Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Arbenga 0 1614 273662 273640 2026-08-29T14:44:20Z Arbenganese 12552 /* Paròcchia de San Michê */ -èntu, due 273662 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbenga |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Albenga.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div> |Bandiera = Flag of Albenga.svg |Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga |Stemma = Albenga-Stemma.svg |Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu |var-detàggi = detai |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Riccardo Tomatis |Partito = liste siviche de sèntru-scinistra |Data elezione = 9-6-2019 |Mandato = 2 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 23470 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1203 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref> Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patìsce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref> Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref> {{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}} == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]] </gallery> A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref> U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&nbsp;m), ch'u l'è zà au de là. Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efettu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/> === Frasiùi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda </gallery> * '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref> * '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispettu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpettu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> * '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11| léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/> * '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi. * '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispettu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&nbsp;m). === Climma === Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispettu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref> De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |11,7 |12,4 |14,6 |17,4 |21,2 |25,0 |28,7 |28,5 |25,3 |21,1 |15,7 |12,7 |12,3 |17,7 |27,4 |20,7 |19,5 |- !T. min. media (°C) |0,5 |1,3 |3,2 |6,2 |9,8 |13,3 |15,9 |15,7 |13,1 |9,1 |4,4 |1,4 |1,1 |6,4 |15,0 |8,9 |7,8 |- !Precipitasiùi (mm) |101,4 |89,7 |90,4 |81,6 |76,1 |38,3 |21,3 |43,3 |55,0 |105,5 |96,8 |78,9 |270,0 |248,1 |102,9 |257,3 |878,3 |- !Giurni d'ègua |6,2 |5,2 |6,1 |6,6 |6,5 |4,0 |2,8 |3,8 |4,4 |6,4 |6,3 |5,0 |16,4 |19,2 |10,6 |17,1 |63,3 |- !Ümiditè relatìva media (%) |73 |73 |72 |79 |79 |79 |77 |77 |78 |78 |75 |76 |74 |77 |78 |77 |76 |} == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se rife(r)ìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)â fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà inti seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" /> === U periudu prerumàn === A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixine, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" /> Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" /> I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref> === Dòppu e guère püniche === L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lücciu Emiliu Paulu]], quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specialmènte sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref> E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti ànni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" /> === U svilüppu du municipium === [[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]] Da l'ànnu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna. A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime. Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref> Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persùne: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref> === Da l'impe(r)u au mediuevu === A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref> In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" /> Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref> === U periudu medievâle === Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübìsce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref> Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref> ==== A nascita du Cumitàu ==== A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" /> Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (bèn ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispettu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finìsce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2"> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref> Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> In bréve tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilegi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref> Sti li i prevedêvan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, tantu da purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxendu ciü grossu u sèntru abitàu. ==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ==== [[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]] Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref> Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref> I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispettu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref> U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva. Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref> A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/> ==== Sutta aa Repübbrica de Zena ==== {{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}} Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref> ==== A fundasiùn de vìlle növe ==== Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref> Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncessi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilegi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> ==== Quattrusèntu ==== A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscunti.<ref name="Arbenga2"/> A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/> A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scigù(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref> Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' bèn chinz'ànni. I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpìsce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref> Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è prugrescivamènte abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref> === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]] </gallery> A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pezzu. Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref> A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref> Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" /> === Etè cuntempuranea === [[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]] Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref> Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref> A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref> Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref> [[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]] Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], bèn dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu ànnu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna. Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulùpixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva. === Scìmbuli === ==== Bande(r)a de Arbenga ==== [[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Albenga}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref> === Persune lighèi cun Arbenga === [[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]] * San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref> * Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref> * [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref> * Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref> * Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref> * Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref> * Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref> * Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref> * Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref> * Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref> * Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref> * Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref> * Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref> * Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref> * Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref> * Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref> * Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref> * Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> == Pòsti de interesse == [[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]] === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu. ==== Paròcchia de San Michê ==== [[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]] * A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de due navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du pavimèntu, sbasciâ, rispettu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref> [[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]] * '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi pìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispettu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> ==== Batisté(r)u paleucristiàn ==== {{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]] L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batezzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]]. Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" /> L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> ==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ==== [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]] Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref> A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Santua(r)iu de Puntelungu ==== [[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelòngu daa stradda]] U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/> Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma caûlla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella presedente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> ==== Gêxa du Sacru Cö ==== [[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]] A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]]. Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ==== [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]] A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispettu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Leca ==== [[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" /> * '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref> ==== Paròcchia de Campugexa ==== [[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', bèn ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17| léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, bèn ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Zorzu ==== [[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]] * '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia da Bastìa ==== [[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finìscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a due campè. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16| léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Sàlia ==== [[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]] * '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batezzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispettu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)èi.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Lüxignàn ==== [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]] * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèti pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunachèi. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Fé ==== [[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Aree archeulogiche === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta'' </gallery> * '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref> * '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixina abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a bèn dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref> * '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === ==== Palassi stò(r)ichi ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi </gallery> * '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], ànnu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispettu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref> * '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partendu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. * '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref> * '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de rife(r)imèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù bèn due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref> ==== Vìlle stò(r)iche ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé) Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' </gallery> *'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)ìsce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù bèn a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref> * '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref> * '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, bèn vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura. * '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'é(r)an mustrèi bèn dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> ==== Âtre architetü(r)e ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu </gallery> * '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squaxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" /> * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'é(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref> * '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa ma(r)ìna Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasìna de cumandu </gallery> * '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] scibèn ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], ànnu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> * '''Caserma Turinetto''', inta regiùn de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref> * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispettu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> ==== E pòrte ==== <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a </gallery> Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref> * A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù bèn vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspettu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lìsce e squadrèi. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13| léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref> * A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispettu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" /> === Natü(r)a === Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ: * [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref> * Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&nbsp;ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalèi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&nbsp;ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù: * '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|ànni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> ;Scö(r)e In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun: * Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" /> === Teâtru === [[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]] Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref> === Dialettu arbenganese === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]] In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref> Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixine ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu''). == Ecunumia == === Prima(r)iu === Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patìscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre rife(r)imèntu aa nòtta n.115 </ref> Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è bèn svilupàu l'ambitu de arumatiche. bèn difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref> Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. bèn cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispettu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> === Segunda(r)iu === [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]] Limitàu rispettu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se bèn difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'é(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura |léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref> === Tersia(r)iu === U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e bèn dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" /> Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun bèn seguìi di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lezüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn. == Fèste e fe(r)e == * Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'é(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Sport == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva" Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre </gallery> In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve: * Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&nbsp;m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi d'Arbenga === [[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]]. Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> === Feruvìa === [[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]] Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di pasege(r)i,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}} {{Vedrìnn-a}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga| ]] m0b05lv39mjuq62n6fu5m7rkfcevs10 273663 273662 2026-08-29T14:45:08Z Arbenganese 12552 /* Santua(r)iu de Puntelungu */ -ente 273663 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbenga |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Albenga.