' in [[Léngoa sami do sùd|Sami do sùd]], ''Norja'' in [[Léngoa kven|Kven]]</ref>), conosciûa ofiçialménte cómme '''Régno de Norvéggia''' (''Kongeriket Norge''<ref name=":0" /> ò ''Kongeriket Noreg''<ref name=":1" /><ref>''Norgga gonagasriika'' in [[Léngoa sami do nòrd|Sami do nòrd]], ''Vuona gånågisrijkka'' in [[Léngoa sami de Lule|Sami de Lule]], ''Nöörjen gånkarïjhke'' in [[Léngoa sami do sùd|Sami do sùd]], ''Norjan kuninkhaanvaltakunta'' in [[Léngoa kven|Kven]]</ref>), a l'é 'n pàize de l'[[Euròpa|Eoröpa]] do nòrd.
== Giögrafîa ==
A Norvéggia a l'é formâ sorviatùtto da-e pàrte de ponénte e setentrionâle da [[penîzoa scandìnava]] ciù dötréi teritöi tra i quæ, in particolâ, se pêuan aregordâ l'îzoa àrtica de [[Jan Mayen]] e l'arçipélago de [[Isoe Svalbard|Îzoe Svalbard]]. Pe de ciù l'[[Isoa de Bouvet|îzoa de Bouvet]], inta región [[Subantàrtico|subantàrtica]], a l'é 'na [[Teritöi d'oltremâ Norvegeixi|dipendénsa da Norvéggia]] ascì. A naçión a l'à de rivendicaçioìn in scî doi teritöi antàrtichi de l'[[Isoa de Pè Primmo|Îzoa de Pêo I]] e da [[Tæra da Reginn-a Maud|Tæra da Regìnn-a Maud]]. A l'à 'n'àrea totâle de 385.207 km<sup>2</sup> e, a-o zenâ do [[2022]], a sò popolaçión a l'êa de 5.425.270 persónn-e<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|tìtolo=Arealstatistics for Norway 2019|editô=Kartverket|léngoa=NO|vìxita=2022-04-11}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkemengde/aar-per-1-januar|tìtolo=Population 1 January 2022|editô=Kartverket|léngoa=NO, EN|vìxita=2022-04-11}}</ref>.
A confìnn-a co-a [[Svéçia]], a levànte, pe bén 1.619 km e con [[Finlandia|Finlàndia]] e [[Rùscia]] a nòrd-èst. A l'à afaciâ in sciô stréito do [[Skagerrak]] a sùd, pe mêzo do quæ a l'é separâ da [[Danemarca|Danimàrca]] e [[Regno Unïo|Régno Unîo]]. A Norvéggia a l'à 'n'estéiza rîva in sce l'[[Oçeano Atlantico|Òcéano Atlàntico]] e o [[Mâ de Barents]]. A prezénsa do mâ a l'infloénsa bén bén o clìmma norvegéize, ch'o l'à de tenperatûe ciù mîti lóngo e sò còste (tànto che inta [[néutte polâre]] a-o nòrd de spésso són sôvia i zêro gràddi) e ciù fréide a l'intèrno, scibén che rèstan ciù âte de quélle de âtri lêughi a-a mæxima latitùdine. L'infloénsa do mâ a l'é ànche a càoza da tànta ægoa e néive ch'a càzze in sciô teritöio norvegéize.
A capitâle da Norvéggia, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é [[Oslo|Òslo]]; e âtre çitæ ciù inportànti són [[Bergen]], [[Trondheim]] e [[Stavanger]].
== Stöia ==
O régno de Norvéggia o l'é stæto costitoîo inte l'ànno [[872]] da l'unión de vàrri stâti ciù picìn, restàndo dónca 'na naçión indipendénte pe ciù de 1.150 ànni. Tra o [[1537]] e o [[1814]] o l'à fæto pe cóntra pàrte da [[Danimàrca-Norvéggia]] e, da quéllo ànno scìnn-a-o [[1905]], de 'n'[[unión personâ]] co-o régno de Svéçia. A-o sccéuppo da [[Primma Goæra Mondiâ|Prìmma Goæra Mondiâle]] a Norvéggia a l'à diciaròu a sò [[neotralitæ]], evitàndo e devastaçioìn do conflìtto. A despæto de 'n'âtra diciaraçión de neotralitæ fæta a l'inìçio da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segónda Goæra Mondiâle]], inte l'arvî do [[1940]] a naçión a l'à subîo l'invaxón da [[Germanîa nazìsta]], co-a sò òcupaçión ch'a l'é duâ scìnn-a-a fìn da goæra.
A-a giornâ d'ancheu o rè de Norvéggia o l'é l'[[Haakon VIII de Norvéggia|Haakon VIII]] da [[Glücksburg (famìggia)|cazàdda de Glücksburg]]; o prìmmo minìstro o l'é pe cóntra o [[Jonas Gahr Støre]], nominòu inte l'ànno [[2021]].
== Abitanti ==
{{Seçión vêua}}
== Pòsti de interesse ==
{{Seçión vêua}}
== Economîa e polìtica ==
A Norvéggia a l'à svilupòu 'n fórte [[stâto sociâle]], in sciâ bâze do coscì dîto [[modéllo nòrdico]], ch'o garantìsce 'n'[[ascisténsa sanitâia universâle]] e 'n'educaçión, livéllo universcitâio inclûzo, de bàdda pe tùtti i sò çitadìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321131146/https://www.studyinnorway.no/living-in-norway/norwegian-society|tìtolo=Norwegian Society / Living in Norway|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>. O stâto o consèrva de inportànti parteçipaçioìn in di setoî industriâli ciâve pi-â sò economîa, spécce rigoardànti e grénde vivàgne de petròlio, gàzzo naturâle, minerâli, legnàmme, pescòu e ægoa da béive. L'indùstria do petròlio a costitoìsce ciù ò mêno 'n quàrto do [[Prodûto Intèrno Lòrdo|PIL]] da naçión<ref>{{Çitta web|url=http://uk.reuters.com/article/oilRpt/idUKL0674675920070906|tìtolo=Statistics Norway raises '07 GDP outlook, cuts '08|dæta=2007-09-06|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>, co-a sò estraçión ch'a l'é coscì inportànte che, a livéllo pro capite, a Norvéggia a l'é o produtô ciù inportànte fêua di pàixi do [[Levànte]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170307234343/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2241rank.html|tìtolo=Country Comparison: Crude oil - production|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html|tìtolo=Country Comparison: Natural gas - production|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>. A naçión a l'à o quàrto [[rédito pro capite]] ciù âto do móndo, segóndo a [[Bànca Mondiâle]] e l'[[Fóndo Monetâio Internaçionâle|IMF]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/|tìtolo=The World's Richest Countries|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>, ò l'unzén, cómme inta scâ da [[Central Intelligence Agency|CIA]] agiornâ a-o [[2017]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20201201172753/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|tìtolo=The World Factbook|editô=''Central Intelligence Agency Library''|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>, into câxo séggian pigiæ in conscideraçión i sò domìnni e-e sò dipendénse ascì. A Norvéggia a l'à o ciù grànde [[fóndo sovràn]] do móndo, o quæ o l'à 'n valô de 1.400 miliàrdi de dòlari<ref>{{Çitta web|url=https://www.nbim.no/en/the-fund/market-value/|tìtolo=NBIM - Market value|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>.
A naçión a l'é a-o prìmmo pòsto inta clasìfica globâle de l'[[Indice de Svilùppo Umâno]] a partî da-o [[2009]], óltre che tra o [[2001]] e o [[2006]] ascì<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20081219191319/http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf|tìtolo=Human development indices 2008|dæta=2008-12-18|léngoa=EN|vìxita=2022-04-10}}</ref>, poxiçión ch'a rèsta pægia ànche into câxo ch'o vegnìsse conscideròu l'ìndice corètto pe-e dizegoaliànse (a-o [[2018]])<ref>{{Çitta web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf|tìtolo=Human Development Report 2019: Beyond income, beyond averages, beyond today: Inequalities in human development in the 21st century|editô=''United Nations Development Programme''|léngoa=EN|p=22|vìxita=2022-04-10}}</ref>. Inte l'ànno [[2017]] a l'é stæta diciarâ naçión ciù felîçe a-o móndo segóndo o [[World Happiness Report|''World Happiness Report'']]<ref>{{Çitta web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/20/norway-ousts-denmark-as-worlds-happiest-country-un-report|tìtolo=Happiness is on the wane in the US, UN global report finds|outô=Jennifer Rankin|dæta=2017-03-20|léngoa=EN|vìxita=2022-04-11}}</ref> e d'ancheu a l'é a-o prìmmo pòsto inti ìndichi de libertæ<ref>{{Çitta web|url=https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores|tìtolo=Countries and Territories|editô=''Freedom House''|léngoa=EN|vìxita=2022-04-11}}</ref> e democraçîa<ref>{{Çitta web|url=http://www.eiu.com/democracy2016|tìtolo=Democracy Index 2016|léngoa=EN|vìxita=2022-04-11}}</ref>, óltre a avéi un di livélli de criminalitæ ciù bàssi do móndo<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20190904074321/https://www.thelocal.no/20160105/norway-celebrates-another-year-with-few-murders|tìtolo=Norway has another year with few murders|dæta=2016-01-05|léngoa=EN|vìxita=2022-04-11}}</ref>.
A Norvéggia a l'é 'na [[monarchîa costituçionâle]] e [[Stâto unitâio|unitâia]], co-a tradiçionâle [[separaçión di potêri]] tra Parlaménto (''Stortinget''), Conséggio de Stâto (''Statsrådet'') e Màscima Córte (''Høyesterett''), segóndo quànte o l'é stabilîo inta [[Costituçión da Norvéggia|costituçión]] za da-o [[1814]]. O teritöio norvegéize o l'é spartîo tra doî livélli aministratîvi, ö sæ e [[Contêe da Norvéggia|contêe]] e i [[Comùn da Norvéggia|comùn]]. O pòpolo [[Sami]] o l'à 'n çèrto gràddo de aoto-determinaçión e contròllo in scê sò tære pe mêzo de 'n pròpio [[Parlaménto Sami da Norvéggia|parlaménto]] e de l'[[Àtto do Finnmark]]. A Norvéggia a l'à di stréiti ligàmmi con l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]] e i [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi]] e a l'é un di ménbri fondatoî de [[Organizaçion d'e Naçioin Unïe|Naçioìn Unîe]], do [[Conséggio d'Eoröpa]], da [[NATO]], de l'[[Asociaçión Eoropêa de Lìbero Scàngio|EFTA]], do [[Tratâto Antàrtico]] e do [[Conséggio Nòrdico]]. A l'é un di ménbri do [[Spàçio Econòmico Eoropêo]], da [[Òrganizaçión mondiâle do comèrcio|WTO]], de l'[[OECD]] e de l'[[Area Schengen]] ascì.