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div> |Bandiera = Flag of Albenga.svg |Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga |Stemma = Albenga-Stemma.svg |Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu |var-detàggi = detai |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Riccardo Tomatis |Partito = liste siviche de sèntru-scinistra |Data elezione = 9-6-2019 |Mandato = 2 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 23470 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1203 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref> Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patìsce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref> Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref> {{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}} == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]] </gallery> A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref> U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&nbsp;m), ch'u l'è zà au de là. Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efettu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/> === Frasiùi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda </gallery> * '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref> * '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispettu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpettu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> * '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11| léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/> * '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi. * '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispettu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&nbsp;m). === Climma === Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispettu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref> De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |11,7 |12,4 |14,6 |17,4 |21,2 |25,0 |28,7 |28,5 |25,3 |21,1 |15,7 |12,7 |12,3 |17,7 |27,4 |20,7 |19,5 |- !T. min. media (°C) |0,5 |1,3 |3,2 |6,2 |9,8 |13,3 |15,9 |15,7 |13,1 |9,1 |4,4 |1,4 |1,1 |6,4 |15,0 |8,9 |7,8 |- !Precipitasiùi (mm) |101,4 |89,7 |90,4 |81,6 |76,1 |38,3 |21,3 |43,3 |55,0 |105,5 |96,8 |78,9 |270,0 |248,1 |102,9 |257,3 |878,3 |- !Giurni d'ègua |6,2 |5,2 |6,1 |6,6 |6,5 |4,0 |2,8 |3,8 |4,4 |6,4 |6,3 |5,0 |16,4 |19,2 |10,6 |17,1 |63,3 |- !Ümiditè relatìva media (%) |73 |73 |72 |79 |79 |79 |77 |77 |78 |78 |75 |76 |74 |77 |78 |77 |76 |} == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se rife(r)ìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)â fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà inti seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" /> === U periudu prerumàn === A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixine, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" /> Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" /> I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref> === Dòppu e guère püniche === L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lücciu Emiliu Paulu]], quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specialmènte sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref> E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti ànni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" /> === U svilüppu du municipium === [[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]] Da l'ànnu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna. A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime. Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref> Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persùne: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref> === Da l'impe(r)u au mediuevu === A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref> In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" /> Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref> === U periudu medievâle === Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübìsce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref> Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref> ==== A nascita du Cumitàu ==== A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" /> Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (bèn ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispettu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finìsce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2"> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref> Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> In bréve tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilegi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref> Sti li i prevedêvan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, tantu da purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxendu ciü grossu u sèntru abitàu. ==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ==== [[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]] Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref> Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref> I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispettu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref> U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva. Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref> A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/> ==== Sutta aa Repübbrica de Zena ==== {{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}} Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref> ==== A fundasiùn de vìlle növe ==== Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref> Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncessi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilegi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> ==== Quattrusèntu ==== A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscunti.<ref name="Arbenga2"/> A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/> A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scigù(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref> Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' bèn chinz'ànni. I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpìsce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref> Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è prugrescivamènte abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref> === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]] </gallery> A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pezzu. Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref> A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref> Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" /> === Etè cuntempuranea === [[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]] Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref> Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref> A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref> Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref> [[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]] Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], bèn dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu ànnu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna. Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulùpixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva. === Scìmbuli === ==== Bande(r)a de Arbenga ==== [[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Albenga}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref> === Persune lighèi cun Arbenga === [[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]] * San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref> * Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref> * [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref> * Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref> * Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref> * Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref> * Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref> * Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref> * Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref> * Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref> * Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref> * Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref> * Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref> * Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref> * Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref> * Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref> * Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref> * Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> == Pòsti de interesse == [[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]] === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu. ==== Paròcchia de San Michê ==== [[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]] * A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de due navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du pavimèntu, sbasciâ, rispettu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref> [[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]] * '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi pìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispettu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> ==== Batisté(r)u paleucristiàn ==== {{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]] L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batezzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]]. Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" /> L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> ==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ==== [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]] Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref> A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Santua(r)iu de Puntelungu ==== [[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelòngu daa stradda]] U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/> Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma caûlla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella de primma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> ==== Gêxa du Sacru Cö ==== [[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]] A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]]. Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ==== [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]] A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispettu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Leca ==== [[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" /> * '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref> ==== Paròcchia de Campugexa ==== [[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', bèn ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17| léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, bèn ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Zorzu ==== [[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]] * '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia da Bastìa ==== [[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finìscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a due campè. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16| léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Sàlia ==== [[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]] * '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batezzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispettu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)èi.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Lüxignàn ==== [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]] * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèti pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunachèi. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Fé ==== [[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Aree archeulogiche === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta'' </gallery> * '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref> * '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixina abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a bèn dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref> * '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === ==== Palassi stò(r)ichi ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi </gallery> * '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], ànnu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispettu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref> * '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partendu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. * '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref> * '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de rife(r)imèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù bèn due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref> ==== Vìlle stò(r)iche ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé) Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' </gallery> *'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)ìsce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù bèn a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref> * '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref> * '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, bèn vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura. * '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'é(r)an mustrèi bèn dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> ==== Âtre architetü(r)e ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu </gallery> * '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squaxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" /> * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'é(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref> * '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa ma(r)ìna Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasìna de cumandu </gallery> * '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] scibèn ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], ànnu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> * '''Caserma Turinetto''', inta regiùn de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref> * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispettu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> ==== E pòrte ==== <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a </gallery> Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref> * A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù bèn vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspettu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lìsce e squadrèi. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13| léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref> * A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispettu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" /> === Natü(r)a === Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ: * [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref> * Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&nbsp;ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalèi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&nbsp;ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù: * '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|ànni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> ;Scö(r)e In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun: * Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" /> === Teâtru === [[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]] Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref> === Dialettu arbenganese === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]] In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref> Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixine ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu''). == Ecunumia == === Prima(r)iu === Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patìscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre rife(r)imèntu aa nòtta n.115 </ref> Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è bèn svilupàu l'ambitu de arumatiche. bèn difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref> Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. bèn cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispettu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> === Segunda(r)iu === [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]] Limitàu rispettu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se bèn difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'é(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura |léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref> === Tersia(r)iu === U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e bèn dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" /> Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun bèn seguìi di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lezüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn. == Fèste e fe(r)e == * Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'é(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Sport == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva" Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre </gallery> In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve: * Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&nbsp;m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi d'Arbenga === [[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]]. Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> === Feruvìa === [[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]] Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di pasege(r)i,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}} {{Vedrìnn-a}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga| ]] 4pehpwtefkmykt2e7bzjcdutp8zcdmk Minerva 0 7198 273681 268088 2026-08-30T07:57:48Z Túrelio 12348 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:WLM14ES - Tarragona Museo Nacional Arqueológico 00092 - .jpg]] → [[File:Museo Arqueológico Nacional 22072014 115218 04166.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Museo Arqueológico Nacional 22072014 115218 04166.jpg]] 273681 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:Statue de la déesse Minerve - Musée du Louvre (Ma 332).jpg|miniatura|Statua da-o Museo do Louvre (Circa 100-200 d.C.)]] '''Minerva''' a l'è unna antiga divinitæ italica, passä a Romma probabilmente attraverso i [[Etrüschi]], successivamente identificä con l<noinclude>'</noinclude>''Atena'' di Greci. == Descriçion == A componeiva a ''Triade Capitolinna'', insemme con [[Giove (divinitæ)|Giove]] e [[Giunon]]; questa trinitæ a l'ea venerä no solo in to tempio a lë dedicou in sce o [[Campidoglio]] de [[Romma]] ma in te tütti i ''Capitolia'' spanteghæ in gio pe l'impero. [[Immaggine:Museo Arqueológico Nacional 22072014 115218 04166.jpg|thumb|200px|''Minerva'', [[Museo Naçionäle Archeològico (Tarragona)]]]] Minerva a l'è a Dea da [[sapiensa]], dell'[[intelligensa]] e dell'inzegno. In origine a l'ea solamente a protettriçe di artigien e de attivitæ industriali, da [[tescitüa]] e da [[filatüa]], ma poi anche di meistri de scöa e de atre corporasioin. L'influensa greca a l'è poi andæta attribuindoghe e caratteristighe de divinitæ bellicosa e garante da libertæ çittadinna. [[Ciceron]] defæti o ghe dixe ''custos urbis''. Comme [[Diana]], Minerva a no se maia e a mantegne a so [[verginitæ]]. O giorno 19 de marso, con a festa dîta ''Quinquatrus'', se celebrava Minerva insemme a [[Marte]]. === L'iconografia === In epoca etrüsca Minerva a vegne rappresentä segundo o modello de ''Atena'', con de modifiche de poca importansa in to costümme. Anche l'arte romana a l'ha continuou a seguï a tradisionale raffigurasion greca de Atena, che a l'aveiva avüo a ciü grande esprescion con a famosa statua crisoelefantinna de [[Fidia]]. == Vôxe corelæ == * [[Aurora]] * [[Asclepio]] {{clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mitologia romann-a]] jdppzn1np7ayfa4aekrrcsysjo2hsil Modulo:Infobox 828 16550 273672 236169 2026-08-30T02:50:05Z ChomponU Pongsawet 20304 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q13107716|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 273672 Scribunto text/plain local p = {} local args = {} local origArgs = {} local root local empty_row_categories = {} local category_in_empty_row_pattern = '%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:[^]]*]]' local has_rows = false local yesno = require("Module:Yesno") local lists = { plainlist_t = { patterns = { '^plainlist$', '%splainlist$', '^plainlist%s', '%splainlist%s' }, found = false, styles = 'Plainlist/styles.css' }, hlist_t = { patterns = { '^hlist$', '%shlist$', '^hlist%s', '%shlist%s' }, found = false, styles = 'Hlist/styles.css' } } local function has_list_class(args_to_check) for _, list in pairs(lists) do if not list.found then for _, arg in pairs(args_to_check) do for _, pattern in ipairs(list.patterns) do if mw.ustring.find(arg or '', pattern) then list.found = true break end end if list.found then break end end end end end local function isUntitledChildBox(sval) return sval and ( sval:match( '^%s*<%s*[Tt][Rr]' ) or sval:match( '^%s*\127[^\127]*UNIQ%-%-templatestyles%-%x+%-QINU[^\127]*\127%s*<%s*[Tt][Rr]' ) ) end local function fixChildBoxes(sval, tt) local function notempty( s ) return s and s:match( '%S' ) end if notempty(sval) then local marker = '<span class=special_infobox_marker>' local s = sval -- start moving templatestyles and categories inside of table rows local slast = '' while slast ~= s do slast = s s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>%s*)(%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:[^]]*%]%])', '%2%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>%s*)(\127[^\127]*UNIQ%-%-templatestyles%-%x+%-QINU[^\127]*\127)', '%2%1') end -- end moving templatestyles and categories inside of table rows s = mw.ustring.gsub(s, '(<%s*[Tt][Rr])', marker .. '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>)', '%1' .. marker) if s:match(marker) then s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '%s*' .. marker, '') s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n]|-[^\r\n]*[\r\n])%s*' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '%s*([\r\n]|-)', '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Cc][Aa][Pp][Tt][Ii][Oo][Nn]%s*>%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(<%s*[Tt][Aa][Bb][Ll][Ee][^<>]*>%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '^(%{|[^\r\n]*[\r\n]%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n]%{|[^\r\n]*[\r\n]%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '(%s*</[Tt][Aa][Bb][Ll][Ee]%s*>)', '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '(%s*\n|%})', '%1') end if s:match(marker) then local subcells = mw.text.split(s, marker) s = '' for k = 1, #subcells do if k == 1 then s = s .. subcells[k] .. '</' .. tt .. '></tr>' elseif k == #subcells then local rowstyle = ' style="display:none"' if notempty(subcells[k]) then rowstyle = '' end s = s .. '<tr' .. rowstyle ..'><' .. tt .. ' colspan=2>\n' .. subcells[k] elseif notempty(subcells[k]) then if (k % 2) == 0 then s = s .. subcells[k] else s = s .. '<tr><' .. tt .. ' colspan=2>\n' .. subcells[k] .. '</' .. tt .. '></tr>' end end end end -- the next two lines add a newline at the end of lists for the PHP parser -- [[Special:Diff/849054481]] -- remove when [[:phab:T191516]] is fixed or OBE s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n][%*#;:][^\r\n]*)$', '%1\n') s = mw.ustring.gsub(s, '^([%*#;:][^\r\n]*)$', '%1\n') s = mw.ustring.gsub(s, '^([%*#;:])', '\n%1') s = mw.ustring.gsub(s, '^(%{%|)', '\n%1') return s else return sval end end -- Cleans empty tables local function cleanInfobox() root = tostring(root) if has_rows == false then root = mw.ustring.gsub(root, '<table[^<>]*>%s*</table>', '') end end -- Returns the union of the values of two tables, as a sequence. local function union(t1, t2) local vals = {} for k, v in pairs(t1) do vals[v] = true end for k, v in pairs(t2) do vals[v] = true end local ret = {} for k, v in pairs(vals) do table.insert(ret, k) end return ret end -- Returns a table containing the numbers of the arguments that exist -- for the specified prefix. For example, if the prefix was 'data', and -- 'data1', 'data2', and 'data5' exist, it would return {1, 2, 5}. local function getArgNums(prefix) local nums = {} for k, v in pairs(args) do local num = tostring(k):match('^' .. prefix .. '([1-9]%d*)$') if num then table.insert(nums, tonumber(num)) end end table.sort(nums) return nums end -- Adds a row to the infobox, with either a header cell -- or a label/data cell combination. local function addRow(rowArgs) if rowArgs.header and rowArgs.header ~= '_BLANK_' then has_rows = true has_list_class({ rowArgs.rowclass, rowArgs.class, args.headerclass }) root :tag('tr') :addClass(rowArgs.rowclass) :addClass( isUntitledChildBox( rowArgs.header ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) :cssText(rowArgs.rowstyle) :tag('th') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-header') :addClass(rowArgs.class) :addClass(args.headerclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-header :cssText(args.headerstyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(rowArgs.header, 'th')) if rowArgs.data and not yesno(args.decat) then root:wikitext( '[[Category:Pages using infobox templates with ignored data cells]]' ) end elseif rowArgs.data and rowArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ rowArgs.rowclass, rowArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(rowArgs.rowclass) row:cssText(rowArgs.rowstyle) if rowArgs.label then row :tag('th') :attr('scope', 'row') :addClass('infobox-label') -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-label :cssText(args.labelstyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(rowArgs.label) :done() else row:addClass( isUntitledChildBox( rowArgs.data ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) end local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', not rowArgs.label and '2' or nil) :addClass(not rowArgs.label and 'infobox-full-data' or 'infobox-data') :addClass(rowArgs.class) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox(-full)-data :cssText(rowArgs.datastyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(rowArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, rowArgs.data or '') end end local function renderTitle() if not args.title then return end has_rows = true has_list_class({args.titleclass}) root :tag('caption') :addClass('infobox-title') :addClass(args.titleclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-title :cssText(args.titlestyle) :wikitext(args.title) end local function renderAboveRow() if not args.above then return end has_rows = true has_list_class({ args.aboveclass }) root :tag('tr') :addClass( isUntitledChildBox( args.above ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) :tag('th') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-above') :addClass(args.aboveclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-above :cssText(args.abovestyle) :wikitext(fixChildBoxes(args.above,'th')) end local function renderBelowRow() if not args.below then return end has_rows = true has_list_class({ args.belowclass }) root :tag('tr') :addClass( isUntitledChildBox( args.below ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) :tag('td') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-below') :addClass(args.belowclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-below :cssText(args.belowstyle) :wikitext(fixChildBoxes(args.below,'td')) end local function addSubheaderRow(subheaderArgs) if subheaderArgs.data and subheaderArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ subheaderArgs.rowclass, subheaderArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(subheaderArgs.rowclass) row:addClass( isUntitledChildBox( subheaderArgs.data ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-subheader') :addClass(subheaderArgs.class) :cssText(subheaderArgs.datastyle) :cssText(subheaderArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(subheaderArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, subheaderArgs.data or '') end end local function renderSubheaders() if args.subheader then args.subheader1 = args.subheader end if args.subheaderrowclass then args.subheaderrowclass1 = args.subheaderrowclass end local subheadernums = getArgNums('subheader') for k, num in ipairs(subheadernums) do addSubheaderRow({ data = args['subheader' .. tostring(num)], -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-subheader datastyle = args.subheaderstyle, rowcellstyle = args['subheaderstyle' .. tostring(num)], class = args.subheaderclass, rowclass = args['subheaderrowclass' .. tostring(num)] }) end end local function addImageRow(imageArgs) if imageArgs.data and imageArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ imageArgs.rowclass, imageArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(imageArgs.rowclass) row:addClass( isUntitledChildBox( imageArgs.data ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-image') :addClass(imageArgs.class) :cssText(imageArgs.datastyle) :wikitext(fixChildBoxes(imageArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, imageArgs.data or '') end end local function renderImages() if args.image then args.image1 = args.image end if args.caption then args.caption1 = args.caption end local imagenums = getArgNums('image') for k, num in ipairs(imagenums) do local caption = args['caption' .. tostring(num)] local data = mw.html.create():wikitext(args['image' .. tostring(num)]) if caption then data :tag('div') :addClass('infobox-caption') -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-caption :cssText(args.captionstyle) :wikitext(caption) end addImageRow({ data = tostring(data), -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-image datastyle = args.imagestyle, class = args.imageclass, rowclass = args['imagerowclass' .. tostring(num)] }) end end -- When autoheaders are turned on, preprocesses the rows local function preprocessRows() if not args.autoheaders then return end local rownums = union(getArgNums('header'), getArgNums('data')) table.sort(rownums) local lastheader for k, num in ipairs(rownums) do if args['header' .. tostring(num)] then if lastheader then args['header' .. tostring(lastheader)] = nil end lastheader = num elseif args['data' .. tostring(num)] and args['data' .. tostring(num)]:gsub( category_in_empty_row_pattern, '' ):match('^%S') then local data = args['data' .. tostring(num)] if data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('%S') then lastheader = nil end end end if lastheader then args['header' .. tostring(lastheader)] = nil end end -- Gets the union of the header and data argument numbers, -- and renders them all in order local function renderRows() local rownums = union(getArgNums('header'), getArgNums('data')) table.sort(rownums) for k, num in ipairs(rownums) do addRow({ header = args['header' .. tostring(num)], label = args['label' .. tostring(num)], data = args['data' .. tostring(num)], datastyle = args.datastyle, class = args['class' .. tostring(num)], rowclass = args['rowclass' .. tostring(num)], -- @deprecated next; target .infobox-<name> rowclass rowstyle = args['rowstyle' .. tostring(num)], rowcellstyle = args['rowcellstyle' .. tostring(num)] }) end end local function renderNavBar() if not args.name then return end has_rows = true root :tag('tr') :tag('td') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-navbar') :wikitext(require('Module:Navbar')._navbar{ args.name, mini = 1, }) end local function renderItalicTitle() local italicTitle = args['italic title'] and mw.ustring.lower(args['italic title']) if italicTitle == '' or italicTitle == 'force' or italicTitle == 'yes' then root:wikitext(require('Module:Italic title')._main({})) end end -- Categories in otherwise empty rows are collected in empty_row_categories. -- This function adds them to the module output. It is not affected by -- args.decat because this module should not prevent module-external categories -- from rendering. local function renderEmptyRowCategories() for _, s in ipairs(empty_row_categories) do root:wikitext(s) end end -- Render tracking categories. args.decat == turns off tracking categories. local function renderTrackingCategories() if yesno(args.decat) then return end if args.child == 'yes' then if args.title then root:wikitext( '[[Category:Pages using embedded infobox templates with the title parameter]]' ) end elseif #(getArgNums('data')) == 0 and mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 then root:wikitext('[[Category:Articles using infobox templates with no data rows]]') end end --[=[ Loads the templatestyles for the infobox. TODO: FINISH loading base templatestyles here rather than in MediaWiki:Common.css. There are 4-5000 pages with 'raw' infobox tables. See [[Mediawiki_talk:Common.css/to_do#Infobox]] and/or come help :). When we do this we should clean up the inline CSS below too. Will have to do some bizarre conversion category like with sidebar. ]=] local function loadTemplateStyles() local frame = mw.getCurrentFrame() local hlist_templatestyles = '' if lists.hlist_t.found then hlist_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = lists.hlist_t.styles } } end local plainlist_templatestyles = '' if lists.plainlist_t.found then plainlist_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = lists.plainlist_t.styles } } end -- See function description local base_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = 'Module:Infobox/styles.css' } } local templatestyles = '' if args['templatestyles'] then templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['templatestyles'] } } end local child_templatestyles = '' if args['child templatestyles'] then child_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['child templatestyles'] } } end local grandchild_templatestyles = '' if args['grandchild templatestyles'] then grandchild_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['grandchild templatestyles'] } } end return table.concat({ -- hlist -> plainlist -> base is best-effort to preserve old Common.css ordering. -- this ordering is not a guarantee because the rows of interest invoking -- each class may not be on a specific page hlist_templatestyles, plainlist_templatestyles, base_templatestyles, templatestyles, child_templatestyles, grandchild_templatestyles }) end -- common functions between the child and non child cases local function structure_infobox_common() renderSubheaders() renderImages() preprocessRows() renderRows() renderBelowRow() renderNavBar() renderItalicTitle() renderEmptyRowCategories() renderTrackingCategories() cleanInfobox() end -- Specify the overall layout of the infobox, with special settings if the -- infobox is used as a 'child' inside another infobox. local function _infobox() if args.child ~= 'yes' then root = mw.html.create('table') root :addClass(args.subbox == 'yes' and 'infobox-subbox' or 'infobox') :addClass(args.bodyclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> :cssText(args.bodystyle) has_list_class({ args.bodyclass }) renderTitle() renderAboveRow() else root = mw.html.create() root :wikitext(args.title) end structure_infobox_common() return loadTemplateStyles() .. root end -- If the argument exists and isn't blank, add it to the argument table. -- Blank arguments are treated as nil to match the behaviour of ParserFunctions. local function preprocessSingleArg(argName) if origArgs[argName] and origArgs[argName] ~= '' then args[argName] = origArgs[argName] end end -- Assign the parameters with the given prefixes to the args table, in order, in -- batches of the step size specified. This is to prevent references etc. from -- appearing in the wrong order. The prefixTable should be an array containing -- tables, each of which has two possible fields, a "prefix" string and a -- "depend" table. The function always parses parameters containing the "prefix" -- string, but only parses parameters in the "depend" table if the prefix -- parameter is present and non-blank. local function preprocessArgs(prefixTable, step) if type(prefixTable) ~= 'table' then error("Non-table value detected for the prefix table", 2) end if type(step) ~= 'number' then error("Invalid step value detected", 2) end -- Get arguments without a number suffix, and check for bad input. for i,v in ipairs(prefixTable) do if type(v) ~= 'table' or type(v.prefix) ~= "string" or (v.depend and type(v.depend) ~= 'table') then error('Invalid input detected to preprocessArgs prefix table', 2) end preprocessSingleArg(v.prefix) -- Only parse the depend parameter if the prefix parameter is present -- and not blank. if args[v.prefix] and v.depend then for j, dependValue in ipairs(v.depend) do if type(dependValue) ~= 'string' then error('Invalid "depend" parameter value detected in preprocessArgs') end preprocessSingleArg(dependValue) end end end -- Get arguments with number suffixes. local a = 1 -- Counter variable. local moreArgumentsExist = true while moreArgumentsExist == true do moreArgumentsExist = false for i = a, a + step - 1 do for j,v in ipairs(prefixTable) do local prefixArgName = v.prefix .. tostring(i) if origArgs[prefixArgName] then -- Do another loop if any arguments are found, even blank ones. moreArgumentsExist = true preprocessSingleArg(prefixArgName) end -- Process the depend table if the prefix argument is present -- and not blank, or we are processing "prefix1" and "prefix" is -- present and not blank, and if the depend table is present. if v.depend and (args[prefixArgName] or (i == 1 and args[v.prefix])) then for j,dependValue in ipairs(v.depend) do local dependArgName = dependValue .. tostring(i) preprocessSingleArg(dependArgName) end end end end a = a + step end end -- Parse the data parameters in the same order that the old {{infobox}} did, so -- that references etc. will display in the expected places. Parameters that -- depend on another parameter are only processed if that parameter is present, -- to avoid phantom references appearing in article