== Galerîa d'inmàgine ==
<gallery widths="150" heights="150">
Vippetangen2.jpg|A capitâle da naçión, [[Oslo|Òslo]]
08-08-01 Fløyen utsikt.jpg|Vìsta de [[Bergen]], a segónda çitæ ciù grànde do pàize
Geiranger2.JPG|O vilàggio de [[Geiranger]] e o [[Geirangerfjord]]
Sognefjord, Norway.jpg|O [[Sognefjord]], ö sæ "O fiòrdo de Sogn"
Vegaoyan.jpg|L'[[Vega (îzoa norvegéize)|îzoa de Vega]], inclûza into scîto [[UNESCO]] do [[Vegaøyan]]
Troll A Platform.jpg|'Na [[piatafórma de petròlio]] into [[Mâ do Nord|Mâ do Nòrd]]
</gallery>
== Nòtte ==
<references responsive="" />
== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Magne Helvig|outô2=Viggo Johannessen|tìtolo=Norway, Land - People - Industries: A Brief Geography|url=https://books.google.it/books?id=pUwNAQAAIAAJ|ànno=1966|editô=Tanum|léngoa=EN}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Jan Sjåvik|tìtolo=Historical Dictionary of Norway|url=https://books.google.it/books?id=Bf6xAAAAQBAJ|ànno=2008|editô=Scarecrow Press|léngoa=EN|ISBN=0-810-86408-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Karen Larsen|tìtolo=History of Norway|url=https://books.google.it/books?id=qcYmjgEACAAJ|ànno=2015|editô=Princeton University Press|léngoa=EN|ISBN=0-691-62754-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Insight Guides|tìtolo=Insight Guides Norway|url=https://books.google.it/books?id=VGpUswEACAAJ|ediçión=3|ànno=2018|editô=Apa Publications|léngoa=EN|ISBN=1-786-71758-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elizabeth Su-dale|tìtolo=Culture Shock! Norway: A Survival Guide to Customs and Etiquette|url=https://books.google.it/books?id=sa7MzAEACAAJ|ànno=2020|editô=Marshall Cavendish|léngoa=EN|ISBN=98-14-86873-6}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Anthony Ham|tìtolo=Lonely Planet Norway|url=https://books.google.it/books?id=p65tzgEACAAJ|ànno=2022|editô=Apa Publications|léngoa=EN|ISBN=1-787-01608-0|ediçión=8|outô2=Oliver Berry|outô3=Donna Wheeler}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Colegaménti estèrni ==
* {{Çitta web|url=https://www.regjeringen.no/no/id4/|tìtolo=Scîto ofiçiâ do govèrno|léngoa=NO, SE, EN|vìxita=2022-04-11}}
* {{Çitta web|url=https://stortinget.no/no/|tìtolo=Scîto ofiçiâ do parlaménto|léngoa=NO, EN|vìxita=2022-04-11}}
* {{Çitta web|url=https://www.kongehuset.no/|tìtolo=Scîto ofiçiâ da famìggia reâ|léngoa=NO, SE, EN|vìxita=2022-04-11}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitnorway.com/?lang=primary|tìtolo=Scîto turìstico ofiçiâ|léngoa=NO, EN, FR, DE, SV, ZH, DA, ES, IT, NL|vìxita=2022-04-11}}
{{Stati de l'Euròpa}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Norvéggia| ]]
au0tz74536ikwonts08an3clit0nzai
Animalia
0
2776
273647
272369
2026-08-28T20:08:35Z
Michæ.152
13747
Conligaménti, nómmi in latìn
273647
wikitext
text/x-wiki
{{Zeneize}}
{{Tassobox
|nome = Animæ
|statocons =
|immagine = Animalia diversity.jpg
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exempi de animæ</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = '''Animalia'''
<!-- NOMENCLATURA BINOMIALE: -->|biautore =
|binome =
|bidata = <!-- NOMENCLATURA TRINOMIALE: -->
|triautore =
|trinome =
|tridata = <!-- ALTRO: -->
|sinonimi? =
|sinonimi = Metazoa<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Ernst Haeckel|Haeckel]]</span>, [[1874]]
|nomicomuni =
|suddivisione = [[Sóttarégno|Sóttarégni]]
|suddivisione_testo = * [[Eumetazoa]]
* [[Mesozoa]]
* [[Parazoa]]
* [[Phagocytellozoa]]
}}
Son definïi '''Animæ''' ('''Animalia''') o '''Metazoi''' ('''Metazoa''') tûtti i organiximi [[Eukaryota|eucarioti]], con differensiaçion [[Çélola|cellulâ]], eteròtrofi e mòbili a o manco inte un stadio da seu vitta.
== Descriçion ==
O regno animâ (''Animalia'' o ''Metazoa'') o l'è costituïo da çirca 1,5 milioin de speçie nòte viventi (ma se pensa che ghe ne segge ancon molte da descrovî), raggruppæ in particolari categorïe tascionòmeghe definïe da o scistema de clascificaçion scientifega. O ''phylum'' ciû rappresentativo o l'è, de segûo, quello di [[artropodi]] (Ägni) ch'o conta çirca 1 milion de speçie, de quæ 750.000 in scia classe di [[insetti]].
A disciplinn-a biològica ch'a stûddia i animæ a vegne dïta [[Zoologia]]. A mëxinn-a [[veterinäia]] a stûddia tûtto quello ch'o riguarda a sanitæ di animæ e o rappòrto òmmo-animâ-ambiente.
{{clear}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Animalia]]
0shlvypmg8pgkvkaegrzedzw5o14za2
Eumetazoa
0
2779
273657
272402
2026-08-29T10:12:52Z
Michæ.152
13747
Dêuviòu o tassobox; introduçión
273657
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Eumetazoa
|immagine = Epitheliozoa collage.png
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exénpi de spéçie di ''Eumetazoa''</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = '''Eumetazoa'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Buetschli]], [[1910]]</span>
|suddivisione = [[Superphylum|Superphyla]]
|suddivisione_testo = * [[Radiata]]
* Bilateria: [[Protostomia]]
* Bilateria: [[Deuterostomia]]
}}
I '''''Eumetazoa''''' (da-o grêgo εὖ, eû "bén", ''μετά, metá'' "dòppo, a-o de là" e ''ζῷον, zôion'' "animâ"), dîti '''''Epitheliozoa''''' ò '''''Histozoa''''' ascì, són un sotorégno ch'o conprénde i ''superphyla'' di [[Radiata]], [[Protostomia]] e [[Deuterostomia]]. Sti animæ se distìngoan da-i [[Porifera]] (spónzie) pi-â prezénsa de cén do còrpo ciù òrganizæ con di scistêmi diferençiæ, a prezénsa de nèrvi e de çélole ecitàbili scìmili a-i neoroìn e, inte dötréi ''clades'', a capaçitæ de moviménto macroscòpico.
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Animalia]]
b7z0pmijh0qsm6mldxdt36mg80osshx
Metazoa
0
2780
273648
272438
2026-08-28T20:12:43Z
Michæ.152
13747
Pàgina de rindirìsso pe 'n scinònimo de Animalia (Metazoa > Animalia); pagina dóggia in sciô mæximo argomento
273648
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Animalia]]
2xorgpbg1ff86i7gyi9hf3uh2hhodak
Deuterostomia
0
2783
273656
272395
2026-08-29T10:10:29Z
Michæ.152
13747
Dêuviòu o tassobox; introduçión
273656
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Deuterostomia
|immagine = Deuterostome.png
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exénpi de spéçie di ''Deuterostomia''</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Grobben]], [[1908]]</span>
|suddivisione = [[Phylum|Phyla]]
|suddivisione_testo = * [[Echinodermata]]
* [[Hemichordata]]
* [[Chordata]]
* [[Xenoturbellida]]
}}
I '''Deuterostomia''' (da-o grêgo ''δεύτερος, deúteros'' "segónda" e ''στόμα, stóma'' "bócca") són di [[Animalia|animæ]] bilaterâli, dónde tipicaménte into svilùppo de l'enbrión da-o [[blastopöro]] ne vêgne l'éuggio do cû. A [[bócca]] in càngio a se fórma inte 'n segóndo moménto, quànde s'àrve 'n pertûzo inta región davànti de l'ectodèrma ch'o se fónde pöi con l'intestìn primitîvo ([[archenteron]]). Sto ''superphylum'' o conprénde i phyla di [[Echinodermata]], [[Hemichordata]], [[Chordata]] e [[Xenoturbellida]].
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Animalia]]
lqe7kr4wila9uwwni0esrm2ewftu51l
Chordata
0
2788
273649
272391
2026-08-28T20:24:55Z
Michæ.152
13747
Dêuviòu o tassobox; introduçión
273649
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Chordata
|immagine = Chordata.png
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exénpi de spéçie di ''Chordata''</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = '''Chordata'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Bateson]], [[1885]]</span>
|suddivisione = [[Suphyla]]
|suddivisione_testo = [[Cephalochordata]] - [[Urochordata]] - [[Vertebrata]]
}}
I '''cordâti''' ('''''Chordata''''') són un ''phylum'' di [[Animalia|animæ]] [[Deuterostomia|deoterostömi]] ch'o conprénde di òrganîximi de vàrie fórme e conplescitæ, caraterizæ pò-u ciù da-a prezénsa de 'na strutûa de sostêgno de drénto conosciûa cómme notocòrda.
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Animalia]]
921ttslcmwfiut4ew6tlv6k7x4tjuu5
273650
273649
2026-08-28T20:27:53Z
Michæ.152
13747
273650
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Chordata
|immagine = Chordata.png
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exénpi de spéçie di ''Chordata''</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = '''Chordata'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Bateson]], [[1885]]</span>
|suddivisione = [[Subphyla]]
|suddivisione_testo = * † ''[[Cathaymyrus]]''
* † ''[[Emmonsaspis]]''
* † ''[[Haikouella lanceolata|Haikouella]]''
* ? † ''[[Metaspriggina walcotti|Metaspriggina]]''
* † ''[[Pikaia gracilens|Pikaia]]''
* ? † ''[[Yunnanozoon lividum|Yunnanozoon]]''
* † ''[[Zhongjianichthys rostratus|Zhongjianichthys]]''
* † ''[[Zhongxiniscus intermedius|Zhongxiniscus]]''
* [[Cephalochordata]]
* [[Olfactores]]
** [[Urochordata|Tunicata]]
** [[Vertebrata]]
}}
I '''cordâti''' ('''''Chordata''''') són un ''phylum'' di [[Animalia|animæ]] [[Deuterostomia|deoterostömi]] ch'o conprénde di òrganîximi de vàrie fórme e conplescitæ, caraterizæ pò-u ciù da-a prezénsa de 'na strutûa de sostêgno de drénto conosciûa cómme notocòrda.