reference lists. local function parseDataParameters() preprocessSingleArg('autoheaders') preprocessSingleArg('child') preprocessSingleArg('bodyclass') preprocessSingleArg('subbox') preprocessSingleArg('bodystyle') preprocessSingleArg('title') preprocessSingleArg('titleclass') preprocessSingleArg('titlestyle') preprocessSingleArg('above') preprocessSingleArg('aboveclass') preprocessSingleArg('abovestyle') preprocessArgs({ {prefix = 'subheader', depend = {'subheaderstyle', 'subheaderrowclass'}} }, 10) preprocessSingleArg('subheaderstyle') preprocessSingleArg('subheaderclass') preprocessArgs({ {prefix = 'image', depend = {'caption', 'imagerowclass'}} }, 10) preprocessSingleArg('captionstyle') preprocessSingleArg('imagestyle') preprocessSingleArg('imageclass') preprocessArgs({ {prefix = 'header'}, {prefix = 'data', depend = {'label'}}, {prefix = 'rowclass'}, {prefix = 'rowstyle'}, {prefix = 'rowcellstyle'}, {prefix = 'class'} }, 50) preprocessSingleArg('headerclass') preprocessSingleArg('headerstyle') preprocessSingleArg('labelstyle') preprocessSingleArg('datastyle') preprocessSingleArg('below') preprocessSingleArg('belowclass') preprocessSingleArg('belowstyle') preprocessSingleArg('name') -- different behaviour for italics if blank or absent args['italic title'] = origArgs['italic title'] preprocessSingleArg('decat') preprocessSingleArg('templatestyles') preprocessSingleArg('child templatestyles') preprocessSingleArg('grandchild templatestyles') end -- If called via #invoke, use the args passed into the invoking template. -- Otherwise, for testing purposes, assume args are being passed directly in. function p.infobox(frame) if frame == mw.getCurrentFrame() then origArgs = frame:getParent().args else origArgs = frame end parseDataParameters() return _infobox() end -- For calling via #invoke within a template function p.infoboxTemplate(frame) origArgs = {} for k,v in pairs(frame.args) do origArgs[k] = mw.text.trim(v) end parseDataParameters() return _infobox() end return p kueb5p6xeoq6x7bxu2zyyl7pmxgesrs 273673 273672 2026-08-30T06:32:43Z N.Longo 12052 Anulòu a modìfica [[Special:Diff/273672|273672]] de [[Special:Contributions/ChomponU Pongsawet|ChomponU Pongsawet]] ([[User talk:ChomponU Pongsawet|discusción]]); ruinau tütti i mudelli ch'i u duera 273673 Scribunto text/plain -- Modulo per implementare le funzionalità di infobox local p = {} -- per l'esportazione delle funzioni del modulo local args = {}-- variabile che contiene gli argomenti passati al template local origArgs local root -- radice del markup html local dump = {} local function checkList(valore) -- Permette al software Mediawiki di gestire le liste # o * local c = mw.ustring.sub(valore, 1, 1) if c == '#' or c == '*' then valore = '<div>\n' .. valore .. '\n</div>' end return valore .. '\n' end local function getArgNums(...) -- Restituisce una lista che contiene il suffisso numerico di tutti gli argomenti -- che iniziano con il prefisso "prefix" -- Per esempio se nella lista argomenti sono valorizzati "Valore1, Valore2 e Valore4" -- retistuirà la lista [1, 2, 4] local prefixs = {...} local nums = {} for k, _ in pairs(args) do local num = nil for _, candidate in ipairs(prefixs) do num = ('' .. k):match('^' .. candidate .. '(%d+)$') if num ~= nil then break end end if num then table.insert(nums, tonumber(num)) end end table.sort(nums) return nums end local function addRow(rowArgs) -- Aggiunge una riga alla tabella -- Se rowArgs.gruppo non è nullo la considera come una riga di testata di gruppo -- e ignora eventuali valorizzazioni di rowArgs.valore if rowArgs.gruppo then root :tag('tr') :addClass("sinottico_divisione") :tag('th') :attr('colspan', 2) :cssText(rowArgs.stilegruppoN or args.StileGruppo or nil) :wikitext(rowArgs.gruppo) -- Altrimenti se rowArgs.valore non è nullo inserisce una riga dati, verificando -- se esiste o meno la testata elseif rowArgs.valore then local row = root:tag('tr') local dataCell if rowArgs.nome then row :tag('th') :cssText(rowArgs.stilenomeN or args.StileNome or nil) :wikitext(rowArgs.nome) dataCell = row:tag('td') else dataCell = row:tag('td') :addClass('sinottico_testo_centrale') :attr('colspan', 2) end dataCell :addClass(rowArgs.classe or nil) :cssText(rowArgs.stilevaloreN or args.StileValore or nil) :wikitext(checkList(rowArgs.valore)) end end local function renderTitle() local suptitle = mw.html.create('') if args.SopraTitolo then suptitle :tag('span') :addClass('sinottico_sottotitolo') :cssText(args.StileSopraTitolo or nil) :wikitext(args.SopraTitolo) :done() :tag('br'):done() end local subtitle = mw.html.create('') if args.SottoTitolo then subtitle :tag('br'):done() :tag('span') :addClass('sinottico_sottotitolo') :cssText(args.StileSottoTitolo or nil) :wikitext(args.SottoTitolo) end if args.TitoloEst then root :tag('caption') :addClass('sinottico_testata') :cssText(args.StileTitoloEst or nil) :node(suptitle) :wikitext(args.TitoloEst) :node(subtitle) elseif args.TitoloInt then root :tag('tr') :addClass('sinottico_testata') :tag('th') :attr('colspan', '2') :node(suptitle) :cssText(args.StileTitoloInt or nil) :wikitext(args.TitoloInt) :node(subtitle) end end local function renderImage() if not args.Immagine then return end local cell_immagine = mw.html.create('td') cell_immagine :addClass('sinottico_testo_centrale ' .. (args.ClasseImmagine or '')) :attr('colspan', '2') :cssText(args.StileImmagine or nil) :wikitext(args.Immagine) if args.Didascalia then cell_immagine :tag('br', {selfClosing = true}) :done() :tag('span') :cssText(args.StileDidascalia or nil) :wikitext(args.Didascalia) end root:tag('tr'):node(cell_immagine) end local function renderRows() local rownums = getArgNums('Valore', 'GruppoOpzionale', 'Gruppo') for k, num in ipairs(rownums) do local skip = false if args['GruppoOpzionale' .. num] ~= nil then skip = true for j = k+1, #rownums do if args['Gruppo' .. rownums[j]] ~= nil or args['GruppoOpzionale' .. rownums[j]]~=nil then break end if args['Valore' .. rownums[j]] ~= nil then skip = false break end end end if not skip and args['GruppoOpzionale' .. num] ~= '$fine' then addRow({ gruppo = args['GruppoOpzionale' .. num] or args['Gruppo' .. num], nome = args['Nome' .. num], valore = args['Valore' .. num], classe = args['Classe' .. num], stilegruppoN = args['GruppoStile' .. num], stilenomeN = args['NomeStile' .. num], stilevaloreN = args['ValoreStile' .. num] }) end end end local function renderLastRow() if not args.Ultima then return end root :tag('tr') :tag('td') :attr('colspan', '2') :addClass('sinottico_piede') :cssText(args.StileUltima or nil) :wikitext(args.Ultima) :newline() end local function renderNavBar() if not args.NomeTemplate then return end root :tag('tr') :tag('td') :addClass('sinottico_piede2 noprint nomobile metadata') :attr('colspan', '2') :wikitext(mw.getCurrentFrame():expandTemplate({ title = 'Link sinottico', args = args.LinkWikidata and { args.NomeTemplate } or { args.NomeTemplate, nowd = 1 } })) end local function _infobox() -- Crea l'albero html che rappresenta la tabella del sinottico e restituisce il markup if args.CreaTable == 'no' then root = mw.html.create('') else root = mw.html.create('table') root :addClass('infobox sinottico') :cssText(args.StileTabella or nil) :attr('summary', args.Summary or 'Tabella sinottica che riassume i principali dati del soggetto') end renderTitle() renderImage() renderRows() renderLastRow() renderNavBar() return tostring(root) end local function preprocessSingleArg(argName) -- Se l'argomento esiste e non è una stringa vuota lo aggiunge alla tabella degli argomenti -- Argomenti uguali a stringa vuota sono trattati come nulli come da comportamento -- precedente del template {{Infobox}} if origArgs[argName] and origArgs[argName] ~= '' then args[argName] = origArgs[argName] end end local function preprocessArgs(prefixTable, step) -- Assegna i parametri con i dati prefissi alla tabella args, in ordine e secondo lotti di -- dimensione specificata. La prefixTable dovrebbe essere un array contenente tabelle, ognuna -- delle quali con due possibili campi, una stringa "prefisso" e una tabella di "dipendenze". La -- funsione esamina tutti i parametri contenenti la stringa prefisso, ma esamina quelli della -- tabella dipendenti solo se il prefisso da cui dipendono è presente e non nullo. if type(prefixTable) ~= 'table' then error("Valore non tabella trovato nella tabella prefissi", 2) end if type(step) ~= 'number' then error("Passo di tipo non valido", 2) end -- Ottiene gli argmenti senza un suffisso numerico e controlla per input errati. for i,v in ipairs(prefixTable) do if type(v) ~= 'table' or type(v.prefix) ~= "string" or (v.depend and type(v.depend) ~= 'table') then error('Valori non validi riscontrati per la tabella di prefissi preprocessArgs', 2) end preprocessSingleArg(v.prefix) -- Esamina i parametri dipendenti solo se il parametro prefisso è presente e non nullo. if args[v.prefix] and v.depend then for j, dependValue in ipairs(v.depend) do if type(dependValue) ~= 'string' then error('Parametro "dipendente" non valido riscontrato in preprocessArgs') end preprocessSingleArg(dependValue) end end end if step == 0 then return end -- Estrae gli argomenti con un suffisso numerico local a = 1 -- Counter variable. local moreArgumentsExist = true while moreArgumentsExist == true do moreArgumentsExist = false for i = a, a + step - 1 do for j,v in ipairs(prefixTable) do local prefixArgName = v.prefix .. tostring(i) if origArgs[prefixArgName] then moreArgumentsExist = true -- Aggiunge una passata se un parametro è stato trovato, anche se nullo. preprocessSingleArg(prefixArgName) end -- Processa la tavola dei dipendenti se il parametro da cui dipendono esiste e non è nullo if v.depend and args[prefixArgName] then for j,dependValue in ipairs(v.depend) do local dependArgName = dependValue .. tostring(i) preprocessSingleArg(dependArgName) end end end end a = a + step end end function p.infobox(frame) -- Se chiamata mediante #invoke, usa gli argomenti passati al template invocante. -- Altrimenti a scopo di test assume che gli argomenti siano passati direttamente if frame == mw.getCurrentFrame() then origArgs = frame:getParent().args else origArgs = frame.args end -- Le funzioni Parser considerano la stringa vuota come falsa, così per preservare il -- comportamento di {{infobox}} tutti gli argomenti vuoti non vengono memorizzati -- nella tabella globale args, così da essere considerati falsi -- Nota: args è una variabile globale per il modulo dichiarata al suo inizio -- Scandisce i parametri nello stesso ordine in cui lo faceva il vecchio {{infobox}} -- così che eventuali istruzioni ref compariranno in posizione e ordine corretto. Parametri che dipendono da -- altri parametri sono processati solo se il parametro è presente, così da evitare -- la comparsa di riferimenti fantasma in posti inattesi. preprocessSingleArg('StileTabella') preprocessArgs({ {prefix='SopraTitolo', depend={'StileSopraTitolo'}} }, 0) preprocessArgs({ {prefix='TitoloEst', depend={'StileTitoloEst'}} }, 0) preprocessArgs({ {prefix='TitoloInt', depend={'StileTitoloInt'}} }, 0) preprocessArgs({ {prefix='SottoTitolo', depend={'StileSottoTitolo'}} }, 0) preprocessArgs({ {prefix='Immagine', depend={'ClasseImmagine', 'StileImmagine', 'Didascalia', 'StileDidascalia'}} }, 0) preprocessSingleArg('StileGruppo') preprocessSingleArg('StileNome') preprocessSingleArg('StileValore') preprocessArgs({ {prefix = 'Gruppo', depend={'GruppoStile'}}, {prefix = 'GruppoOpzionale', depend={'GruppoStile'}}, {prefix = 'Valore', depend={'Nome', 'Classe', 'NomeStile', 'ValoreStile'}}, }, 50) preprocessSingleArg('Ultima') preprocessSingleArg('StileUltima') preprocessSingleArg('NomeTemplate') preprocessSingleArg('LinkWikidata') preprocessSingleArg('CreaTable') preprocessSingleArg('Summary') return _infobox() end return p 756uch2xq8b6n8lyqie56q2ilmmrsur 273674 273673 2026-08-30T06:33:41Z N.Longo 12052 Protètto "[[Modulo:Infobox]]": reciamau inte paregge pagine ([Modìfica=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo) [Méscia=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo)) 273673 Scribunto text/plain -- Modulo per implementare le funzionalità di infobox local p = {} -- per l'esportazione delle funzioni del modulo local args = {}-- variabile che contiene gli argomenti passati al template local origArgs local root -- radice del markup html local dump = {} local function checkList(valore) -- Permette al software Mediawiki di gestire le liste # o * local c = mw.ustring.sub(valore, 1, 1) if c == '#' or c == '*' then valore = '<div>\n' .. valore .. '\n</div>' end return valore .. '\n' end local function getArgNums(...) -- Restituisce una lista che contiene il suffisso numerico di tutti gli argomenti -- che iniziano con il prefisso "prefix" -- Per esempio se nella lista argomenti sono valorizzati "Valore1, Valore2 e Valore4" -- retistuirà la lista [1, 2, 4] local prefixs = {...} local nums = {} for k, _ in pairs(args) do local num = nil for _, candidate in ipairs(prefixs) do num = ('' .. k):match('^' .. candidate .. '(%d+)$') if num ~= nil then break end end if num then table.insert(nums, tonumber(num)) end end table.sort(nums) return nums end local function addRow(rowArgs) -- Aggiunge una riga alla tabella -- Se rowArgs.gruppo non è nullo la considera come una riga di testata di gruppo -- e ignora eventuali valorizzazioni di rowArgs.valore if rowArgs.gruppo then root :tag('tr') :addClass("sinottico_divisione") :tag('th') :attr('colspan', 2) :cssText(rowArgs.stilegruppoN or args.StileGruppo or nil) :wikitext(rowArgs.gruppo) -- Altrimenti se rowArgs.valore non è nullo inserisce una riga dati, verificando -- se esiste o meno la testata elseif rowArgs.valore then local row = root:tag('tr') local dataCell if rowArgs.nome then row :tag('th') :cssText(rowArgs.stilenomeN or args.StileNome or nil) :wikitext(rowArgs.nome) dataCell = row:tag('td') else dataCell = row:tag('td') :addClass('sinottico_testo_centrale') :attr('colspan', 2) end dataCell :addClass(rowArgs.classe or nil) :cssText(rowArgs.stilevaloreN or args.StileValore or nil) :wikitext(checkList(rowArgs.valore)) end end local function renderTitle() local suptitle = mw.html.create('') if args.SopraTitolo then suptitle :tag('span') :addClass('sinottico_sottotitolo') :cssText(args.StileSopraTitolo or nil) :wikitext(args.SopraTitolo) :done() :tag('br'):done() end local subtitle = mw.html.create('') if args.SottoTitolo then subtitle :tag('br'):done() :tag('span') :addClass('sinottico_sottotitolo') :cssText(args.StileSottoTitolo or nil) :wikitext(args.SottoTitolo) end if args.TitoloEst then root :tag('caption') :addClass('sinottico_testata') :cssText(args.StileTitoloEst or nil) :node(suptitle) :wikitext(args.TitoloEst) :node(subtitle) elseif args.TitoloInt then root :tag('tr') :addClass('sinottico_testata') :tag('th') :attr('colspan', '2') :node(suptitle) :cssText(args.StileTitoloInt or nil) :wikitext(args.TitoloInt) :node(subtitle) end end local function renderImage() if not args.Immagine then return end local cell_immagine = mw.html.create('td') cell_immagine :addClass('sinottico_testo_centrale ' .. (args.ClasseImmagine or '')) :attr('colspan', '2') :cssText(args.StileImmagine or nil) :wikitext(args.Immagine) if args.Didascalia then cell_immagine :tag('br', {selfClosing = true}) :done() :tag('span') :cssText(args.StileDidascalia or nil) :wikitext(args.Didascalia) end root:tag('tr'):node(cell_immagine) end local function renderRows() local rownums = getArgNums('Valore', 'GruppoOpzionale', 'Gruppo') for k, num in ipairs(rownums) do local skip = false if args['GruppoOpzionale' .. num] ~= nil then skip = true for j = k+1, #rownums do if args['Gruppo' .. rownums[j]] ~= nil or args['GruppoOpzionale' .. rownums[j]]~=nil then break end if args['Valore' .. rownums[j]] ~= nil then skip = false break end end end if not skip and args['GruppoOpzionale' .. num] ~= '$fine' then addRow({ gruppo = args['GruppoOpzionale' .. num] or args['Gruppo' .. num], nome = args['Nome' .. num], valore = args['Valore' .. num], classe = args['Classe' .. num], stilegruppoN = args['GruppoStile' .. num], stilenomeN = args['NomeStile' .. num], stilevaloreN = args['ValoreStile' .. num] }) end end end local function renderLastRow() if not args.Ultima then return end root :tag('tr') :tag('td') :attr('colspan', '2') :addClass('sinottico_piede') :cssText(args.StileUltima or nil) :wikitext(args.Ultima) :newline() end local function renderNavBar() if not args.NomeTemplate then return end root :tag('tr') :tag('td') :addClass('sinottico_piede2 noprint nomobile metadata') :attr('colspan', '2') :wikitext(mw.getCurrentFrame():expandTemplate({ title = 'Link sinottico', args = args.LinkWikidata and { args.NomeTemplate } or { args.NomeTemplate, nowd = 1 } })) end local function _infobox() -- Crea l'albero html che rappresenta la tabella del sinottico e restituisce il markup if args.CreaTable == 'no' then root = mw.html.create('') else root = mw.html.create('table') root :addClass('infobox sinottico') :cssText(args.StileTabella or nil) :attr('summary', args.Summary or 'Tabella sinottica che riassume i principali dati del soggetto') end renderTitle() renderImage() renderRows() renderLastRow() renderNavBar() return tostring(root) end local function preprocessSingleArg(argName) -- Se l'argomento esiste e non è una stringa vuota lo aggiunge alla tabella degli argomenti -- Argomenti uguali a stringa vuota sono trattati come nulli come da comportamento -- precedente del template {{Infobox}} if origArgs[argName] and origArgs[argName] ~= '' then args[argName] = origArgs[argName] end end local function preprocessArgs(prefixTable, step) -- Assegna i parametri con i dati prefissi alla tabella args, in ordine e secondo lotti di -- dimensione specificata. La prefixTable dovrebbe essere un array contenente tabelle, ognuna -- delle quali con due possibili campi, una stringa "prefisso" e una tabella di "dipendenze". La -- funsione esamina tutti i parametri contenenti la stringa prefisso, ma esamina quelli della -- tabella dipendenti solo se il prefisso da cui dipendono è presente e non nullo. if type(prefixTable) ~= 'table' then error("Valore non tabella trovato nella tabella prefissi", 2) end if type(step) ~= 'number' then error("Passo di tipo non valido", 2) end -- Ottiene gli argmenti senza un suffisso numerico e controlla per input errati. for i,v in ipairs(prefixTable) do if type(v) ~= 'table' or type(v.prefix) ~= "string" or (v.depend and type(v.depend) ~= 'table') then error('Valori non validi riscontrati per la tabella di prefissi preprocessArgs', 2) end preprocessSingleArg(v.prefix) -- Esamina i parametri dipendenti solo se il parametro prefisso è presente e non nullo. if args[v.prefix] and v.depend then for j, dependValue in ipairs(v.depend) do if type(dependValue) ~= 'string' then error('Parametro "dipendente" non valido riscontrato in preprocessArgs') end preprocessSingleArg(dependValue) end end end if step == 0 then return end -- Estrae gli argomenti con un suffisso numerico local a = 1 -- Counter variable. local moreArgumentsExist = true while