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Animalia]]
r1oc0hmmt28xnvsotybi9kdev0o1qnx
Vertebræ
0
2795
273651
273520
2026-08-28T22:41:37Z
Michæ.152
13747
273651
wikitext
text/x-wiki
{{zeneize}}
{{Tassobox
|nome = Vertebræ
|immagine = Vertebrates.png
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exempi de vertebræ</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = '''Vertebrata'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[J-B. Lamarck]], [[1801]]</span>
|suddivisione = [[Infraphylum|Infraphyla]]
|suddivisione_testo = * [[Hyperoartia]]
* [[Gnathostomata]]
}}
'''Vertebræ''' o l'è o nomme lìgure do ''subphylum'' di '''Vertebrata'''. Inta clascificaçion tascionòmega o nomme [[Lengua latinn-a|latin]] o l'è ciù deuviòu, in cangio o nomme lìgure o l'é ciù comùn inta conversaçion de tùtti i giorni. O nomme o vegne da "vertebra", l'òsso da schénn-a ch'o caraterizza i [[Animalia|animæ]] de sto ''subphylum''.
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Animalia]]
mjw7s2tnn0hvq1c73qejrihjcbyaycv
Gnathostomata
0
2797
273645
272410
2026-08-28T19:48:17Z
Michæ.152
13747
Dêuviòu o tassobox; introduçión
273645
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Gnatostomata
|immagine = Gnathostomata.jpg
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exénpi de spéçie di ''Gnathostomata''</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = '''Gnathostomata'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Gegenbauer]], [[1874]]</span>
|suddivisione = [[Clàsse]]
|suddivisione_testo = †[[Acanthodii]] - [[Actinopterygii]] - [[Amphibia]] - [[Aves]] - [[Cephalaspidomorphi]] - [[Chondrichthyes]] - [[Dipnoi]] - [[Mammalia]] - [[Myxini]] - †[[Ostracodermi]] - †[[Placodermi]] - [[Reptilia]] - [[Sarcopterygii]]
}}
I '''Gnatostomata''' (da-o grêgo ''γνάθος, gnathos'' "ganàscia" e στόμα, stoma "bócca") són un ''infraphylum'' di [[vertebræ]], caraterizæ da-a prezénsa de 'na [[bócca]] articolâ dotâ de [[Ganàscia|ganàsce]].
== Atri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Animalia]]
riydpm2gs2sp26q8xag7bque9x69reu
273646
273645
2026-08-28T19:52:02Z
Michæ.152
13747
273646
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Gnatostomata
|immagine = Gnathostomata.jpg
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exénpi de spéçie di ''Gnathostomata''</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = '''Gnathostomata'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Gegenbauer]], [[1874]]</span>
|suddivisione = [[Clàsse]]
|suddivisione_testo = †[[Acanthodii]] - [[Actinopterygii]] - [[Amphibia]] - [[Aves]] - [[Cephalaspidomorphi]] - [[Chondrichthyes]] - [[Dipnoi]] - [[Mammalia]] - [[Myxini]] - †[[Ostracodermi]] - †[[Placodermi]] - [[Reptilia]] - [[Sarcopterygii]]
}}
I '''Gnatostomata''' (da-o grêgo ''γνάθος, gnathos'' "ganàscia" e ''στόμα, stoma'' "bócca") són un ''infraphylum'' di [[vertebræ]], caraterizæ da-a prezénsa de 'na [[bócca]] articolâ dotâ de [[Ganàscia|ganàsce]].
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Animalia]]
nb3ik1wfmjqroa1agxoam6lune1ss1h
Theria
0
2919
273632
272483
2026-08-28T17:50:02Z
Michæ.152
13747
Dêuviòu o tassobox; introduçión
273632
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Theria
|immagine = Theria.jpg
|didascalia = <div style="text-align:center;">''Exénpi de spéçie da sotoclàsse ''Theria''''</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = [[Gnathostomata]]
|classe = [[Mammalia]]
|sottoclasse = [[Theria]]<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Parker]] & [[Haswell]], [[1897]]</span>
|suddivisione = [[Infraclàsse]]
|suddivisione_testo = *[[Eutheria]]
**[[Placentalia]]
*[[Metatheria]]
**[[Marsupialia]]
*†''[[Juramaia]]''
*†''[[Patagomaia]]''
*†''[[Spelaeomolitor]]''
*†''[[Tingamarra]]''
}}
I '''Theria''' (da-o grêgo ''θηρίον, thēríon'' "béstia sarvæga") són 'na sotoclàsse di [[Mammalia]] ch'a conprénde i [[Eutheria]], tra-i quæ i [[Placentalia]], e-i [[Metatheria]], che inclùddan i [[Marsupialia]], ma a làscia fêua i [[Monotremes]] che depónn-an êuve e vàrri mamìferi estìnti evolûi prìmma do bezâvo comùn di Placentalia e di Marsupialia.
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Animalia]]
mjo3f7z4e0o10kxjple0wuxy1392aty
273633
273632
2026-08-28T17:53:14Z
Michæ.152
13747
273633
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Theria
|immagine = Theria.jpg
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exénpi de spéçie da sotoclàsse ''Theria''</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = [[Gnathostomata]]
|classe = [[Mammalia]]
|sottoclasse = [[Theria]]<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Parker]] & [[Haswell]], [[1897]]</span>
|suddivisione = [[Infraclàsse]]
|suddivisione_testo = *[[Eutheria]]
**[[Placentalia]]
*[[Metatheria]]
**[[Marsupialia]]
*†''[[Juramaia]]''
*†''[[Patagomaia]]''
*†''[[Spelaeomolitor]]''
*†''[[Tingamarra]]''
}}
I '''Theria''' (da-o grêgo ''θηρίον, thēríon'' "béstia sarvæga") són 'na sotoclàsse di [[Mammalia]] ch'a conprénde i [[Eutheria]], tra-i quæ i [[Placentalia]], e-i [[Metatheria]], che inclùddan i [[Marsupialia]], ma a làscia fêua i [[Monotremes]] che depónn-an êuve e vàrri mamìferi estìnti evolûi prìmma do bezâvo comùn di Placentalia e di Marsupialia.
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Animalia]]
bvnprwzx7h3w0s2riukc2mzw4q9x1s1
273634
273633
2026-08-28T18:00:42Z
Michæ.152
13747
(Conligaménto a Marsupialia)
273634
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Theria
|immagine = Theria.jpg
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exénpi de spéçie da sotoclàsse ''Theria''</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = [[Gnathostomata]]
|classe = [[Mammalia]]
|sottoclasse = [[Theria]]<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Parker]] & [[Haswell]], [[1897]]</span>
|suddivisione = [[Infraclàsse]]
|suddivisione_testo = *[[Eutheria]]
**[[Placentalia]]
*[[Metatheria]]
**[[Marsupiä|Marsupialia]]
*†''[[Juramaia]]''
*†''[[Patagomaia]]''
*†''[[Spelaeomolitor]]''
*†''[[Tingamarra]]''
}}
I '''Theria''' (da-o grêgo ''θηρίον, thēríon'' "béstia sarvæga") són 'na sotoclàsse di [[Mammalia]] ch'a conprénde i [[Eutheria]], tra-i quæ i [[Placentalia]], e-i [[Metatheria]], che inclùddan i [[Marsupiä|Marsupialia]], ma a làscia fêua i [[Monotremes]] che depónn-an êuve e vàrri mamìferi estìnti evolûi prìmma do bezâvo comùn di Placentalia e di Marsupialia.
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Animalia]]
g3j7dk4rq2mk0kg7a44tpl1ewpd9xdx
Marsupiä
0
2922
273635
272436
2026-08-28T18:27:34Z
Michæ.152
13747
Azónto o tassobox
273635
wikitext
text/x-wiki
{{Zeneize}}
{{Tassobox
|nome = Marsupiæ
|immagine = Marsupialia.jpg
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exempi de marsupiæ</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = [[Gnathostomata]]
|classe = [[Mammalia]]
|sottoclasse = [[Theria]]
|infraclasse = '''Marsupialia'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Illiger]], [[1811]]</span>
|suddivisione = [[Órdini]]
|suddivisione_testo = * [[Opossum|Didelphimorphia]]
* [[Paucituberculata]]
* [[Australidelphia]]
** [[Microbiotheria]]
** [[Dasyuromorphia]]
** [[Peramelemorphia]]
** [[Notoryctemorphia]]
** [[Diprotodontia]]
** †[[Yalkaparidontia]]
** †[[Polydolopimorphia]]?
** †[[Keeunamorphia]]
}}
I '''Marsupiæ''' ò '''''Marsupialia''''' són unn'infraclasse do ''subphylum'' [[Metatheria]], in ta classificaçion taxonomega. In ta conversaçion o nomme ligure o l'è sempre usô. O nomme o vegne da ''marsuppio'', a tasca dove i piccin de sti animæ completan a crescita doppo che son sciortï da l'utero da muæ. I marsupiæ son diffùsi prevalentemente in te l'[[Australia]] e in te l'[[America do Sud]]. I marsupiæ ciù conosciui son i cangüi.
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Animalia]]
n61yovb0jyf57lmpbziuq2g5acqalum
273636
273635
2026-08-28T18:30:38Z
Michæ.152
13747
273636
wikitext
text/x-wiki
{{Zeneize}}
{{Tassobox
|nome = Marsupiæ
|immagine = Marsupialia.jpg
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exempi de marsupiæ</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = [[Gnathostomata]]
|classe = [[Mammalia]]
|sottoclasse = [[Theria]]
|infraclasse = '''Marsupialia'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Illiger]], [[1811]]</span>
|suddivisione = [[Órdini]]
|suddivisione_testo = * [[Opossum|Didelphimorphia]]
* [[Paucituberculata]]
* [[Australidelphia]]
** [[Microbiotheria]]
** [[Dasyuromorphia]]
** [[Peramelemorphia]]
** [[Notoryctemorphia]]
** [[Diprotodontia]]
** †[[Yalkaparidontia]]
** †[[Polydolopimorphia]]?
** †[[Keeunamorphia]]
}}
I '''Marsupiæ''' ò '''''Marsupialia''''' son unn'infraclasse di [[Metatheria]], in ta classificaçion taxonomega. In ta conversaçion o nomme ligure o l'è sempre usô. O nomme o vegne da ''marsuppio'', a tasca dove i piccin de sti animæ completan a crescita doppo che son sciortï da l'utero da muæ. I marsupiæ son diffùsi prevalentemente in te l'[[Australia]] e in te l'[[America do Sud]]. I marsupiæ ciù conosciui son i cangüi.
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Animalia]]
8hs3mkv2otn9n5i0xe7wyjoynpprkph
Placentalia
0
2923
273652
273627
2026-08-28T22:46:57Z
Michæ.152
13747
273652
wikitext
text/x-wiki
{{Zeneize}}
{{Tassobox
|nome = Plaçentæ
|immagine = Eutheria.png
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exempi de plaçentæ</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = [[Gnathostomata]]
|classe = [[Mammalia]]
|sottoclasse = [[Theria]]
|infraclasse = '''[[Placentalia]]'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Owen]], [[1837]]</span>
|suddivisione = [[Órdine|Órdini]]
|suddivisione_testo = * [[Xenarthra]]
* [[Dermoptera]]
* †[[Desmostylia]]
* [[Scandentia]]
* [[Primates]]
* [[Rodentia]]
* [[Lagomorpha]]
* [[Insectivora]]
* [[Chiroptera]]
* [[Pholidota]]
* [[Carnivora]]
* [[Perissodactyla]]
* [[Artiodactyla]]
* [[Cetacea]]
* [[Afrosoricida]]
* [[Macroscelidea]]
* [[Tubulidentata]]
* [[Hyracoidea]]
* [[Proboscidea]]
* [[Sirenia]]
}}
O ''subphylum'' di '''Placentalia''', in ligure '''Plaçentæ''', o l'è unn-a de træ sottodivixioìn da classe animâle di ''[[Mammalia]]'' (e âtre dôe son i ''Monotremata'' e i ''Marsupialia''). A ciù gran parte di mammifeï, comme l'[[Ëse uman|ommo]] ascì, son di plaçentæ. O nomme o vegne da-o latìn ''placenta'' "segonda", saieiva a dî l'organo ch'o se forma in gravidansa inta madrasa pe nutrî o piccìn.
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Animalia]]
9l0psyu7b7aw5ofac22l8crkqezg39c
273653
273652
2026-08-28T22:49:22Z
Michæ.152
13747
273653
wikitext
text/x-wiki
{{Zeneize}}
{{Tassobox
|nome = Plaçentæ
|immagine = Eutheria.png
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exempi de plaçentæ</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = [[Gnathostomata]]
|classe = [[Mammalia]]
|sottoclasse = [[Theria]]
|infraclasse = '''[[Placentalia]]'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Owen]], [[1837]]</span>
|suddivisione = [[Órdine|Órdini]]
|suddivisione_testo = * [[Xenarthra]]
* [[Dermoptera]]
* †[[Desmostylia]]
* [[Scandentia]]
* [[Primates]]
* [[Rodentia]]
* [[Lagomorpha]]
* [[Insectivora]]
* [[Chiroptera]]
* [[Pholidota]]
* [[Carnivora]]
* [[Perissodactyla]]
* [[Artiodactyla]]
* [[Cetacea]]
* [[Afrosoricida]]
* [[Macroscelidea]]
* [[Tubulidentata]]
* [[Hyracoidea]]
* [[Proboscidea]]
* [[Sirenia]]
}}
I '''Placentalia''', in ligure '''Plaçentæ''', son unn-a de træ sottodivixioìn da classe animâle di ''[[Mammalia]]'' (e âtre dôe son i ''Monotremata'' e i ''Marsupialia''). A ciù gran parte di mammifeï, comme l'[[Ëse uman|ommo]] ascì, son di plaçentæ. O nomme o vegne da-o latìn ''placenta'' "segonda", saieiva a dî l'organo ch'o se forma in gravidansa inta madrasa pe nutrî o piccìn.
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Animalia]]
cgd9zsoh9owasn3i7oi0q8plz4njzst
Primates
0
2929
273628
272461
2026-08-28T12:05:38Z
Michæ.152
13747
Dêuviòu o tassobox; introduçión
273628
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Primâti
|immagine = Primates - some families.jpg
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exénpi de primâti</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = [[Gnathostomata]]
|classe = [[Mammalia]]
|sottoclasse = [[Theria]]
|infraclasse = [[Placentalia]]
|superordine = [[Euarchontoglires]]
|ordine = '''Primates'''<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Linneo|Linnaeus]], [[1758]]</span>
|sottordine =
|suddivisione = Sotórdini
|suddivisione_testo = [[Strepsirrhini]] - [[Haplorrhini]]
}}
I '''''Primates''''' ò '''Primâti''' (da-o latìn "megioî") són un órdine de [[Mammalia|mamìferi]] [[plaçentæ]] ch'o conprénde doî sotórdini, [[Haplorrhini]] e [[Strepsirrhini]], e vàrri infraórdini, tra-i quæ gh'é i [[Tarsiiformes|Trasiiformes]], i [[Lemuriformes]] e-e [[Simiiformes]], cómme prexénpio l'[[Ëse uman|òmmo]] modèrno. Fêua che l'''Homo sapiens'', ch'o l'é 'na spéçie cosmopolîta, ancheu són spantegæ inte l'[[Americhe|América]] Meridionâle e de Mêzo, l'[[Africa|Àfrica]], l'[[Euròpa|Ouröpa]] ([[Gibiltæra]]) e [[Asia|l'Àxia]].
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Animalia]]
t1di5rizjb10i892e8yuagfxwyhn0ie
Haplorrhini
0
2952
273630
219043
2026-08-28T12:39:15Z
Michæ.152
13747
Dêuviòu o tassobox; introduçión
273630
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Scìmie
|immagine = [[File:Philippine tarsier (Carlito syrichta fraterculus) Bohol.jpg|250px]] [[File:Macaca fascicularis looking at the observer - front view smooth green bokeh.jpg|250px]]
|didascalia = <div style="text-align:center;">Exénpi de Haplorrhini</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = [[Gnathostomata]]
|classe = [[Mammalia]]
|sottoclasse = [[Theria]]
|infraclasse = [[Placentalia]]
|superordine = [[Euarchontoglires]]
|ordine = [[Primates]]
|sottordine = [[Haplorrhini]]<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Pocock]], [[1918]]</span>
|suddivisione = [[Infraórdine|Infraórdini]]
|suddivisione_testo = [[Simiiformes]] - [[Tarsiiformes]]
}}
I '''Haplorrhini''' són un di doî sotórdini di [[Primates|primâti]] e conprèndan doî infraórdini, ö sæ i [[Tarsiiformes]] e-i [[Simiiformes]]. O nómme o ne vêgne da-o grêgo ''ἁπλόος, haplóos'' "séncio" e ''ῥίς, rhís'' "nâzo", in riferiménto a-o nâzo ch'o no l'é cegòu, prinçipâ caraterìstica ch'a i distìngoe da-i [[Strepsirrhini]].
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Mammalia]]
1qlwzjfn1vzw14g8fckkw3j4uausrs4
273631
273630
2026-08-28T12:42:14Z
Michæ.152
13747
273631
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Haplorrhini
|immagine = Philippine tarsier (Carlito syrichta fraterculus) Bohol.jpg
|didascalia = <div style="text-align:center;">''Carlito syrichta fraterculus''</div>
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = [[Gnathostomata]]
|classe = [[Mammalia]]
|sottoclasse = [[Theria]]
|infraclasse = [[Placentalia]]
|superordine = [[Euarchontoglires]]
|ordine = [[Primates]]
|sottordine = [[Haplorrhini]]<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Pocock]], [[1918]]</span>
|suddivisione = [[Infraórdine|Infraórdini]]
|suddivisione_testo = [[Simiiformes]] - [[Tarsiiformes]]
}}
I '''Haplorrhini''' són un di doî sotórdini di [[Primates|primâti]] e conprèndan doî infraórdini, ö sæ i [[Tarsiiformes]] e-i [[Simiiformes]]. O nómme o ne vêgne da-o grêgo ''ἁπλόος, haplóos'' "séncio" e ''ῥίς, rhís'' "nâzo", in riferiménto a-o nâzo ch'o no l'é cegòu, prinçipâ caraterìstica ch'a i distìngoe da-i [[Strepsirrhini]].
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Mammalia]]
sakaaedost5fcsjwybra2tiophig9ra
Simiiformes
0
2953
273629
272477
2026-08-28T12:22:00Z
Michæ.152
13747
Dêuviòu o tassobox; introduçión
273629
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Scìmie
|immagine = Platyrrhini.jpg
|didascalia = Exénpi de scìmie
|dominio = [[Eukaryota]]
|regno = [[Animalia]]
|sottoregno = [[Eumetazoa]]
|superphylum = [[Deuterostomia]]
|phylum = [[Chordata]]
|subphylum = [[Vertebrata]]
|infraphylum = [[Gnathostomata]]
|classe = [[Mammalia]]
|sottoclasse = [[Theria]]
|infraclasse = [[Placentalia]]
|superordine = [[Euarchontoglires]]
|ordine = [[Primates]]
|sottordine = [[Haplorrhini]]
|infraordine = [[Simiiformes]]<br /><span style="font-variant: small-caps">[[Haeckel]], [[1866]]</span>
|suddivisione = [[Parvórdine|Parvórdini]]
|suddivisione_testo = [[Platyrrhini]] - [[Catarrhini]]
}}
I '''Simiiformes''' ò '''Scìmie''' són un infraórdine de [[Primates|Primâti]] do sotórdine di [[Haplorrhini]], che conpréndan l'[[Ëse uman|òmmo]] modèrno ascì. I prìmmi reprezentànti de sto infraórdine àn comensòu a diferençiâse ciù ò mêno 40 mioìn d'ànni fa inti parvórdini di [[Catarrhini]], che se són spantegæ in [[Africa|Àfrica]] e [[Asia|Àxia]] (scìmie do Vêgio Móndo) e inti [[Platyrrhini]], ch'àn colonizòu e [[Americhe|Améiche]] (scìmie do Nêuvo Móndo). A partî da-i [[Catarrhini]], 25 mioìn d'ànni fa gh'é stæta a diferençiaçión de scìmie antropomòrfe ([[Hominoidea]]).