moreArgumentsExist == true do moreArgumentsExist = false for i = a, a + step - 1 do for j,v in ipairs(prefixTable) do local prefixArgName = v.prefix .. tostring(i) if origArgs[prefixArgName] then moreArgumentsExist = true -- Aggiunge una passata se un parametro è stato trovato, anche se nullo. preprocessSingleArg(prefixArgName) end -- Processa la tavola dei dipendenti se il parametro da cui dipendono esiste e non è nullo if v.depend and args[prefixArgName] then for j,dependValue in ipairs(v.depend) do local dependArgName = dependValue .. tostring(i) preprocessSingleArg(dependArgName) end end end end a = a + step end end function p.infobox(frame) -- Se chiamata mediante #invoke, usa gli argomenti passati al template invocante. -- Altrimenti a scopo di test assume che gli argomenti siano passati direttamente if frame == mw.getCurrentFrame() then origArgs = frame:getParent().args else origArgs = frame.args end -- Le funzioni Parser considerano la stringa vuota come falsa, così per preservare il -- comportamento di {{infobox}} tutti gli argomenti vuoti non vengono memorizzati -- nella tabella globale args, così da essere considerati falsi -- Nota: args è una variabile globale per il modulo dichiarata al suo inizio -- Scandisce i parametri nello stesso ordine in cui lo faceva il vecchio {{infobox}} -- così che eventuali istruzioni ref compariranno in posizione e ordine corretto. Parametri che dipendono da -- altri parametri sono processati solo se il parametro è presente, così da evitare -- la comparsa di riferimenti fantasma in posti inattesi. preprocessSingleArg('StileTabella') preprocessArgs({ {prefix='SopraTitolo', depend={'StileSopraTitolo'}} }, 0) preprocessArgs({ {prefix='TitoloEst', depend={'StileTitoloEst'}} }, 0) preprocessArgs({ {prefix='TitoloInt', depend={'StileTitoloInt'}} }, 0) preprocessArgs({ {prefix='SottoTitolo', depend={'StileSottoTitolo'}} }, 0) preprocessArgs({ {prefix='Immagine', depend={'ClasseImmagine', 'StileImmagine', 'Didascalia', 'StileDidascalia'}} }, 0) preprocessSingleArg('StileGruppo') preprocessSingleArg('StileNome') preprocessSingleArg('StileValore') preprocessArgs({ {prefix = 'Gruppo', depend={'GruppoStile'}}, {prefix = 'GruppoOpzionale', depend={'GruppoStile'}}, {prefix = 'Valore', depend={'Nome', 'Classe', 'NomeStile', 'ValoreStile'}}, }, 50) preprocessSingleArg('Ultima') preprocessSingleArg('StileUltima') preprocessSingleArg('NomeTemplate') preprocessSingleArg('LinkWikidata') preprocessSingleArg('CreaTable') preprocessSingleArg('Summary') return _infobox() end return p 756uch2xq8b6n8lyqie56q2ilmmrsur Modulo:Infobox/man 828 16551 273675 190334 2026-08-30T06:36:01Z N.Longo 12052 tl 273675 wikitext text/x-wiki {{Protètta}}{{Man modulo}} Mòdolo Lua pe gestî e fonçioìn de {{tl|Infobox}} <includeonly>[[Categoria:Moduli]]</includeonly> <noinclude>[[Categorîa:Manoâli de moduli]]</noinclude> e54xy5gmii52wgbue6t2r90z38709xm Modulo:Wikidata 828 16572 273677 262145 2026-08-30T06:37:40Z N.Longo 12052 Protètto "[[Modulo:Wikidata]]": reciamau inte paregge pagine ([Modìfica=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo) [Méscia=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo)) 262145 Scribunto text/plain --[[ * Modulo per implementare le funzionalità dei template: * {{Wikidata}}, {{WikidataQ}}, {{WikidataIdx}}, {{WikidataN}}, {{WikidataLabel}}, {{WikidataDescription}} * {{WikidataLink}}, {{WikidataId}}, {{WikidataTipo}} e {{WikidataIstanza}}. * Permette di accedere a Wikidata in modo più avanzato rispetto a {{#property}}. * Per la maggior parte riscritto e ampliato a partire dalla versione iniziale a: * http://test2.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Wikidata&oldid=52322 ]] -- ============================================================================= -- Non utilizzare mai mw.wikibase.getEntity, per esempio un solo utilizzo di -- mw.wikibase.getEntity('Q183') fa aumentare di 7 MB l'utilizzo di memoria -- per Lua ed è molto lenta se ripetuta (unico utilizzo in getDatatype, -- solo per proprietà, non essendoci alternative). -- ============================================================================= require('strict') local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local mConvert = require('Module:Conversione') local mLanguages = require('Module:Léngoe') -- Categoria per le pagine con errori local errorCategory = '[[Categorîa:Pàgine con di eroî do mòdolo Wikidata]]' -- Messaggi local i18n = { errors = { ['entityid-param-not-provided'] = "Paràmetro ''entityid'' no indicòu", ['property-param-not-provided'] = "Paràmetro ''property'' no indicòu", ['qualifier-param-not-provided'] = "Paràmetro ''qualifier'' no indicòu", ['value-param-not-provided'] = "Paràmetro ''valore'' da çercâ no indicòu", ['entity-not-found'] = 'Entitæ no trovâ', ['unknown-claim-type'] = 'Tîpo diciaraçión sconosciûo', ['unknown-snak-type'] = 'Tîpo de snak sconosciûo', ['unknown-datavalue-type'] = 'Tîpo de dæto sconosciûo', ['unknown-entity-type'] = 'Tîpo de entitæ sconosciûo', ['unknown-output-format'] = 'Formâto de output sconosciûo' }, somevalue = "''valô sconosciûo''", novalue = "''nisciùn valô''", datatypes = { ['commonsMedia'] = 'file multimediâle in sce Commons', ['external-id'] = 'identificatîvo estèrno', ['geo-shape'] = 'fórma giögràfica', ['globe-coordinate'] = 'cordinæ giögràfiche', ['math'] = 'espresción matemàtica', ['monolingualtext'] = 'tèsto monoléngoa', ['quantity'] = 'quantitæ', ['string'] = 'strìnga', ['tabular-data'] = 'tabular data', ['time'] = 'dæta e ôa', ['url'] = 'URL', ['wikibase-item'] = 'eleménto', ['wikibase-property'] = 'propiêtæ' } } local p = {} ------------------------------------------------------------------------------- -- Formatters ------------------------------------------------------------------------------- local function errhandler(msg) local cat = mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 and errorCategory or '' return string.format('<span class="error">%s</span>%s', msg, cat) end local function formatList(values, ordered) local fmt = ordered and '<ol><li>%s</li></ol>' or '<ul><li>%s</li></ul>' return #values > 0 and string.format(fmt, mw.text.listToText(values, '</li><li>', '</li><li>')) or '' end local function formatExtLink(url) local protocols = { ftp = true, http = true, https = true } local success, uri = pcall(function() return mw.uri.new(url) end) if success and uri.protocol and protocols[uri.protocol] then local dest = tostring(uri) return string.format('<span style="word-break: break-all;">[%s %s]</span>', dest, dest:gsub(uri.protocol .. '://', '')) else return url end end local function formatEntityId(entityId) local label = mw.wikibase.getLabel(entityId) local siteLink = mw.wikibase.getSitelink(entityId) local ret if entityId == mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() then ret = siteLink elseif siteLink and label then ret = mw.getContentLanguage():ucfirst(label) == siteLink and string.format('[[%s]]', label) or string.format('[[%s|%s]]', siteLink, label) elseif siteLink then ret = string.format('[[%s]]', siteLink) elseif label then ret = label else ret = '' end return ret end local function formatMonolingualtext(value, args) local ret = '' if not args.includelang or args.includelang:match('%f[a-z]' .. value.language .. '%f[^a-z]') then if not args.excludelang or not args.excludelang:match('%f[a-z]' .. value.language .. '%f[^a-z]') then ret = value.text if args.showlang then ret = mLanguages.lingue({ value.language }) .. '&nbsp;' .. ret end end end return ret end local function formatTimeWithPrecision(time, precision) local months = { 'Zenâ', 'Frevâ', 'Màrso', 'Arvî', 'Màzzo', 'Zùgno', 'Lùggio', 'Agósto', 'Seténbre', 'Òtôbre', 'Novénbre', 'Dexénbre' } local ret, year, month, day year, month, day = time:match('(%d+)%-(%d%d)%-(%d%d).+') year, month, day = tonumber(year), tonumber(month), tonumber(day) if precision == 9 then ret = year elseif precision == 10 then ret = months[month] .. ' ' .. year elseif precision == 11 then ret = day .. ' ' .. months[month] .. ' ' .. year ret = ret:gsub('^1%s', '1º ') end if precision >= 9 and precision <= 11 then ret = ret .. (time:sub(1, 1) == '-' and ' a.C.' or '') end return ret end local function formatTime(value, args) local ret if args.time == 'precision' then ret = value.precision elseif args.time == 'calendarmodel' then ret = value.calendarmodel elseif args.time == 'year' and value.precision >= 9 then ret = formatTimeWithPrecision(value.time, 9) elseif args.time == 'month' and value.precision >= 10 then ret = formatTimeWithPrecision(value.time, 10) elseif args.time == 'day' and value.precision >= 11 then ret = formatTimeWithPrecision(value.time, 11) elseif not args.time then ret = formatTimeWithPrecision(value.time, value.precision) end return ret or '' end local function formatGlobecoordinate(value, args) local ret if args.coord == 'latitude' then ret = value.latitude elseif args.coord == 'longitude' then ret = value.longitude elseif args.coord == 'globe' then ret = value.globe else ret = string.format('%s, %s', value.latitude, value.longitude) end return ret end local function formatFromPattern(str, args) local pattern = args.pattern pattern = mw.ustring.gsub(pattern, '\\{', '{') pattern = mw.ustring.gsub(pattern, '\\}', '}') return mw.getCurrentFrame():preprocess(mw.message.newRawMessage(pattern, str):plain()) end local function formatUserValue(value, args) if args.extlink then value = formatExtLink(value) end return args.pattern and formatFromPattern(value, args) or value end local function getEntityIdFromValue(value) local prefix = '' if value['entity-type'] == 'item' then prefix = 'Q' elseif value['entity-type'] == 'property' then prefix = 'P' else error(i18n.errors['unknown-entity-type']) end return prefix .. value['numeric-id'] end local function formatUnitSymbol(entityId, args) local ret for _, lang in ipairs({ 'mul', 'it', 'en' }) do ret = p._getProperty({ 'P5061', includelang = lang, from = entityId }) if ret and ret ~= '' then break else ret = nil end end local space = ret == '°' and '' or ' ' if ret and args.showunitlink then local link = mw.wikibase.getSitelink(entityId) if link then ret = string.format('[[%s|%s]]', link, ret) end end return ret and (space .. ret) or '' end -- http://lua-users.org/wiki/SimpleRound local function round(num, idp) local mult = 10 ^ (idp or 0) return math.floor(num * mult + 0.5) / mult end local function formatQuantity(value, args) local ret = tonumber(value.amount) if (args.unit or args.showunit) and value.unit ~= '1' then local unitId = mw.ustring.match(value.unit, 'Q%d+') if args.unit then local opts = { showunit = args.showunit, showunitlink = args.showunitlink, formatnum = args.formatnum, rounding = args.rounding } ret = mConvert._main(ret, unitId, args.unit, opts) else -- se è richiesto solo il simbolo dell'unità -- senza la conversione lo ottiene da P5061 ret = args.rounding and round(ret, args.rounding) or ret if args.formatnum then ret = mw.language.getContentLanguage():formatNum(ret) end ret = ret .. formatUnitSymbol(unitId, args) end elseif args.formatnum then ret = args.rounding and round(ret, args.rounding) or ret ret = mw.language.getContentLanguage():formatNum(ret) elseif args.formatduration and value.unit ~= '1' then local unitId = mw.ustring.match(value.unit, 'Q%d+') ret = mConvert._main(ret, unitId, 'second') ret = ret and mw.language.getContentLanguage() :formatDuration(tonumber(ret), { 'days', 'hours', 'minutes', 'seconds' }) end return ret end local function formatDatavalue(datavalue, snakdatatype, args) local ret if datavalue.type == 'wikibase-entityid' then local entityId = getEntityIdFromValue(datavalue.value) if args.showprop then ret = p._getProperty({ args.showprop, n = 1, from = entityId, formatting = args.formatting }) or '' elseif args.formatting then local formatting = args.formatting:lower() ret = (formatting == 'raw' or formatting == 'id') and entityId or formatting == 'label' and mw.wikibase.getLabel(entityId) or formatting == 'title' and (mw.wikibase.getSitelink(entityId) or '') or error(i18n.errors['unknown-output-format']) else ret = formatEntityId(entityId) end elseif datavalue.type == 'string' then ret = datavalue.value if args.extlink and snakdatatype == 'url' then ret = formatExtLink(ret) elseif args.urlencode then ret = mw.uri.encode(ret) end elseif datavalue.type == 'monolingualtext' then ret = formatMonolingualtext(datavalue.value, args) elseif datavalue.type == 'time' then if args.formatting == 'raw' then ret = datavalue.value.time else ret = formatTime(datavalue.value, args) end elseif datavalue.type == 'globecoordinate' then ret = formatGlobecoordinate(datavalue.value, args) elseif datavalue.type == 'quantity' then ret = formatQuantity(datavalue.value, args) else error(i18n.errors['unknown-datavalue-type']) end return ret end local function formatSnak(snak, args) if snak.snaktype == 'somevalue' then return i18n['somevalue'] elseif snak.snaktype == 'novalue' then return i18n['novalue'] elseif snak.snaktype == 'value' then return formatDatavalue(snak.datavalue, snak.datatype, args) else error(i18n.errors['unknown-snak-type']) end end -- È al plurale perché anche i qualifier possono avere più di un valore -- (si ottiene inserendo due volte lo stesso qualifier) local function formatQualifiers(claim, qualifierId, args, rawTable, retTable) local formattedQualifiers = retTable or {} if claim.qualifiers and claim.qualifiers[qualifierId] then local qualifiers = claim.qualifiers[qualifierId] -- con args.nq seleziona solo l'n-esimo qualifier if args.nq then local n = tonumber(args.nq) qualifiers = (n and n <= #qualifiers) and { qualifiers[n] } or {} end -- qualifier filtrati per snaktype, default "value" args.snaktype = args.snaktype or 'value' for _, qualifier in ipairs(qualifiers) do if qualifier.snaktype == args.snaktype or args.snaktype == 'all' then local formattedQualifier = formatSnak(qualifier, args) if formattedQualifier ~= '' then if args.pattern then formattedQualifier = formatFromPattern(formattedQualifier, args) if formattedQualifier ~= '' then table.insert(formattedQualifiers, formattedQualifier) end else table.insert(formattedQualifiers, formattedQualifier) end end end end end if rawTable then return formattedQualifiers end return #formattedQualifiers > 0 and mw.text.listToText(formattedQualifiers, args.separator, args.conjunction) or nil end local function appendQualifiers(statement, text, args) local formattedQualifiers = {} local qualifierIds = mw.text.split(args.showqualifiers, ',') for _, qualifierId in ipairs(qualifierIds) do if statement.qualifiers[qualifierId] then local formattedQualifier = formatQualifiers(statement, qualifierId, args) table.insert(formattedQualifiers, formattedQualifier) end end if #formattedQualifiers > 0 then text = string.format('%s (%s)', text, mw.text.listToText(formattedQualifiers, ', ', ', ')) end return text end local function formatStatement(statement, args) if not statement.type or statement.type ~= 'statement' then error(i18n.errors['unknown-claim-type']) end local ret = formatSnak(statement.mainsnak, args) -- eventuale showqualifiers if args.showqualifiers and statement.qualifiers then ret = appendQualifiers(statement, ret, args) end return ret end local function formatStatements(claims, args, rawTable) local formattedStatements = {} for _, claim in ipairs(claims) do local formattedStatement = formatStatement(claim, args) if formattedStatement ~= '' then -- eventuale pattern if args.pattern then formattedStatement = formatFromPattern(formattedStatement, args) if formattedStatement ~= '' then table.insert(formattedStatements, formattedStatement) end else table.insert(formattedStatements, formattedStatement) end end end if rawTable then return formattedStatements end return ((args.list or args.orderedlist) and #formattedStatements > 1) and formatList(formattedStatements, args.orderedlist ~= nil) or mw.text.listToText(formattedStatements, args.separator, args.conjunction) end ------------------------------------------------------------------------------- -- Lettura e selezione statement ------------------------------------------------------------------------------- -- Restituisce true se lo statement contiene il qualifier richiesto con un dato valore (o uno tra più valori separati da virgola) local function hasQualifierValue(statement, qualifierId, qualifierValue) local ret = false for _, qualifier in ipairs(statement.qualifiers[qualifierId]) do local isItem = qualifier.snaktype == 'value' and qualifier.datavalue.type == 'wikibase-entityid' local qualifierValues = mw.text.split(qualifierValue, ',') for _, qualifierHas in ipairs(qualifierValues) do -- per le proprietà di tipo item il confronto è eseguito sull'id if formatSnak(qualifier, isItem and { formatting = 'raw' } or {}) == qualifierHas then ret = true break end end end return ret end -- Restituisce i claim con il rank richiesto local function filterRankValue(claims, rank) local ret = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.rank == rank then table.insert(ret, claim) end end return ret end -- Restituisce una sequence Lua contenente gli statement per la property richiesta, -- anche vuota se la proprietà non esiste, o non ci sono valori che soddisfano i criteri -- ("rank", "qualifier", "qualifiertype", "noqualifier", ...). -- Restituisce nil solo se la pagina non è collegata a un elemento Wikidata e non è indicato il from. local function getClaims(propertyId, args) local entityId, claims, filteredClaims entityId = args.from or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not entityId then return nil end -- il default rank è 'best' args.rank = args.rank or 'best' if args.rank == 'best' then claims = mw.wikibase.getBestStatements(entityId, propertyId) else -- statements filtrati per rank claims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, propertyId) claims = filterRankValue(claims, args.rank) end -- statements filtrati per snaktype, default "value" args.snaktype = args.snaktype or 'value' if args.snaktype and args.snaktype ~= 'all' then filteredClaims = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.mainsnak.snaktype == args.snaktype then table.insert(filteredClaims, claim) end end claims = filteredClaims end -- statements filtrati per qualifier if args.qualifier then filteredClaims = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.qualifiers and claim.qualifiers[args.qualifier] then if args.qualifiervalue then if hasQualifierValue(claim, args.qualifier, args.qualifiervalue) then table.insert(filteredClaims, claim) end else table.insert(filteredClaims, claim) end end end claims = filteredClaims end -- statements filtrati per essere senza un qualifier if args.noqualifier then filteredClaims = {} for _, claim in ipairs(claims) do if not (claim.qualifiers and claim.qualifiers[args.noqualifier]) then table.insert(filteredClaims, claim) end end claims = filteredClaims end -- statements filtrati per non avere un certo valore a un certo qualifier opzionale if args.qualifieroptnovalue and args.qualifiervalue then filteredClaims = {} for _, claim in ipairs(claims) do