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Animalia]]
jx8i96rqb5ro9jodeagrycuj407q06c
Đồng Hới
0
6039
273642
260822
2026-08-28T19:08:18Z
N.Longo
12052
fix tl
273642
wikitext
text/x-wiki
{{Divisione amministrativa
|Nome = Dong Hoi
|Nome ufficiale = Đồng Hới
|Panorama = Donghoi2.jpg
|Didascalia =
|Bandiera =
|Stemma =
|Stato = VNM
|Grado amministrativo = 3
|Tipo =
|Divisione amm grado 1 = Bắc Trung Bộ
|Divisione amm grado 2 = Quang Binh
|Amministratore locale =
|Partito =
|Data elezione =
|Data istituzione =
|Data soppressione =
|Latitudine decimale =
|Longitudine decimale =
|Latitudine gradi = 17
|Latitudine minuti = 28
|Latitudine secondi = 59
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 106
|Longitudine minuti = 35
|Longitudine secondi = 59
|Longitudine EW = E
|Altitudine =
|Superficie = 154.55
|Note superficie =
|Abitanti = 133672
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2019/12/Ket-qua-toan-bo-Tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-2019.pdf|tìtolo=KẾT QUẢ TOÀN BỘ TỔNG ĐIỀU TRA DÂN SỐ VÀ NHÀ Ở NĂM 2019|léngoa=VI|p=35|vìxita=2026-08-28}}
|Aggiornamento abitanti = 2019
|Sottodivisioni =
|Divisioni confinanti =
|Lingue =
|Codice postale =
|Prefisso =
|Fuso orario =
|Codice statistico =
|Codice catastale =
|Targa =
|Nome abitanti =
|Patrono =
|Festivo =
|Mappa =
|Didascalia mappa =
}}
'''Đồng Hới''' a l'é unn-a çitæ in ta [[provinsa de Quảng Bình]], [[Bắc Trung Bộ]], [[Vietnam]].
== Giögrafîa ==
{{Seçión vêua}}
== Stöia ==
{{Seçión vêua}}
== Abitanti ==
{{Seçión vêua}}
== Pòsti de interesse ==
{{Seçión vêua}}
== Economîa ==
{{Seçión vêua}}
== Coltûa ==
{{Seçión vêua}}
== Manifestaçioin ==
{{Seçión vêua}}
== Feste e fêe ==
{{Seçión vêua}}
== Aministraçión ==
{{Seçión vêua}}
== Comunicaçioin ==
{{Seçión vêua}}
== Nòtte ==
<references/>
{{S}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Çittæ de Vietnam]]
48lt5b4f5gi5q4xx6mts74ju8dz4r55
273644
273642
2026-08-28T19:15:28Z
N.Longo
12052
/* Comunicaçioin */ + wl
273644
wikitext
text/x-wiki
{{Divisione amministrativa
|Nome = Dong Hoi
|Nome ufficiale = Đồng Hới
|Panorama = Donghoi2.jpg
|Didascalia =
|Bandiera =
|Stemma =
|Stato = VNM
|Grado amministrativo = 3
|Tipo =
|Divisione amm grado 1 = Bắc Trung Bộ
|Divisione amm grado 2 = Quang Binh
|Amministratore locale =
|Partito =
|Data elezione =
|Data istituzione =
|Data soppressione =
|Latitudine decimale =
|Longitudine decimale =
|Latitudine gradi = 17
|Latitudine minuti = 28
|Latitudine secondi = 59
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 106
|Longitudine minuti = 35
|Longitudine secondi = 59
|Longitudine EW = E
|Altitudine =
|Superficie = 154.55
|Note superficie =
|Abitanti = 133672
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2019/12/Ket-qua-toan-bo-Tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-2019.pdf|tìtolo=KẾT QUẢ TOÀN BỘ TỔNG ĐIỀU TRA DÂN SỐ VÀ NHÀ Ở NĂM 2019|léngoa=VI|p=35|vìxita=2026-08-28}}
|Aggiornamento abitanti = 2019
|Sottodivisioni =
|Divisioni confinanti =
|Lingue =
|Codice postale =
|Prefisso =
|Fuso orario =
|Codice statistico =
|Codice catastale =
|Targa =
|Nome abitanti =
|Patrono =
|Festivo =
|Mappa =
|Didascalia mappa =
}}
'''Đồng Hới''' a l'é unn-a çitæ in ta [[provinsa de Quảng Bình]], [[Bắc Trung Bộ]], [[Vietnam]].
== Giögrafîa ==
{{Seçión vêua}}
== Stöia ==
{{Seçión vêua}}
== Abitanti ==
{{Seçión vêua}}
== Pòsti de interesse ==
{{Seçión vêua}}
== Economîa ==
{{Seçión vêua}}
== Coltûa ==
{{Seçión vêua}}
== Manifestaçioin ==
{{Seçión vêua}}
== Feste e fêe ==
{{Seçión vêua}}
== Aministraçión ==
{{Seçión vêua}}
== Comunicaçioin ==
{{Véddi ascì|Arioporto de Dong Hoi}}{{Seçión vêua}}
== Nòtte ==
<references/>
{{S}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Çittæ de Vietnam]]
9yjya665pn1qtabp76vf4fli9o83eg8
Növe
0
7021
273658
256148
2026-08-29T10:34:42Z
Luensu1959
1211
/* Ecunumìa */ curesión secundu i dati du situ https://www.elah-dufour.it/en/contacts
273658
wikitext
text/x-wiki
{{Nuvaize}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Növe
|Nome ufficiale = {{it}} Novi Ligure
|Panorama = Montaggio.jpg
|Didascalia = Diverse fotu 'd Növe id nötte
|Voce bandiera =
|Stemma =
|Voce stemma =
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Piemónte
|Divisione amm grado 2 = Lisàndria
|Amministratore locale = Rocchino Muliere
|Partito = PD
|Data elezione = 30-5-2023
|Data istituzione =
|Altitudine = Palàssu dé Cumüne 197<br /><small>màscima 325</small> - <small>minima 150</small>
|Abitanti = 27184
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens2020gen/index.html Dòtu Istat] - Pupulasión rezidainte a-i 31 id mòzu d'l'ònu 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|Sottodivisioni = [[Barblóta]], [[Mréla]]
|Divisioni confinanti = [[Basalüssu]], [[Bosco Marengo|Boscu Maràingu]], [[Cassàn]], [[Gâvi|Gòvi]], [[Pasturànn-a]], [[Pusö]], [[Seravalle|Seravòle]], [[Tascereu]]
|Zona sismica = 3A
|Gradi giorno = 2717
|Nome abitanti = nuvaizi
|Patrono = Madónna da nàive
|Festivo = 5 'd agustu
|PIL =
|PIL procapite =
|Mappa = Map of comune of Novi Ligure (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisción dé cumüne 'd Növe inta pruvéincia 'd Lisàndria.
}}
'''Növe''' (''Neuve'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntaize]] e secundu a grafìa in [[Lengoa zeneize|zenaize]], ''Neuve-en-Ligurie'' in [[Lengua françéise|françaize]], ''Novi Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l'è 'n [[Comun|cumüne]] italiàn ch'u gh'à 27.184 abitanti inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvéincia 'd Lisandria]], in [[Piemonte|Piemónte]], u tersu cumüne per nümeru di abitanti.
== Geugrafìa ==
Növe l'è 'na sitò a mêza strò fra [[Zena]] e [[Lisciandria|Lisandria]], inta región stórica d'Untrazùvu, che 'na votta l'êa "Òta Ligüria" e incö l'è "Bòssu Piemónte".
== Storia ==
[[File:Chiostro biblioteca Novi Ligure.JPG|thumb|Chiostro biblioteca Novi Ligure|Cióstru da bibliuteca civica a Növe]]
[[File:Novi Ligure-chiesa di San Nicolò.jpg|thumb|A gêza 'd San Nicoló a Növe]]
Inte cursu da storia Növe a gh'à saimpre avüu n'inpurtansa stratégica. L'êa a sitò pü a nord da [[Repùbrica de Zena|Repüblica 'd Zena]] féin ai [[1815]], quande a Repüblica zenaize l'è stata cancelò e missa intu [[Regno de Sardegna|Regnu 'd Sardegna]]. Dopu a l'è stata pruvéincia per cuntu só, fazando pòrte da División id Zena, féin ai [[1859]], quand'e guvernu piemuntaize l'à creà a [[Provinsa de Lisciandria|Pruvéincia 'd Lisandria]].
== Pòsti d'interèsse ==
[[Immaggine:Novi Ligure - Panorama (1900).jpg|miniatura|300x300px|center|Panuròma 'd Növe intu [[1900]]]]
A Növe u gh'é e ''Museo dei Campionissimi'', ch'u l'é 'n muséu da storia da biciclètta dedicà ai dui famuzi ciclisti 'd Növe e dinturni: [[Custànte Girardengo]] e [[Faustu Coppi]]. Pö u gh'è anche a piasa da Culegiòta, e a sta piasa chi Angiolino Bellocchio u gh'à dedicà 'na puesìa ncu u tìtulu [[A piasa e i só palasci]].
== Ecunumìa ==
A Növe u gh'é a famuza fabrica id ciculòta "Pernigotti", mentre a fabrica 'd ciculòta e di ciaplete "Novi" a s' tröva süptu fö 'd Növe inta strò per [[Seravalle|Seravòle]].
== Cultüa ==
A Növe u's pòrla incù u [[Dialetto noveize|nuvàize]], in dialettu du zenàize. A cüzéin-a asì l'è principalmainte lìgüre. U gh'è dui impurtanti istitüti cultüròli a Növe: u [[Centro Studi in Novitate]] e a [[Società Storica del Novese]]. U gh'è anche di puezìe in dialettu 'd Növe, prezainpiu [[Dialètu 'd Növe (puezìa)]] e [[A muròle]] scrite da Angelo Daglio e [[A piasa e i só palasci]] scrita da Angiolino Bellocchio. U dialettu 'd Növe l'è stó standardizó da-u Natale Magenta intu so disiunòriu [[Vocabolario del dialetto di Novi Ligure]]<ref>Vocabolario del dialetto di Novi Ligure, Natale Magenta, püblicó da-a Società storica del novese, Novi ligure, 1984</ref>. [https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-NoviLigure.html Chi u s'pö sentì a vuze dei Magenta].
== Manifestasión-i ==
{{...}}
== Feste e fêe ==
{{...}}
== Cumünicasión-i ==
{{...}}
== Culegamainti esterni ==
* [https://www.novinostrainnovitate.it/novinostrainnovitate/ Centro Studi in Novitate]
* [https://www.societastoricadelnovese.it/pagine/ Società Storica del Novese]
== Nóte ==
<references/>
== Òtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lisciandria}}
{{Contròllo de outoritæ}}
9nmu5tdbey4e3mb511ptue8hgfklawb
Vung Tau
0
9505
273641
260851
2026-08-28T19:06:59Z
N.Longo
12052
fix tl
273641
wikitext
text/x-wiki
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vũng Tàu
|Nome ufficiale =
|Panorama = Sau Beach in Vungtau.jpg
|Didascalia =
|Bandiera =
|Stemma =
|Stato = VNM
|Grado amministrativo = 3
|Tipo =
|Divisione amm grado 1 = Dong Nam Bo
|Divisione amm grado 2 = Ba Ria-Vung Tau
|Amministratore locale =
|Partito =
|Data elezione =
|Data istituzione =
|Data soppressione =
|Latitudine decimale =
|Longitudine decimale =
|Latitudine gradi = 10
|Latitudine minuti = 35
|Latitudine secondi = 28
|Latitudine NS = N
|Longitudine gradi = 107
|Longitudine minuti = 15
|Longitudine secondi = 5
|Longitudine EW = E
|Altitudine =
|Superficie =
|Note superficie =
|Abitanti = 357124
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2019/12/Ket-qua-toan-bo-Tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-2019.pdf|tìtolo=KẾT QUẢ TOÀN BỘ TỔNG ĐIỀU TRA DÂN SỐ VÀ NHÀ Ở NĂM 2019|léngoa=VI|p=35|vìxita=2026-08-28}}
|Aggiornamento abitanti = 2019
|Sottodivisioni =
|Divisioni confinanti =
|Lingue =
|Codice postale =
|Prefisso =
|Fuso orario =
|Codice statistico =
|Codice catastale =
|Targa =
|Nome abitanti =
|Patrono =
|Festivo =
|Mappa =
|Didascalia mappa =
|Sito =
}}
'''Vũng Tàu''' a l'è unn-a çittæ inta [[provinsa de Ba Ria-Vung Tau]], [[Dong Nam Bo]], [[Vietnam]].
== Giögrafîa ==
{{Seçión vêua}}
== Stöia ==
{{Seçión vêua}}
== Abitanti ==
{{Seçión vêua}}
== Pòsti de interesse ==
{{Seçión vêua}}
== Economîa ==
{{Seçión vêua}}
== Coltûa ==
{{Seçión vêua}}
== Manifestaçioin ==
{{Seçión vêua}}
== Feste e fêe ==
{{Seçión vêua}}
== Aministraçión ==
{{Seçión vêua}}
== Comunicaçioin ==
{{Seçión vêua}}
== Nòtte ==
<references/>
{{S}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Çittæ de Vietnam]]
5gqo8uhu442155n0cwhppwl4emw8lel
Template:Tassobox
10
18676
273637
273618
2026-08-28T18:44:24Z
N.Longo
12052
+ cv (1)
273637
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{Infobox
|StileTabella = width:230px
|TitoloInt = {{{nome}}}
|StileTitoloInt = {{Tassobox/Cô|{{{regno|{{{dominio}}}}}}}}
|Immagine = {{#if:{{{immagine|}}}|{{Immagine sinottico|{{{immagine|}}}|{{{didascalia|}}}|dim=220|dim_utente={{{dimensione_immagine|}}}|desc={{{immagine_descrizione|}}}|compatibile=s}}|{{#invoke:Tassobox|missing_image}}}}
|StileGruppo = {{Tassobox/Cô|{{{regno|{{{dominio}}}}}}}}
|GruppoOpzionale1 = {{#if:{{{var-intervàllo_geològico|}}}|{{{var-intervàllo_geològico}}}|Intervàllo geològico}}
|Valore10 = {{#if:{{{intervallo|}}}|<div style="font-weight:normal; text-align:center; padding-bottom:2px;">{{{intervallo}}}</div>}}
|GruppoOpzionale2 = {{#if:{{{var-stâto_de_conservaçión|}}}|{{{var-stâto_de_conservaçión}}}|Stâto de conservaçión}}
|Valore20 = {{#Invoke:Tassobox|stato_conservazione}}
|Gruppo3 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#switch:{{{regno}}}|Plantae|[[Plantae]]=[[Clasificaçión APG IV|{{#if:{{{var-clasificaçión_APG_IV|}}}|{{{var-clasificaçión_APG_IV}}}|Clasificaçión APG IV}}]]|[[Clasificaçión filogenética|{{#if:{{{var-clasificaçión_filogenética|}}}|{{{var-clasificaçión_filogenética}}}|Clasificaçión filogenética}}]]}}}}}}
|Nome31 = [[Domìnio (biologîa)|Domìnio]]
|NomeStile31 = font-weight:normal
|Valore31 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{dominio|}}}}}}}
|Nome32 = [[Régno (biologîa)|Régno]]
|NomeStile32 = font-weight:normal
|Valore32 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{regnoFIL|}}}}}}}
|Nome33 = <small>([[clade]])</small>
|NomeStile33 = font-weight:normal
|Valore33 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade1|}}}}}}}
|Nome34 = <small>([[clade]])</small>
|NomeStile34 = font-weight:normal
|Valore34 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade2|}}}}}}}
|Nome35 = <small>([[clade]])</small>
|NomeStile35 = font-weight:normal
|Valore35 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade3|}}}}}}}
|Nome36 = <small>([[clade]])</small>
|NomeStile36 = font-weight:normal
|Valore36 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade4|}}}}}}}
|Nome37 = <small>([[clade]])</small>
|NomeStile37 = font-weight:normal
|Valore37 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade5|}}}}}}}
|Nome38 = <small>([[clade]])</small>
|NomeStile38 = font-weight:normal
|Valore38 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade6|}}}}}}}
|Nome39 = <small>([[clade]])</small>
|NomeStile39 = font-weight:normal
|Valore39 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade7|}}}}}}}
|Nome40 = <small>([[clade]])</small>
|NomeStile40 = font-weight:normal
|Valore40 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade8|}}}}}}}
|Nome41 = [[Órdine (biologîa)|Órdine]]
|NomeStile41 = font-weight:normal
|Valore41 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{ordineFIL|}}}}}}}
|Nome42 = [[Sotórdine]]
|NomeStile42 = font-weight:normal
|Valore42 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{sottordineFIL|}}}}}}}
|Nome43 = [[Infraórdine]]
|NomeStile43 = font-weight:normal
|Valore43 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{infraordineFIL|}}}}}}}
|Nome44 = [[Superfamìggia (biologîa)|Superfamìggia]]
|NomeStile44 = font-weight:normal
|Valore44 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{superfamigliaFIL|}}}}}}}
|Nome45 = [[Famìggia (biologîa)|Famìggia]]
|NomeStile45 = font-weight:normal
|Valore45 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{famigliaFIL|}}}}}}}
|Nome46 = [[Sotofamìggia]]
|NomeStile46 = font-weight:normal
|Valore46 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{sottofamigliaFIL|}}}}}}}
|Nome47 = [[Tribù]]
|NomeStile47 = font-weight:normal
|Valore47 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{tribùFIL|}}}}}}}
|Nome48 = [[Sototribù]]
|NomeStile48 = font-weight:normal
|Valore48 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{sottotribùFIL|}}}}}}}
|Nome49 = [[Infratribù]]
|NomeStile49 = font-weight:normal
|Valore49 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{infratribùFIL|}}}}}}}
|Nome50 = [[Génere (biologîa)|Génere]]
|NomeStile50 = font-weight:normal
|Valore50 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{genereFIL|}}}|''{{{genereFIL}}}''{{#if:{{{genereautoreFIL|}}}|<br/>{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{genereautoreFIL}}}</span>|<small>{{{genereautoreFIL}}}</small>}}}}}}}}}}
|Nome51 = [[Sotogénere]]
|NomeStile51 = font-weight:normal
|Valore51 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{sottogenereFIL|}}}|{{{sottogenereFIL}}}{{#if:{{{sottogenereautoreFIL|}}}|<br/>{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{sottogenereautoreFIL}}}</span>|<small>{{{sottogenereautoreFIL}}}</small>}}}}}}}}}}
|Nome52 = [[Spêce]]
|NomeStile52 = font-weight:normal
|Valore52 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{specieFIL|}}}|''{{{specieFIL}}}''}}}}}}
|Nome53 = [[Sotospêce]]
|NomeStile53 = font-weight:normal
|Valore53 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{sottospecieFIL|}}}|''{{{sottospecieFIL}}}''}}}}}}
|Gruppo60 = {{#if:{{{gruppo|}}}|[[Clasificaçión di virus]]|{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#switch:{{{regno}}}|Plantae|[[Plantae]]=[[Scistêma Cronquist|Clasificaçión Cronquist]]|[[Clasificaçión scentìfica|{{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo|Clasificaçión filogenética|Clasificaçión clàscica}}]]}}|[[Clasificaçión scentìfica]]}}}}
|Valore60 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no|[[Immaggine:Deletion icon.svg{{!}}25px]] [[taxon]] no conscideròu}}
|Nome61 = [[Domìnio (biologîa)|Domìnio]]
|NomeStile61 = font-weight:normal
|Valore61 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{dominio|}}}}}
|Nome62 = [[Sotodomìnio]]
|NomeStile62 = font-weight:normal
|Valore62 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottodominio|}}}}}
|Nome63 = [[Clasificaçión de Baltimore|Grùppo]]
|NomeStile63 = font-weight:normal
|Valore63 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{gruppo|}}}}}
|Nome64 = [[Régno (biologîa)|Régno]]
|NomeStile64 = font-weight:normal
|Valore64 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{regno|}}}}}
|Nome65 = [[Sotorégno]]
|NomeStile65 = font-weight:normal
|Valore65 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottoregno|}}}}}
|Nome66 = [[Scimetrîa animâ|Ràmmo]]
|NomeStile66 = font-weight:normal
|Valore66 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{ramo|}}}}}
|Nome67 = [[Superphylum]]
|NomeStile67 = font-weight:normal
|Valore67 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superphylum|}}}}}
|Nome68 = [[Superphylum|Superdivixón]]
|NomeStile68 = font-weight:normal
|Valore68 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superdivisione|}}}}}