if claim.qualifiers and claim.qualifiers[args.qualifieroptnovalue] then if not hasQualifierValue(claim, args.qualifieroptnovalue, args.qualifiervalue) then table.insert(filteredClaims, claim) end else table.insert(filteredClaims, claim) end end claims = filteredClaims end -- con args.qualifiertype=latest restituisce solo il più recente if args.qualifier and args.qualifiertype == 'latest' then local latest, latestTime for _, claim in ipairs(claims) do if claim.qualifiers and claim.qualifiers[args.qualifier] then for _, qualifier in ipairs(claim.qualifiers[args.qualifier]) do if qualifier.datavalue.type == 'time' then if not latestTime or qualifier.datavalue.value.time > latestTime then latest = claim latestTime = qualifier.datavalue.value.time end end end end end claims = latest and { latest } or {} end -- con args.n restituisce solo l'n-esimo elemento if args.n then local n = tonumber(args.n) claims = (n and n <= #claims) and { claims[n] } or {} end return claims end ------------------------------------------------------------------------------- -- Funzioni esportate per altri moduli ------------------------------------------------------------------------------- function p._getClaims(propertyId, args) return getClaims(propertyId, args or {}) end function p._formatStatement(statement, args) return formatStatement(statement, args or {}) end function p._formatQualifiers(claim, qualifierId, args, rawTable, retTable) return formatQualifiers(claim, qualifierId, args or {}, rawTable, retTable) end -- Restituisce il valore di una proprietà di Wikidata oppure nil se l'entity o -- la proprietà non esistono, o se per parametri di selezione gli statement sono zero. function p._getProperty(args, rawTable) local propertyId, value, claims, ret -- parametri posizionali propertyId = args[1] and string.upper(args[1]) if not propertyId then error(i18n.errors['property-param-not-provided'], 2) end value = args[2] -- fix uppercase args.qualifier = args.qualifier and string.upper(args.qualifier) if value then ret = formatUserValue(value, args) elseif args.wd ~= 'no' then claims = getClaims(propertyId, args) ret = (claims and #claims > 0) and formatStatements(claims, args, rawTable) or nil end return ret end -- Restituisce il valore di un qualifier di una proprietà di Wikidata, -- o nil se l'entity o la proprietà non esistono, o se per parametri di selezione non ci sono risultati. function p._getQualifier(args) local propertyId, qualifierId, value, claims, ret -- parametri posizionali propertyId = args[1] and string.upper(args[1]) if not propertyId then error(i18n.errors['property-param-not-provided'], 2) end qualifierId = args[2] and string.upper(args[2]) if not qualifierId then error(i18n.errors['qualifier-param-not-provided'], 2) end value = args[3] if value then ret = formatUserValue(value, args) elseif args.wd ~= 'no' then claims = getClaims(propertyId, args) if claims and #claims > 0 then local formattedQualifiers = {} for _, claim in ipairs(claims) do formattedQualifiers = formatQualifiers(claim, qualifierId, args, true, formattedQualifiers) end ret = #formattedQualifiers > 0 and mw.text.listToText(formattedQualifiers, args.separator, args.conjunction) or nil end end return ret end -- Restituisce l'indice dello statement con il valore richiesto, o nil se non trovato. function p._indexOf(args) local ret, propertyId, value, claims -- parametri posizionali propertyId = args[1] and string.upper(args[1]) if not propertyId then error(i18n.errors['property-param-not-provided'], 2) end value = args[2] if not value then error(i18n.errors['value-param-not-provided'], 2) end claims = getClaims(propertyId, args) if claims and #claims > 0 then args.formatting = 'raw' for i, claim in ipairs(claims) do if formatStatement(claim, args) == value then ret = i break end end end return ret end -- Restituisce il numero di statement di una proprietà di Wikidata. function p._N(args) local propertyId, claims -- parametri posizionali propertyId = args[1] and string.upper(args[1]) if not propertyId then error(i18n.errors['property-param-not-provided'], 2) end -- get claims claims = getClaims(propertyId, args) return claims and #claims or 0 end -- Restituisce true se la propriertà specificata ha come valore -- almeno uno tra gli entityId passati come argomento. function p._propertyHasEntity(propertyId, args) local statements = p._getProperty({ propertyId, from = args.from, formatting = 'raw' }, true) if statements then for _, statement in ipairs(statements) do for _, entityId in ipairs(args) do if statement == entityId then return true end end end -- Se non è stato trovato alcun valore, controlla se questo sia ereditato -- tramite la proprietà "sottoclasse di" (P279) scavando in profondità -- fino all'esaurirsi del numero specificato in args.recursion. --[[ TODO: Valutare se sia opportuna una ricerca ricorsiva potenzialmente infinita. Per farlo si può aggiungere un parametro (opzionale) maxDepth che svolga l'attuale funzione di recursion e cambiare quest'ultimo in un parametro booleano. ]] args.recursion = tonumber(args.recursion) or 0 if args.recursion > 0 then local recursion = args.recursion if type(args.loadedEntities) ~= 'table' then args.loadedEntities = setmetatable({}, { __newindex = function(t, k, v) rawset(t, k, v) rawset(t, #t+1, k) end }) args.loadedEntities[args.from or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage()] = true end for _, statement in ipairs(statements) do if not args.loadedEntities[statement] then args.loadedEntities[statement] = true args.recursion = args.recursion - 1 args.from = statement if p._propertyHasEntity('P279', args) then return true, args.loadedEntities end args.recursion = recursion end end end end return false, args.loadedEntities end -- Restituisce true se la proprietà P31 (instance of) ha come valore almeno uno tra gli entityId specificati function p._instanceOf(args) return p._propertyHasEntity('P31', args) end -- Restituisce true se la proprietà P279 (subclass of) ha come valore almeno uno tra gli entityId specificati function p._subclassOf(args) return p._propertyHasEntity('P279', args) end -- Restituisce l'etichetta di un item o di una proprietà Wikidata. function p._getLabel(args) local entityId = args[1] and string.upper(args[1]) local ret if args[2] then ret = mw.wikibase.getLabelByLang(entityId, args[2]) else ret = mw.wikibase.getLabel(entityId) end return ret end -- Restituisce la descrizione di un item o di una proprietà Wikidata. function p._getDescription(args) local entityId = args[1] and string.upper(args[1]) local ret = mw.wikibase.getDescription(entityId) return ret end -- Restituisce il titolo della pagina collegata a un dato item Wikidata. function p._getLink(args) -- parametri posizionali local entityId = args[1] and string.upper(args[1]) if not entityId then error(i18n.errors['entityid-param-not-provided'], 2) end return entityId:sub(1, 1) == 'Q' and formatEntityId(entityId) or nil end -- Restituisce il datatype di una proprietà Wikidata. function p._getDatatype(args) local propertyId, entity -- parametri posizionali propertyId = args[1] and string.upper(args[1]) if not propertyId then error(i18n.errors['property-param-not-provided'], 2) end entity = mw.wikibase.getEntity(propertyId) if not entity then error(i18n.errors['entity-not-found'], 2) end if not i18n.datatypes[entity.datatype] then error(i18n.errors['unknown-datavalue-type'], 2) end return i18n.datatypes[entity.datatype] end -- Restituisce l'ID dell'item Wikidata collegato alla pagina corrente o a una pagina specificata -- (nota: se il parametro followRedirects è valorizzato con "no", segue i redirect fermandosi al primo redirect collegato a un elemento) function p._getId(args) local ret local followRedirects = not args.followRedirects or args.followRedirects ~= "no" if args[1] then local title = mw.title.new(args[1]) while title do local id = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(title.prefixedText) if id then ret = id break else title = followRedirects and title.redirectTarget or nil end end else ret = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end return ret end ------------------------------------------------------------------------------- -- Funzioni esportate per i template ------------------------------------------------------------------------------- -- Funzione per il template {{Wikidata}} function p.getProperty(frame) return select(2, xpcall(function() return p._getProperty(getArgs(frame, { parentOnly = true })) end, errhandler)) end -- Funzione per il template {{WikidataQ}} function p.getQualifier(frame) return select(2, xpcall(function() return p._getQualifier(getArgs(frame, { parentOnly = true })) end, errhandler)) end -- Funzione per il template {{WikidataIdx}} function p.indexOf(frame) return select(2, xpcall(function() return p._indexOf(getArgs(frame, { parentOnly = true })) end, errhandler)) end -- Funzione per il template {{WikidataN}} function p.N(frame) return select(2, xpcall(function() return p._N(getArgs(frame, { parentOnly = true })) end, errhandler)) end -- Funzione per il template {{WikidataLabel}} function p.getLabel(frame) return select(2, xpcall(function() return p._getLabel(getArgs(frame, { parentOnly = true })) end, errhandler)) end -- Funzione per il template {{WikidataDescription}} function p.getDescription(frame) return select(2, xpcall(function() return p._getDescription(getArgs(frame, { parentOnly = true })) end, errhandler)) end -- Funzione per il template {{WikidataLink}} function p.getLink(frame) return select(2, xpcall(function() return p._getLink(getArgs(frame, { parentOnly = true })) end, errhandler)) end -- Funzione per il template {{WikidataIstanza}} function p.instanceOf(frame) return select(2, xpcall(function() return p._instanceOf(getArgs(frame, { parentOnly = true })) and 1 or '' end, errhandler)) end -- Funzione per il template {{WikidataTipo}} function p.getDatatype(frame) return select(2, xpcall(function() return p._getDatatype(getArgs(frame, { parentOnly = true })) end, errhandler)) end -- Funzione per il template {{WikidataId}} function p.getId(frame) return select(2, xpcall(function() return p._getId(getArgs(frame)) end, errhandler)) end -- Funzione per il template {{WikidataValido}} function p.checkProperty(frame) return select(2, xpcall(function() return p._N(getArgs(frame, { parentOnly = true })) > 0 and 1 or '' end, errhandler)) end -- Funzione per il template {{WikidataClasse}} function p.propertyHasEntity(frame) local args = getArgs(frame, { parentOnly = true }) local propertyId = args[1] return select(2, xpcall(function() return p._propertyHasEntity(propertyId, args) and 1 or '' end, errhandler)) end return p qsue4ads2zgbhiuww7l1po7ccrh7p6x Modulo:Wikidata/man 828 16573 273679 257028 2026-08-30T06:38:24Z N.Longo 12052 + tl 273679 wikitext text/x-wiki {{Protètta}}{{Man modulo}} O mòdolo Wikidata o sèrve pò-u fonçionaménto de {{tl|Wikidata}}, {{tl|WikidataQ}}, {{tl|WikidataIdx}}, {{tl|WikidataN}}, {{tl|WikidataLabel}}, {{tl|WikidataDescription}}, {{tl|WikidataLink}}, {{tl|WikidataId}}, {{tl|WikidataTipo}} e {{tl|WikidataIstanza}}. == Ûzo inte 'n âtro mòdolo == O mòdolo Wikidata o peu êse dêuviòu inte di âtri mòdoli pe mêzo de "require". O l'abàsta scrîve a-o coménso do mòdolo: <syntaxhighlight lang="lua">local mWikidata = require('Modulo:Wikidata')</syntaxhighlight> E fonçioìn gh'àn i mæximi nómmi de quélle dêuviæ inte 'n template ma co-in trætìn bàsso a l'inprinçìppio e reçéivan cómme argoménto, in càngio do ''frame'', 'na ''table'' dónde specificâ i argoménti. * <code>_getProperty(args, rawTable)</code>: pe l'ûzo da tabélla ''args'' védde o manoâle do template {{tl|Wikidata}}. O paràmetro <code>rawTable</code>, no òbrigatöio, se valorizòu a ''true'', o fâ scîe che-e diciaraçioìn no séggian unîe inte 'n'ùnica strìnga cómme pò-u template (destacæ da-a vìrgola e co-a "e" prìmma de l'ùrtima), ma che ségge pe cóntra restitoîo 'na ''sequence'', ch'a contêgne e strìnghe spartîe pe ciaschedùnn-a diciaraçión. * <code>_getQualifier(args)</code>: védde {{tl|WikidataQ}} * <code>_indexOf(args)</code>: védde {{tl|WikidataIdx}} * <code>_N(args)</code>: védde {{tl|WikidataN}} * <code>_getLabel(args)</code>: védde {{tl|WikidataLabel}} * <code>_getDescription(args)</code>: védde {{tl|WikidataDescription}} * <code>_getLink(args)</code>: védde {{tl|WikidataLink}} * <code>_getDatatype(args)</code>: védde {{tl|WikidataTipo}} * <code>_getId(args)</code>: védde {{tl|WikidataId}} * <code>_instanceOf(args)</code>: védde {{tl|WikidataIstanza}} * <code>_subClassOf(args)</code>: védde {{tl|WikidataIstanza}} A ste chi, s'azónze træ fonçioìn specìfiche do mòdolo, che perméttan de fâ iteraçión in scê diciaraçioìn de 'na propiêtæ: * <code>_getClaims(property, args)</code>: o restìtoisce 'na ''sequence'' co-e diciaraçioìn de 'na propiêtæ, cómme <code>_getProperty</code>, ma sénsa formatâle. Pe-i argoménti che se pêuan dêuviâ inta tabélla ''args'' védde i paràmetri de seleçión into manoâle do template {{tl|Wikidata}}. * <code>_formatStatement(statement, args)</code>: o formàtta 'na diciaraçión (paràmetro ''statement'') òtegnûa pe mêzo de <code>getClaims</code>. Pe dêuviâ a tabélla ''args'' védde i paràmetri de formataçión into manoâle do template {{tl|Wikidata}}. * <code>_formatQualifiers(claim, qualifier, args, rawTable, retTable)</code>: o formàtta 'n qualificatô (paràmetro ''qualifier'') de 'na diciaraçión (paràmetro ''claim'') òtegnûa pe mêzo de <code>getClaims</code>. Pe dêuviâ a tabélla ''args'' védde i paràmetri de formataçión into manoâle do template {{tl|Wikidata}}. O paràmetro <code>rawTable</code>, se valorizòu a ''true'', o fà scîe che di valoî ripetûi de 'n qualificatô séggian restitoîi cómme ''sequence'' ciutòsto che cómme 'na strìnga ùnica (con <code>retTable</code> l'é poscìbile specificâ 'na ''sequence'' ch'a l'exìste za). ;Ezénpio <syntaxhighlight lang="lua"> local mWikidata = require('Modulo:Wikidata') local p = {} function p.main(frame) local capitale, data, stati, italia, onu -- ûzo da fonçión getProperty capitale = mWikidata._getProperty( { 'P36', from = 'Q183' } ) -- ûzo da fonçión getQualifier data = mWikidata._getQualifier( { 'P36', 'P580', from = 'Q183' } ) -- ûzo da fonçión N stati = mWikidata._N( { 'P47', from = 'Q183' } ) -- ûzo da fonçión indexOf italia = mWikidata._indexOf( { 'P47', 'Q38', from = 'Q183' } ) -- ûzo da fonçión instanceOf onu = mWikidata._instanceOf( { 'Q160016', from = 'Q183' } ) return string.format('A capitâle da Germània a l\'é %s, da-o %s. ' .. 'Confìnn-a con %s Stâti, co-a Frànsa: %s. ' .. 'Ménbro de Naçioìn Unîe: %s.', capitâle, dæta, stâti, frànsa and 'sci' or 'no', onu and 'scì' or 'no') end return p </syntaxhighlight> ;Ezénpio con getClaims, formatStatement e formatQualifiers <syntaxhighlight lang="lua"> local mWikidata = require('Modulo:Wikidata') local p = {} function p.main(frame) local scuole = {} local claims claims = mWikidata._getClaims('P69', { from = 'Q42' }) for _, claim in ipairs(claims) do local schêua = mWikidata._formatStatement(claim) local coménso = mWikidata._formatQualifiers(claim, 'P580') local fìn = mWikidata._formatQualifiers(claim, 'P582') table.insert(schêue, string.format('%s da-o %s a-o %s', schêua, coménso, fìn)) end return 'Douglas Adams o l\'à frequentòu: ' .. table.concat(scuole, ', ') end return p </syntaxhighlight> <includeonly>[[Categorîa:Moduli]]</includeonly> <noinclude>[[Categorîa:Manoâli de moduli]]</noinclude> 7p5ogs3uiibre8w38pbe1ufkzl29ewp Modulo:Navbox 828 17072 273676 262620 2026-08-30T06:37:27Z N.Longo 12052 Protètto "[[Modulo:Navbox]]": reciamau inte paregge pagine ([Modìfica=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo) [Méscia=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo)) 262620 Scribunto text/plain --[[ * Modulo che implementa i template Navbox e Navbox_subgroup. ]]-- require('strict') local getArgs = require('Modulo:Arguments').getArgs -- Numero massimo di liste e gruppi per i template Navbox e Navbox_subgroup local MAX_LIST_NAVBOX = 30 local MAX_LIST_NAVBOX_SUBGROUP = 20 -- ============================================================================= -- Funzioni di utilità -- ============================================================================= -- Restituisce una sequence Lua ordinata contenente gli ID dei listN presenti. -- Se withGroup è true, controlla anche i groupN. -- -- @param {table} args -- @param {boolean} withGroup -- @return {table} local function getIds(args, withGroup) local ret, ids = {}, {} for key, _ in pairs(args) do if type(key) == 'string' then local id = key:match('^list(%d+)$') or (withGroup and key:match('^group(%d+)$')) if id and tonumber(id) <= (withGroup and MAX_LIST_NAVBOX or MAX_LIST_NAVBOX_SUBGROUP) then ids[tonumber(id)] = true end end end for key, _ in pairs(ids) do table.insert(ret, key) end table.sort(ret) return ret end -- Rimuove eventuali spazi/a capo attorno ai {{,}}. -- -- @param {string} list -- @return {string} local function trimSep(list) local sep = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{ title = "," } local sepEsc = mw.ustring.gsub(sep, '-', '%-') return mw.ustring.gsub(list, '%s*' .. sepEsc .. '%s*', sep) end -- Con il debug ridefinisce il metodo mw.html:css, -- permettendo di eseguire i test senza controllare anche il CSS. -- -- @param {table} tableNode local function disableCSS(tableNode) local mt = getmetatable(tableNode) mt.__index.css = function(t, name, val) return t end end -- Verifica se il template è elaborato nella sua pagina local function isTemplatePage(name) local title = mw.title.getCurrentTitle().prefixedText name = 'Template:' .. (name or '') return name == title and true or false end -- Carica il CSS via TemplateStyles quando opportuno local function loadCSS(name) local prefix = isTemplatePage(name) and 'mobile-' or '' local styles = 'Modulo:Navbox/' .. prefix .. 