|Nome69 = [[Phylum]]
|NomeStile69 = font-weight:normal
|Valore69 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{phylum|}}}}}
|Nome70 = [[Phylum|Divixón]]
|NomeStile70 = font-weight:normal
|Valore70 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{divisione|}}}}}
|Nome71 = [[Subphylum]]
|NomeStile71 = font-weight:normal
|Valore71 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{subphylum|}}}}}
|Nome72 = [[Subphylum|Sotodivixón]]
|NomeStile72 = font-weight:normal
|Valore72 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottodivisione|}}}}}
|Nome73 = [[Infraphylum]]
|NomeStile73 = font-weight:normal
|Valore73 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infraphylum|}}}}}
|Nome74 = [[Microphylum]]
|NomeStile74 = font-weight:normal
|Valore74 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{microphylum|}}}}}
|Nome75 = [[Nanophylum]]
|NomeStile75 = font-weight:normal
|Valore75 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{nanophylum|}}}}}
|Nome76 = [[Superclàsse (biologîa)|Superclàsse]]
|NomeStile76 = font-weight:normal
|Valore76 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superclasse|}}}}}
|Nome77 = [[Clàsse (biologîa)|Clàsse]]
|NomeStile77 = font-weight:normal
|Valore77 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{classe|}}}}}
|Nome78 = [[Sotoclàsse (biologîa)|Sotoclàsse]]
|NomeStile78 = font-weight:normal
|Valore78 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottoclasse|}}}}}
|Nome79 = [[Infraclàsse]]
|NomeStile79 = font-weight:normal
|Valore79 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infraclasse|}}}}}
|Nome80 = [[Superórdine]]
|NomeStile80 = font-weight:normal
|Valore80 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superordine|}}}}}
|Nome81 = [[Órdine (biologîa)|Órdine]]
|NomeStile81 = font-weight:normal
|Valore81 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{ordine|}}}}}
|Nome82 = [[Sotórdine]]
|NomeStile82 = font-weight:normal
|Valore82 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottordine|}}}}}
|Nome83 = [[Infraórdine]]
|NomeStile83 = font-weight:normal
|Valore83 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infraordine|}}}}}
|Nome84 = [[Superfamìggia (biologîa)|Superfamìggia]]
|NomeStile84 = font-weight:normal
|Valore84 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superfamiglia|}}}}}
|Nome85 = [[Famìggia (biologîa)|Famìggia]]
|NomeStile85 = font-weight:normal
|Valore85 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{famiglia|}}}}}
|Nome86 = [[Sotofamìggia]]
|NomeStile86 = font-weight:normal
|Valore86 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottofamiglia|}}}}}
|Nome87 = [[Tribù (biologîa)|Tribù]]
|NomeStile87 = font-weight:normal
|Valore87 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{tribù|}}}}}
|Nome88 = [[Sototribù]]
|NomeStile88 = font-weight:normal
|Valore88 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottotribù|}}}}}
|Nome89 = [[Infratribù]]
|NomeStile89 = font-weight:normal
|Valore89 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infratribù|}}}}}
|Nome90 = [[Génere (biologîa)|Génere]]
|NomeStile90 = font-weight:normal
|Valore90 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{genere|}}}|''{{{genere}}}''{{#if:{{{genereautore|}}}|<br/>{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{genereautore}}}</span>|<small>{{{genereautore}}}</small>}}}}}}}}
|Nome91 = [[Sotogénere]]
|NomeStile91 = font-weight:normal
|Valore91 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{sottogenere|}}}|''{{{sottogenere}}}''{{#if:{{{sottogenereautore|}}}|<br/>{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{sottogenereautore}}}</span>|<small>{{{sottogenereautore}}}</small>}}}}}}}}
|Nome92 = [[Spêce]]
|NomeStile92 = font-weight:normal
|Valore92 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{specie|}}}|''{{{specie}}}''}}}}
|Nome93 = [[Sotospêce]]
|NomeStile93 = font-weight:normal
|Valore93 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{sottospecie|}}}|''{{{sottospecie}}}''}}}}
|GruppoOpzionale100 = [[Nomenclatûa binomiâle]]
|Valore101 = {{#if:{{{binome|}}} | '''''{{{binome}}}'''''{{#if:{{{biautore|}}}
|<br />{{#ifeq: {{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{biautore| }}}{{#if:{{{bidata|}}}|, {{{bidata}}}}}</span>|<small>{{{biautore| }}}{{#if:{{{bidata|}}}|, {{{bidata}}}}}</small>}}
|{{#if:{{{bidata|}}}|<br /><small>{{{bidata}}}</small>}}}}
}}
|ValoreStile101 = text-align:center
|GruppoOpzionale105 = [[Nomenclatûa trinomiâle]]
|Valore106 = {{#if:{{{trinome|}}} | '''''{{{trinome}}}'''''{{#if:{{{triautore|}}}
|<br />{{#ifeq: {{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{triautore| }}}{{#if:{{{tridata|}}}|, {{{tridata}}}}}</span>|<small>{{{triautore| }}}{{#if:{{{tridata|}}}|, {{{tridata}}}}}</small>}}
|{{#if:{{{tridata|}}}|<br /><small>{{{tridata}}}</small>}}}}
}}
|ValoreStile106 = text-align:center
|GruppoOpzionale110 = [[Série tîpo]]
|Valore111 = {{#if:{{{tipo|}}} | '''''{{{tipo}}}'''''{{#if:{{{tipoautore|}}}
|<br />{{#ifeq: {{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant:small-caps">{{{tipoautore| }}}{{#if:{{{tipodata|}}}|, {{{tipodata}}}}}</span>|<small>{{{tipoautore| }}}{{#if:{{{tipodata|}}}|, {{{tipodata}}}}}</small>}}{{#if:{{{tipo2|}}} |<br />= '''''{{{tipo2}}}'''''{{#if:{{{tipoautore2|}}}|<br />{{#ifeq: {{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{tipoautore2| }}}{{#if: {{{tipodata2|}}}|, {{{tipodata2}}}}}</span>|<small>{{{tipoautore2| }}}{{#if: {{{tipodata2|}}}|, {{{tipodata2}}}}}</small>}}}}}}}}
}}
|ValoreStile111 = text-align:center
|GruppoOpzionale115 = [[Scinònimo (biologîa)|Scinònimi]]
|Valore116 = {{{sinonimi|}}}
|ValoreStile116 = text-align:center
|GruppoOpzionale120 = Nómmi comùn
|Valore121 = {{{nomicomuni|}}}
|ValoreStile121 = text-align:center
|GruppoOpzionale125 = {{{suddivisione|}}}{{#if:{{{suddivisioneFIL|}}}|<br />(clàscica)}}
|Valore126 = {{#if:{{{suddivisione|}}}|{{{suddivisione_testo}}}}}
|GruppoOpzionale130 = {{{suddivisioneFIL|}}}<br />(filogenética)
|Valore131 = {{#if:{{{suddivisioneFIL|}}}|{{{suddivisione_testoFIL}}}}}
|GruppoOpzionale135 = [[Areâle]]
|Valore136 = {{#if:{{{mappa_distribuzione|}}}|{{Immagine sinottico|{{{mappa_distribuzione|}}}|{{{didascalia_distribuzione|}}}|dim=220}}}}
|GruppoOpzionale140 = $fine
|ValoreStile150 = border:0
|Valore150 = {{{adtemplate|}}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}||{{Tassobox/Categoria|{{{dominio}}}|{{{regno}}}|{{{phylum}}}}}}}</includeonly><noinclude>{{Man}}
{{TemplateData}}
[[Categoria:Template Tassobox| ]]</noinclude>
bazs8thrkfir8hyhepnd4b85vpxxwob
Template:Tassobox/TemplateData
10
18680
273638
273557
2026-08-28T18:44:29Z
N.Longo
12052
+ cv (1)
273638
wikitext
text/x-wiki
<noinclude>{{TemplateData sottopagina}}</noinclude><templatedata>
{
"description": "O template Tassobox o sèrve pe specificâ a clasificaçión scentìfica de 'na fórma de vìtta. O l'adêuvia 'na scintàsci condiçionâle e, dónca, i paràmetri che no vêgnan inpîi da l'uténte no són mostræ.",
"params": {
"nome": {
"label": "Nómme",
"type": "wiki-page-name",
"required": false
},
"immagine": {
"label": "Inmàgine",
"description": "Inmàgine",
"type": "wiki-file-name",
"required": false
},
"didascalia": {
"label": "Didascalîa",
"description": "Didascalîa de l'inmàgine",
"type": "string",
"required": false
},
"var-intervàllo_geològico": {
"required": false,
"label": "Variànte - Intervàllo geològico",
"type": "string",
"description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Intervàllo geològico'."
},
"intervallo": {
"label": "Intervàllo",
"description": "Perîodo de ténpo d'existénsa de 'n taxon, adêuviâ o template {{Intervàllo geològîco}}.",
"type": "string",
"required": false
},
"var-stâto_de_conservaçión": {
"required": false,
"label": "Variànte - Stâto de conservaçión",
"type": "string",
"description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Stâto de conservaçión'."
},
"statocons": {
"label": "Stâto de conservaçión",
"description": "Stâto de conservaçión da spêce",
"type": "string",
"required": false,
"suggestedvalues": [
"LR",
"LC",
"LR/LC",
"NT",
"LR/NT",
"CD",
"VU",
"EN",
"CR",
"PE",
"PEW",
"EX",
"EW",
"DD",
"NE"
]
},
"statocons_versione": {
"label": "Versción do stàndard IUCN",
"description": "Versción do stàndard IUCN pò-u stâto de conservaçión; i doî paràmetri che se ghe pêuan scrîve én statocons_versione=iucn2.3 ò statocons_versione=iucn3.1",
"type": "string",
"required": false,
"suggestedvalues": [
"iucn2.3",
"iucn3.1"
]
},
"statocons_ref": {
"label": "Nòtte stâto conservaçión",
"description": "Vivàgne de dónde l'é stæto pigiòu o stâto de conservaçión, da çitâ pe mêzo do template {{Çitta web}}.",
"type": "string",
"required": false
},
"var-clasificaçión_APG_IV": {
"required": false,
"label": "Variànte - Clasificaçión APG IV",
"type": "string",
"description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Clasificaçión APG IV'."
},
"var-clasificaçión_filogenética": {
"required": false,
"label": "Variànte - Clasificaçión filogenética",
"type": "string",
"description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Clasificaçión filogenética'."
},
"dominio": {
"label": "Domìnio",
"description": "Domìnio",
"type": "string",
"required": false
},
"sottodominio": {
"label": "Sotodomìnio",
"description": "Sotodomìnio",
"type": "string",
"required": false
},
"regno": {
"label": "Régno",
"description": "Régno",
"type": "string",
"required": false
},
"sottoregno": {
"label": "Sotorégno",
"description": "Sotorégno",
"type": "string",
"required": false
},
"gruppo": {
"label": "Grùppo",
"description": "Grùppo (sôlo pe-i Virus)",
"type": "string",
"required": false
},
"superdivisione": {
"label": "Superdivixón",
"description": "Superdivixón (sôlo pe-e Plantae)",
"type": "string",
"required": false
},
"divisione": {
"label": "Divixón",
"description": "Divixón (sôlo pe-e Plantae)",
"type": "string",
"required": false
},
"sottodivisione": {
"label": "Sotodivixón",
"description": "Sotodivixón (sôlo pe-e Plantae)",
"type": "string",
"required": false
},
"superphylum": {
"label": "Superphylum",
"description": "Superphylum",
"type": "string",
"required": false
},
"phylum": {
"label": "Phylum",
"description": "Phylum",
"type": "string",
"required": false
},
"subphylum": {
"label": "Subphylum",
"description": "Subphylum",
"type": "string",
"required": false
},
"infraphylum": {
"label": "Infraphylum",
"description": "Infraphylum",
"type": "string",
"required": false
},
"microphylum": {
"label": "Microphylum",
"description": "Microphylum",
"type": "string",
"required": false
},
"nanophylum": {
"label": "Nanophylum",
"description": "Nanophylum",
"type": "string",
"required": false
},
"superclasse": {
"label": "Superclàsse",
"description": "Superclàsse",
"type": "string",
"required": false
},
"classe": {
"label": "Clàsse",
"description": "Clàsse",
"type": "string",
"required": false
},
"sottoclasse": {
"label": "Sotoclàsse",
"description": "Sotoclàsse",
"type": "string",
"required": false
},
"infraclasse": {
"label": "Infraclàsse",
"description": "Infraclàsse",
"type": "string",
"required": false
},
"superordine": {
"label": "Superórdine",
"description": "Superórdine",
"type": "string",
"required": false
},
"ordine": {
"label": "Órdine",
"description": "Órdine",
"type": "string",
"required": false
},
"sottordine": {
"label": "Sotórdine",
"description": "Sotórdine",
"type": "string",
"required": false
},
"infraordine": {
"label": "Infraórdine",
"description": "Infraórdine",
"type": "string",
"required": false
},
"superfamiglia": {
"label": "Superfamìggia",
"description": "Superfamìggia",
"type": "string",
"required": false
},
"famiglia": {
"label": "Famìggia",
"description": "Famìggia",
"type": "string",
"required": false
},
"sottofamiglia": {
"label": "Sotofamìggia",
"description": "Sotofamìggia",
"type": "string",
"required": false
},
"tribù": {
"label": "Tribù",
"description": "Tribù",
"type": "string",
"required": false
},
"sottotribù": {
"label": "Sototribù",
"description": "Sototribù",
"type": "string",
"required": false
},
"genere": {
"label": "Génere",
"description": "Génere",
"type": "string",
"required": false
},
"genereautore": {
"label": "Outô do génere",
"description": "Génere outô",
"type": "string",
"required": false
},
"sottogenere": {
"label": "Sotogénere",
"description": "Sotogénere",
"type": "string",
"required": false
},
"specie": {
"label": "Spêce",
"description": "Spêce",
"type": "string",
"required": false
},
"sottospecie": {
"label": "Sotospêce",
"description": "Sotospêce",
"type": "string",
"required": false
},
"FIL?": {
"label": "Clasificaçión filogenética",
"description": "Clasificaçión filogenética",
"type": "string",
"required": false
},
"regnoFIL": {
"label": "Régno da clasificaçión filogenética",
"description": "Clasificaçión filogenética: régno",
"type": "string",
"required": false
},
"ordineFIL": {
"label": "Órdine da clasificaçión filogenética",
"description": "Clasificaçión filogenética: órdine",
"type": "string",
"required": false
},
"famigliaFIL": {
"label": "Famìggia da clasificaçión filogenética",
"description": "Clasificaçión filogenética: famìggia",
"type": "string",
"required": false
},
"biautore": {
"label": "Outô da nomenclatûa binomiâle",
"description": "Nomenclatûa binomiâle: outô",
"type": "string",
"required": false
},
"binome": {
"label": "Nómme inta nomenclatûa binomiâle",
"description": "Nomenclatûa binomiale: nómme",
"type": "string",
"required": false
},
"bidata": {
"label": "Dæta da nomenclatûa binomiâle",
"description": "Nomenclatûa binomiâle: dæta",
"type": "string",
"required": false
},
"triautore": {
"label": "Outô della nomenclatûa trinomiâle",
"description": "Nomenclatûa trinomiâle: outô",
"type": "string",
"required": false
},
"trinome": {
"label": "Nómme inta nomenclatûa trinomiâle",
"description": "Nomenclatûa trinomiâle: nómme",
"type": "string",
"required": false
},
"tridata": {
"label": "Dæta da nomenclatûa trinomiâle",
"description": "Nomenclatûa trinomiâle: dæta",
"type": "string",
"required": false
},
"tipo": {
"label": "Tîpo",
"description": "Tîpo",
"type": "string",
"required": false
},
"tipoautore": {
"label": "Outô do tîpo",
"description": "Tîpo outô",
"type": "string",
"required": false
},
"tipodata": {
"label": "Dæta do tîpo",
"description": "Tîpo dæta",
"type": "string",
"required": false
},
"tipo2": {
"label": "Segóndo tîpo",
"description": "Tîpo 2",
"type": "string",
"required": false
},
"tipoautore2": {
"label": "Segóndo outô do tîpo",
"description": "Tîpo 2 outô",
"type": "string",
"required": false
},
"tipodata2": {
"label": "Dæta do segóndo tîpo",
"description": "Tîpo 2 dæta",
"type": "string",
"required": false
},
"sinonimi": {
"label": "Scinònimi",
"description": "Scinònimi",
"type": "string",
"required": false
},
"nomicomuni": {
"label": "Nómmi comùn",
"description": "Nómmi comùn",
"type": "string",
"required": false
},
"suddivisione": {
"label": "Sudivixón",
"description": "Sudivixón",
"type": "string",
"required": false
},
"suddivisione_testo": {
"label": "sudivixón_tèsto",
"description": "Sudivixón tèsto",
"type": "string",
"required": false
},
"adtemplate": {
"label": "Âtri template da incorporâ",
"description": "Pe incorporâ di âtri template into tassobox védde o seu manoâle.",
"type": "string",
"required": false
}
},
"format": "{{_\n|_ = _\n}}",
"paramOrder": [
"nome",
"immagine",
"didascalia",
"var-intervàllo_geològico",
"intervallo",
"var-stâto_de_conservaçión",
"statocons",
"statocons_versione",
"statocons_ref",
"var-clasificaçión_APG_IV",
"var-clasificaçión_filogenética",
"dominio",
"sottodominio",
"regno",
"sottoregno",
"gruppo",
"superdivisione",
"divisione",
"sottodivisione",
"superphylum",
"phylum",
"subphylum",
"infraphylum",
"microphylum",
"nanophylum",
"superclasse",
"classe",
"sottoclasse",
"infraclasse",
"superordine",
"ordine",
"sottordine",
"infraordine",
"superfamiglia",
"famiglia",
"sottofamiglia",
"tribù",
"sottotribù",
"genere",
"genereautore",
"sottogenere",
"specie",
"sottospecie",
"FIL?",
"regnoFIL",
"ordineFIL",
"famigliaFIL",
"biautore",
"binome",
"bidata",
"triautore",
"trinome",
"tridata",
"tipo",
"tipoautore",
"tipodata",
"tipo2",
"tipoautore2",
"tipodata2",
"sinonimi",
"nomicomuni",
"suddivisione",
"suddivisione_testo",
"adtemplate"
]
}
</templatedata>
pc54bwj10rraxldg05480bxjc4orusj
Borṡi
0
33146
273639
273532
2026-08-28T18:49:02Z
N.Longo
12052
+
273639
wikitext
text/x-wiki
{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Borṡi
|Panorama = Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Borṡi miòn da-a vìa du santuâiu</div>
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]], véggiu [[Comun|cumün]]
|var-localizaçión = Lucaliṡasiùn
|var-stâto = Stâtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]]
|Divisione amm grado 3 = Borṡi e Veréssi
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-sopresción = Supresciùn
|Data soppressione = [[1933]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinê
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 10
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1944
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00901310001/|tìtolo=Borgio in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-24}}
|Aggiornamento abitanti = 31-12-2021
|var-denscitæ = Denscitê
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = borṡìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Borṡi'''{{#tag:ref|''Borṡi'' in [[Ver̭éssu|Veréssi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi: Verezzino-italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=30}}</ref>, ''Bòrzi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''Borsi'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrzi'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/borgio_verezzi-#borgio_verezzi-.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Borgio Verezzi|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-25}}</ref>.|group=n.}} (''Borgio'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in paìṡe [[Liguria|ligüre]] de 1.944 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u l'ha fêtu cumün pe sö cuntu fina a-u [[1933]], cuand'u l'è stêtu tacòn insemme a [[Ver̭éssu|Veréssi]] in-tu növu cumün de [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]].
== Geugrafìa ==
{{Seçión vêua}}
== Stòja ==
{{Seçión vêua}}
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Borṡi}}
=== Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi ===
* Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>.
* Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>.
* Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>.
== Posti d'interèsse ==
{{Seçión vêua}}
== Ecunumia ==
{{Seçión vêua}}
== Cultüa ==
{{Seçión vêua}}
== Fèste e fée ==
{{Seçión vêua}}
== Sport ==
{{Seçión vêua}}
== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1870|1871|Giovanni Battista Staricco||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 26}}</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|1872|1877|Giuseppe Bergallo||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1878|1883|Giovanni Battista Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1884|1893|Bernardo Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1894|1895|Pietro Finocchio||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1896|1899|Carlo Leale||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1899|1912|Pietro Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1912|1914|Francesco De Vincenzi||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1914|1926|Giacomo Claudio Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1926|1931|Giacomo Claudio Staricco||[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestê]]|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1931|1932|Francesco Verdina||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1932|1933|Mario Gallarati||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
== Vìe de cumünicasiùn ==
{{Seçión vêua}}
== Notte ==
;Notte a-u tèstu
<references group="n." />
;Notte bibliugràfiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Borṡi e Veressi]]
[[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a]]
fx7o6rgy99tmiol15u9d3ywpo1om9zp
Dong Hoi
0
33157
273643
2026-08-28T19:14:42Z
N.Longo
12052
+ rdr
273643
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Đồng Hới]]
fs51suws048q6jiggbwza59o8s6h82k