'styles.css' return mw.getCurrentFrame():extensionTag{ name = 'templatestyles', args = {src = styles} } end -- ============================================================================= -- Classe Navbox -- ============================================================================= local Navbox = {} -- Costruttore della classe Navbox. -- -- @param {table} args - gli argomenti passati al modulo -- @return {table} un nuovo oggetto Navbox function Navbox:new(args) local self = {} local thNode setmetatable(self, { __index = Navbox }) self.args = args -- costruzione tabella HTML self.tableNode = mw.html.create('table') if self.args.debug then disableCSS(self.tableNode) end self:_setupTableNode() -- prima riga: contiene la navbar e il titolo thNode = self.tableNode:tag('tr') :tag('th') :attr('colspan', self.args.image and '3' or '2') :cssText(self.args.titlestyle) if self.args.navbar ~= 'plain' then self:_addTnavbar(thNode) end if self.args.title then self:_addTitle(thNode) end -- eventuale riga per l'above if self.args.above then self:_addAboveOrBelow(self.args.above, self.args.abovestyle) end -- altre righe self:_addLists() -- eventuale riga finale per il below if self.args.below then self:_addAboveOrBelow(self.args.below, self.args.belowstyle) end return self end -- Restituisce la tabella HTML. -- -- @return {string} function Navbox:getHTML() return tostring(self.tableNode) end -- Configura gli stili CSS della tabella function Navbox:_setupTableNode() self.tableNode :addClass(isTemplatePage(self.args.name) and 'navbox_mobile' or 'navbox') :addClass('mw-collapsible') :addClass(isTemplatePage(self.args.name) and 'autocollapse' or self.args.state == 'collapsed' and 'mw-collapsed' or self.args.state == 'autocollapse' and 'autocollapse' or not self.args.state and 'autocollapse' or nil) :addClass('noprint metadata') :attr('id', 'navbox-' .. (self.args.name or '')) :cssText(self.args.style) :cssText(self.args.bodystyle) end -- Aggiunge il Tnavbar (collegamenti alla pagina del template, di discussione e modifica). -- -- @param {table} node function Navbox:_addTnavbar(node) local tnavbar = mw.getCurrentFrame():expandTemplate { title = 'Tnavbar', args = { [1] = self.args.name, ['mini'] = 1 } } node:tag('div'):addClass('navbox_navbar'):wikitext(tnavbar) end -- Imposta il titolo del navbox dal parametro "title". -- -- @param {table} node function Navbox:_addTitle(node) node:tag('span'):addClass('navbox_title'):wikitext(self.args.title) end -- Aggiunge la riga per i parametri "above" e "below". -- -- @param {string} arg -- @param {string} argStyle function Navbox:_addAboveOrBelow(arg, argStyle) self.tableNode :tag('tr') :tag('th') :attr('colspan', self.args.image and '3' or '2') :addClass('navbox_abovebelow') :cssText(argStyle) :wikitext(arg) end -- Aggiunge una colonna per l'immagine. -- -- @param {table} trNode -- @param {number} rowspan function Navbox:_addImage(trNode, rowspan) trNode :tag('td') :attr('rowspan', rowspan) :addClass('navbox_image') :cssText(self.args.imagestyle) :wikitext(self.args.image) end -- Aggiunge una nuova riga per ogni groupN/listN function Navbox:_addLists() local rowIds, altStyle, altBackground -- crea una riga per ogni groupN/listN rowIds = getIds(self.args, true) for i, id in ipairs(rowIds) do local trNode = self.tableNode:tag('tr') -- groupN if self.args['group' .. id] then trNode:tag('th') :attr('colspan', self.args['list' .. id] and '1' or '2') :addClass('navbox_group') :cssText(self.args.groupstyle) :cssText(self.args['group' .. id .. 'style']) :wikitext(self.args['group' .. id]) end -- listN if self.args['list' .. id] then local list = trimSep(self.args['list' .. id]) if (i % 2) == 0 then altStyle = self.args.evenstyle altBackground = 'navbox_even' else altStyle = self.args.oddstyle altBackground = 'navbox_odd' end trNode:tag('td') :attr('colspan', self.args['group' .. id] and '1' or '2') :addClass('navbox_list') :addClass(not self.args['group' .. id] and 'navbox_center' or nil) :addClass(altBackground) :cssText(self.args.liststyle) :cssText(altStyle) :cssText(self.args['list' .. id .. 'style']) :wikitext(list) end if id == 1 and self.args.image then self:_addImage(trNode, #rowIds) end end end -- ============================================================================= -- Classe NavboxSubgroup -- ============================================================================= local NavboxSubgroup = {} -- Costruttore della classe NavboxSubgroup. -- -- @param {table} args - gli argomenti passati al modulo -- @return {table} un nuovo oggetto NavboxSubgroup function NavboxSubgroup:new(args) local self = {} setmetatable(self, { __index = NavboxSubgroup }) self.args = args -- costruzione tabella HTML self.tableNode = mw.html.create('table') if self.args.debug then disableCSS(self.tableNode) end self:_setupTableNode() self:_addLists() return self end -- Restituisce la tabella HTML. -- -- @return {string} function NavboxSubgroup:getHTML() return tostring(self.tableNode) end -- Configura gli stili CSS della tabella. function NavboxSubgroup:_setupTableNode() self.tableNode :addClass('subnavbox') :cssText(self.args.bodystyle) end -- Aggiunge una nuova riga per ogni groupN/listN. function NavboxSubgroup:_addLists() local listIds, altStyle -- crea una row per ogni listN listIds = getIds(self.args) for _, id in ipairs(listIds) do local trNode = self.tableNode:tag('tr') local list = trimSep(self.args['list' .. id]) -- i groupN sono visibili solo se c'è la corrispettiva listN if self.args['group' .. id] then trNode:tag('th') :addClass('subnavbox_group') :cssText(self.args.groupstyle) :wikitext(self.args['group' .. id]) end if (id % 2) == 0 then altStyle = self.args.evenstyle else altStyle = self.args.oddstyle end trNode:tag('td') :attr('colspan', self.args['group' .. id] and '1' or '2') :addClass(not self.args['group' .. id] and 'navbox_center' or nil) :cssText(self.args.liststyle) :cssText(altStyle) :wikitext(list) end end -- ============================================================================= -- Funzioni esportate -- ============================================================================= local p = {} -- Funzione per l'utilizzo da un altro modulo. function p._navbox(args) return loadCSS(args.name) .. Navbox:new(args):getHTML() end -- Funzione per l'utilizzo da un altro modulo. function p._navbox_subgroup(args) return NavboxSubgroup:new(args):getHTML() end -- Funzione per il template {{Navbox}}. function p.navbox(frame) return p._navbox(getArgs(frame, { parentOnly = true })) end -- Funzione per il template {{Navbox subgroup}}. function p.navbox_subgroup(frame) return p._navbox_subgroup(getArgs(frame, { parentOnly = true })) end return p 7weshplypuyyz2fnwrovju51bu5q0gn Template:Tassobox 10 18676 273682 273637 2026-08-30T08:05:33Z N.Longo 12052 + cv 273682 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |StileTabella = width:230px |TitoloInt = {{{nome}}} |StileTitoloInt = {{Tassobox/Cô|{{{regno|{{{dominio}}}}}}}} |Immagine = {{#if:{{{immagine|}}}|{{Immagine sinottico|{{{immagine|}}}|{{{didascalia|}}}|dim=220|desc={{{immagine_descrizione|}}}|compatibile=s}}|{{#invoke:Tassobox|missing_image}}}} |StileGruppo = {{Tassobox/Cô|{{{regno|{{{dominio}}}}}}}} |GruppoOpzionale1 = {{#if:{{{var-intervàllo_geològico|}}}|{{{var-intervàllo_geològico}}}|Intervàllo geològico}} |Valore10 = {{#if:{{{intervallo|}}}|<div style="font-weight:normal; text-align:center; padding-bottom:2px;">{{{intervallo}}}</div>}} |GruppoOpzionale2 = {{#if:{{{var-stâto_de_conservaçión|}}}|{{{var-stâto_de_conservaçión}}}|Stâto de conservaçión}} |Valore20 = {{#Invoke:Tassobox|stato_conservazione}} |Gruppo3 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#switch:{{{regno}}}|Plantae|[[Plantae]]=[[Clasificaçión APG IV|{{#if:{{{var-clasificaçión_APG_IV|}}}|{{{var-clasificaçión_APG_IV}}}|Clasificaçión APG IV}}]]|[[Clasificaçión filogenética|{{#if:{{{var-clasificaçión_filogenética|}}}|{{{var-clasificaçión_filogenética}}}|Clasificaçión filogenética}}]]}}}}}} |Nome31 = [[Domìnio (biologîa)|{{#if:{{{var-domìnio|}}}|{{{var-domìnio}}}|Domìnio}}]] |NomeStile31 = font-weight:normal |Valore31 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{dominio|}}}}}}} |Nome32 = [[Régno (biologîa)|{{#if:{{{var-régno|}}}|{{{var-régno}}}|Régno}}]] |NomeStile32 = font-weight:normal |Valore32 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{regnoFIL|}}}}}}} |Nome33 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile33 = font-weight:normal |Valore33 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade1|}}}}}}} |Nome34 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile34 = font-weight:normal |Valore34 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade2|}}}}}}} |Nome35 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile35 = font-weight:normal |Valore35 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade3|}}}}}}} |Nome36 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile36 = font-weight:normal |Valore36 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade4|}}}}}}} |Nome37 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile37 = font-weight:normal |Valore37 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade5|}}}}}}} |Nome38 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile38 = font-weight:normal |Valore38 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade6|}}}}}}} |Nome39 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile39 = font-weight:normal |Valore39 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade7|}}}}}}} |Nome40 = <small>([[clade]])</small> |NomeStile40 = font-weight:normal |Valore40 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{clade8|}}}}}}} |Nome41 = [[Órdine (biologîa)|{{#if:{{{var-órdine|}}}|{{{var-órdine}}}|Órdine}}]] |NomeStile41 = font-weight:normal |Valore41 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{ordineFIL|}}}}}}} |Nome42 = [[Sotórdine|{{#if:{{{var-sotórdine|}}}|{{{var-sotórdine}}}|Sotórdine}}]] |NomeStile42 = font-weight:normal |Valore42 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{sottordineFIL|}}}}}}} |Nome43 = [[Infraórdine|{{#if:{{{var-infraórdine|}}}|{{{var-infraórdine}}}|Infraórdine}}]] |NomeStile43 = font-weight:normal |Valore43 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{infraordineFIL|}}}}}}} |Nome44 = [[Superfamìggia (biologîa)|{{#if:{{{var-superfamìggia|}}}|{{{var-superfamìggia}}}|Superfamìggia}}]] |NomeStile44 = font-weight:normal |Valore44 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{superfamigliaFIL|}}}}}}} |Nome45 = [[Famìggia (biologîa)|{{#if:{{{var-famìggia|}}}|{{{var-famìggia}}}|Famìggia}}]] |NomeStile45 = font-weight:normal |Valore45 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{famigliaFIL|}}}}}}} |Nome46 = [[Sotofamìggia|{{#if:{{{var-sotofamìggia|}}}|{{{var-sotofamìggia}}}|Sotofamìggia}}]] |NomeStile46 = font-weight:normal |Valore46 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{sottofamigliaFIL|}}}}}}} |Nome47 = [[Tribù|{{#if:{{{var-tribù|}}}|{{{var-tribù}}}|Tribù}}]] |NomeStile47 = font-weight:normal |Valore47 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{tribùFIL|}}}}}}} |Nome48 = [[Sototribù|{{#if:{{{var-sototribù|}}}|{{{var-sototribù}}}|Sototribù}}]] |NomeStile48 = font-weight:normal |Valore48 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{sottotribùFIL|}}}}}}} |Nome49 = [[Infratribù|{{#if:{{{var-infratribù|}}}|{{{var-infratribù}}}|Infratribù}}]] |NomeStile49 = font-weight:normal |Valore49 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{{infratribùFIL|}}}}}}} |Nome50 = [[Génere (biologîa)|{{#if:{{{var-génere|}}}|{{{var-génere}}}|Génere}}]] |NomeStile50 = font-weight:normal |Valore50 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{genereFIL|}}}|''{{{genereFIL}}}''{{#if:{{{genereautoreFIL|}}}|<br />{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{genereautoreFIL}}}</span>|<small>{{{genereautoreFIL}}}</small>}}}}}}}}}} |Nome51 = [[Sotogénere|{{#if:{{{var-sotogénere|}}}|{{{var-sotogénere}}}|Sotogénere}}]] |NomeStile51 = font-weight:normal |Valore51 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{sottogenereFIL|}}}|{{{sottogenereFIL}}}{{#if:{{{sottogenereautoreFIL|}}}|<br />{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{sottogenereautoreFIL}}}</span>|<small>{{{sottogenereautoreFIL}}}</small>}}}}}}}}}} |Nome52 = [[Spêce|{{#if:{{{var-spêce|}}}|{{{var-spêce}}}|Spêce}}]] |NomeStile52 = font-weight:normal |Valore52 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{specieFIL|}}}|''{{{specieFIL}}}''}}}}}} |Nome53 = [[Sotospêce|{{#if:{{{var-sotospêce|}}}|{{{var-sotospêce}}}|Sotospêce}}]] |NomeStile53 = font-weight:normal |Valore53 = {{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo||{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#if:{{{sottospecieFIL|}}}|''{{{sottospecieFIL}}}''}}}}}} |Gruppo60 = {{#if:{{{gruppo|}}}|[[Clasificaçión di virus|{{#if:{{{var-clasificaçión_di_virus|}}}|{{{var-clasificaçión_di_virus}}}|Clasificaçión di virus}}]]|{{#if:{{{FIL?|}}}|{{#switch:{{{regno}}}|Plantae|[[Plantae]]=[[Scistêma Cronquist|{{#if:{{{var-clasificaçión_Cronquist|}}}|{{{var-clasificaçión_Cronquist}}}|Clasificaçión Cronquist}}]]|[[Clasificaçión scentìfica|{{#ifeq:{{{FIL?}}}|solo|{{#if:{{{var-clasificaçión_filogenética|}}}|{{{var-clasificaçión_filogenética}}}|Clasificaçión filogenética}}|{{#if:{{{var-clasificaçión_clàscica|}}}|{{{var-clasificaçión_clàscica}}}|Clasificaçión clàscica}}}}]]}}|[[Clasificaçión scentìfica|{{#if:{{{var-clasificaçión_scentìfica|}}}|{{{var-clasificaçión_scentìfica}}}|Clasificaçión scentìfica}}]]}}}} |Valore60 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no|[[Immaggine:Deletion icon.svg{{!}}25px]] [[taxon]] {{#if:{{{var-no_prevìsto|}}}|{{{var-no_prevìsto}}}|no prevìsto}}}} |Nome61 = [[Domìnio (biologîa)|{{#if:{{{var-domìnio|}}}|{{{var-domìnio}}}|Domìnio}}]] |NomeStile61 = font-weight:normal |Valore61 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{dominio|}}}}} |Nome62 = [[Sotodomìnio|{{#if:{{{var-sotodomìnio|}}}|{{{var-sotodomìnio}}}|Sotodomìnio}}]] |NomeStile62 = font-weight:normal |Valore62 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottodominio|}}}}} |Nome63 = [[Clasificaçión de Baltimore|{{#if:{{{var-grùppo|}}}|{{{var-grùppo}}}|Grùppo}}]] |NomeStile63 = font-weight:normal |Valore63 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{gruppo|}}}}} |Nome64 = [[Régno (biologîa)|{{#if:{{{var-régno|}}}|{{{var-régno}}}|Régno}}]] |NomeStile64 = font-weight:normal |Valore64 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{regno|}}}}} |Nome65 = [[Sotorégno|{{#if:{{{var-sotorégno|}}}|{{{var-sotorégno}}}|Sotorégno}}]] |NomeStile65 = font-weight:normal |Valore65 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottoregno|}}}}} |Nome66 = [[Scimetrîa animâ|{{#if:{{{var-ràmmo|}}}|{{{var-ràmmo}}}|Ràmmo}}]] |NomeStile66 = font-weight:normal |Valore66 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{ramo|}}}}} |Nome67 = [[Superphylum]] |NomeStile67 = font-weight:normal |Valore67 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superphylum|}}}}} |Nome68 = [[Superphylum|{{#if:{{{var-superdivixón|}}}|{{{var-superdivixón}}}|Superdivixón}}]] |NomeStile68 = font-weight:normal |Valore68 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superdivisione|}}}}} |Nome69 = [[Phylum]] |NomeStile69 = font-weight:normal |Valore69 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{phylum|}}}}} |Nome70 = [[Phylum|{{#if:{{{var-divixón|}}}|{{{var-divixón}}}|Divixón}}]] |NomeStile70 = font-weight:normal |Valore70 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{divisione|}}}}} |Nome71 = [[Subphylum]] |NomeStile71 = font-weight:normal |Valore71 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{subphylum|}}}}} |Nome72 = [[Subphylum|{{#if:{{{var-sotodivixón|}}}|{{{var-sotodivixón}}}|Sotodivixón}}]] |NomeStile72 = font-weight:normal |Valore72 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottodivisione|}}}}} |Nome73 = [[Infraphylum]] |NomeStile73 = font-weight:normal |Valore73 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infraphylum|}}}}} |Nome74 = [[Microphylum]] |NomeStile74 = font-weight:normal |Valore74 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{microphylum|}}}}} |Nome75 = [[Nanophylum]] |NomeStile75 = font-weight:normal |Valore75 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{nanophylum|}}}}} |Nome76 = [[Superclàsse (biologîa)|{{#if:{{{var-superclàsse|}}}|{{{var-superclàsse}}}|Superclàsse}}]] |NomeStile76 = font-weight:normal |Valore76 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superclasse|}}}}} |Nome77 = [[Clàsse (biologîa)|{{#if:{{{var-clàsse|}}}|{{{var-clàsse}}}|Clàsse}}]] |NomeStile77 = font-weight:normal |Valore77 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{classe|}}}}} |Nome78 = [[Sotoclàsse (biologîa)|{{#if:{{{var-sotoclàsse|}}}|{{{var-sotoclàsse}}}|Sotoclàsse}}]] |NomeStile78 = font-weight:normal |Valore78 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottoclasse|}}}}} |Nome79 = [[Infraclàsse|{{#if:{{{var-infraclàsse|}}}|{{{var-infraclàsse}}}|Infraclàsse}}]] |NomeStile79 = font-weight:normal |Valore79 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infraclasse|}}}}} |Nome80 = [[Superórdine|{{#if:{{{var-superórdine|}}}|{{{var-superórdine}}}|Superórdine}}]] |NomeStile80 = font-weight:normal |Valore80 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superordine|}}}}} |Nome81 = [[Órdine (biologîa)|{{#if:{{{var-órdine|}}}|{{{var-órdine}}}|Órdine}}]] |NomeStile81 = font-weight:normal |Valore81 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{ordine|}}}}} |Nome82 = [[Sotórdine|{{#if:{{{var-sotórdine|}}}|{{{var-sotórdine}}}|Sotórdine}}]] |NomeStile82 = font-weight:normal |Valore82 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottordine|}}}}} |Nome83 = [[Infraórdine|{{#if:{{{var-infraórdine|}}}|{{{var-infraórdine}}}|Infraórdine}}]] |NomeStile83 = font-weight:normal |Valore83 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infraordine|}}}}} |Nome84 = [[Superfamìggia (biologîa)|{{#if:{{{var-superfamìggia|}}}|{{{var-superfamìggia}}}|Superfamìggia}}]] |NomeStile84 = font-weight:normal |Valore84 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{superfamiglia|}}}}} |Nome85 = [[Famìggia (biologîa)|{{#if:{{{var-famìggia|}}}|{{{var-famìggia}}}|Famìggia}}]] |NomeStile85 = font-weight:normal |Valore85 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{famiglia|}}}}} |Nome86 = [[Sotofamìggia|{{#if:{{{var-sotofamìggia|}}}|{{{var-sotofamìggia}}}|Sotofamìggia}}]] |NomeStile86 = font-weight:normal |Valore86 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottofamiglia|}}}}} |Nome87 = [[Tribù (biologîa)|{{#if:{{{var-tribù|}}}|{{{var-tribù}}}|Tribù}}]] |NomeStile87 = font-weight:normal |Valore87 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{tribù|}}}}} |Nome88 = [[Sototribù|{{#if:{{{var-sototribù|}}}|{{{var-sototribù}}}|Sototribù}}]] |NomeStile88 = font-weight:normal |Valore88 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{sottotribù|}}}}} |Nome89 = [[Infratribù|{{#if:{{{var-infratribù|}}}|{{{var-infratribù}}}|Infratribù}}]] |NomeStile89 = font-weight:normal |Valore89 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{{infratribù|}}}}} |Nome90 = [[Génere (biologîa)|{{#if:{{{var-génere|}}}|{{{var-génere}}}|Génere}}]] |NomeStile90 = font-weight:normal |Valore90 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{genere|}}}|''{{{genere}}}''{{#if:{{{genereautore|}}}|<br />{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{genereautore}}}</span>|<small>{{{genereautore}}}</small>}}}}}}}} |Nome91 = [[Sotogénere|{{#if:{{{var-sotogénere|}}}|{{{var-sotogénere}}}|Sotogénere}}]] |NomeStile91 = font-weight:normal |Valore91 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{sottogenere|}}}|''{{{sottogenere}}}''{{#if:{{{sottogenereautore|}}}|<br />{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant: small-caps">{{{sottogenereautore}}}</span>|<small>{{{sottogenereautore}}}</small>}}}}}}}} |Nome92 = [[Spêce|{{#if:{{{var-spêce|}}}|{{{var-spêce}}}|Spêce}}]] |NomeStile92 = font-weight:normal |Valore92 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{specie|}}}|''{{{specie}}}''}}}} |Nome93 = [[Sotospêce|{{#if:{{{var-sotospêce|}}}|{{{var-sotospêce}}}|Sotospêce}}]] |NomeStile93 = font-weight:normal |Valore93 = {{#ifeq:{{{cronquist}}}|no||{{#if:{{{sottospecie|}}}|''{{{sottospecie}}}''}}}} |GruppoOpzionale100 = [[Nomenclatûa binomiâle|{{#if:{{{var-nomenclatûa_binomiâle|}}}|{{{var-nomenclatûa_binomiâle}}}|Nomenclatûa binomiâle}}]] |Valore101 = {{#if:{{{binome|}}}| '''''{{{binome}}}'''''{{#if:{{{biautore|}}}|<br />{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant:small-caps">{{{biautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{bidata|}}}|, {{{bidata}}}}}</span>|<small>{{{biautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{bidata|}}}|, {{{bidata}}}}}</small>}}|{{#if:{{{bidata|}}}|<br /><small>{{{bidata}}}</small>}}}}}} |ValoreStile101 = text-align:center |GruppoOpzionale105 = [[Nomenclatûa trinomiâle|{{#if:{{{var-nomenclatûa_trinomiâle|}}}|{{{var-nomenclatûa_trinomiâle}}}|Nomenclatûa trinomiâle}}]] |Valore106 = {{#if:{{{trinome|}}}| '''''{{{trinome}}}'''''{{#if:{{{triautore|}}}|<br />{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant:small-caps">{{{triautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{tridata|}}}|, {{{tridata}}}}}</span>|<small>{{{triautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{tridata|}}}|, {{{tridata}}}}}</small>}}|{{#if:{{{tridata|}}}|<br /><small>{{{tridata}}}</small>}}}}}} |ValoreStile106 = text-align:center |GruppoOpzionale110 = [[Série tîpo|{{#if:{{{var-série_tîpo|}}}|{{{var-série_tîpo}}}|Série tîpo}}]] |Valore111 = {{#if:{{{tipo|}}}| '''''{{{tipo}}}'''''{{#if:{{{tipoautore|}}}|<br />{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant:small-caps">{{{tipoautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{tipodata|}}}|, {{{tipodata}}}}}</span>|<small>{{{tipoautore|&nbsp;}}}{{#if:{{{tipodata|}}}|, {{{tipodata}}}}}</small>}}{{#if:{{{tipo2|}}}|<br />='''''{{{tipo2}}}'''''{{#if:{{{tipoautore2|}}}|<br />{{#ifeq:{{{regno}}}|[[Animalia]]|<span style="font-variant:small-caps">{{{tipoautore2|&nbsp;}}}{{#if:{{{tipodata2|}}}|, {{{tipodata2}}}}}</span>|<small>{{{tipoautore2|&nbsp;}}}{{#if:{{{tipodata2|}}}|, {{{tipodata2}}}}}</small>}}}}}}}}}} |ValoreStile111 = text-align:center |GruppoOpzionale115 = [[Scinònimo (biologîa)|{{#if:{{{var-scinònimi|}}}|{{{var-scinònimi}}}|Scinònimi}}]] |Valore116 = {{{sinonimi|}}} |ValoreStile116 = text-align:center |GruppoOpzionale120 = {{#if:{{{var-nómmi_comùn|}}}|{{{var-nómmi_comùn}}}|Nómmi comùn}} |Valore121 = {{{nomicomuni|}}} |ValoreStile121 = text-align:center |GruppoOpzionale125 = {{{suddivisione|}}}{{#if:{{{suddivisioneFIL|}}}|<br />({{#if:{{{var-clàscica|}}}|{{{var-clàscica}}}|clàscica}})}} |Valore126 = {{#if:{{{suddivisione|}}}|{{{suddivisione_testo}}}}} |GruppoOpzionale130 = {{{suddivisioneFIL|}}}<br />({{#if:{{{var-filogenética|}}}|{{{var-filogenética}}}|filogenética}}) |Valore131 = {{#if:{{{suddivisioneFIL|}}}|{{{suddivisione_testoFIL}}}}} |GruppoOpzionale135 = [[Areâle|{{#if:{{{var-areâle|}}}|{{{var-areâle}}}|Areâle}}]] |Valore136 = {{#if:{{{mappa_distribuzione|}}}|{{Immagine sinottico|{{{mappa_distribuzione|}}}|{{{didascalia_distribuzione|}}}|proprietà=P181|dim=220}}}} |GruppoOpzionale140 = $fine |ValoreStile150 = border:0 |Valore150 = {{{adtemplate|}}} }}{{#if:{{NAMESPACE}}||{{Tassobox/Categoria|{{{dominio}}}|{{{regno}}}|{{{phylum}}}}}}}</includeonly><noinclude>{{Man}} {{TemplateData}} [[Categoria:Template Tassobox| ]]</noinclude> bk0w4gi2ljejk1ntfaw1xc627umw4im Template:Tassobox/TemplateData 10 18680 273683 273638 2026-08-30T08:06:02Z N.Longo 12052 + 273683 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{TemplateData sottopagina}}</noinclude><templatedata> { "description": "O template Tassobox o sèrve pe specificâ a clasificaçión scentìfica de 'na fórma de vìtta. O l'adêuvia 'na scintàsci condiçionâle e, dónca, i paràmetri che no vêgnan inpîi da l'uténte no són mostræ.", "params": { "nome": { "label": "Nómme", "type": "wiki-page-name", "required": false }, "immagine": { "label": "Inmàgine", "description": "Inmàgine", "type": "wiki-file-name", "required": false }, "didascalia": { "label": "Didascalîa", "description": "Didascalîa de l'inmàgine", "type": "string", "required": false }, "var-intervàllo_geològico": { "required": false, "label": "Variànte - Intervàllo geològico", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Intervàllo geològico'." }, "intervallo": { "label": "Intervàllo", "description": "Perîodo de ténpo d'existénsa de 'n taxon, adêuviâ o template {{Intervàllo geològîco}}.", "type": "string", "required": false }, "var-stâto_de_conservaçión": { "required": false, "label": "Variànte - Stâto de conservaçión", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Stâto de conservaçión'." }, "statocons": { "label": "Stâto de conservaçión", "description": "Stâto de conservaçión da spêce", "type": "string", "required": false, "suggestedvalues": [ "LR", "LC", "LR/LC", "NT", "LR/NT", "CD", "VU", "EN", "CR", "PE", "PEW", "EX", "EW", "DD", "NE" ] }, "statocons_versione": { "label": "Versción do stàndard IUCN", "description": "Versción do stàndard IUCN pò-u stâto de conservaçión; i doî paràmetri che se ghe pêuan scrîve én statocons_versione=iucn2.3 ò statocons_versione=iucn3.1", "type": "string", "required": false, "suggestedvalues": [ "iucn2.3", "iucn3.1" ] }, "statocons_ref": { "label": "Nòtte stâto conservaçión", "description": "Vivàgne de dónde l'é stæto pigiòu o stâto de conservaçión, da çitâ pe mêzo do template {{Çitta web}}.", "type": "string", "required": false }, "var-clasificaçión_APG_IV": { "required": false, "label": "Variànte - Clasificaçión APG IV", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Clasificaçión APG IV'." }, "var-clasificaçión_filogenética": { "required": false, "label": "Variànte - Clasificaçión filogenética", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Clasificaçión filogenética'." }, "var-domìnio": { "required": false, "label": "Variànte - Domìnio", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Domìnio'." }, "dominio": { "label": "Domìnio", "description": "Domìnio", "type": "string", "required": false }, "var-sotodomìnio": { "required": false, "label": "Variànte - Sotodomìnio", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Sotodomìnio'." }, "sottodominio": { "label": "Sotodomìnio", "description": "Sotodomìnio", "type": "string", "required": false }, "var-régno": { "required": false, "label": "Variànte - Régno", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Régno'." }, "regno": { "label": "Régno", "description": "Régno", "type": "string", "required": false }, "var-sotorégno": { "required": false, "label": "Variànte - Sotorégno", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Sotorégno'." }, "sottoregno": { "label": "Sotorégno", "description": "Sotorégno", "type": "string", "required": false }, "var-grùppo": { "required": false, "label": "Variànte - Grùppo", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Grùppo'." }, "gruppo": { "label": "Grùppo", "description": "Grùppo (sôlo pe-i Virus)", "type": "string", "required": false }, "var-ràmmo": { "required": false, "label": "Variànte - Ràmmo", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Ràmmo'." }, "ramo": { "label": "Ràmmo", "description": "Ràmmo", "type": "string", "required": false }, "var-superdivixón": { "required": false, "label": "Variànte - Superdivixón", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Superdivixón'." }, "superdivisione": { "label": "Superdivixón", "description": "Superdivixón (sôlo pe-e Plantae)", "type": "string", "required": false }, "var-divixón": { "required": false, "label": "Variànte - Divixón", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Divixón'." }, "divisione": { "label": "Divixón", "description": "Divixón (sôlo pe-e Plantae)", "type": "string", "required": false }, "var-sotodivixón": { "required": false, "label": "Variànte - Sotodivixón", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Sotodivixón'." }, "sottodivisione": { "label": "Sotodivixón", "description": "Sotodivixón (sôlo pe-e Plantae)", "type": "string", "required": false }, "superphylum": { "label": "Superphylum", "description": "Superphylum", "type": "string", "required": false }, "phylum": { "label": "Phylum", "description": "Phylum", "type": "string", "required": false }, "subphylum": { "label": "Subphylum", "description": "Subphylum", "type": "string", "required": false }, "infraphylum": { "label": "Infraphylum", "description": "Infraphylum", "type": "string", "required": false }, "microphylum": { "label": "Microphylum", "description": "Microphylum", "type": "string", "required": false }, "nanophylum": { "label": "Nanophylum", "description": "Nanophylum", "type": "string", "required": false }, "var-superclàsse": { "required": false, "label": "Variànte - Superclàsse", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Superclàsse'." }, "superclasse": { "label": "Superclàsse", "description": "Superclàsse", "type": "string", "required": false }, "var-clàsse": { "required": false, "label": "Variànte - Clàsse", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Clàsse'." }, "classe": { "label": "Clàsse", "description": "Clàsse", "type": "string", "required": false }, "var-sotoclàsse": { "required": false, "label": "Variànte - Sotoclàsse", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Sotoclàsse'." }, "sottoclasse": { "label": "Sotoclàsse", "description": "Sotoclàsse", "type": "string", "required": false }, "var-infraclàsse": { "required": false, "label": "Variànte - Infraclàsse", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Infraclàsse'." }, "infraclasse": { "label": "Infraclàsse", "description": "Infraclàsse", "type": "string", "required": false }, "superordine": { "label": "Superórdine", "description": "Superórdine", "type": "string", "required": false }, "var-órdine": { "required": false, "label": "Variànte - Órdine", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Órdine'." }, "ordine": { "label": "Órdine", "description": "Órdine", "type": "string", "required": false }, "var-sotórdine": { "required": false, "label": "Variànte - Sotórdine", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Sotórdine'." }, "sottordine": { "label": "Sotórdine", "description": "Sotórdine", "type": "string", "required": false }, "var-infraórdine": { "required": false, "label": "Variànte - Infraórdine", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Infraórdine'." }, "infraordine": { "label": "Infraórdine", "description": "Infraórdine", "type": "string", "required": false }, "var-superfamìggia": { "required": false, "label": "Variànte - Superfamìggia", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Superfamìggia'." }, "superfamiglia": { "label": "Superfamìggia", "description": "Superfamìggia", "type": "string", "required": false }, "var-famìggia": { "required": false, "label": "Variànte - Famìggia", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Famìggia'." }, "famiglia": { "label": "Famìggia", "description": "Famìggia", "type": "string", "required": false }, "var-sotofamìggia": { "required": false, "label": "Variànte - Sotofamìggia", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Sotofamìggia'." }, "sottofamiglia": { "label": "Sotofamìggia", "description": "Sotofamìggia", "type": "string", "required": false }, "var-tribù": { "required": false, "label": "Variànte - Tribù", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Tribù'." }, "tribù": { "label": "Tribù", "description": "Tribù", "type": "string", "required": false }, "var-sototribù": { "required": false, "label": "Variànte - Sototribù", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Sototribù'." }, "sottotribù": { "label": "Sototribù", "description": "Sototribù", "type": "string", "required": false }, "var-infratribù": { "required": false, "label": "Variànte - Infratribù", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Infratribù'." }, "infratribù": { "label": "Infratribù", "description": "Infratribù", "type": "string", "required": false }, "var-génere": { "required": false, "label": "Variànte - Génere", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Génere'." }, "genere": { "label": "Génere", "description": "Génere", "type": "string", "required": false }, "genereautore": { "label": "Outô do génere", "description": "Génere outô", "type": "string", "required": false }, "var-sotogénere": { "required": false, "label": "Variànte - Sotogénere", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Sotogénere'." }, "sottogenere": { "label": "Sotogénere", "description": "Sotogénere", "type": "string", "required": false }, "var-spêce": { "required": false, "label": "Variànte - Spêce", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Spêce'." }, "specie": { "label": "Spêce", "description": "Spêce", "type": "string", "required": false }, "var-sotospêce": { "required": false, "label": "Variànte - Sotospêce", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Sotospêce'." }, "sottospecie": { "label": "Sotospêce", "description": "Sotospêce", "type": "string", "required": false }, "FIL?": { "label": "Clasificaçión filogenética", "description": "Clasificaçión filogenética", "type": "string", "required": false }, "regnoFIL": { "label": "Régno da clasificaçión filogenética", "description": "Clasificaçión filogenética: régno", "type": "string", "required": false }, "ordineFIL": { "label": "Órdine da clasificaçión filogenética", "description": "Clasificaçión filogenética: órdine", "type": "string", "required": false }, "famigliaFIL": { "label": "Famìggia da clasificaçión filogenética", "description": "Clasificaçión filogenética: famìggia", "type": "string", "required": false }, "var-clasificaçión_di_virus": { "required": false, "label": "Variànte - Clasificaçión di virus", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Clasificaçión di virus'." }, "var-clasificaçión_Cronquist": { "required": false, "label": "Variànte - Clasificaçión Cronquist", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Clasificaçión Cronquist'." }, "var-clasificaçión_clàscica": { "required": false, "label": "Variànte - Clasificaçión clàscica", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Clasificaçión clàscica'." }, "var-clasificaçión_scentìfica": { "required": false, "label": "Variànte - Clasificaçión scentìfica", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Clasificaçión scentìfica'." }, "var-no_prevìsto": { "required": false, "label": "Variànte - no prevìsto", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'no prevìsto' (da scrîve do tùtto in minóscolo)." }, "var-nomenclatûa_binomiâle": { "required": false, "label": "Variànte - Nomenclatûa binomiâle", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Nomenclatûa binomiâle'." }, "binome": { "label": "Nómme inta nomenclatûa binomiâle", "description": "Nomenclatûa binomiale: nómme", "type": "string", "required": false }, "biautore": { "label": "Outô da nomenclatûa binomiâle", "description": "Nomenclatûa binomiâle: outô", "type": "string", "required": false }, "bidata": { "label": "Dæta da nomenclatûa binomiâle", "description": "Nomenclatûa binomiâle: dæta", "type": "string", "required": false }, "var-nomenclatûa_trinomiâle": { "required": false, "label": "Variànte - Nomenclatûa trinomiâle", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Nomenclatûa trinomiâle'." }, "trinome": { "label": "Nómme inta nomenclatûa trinomiâle", "description": "Nomenclatûa trinomiâle: nómme", "type": "string", "required": false }, "triautore": { "label": "Outô della nomenclatûa trinomiâle", "description": "Nomenclatûa trinomiâle: outô", "type": "string", "required": false }, "tridata": { "label": "Dæta da nomenclatûa trinomiâle", "description": "Nomenclatûa trinomiâle: dæta", "type": "string", "required": false }, "var-série_tîpo": { "required": false, "label": "Variànte - Série tîpo", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Série tîpo'." }, "tipo": { "label": "Tîpo", "description": "Tîpo", "type": "string", "required": false }, "tipoautore": { "label": "Outô do tîpo", "description": "Tîpo outô", "type": "string", "required": false }, "tipodata": { "label": "Dæta do tîpo", "description": "Tîpo dæta", "type": "string", "required": false }, "tipo2": { "label": "Segóndo tîpo", "description": "Tîpo 2", "type": "string", "required": false }, "tipoautore2": { "label": "Segóndo outô do tîpo", "description": "Tîpo 2 outô", "type": "string", "required": false }, "tipodata2": { "label": "Dæta do segóndo tîpo", "description": "Tîpo 2 dæta", "type": "string", "required": false }, "var-scinònimi": { "required": false, "label": "Variànte - Scinònimi", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Scinònimi'." }, "sinonimi": { "label": "Scinònimi", "description": "Scinònimi", "type": "string", "required": false }, "var-nómmi_comùn": { "required": false, "label": "Variànte - Nómmi comùn", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Nómmi comùn'." }, "nomicomuni": { "label": "Nómmi comùn", "description": "Nómmi comùn", "type": "string", "required": false }, "var-clàscica": { "required": false, "label": "Variànte - clàscica", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'clàscica' (da scrîve do tùtto in minóscolo)." }, "var-filogenética": { "required": false, "label": "Variànte - filogenética", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'filogenética' (da scrîve do tùtto in minóscolo)." }, "suddivisione": { "label": "Sudivixón", "description": "Sudivixón", "type": "string", "required": false }, "suddivisione_testo": { "label": "sudivixón_tèsto", "description": "Sudivixón tèsto", "type": "string", "required": false }, "var-areâle": { "required": false, "label": "Variànte - Areâle", "type": "string", "description": "Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Areâle'." }, "mappa_distribuzione": { "required": false, "label": "Màppa da difuxón", "type": "string", "description": "Nómme file da màppa ch'a móstra da difuxón do taxon tratòu inta pàgina. Se o paràmetro o no l'é inpîo o móstra in outomàtico o valô de P181 in sce Wikidata, s'o l'exìste." }, "didascalia_distribuzione": { "required": false, "label": "Didascalîa da difuxón", "type": "string", "description": "Didascalîa da màppa ch'a móstra da difuxón do taxon tratòu inta pàgina." }, "adtemplate": { "label": "Âtri template da incorporâ", "description": "Pe incorporâ di âtri template into tassobox védde o seu manoâle.", "type": "string", "required": false } }, "format": "{{_\n|_ = _\n}}", "paramOrder": [ "nome", "immagine", "didascalia", "var-intervàllo_geològico", "intervallo", "var-stâto_de_conservaçión", "statocons", "statocons_versione", "statocons_ref", "var-clasificaçión_APG_IV", "var-clasificaçión_filogenética", "var-domìnio", "dominio", "var-sotodomìnio", "sottodominio", "var-régno", "regno", "sottoregno", "var-sotorégno", "var-grùppo", "gruppo", "var-ràmmo", "ramo", "var-superdivixón", "superdivisione", "var-divixón", "divisione", "var-sotodivixón", "sottodivisione", "superphylum", "phylum", "subphylum", "infraphylum", "microphylum", "nanophylum", "var-superclàsse", "superclasse", "var-clàsse", "classe", "var-sotoclàsse", "sottoclasse", "var-infraclàsse", "infraclasse", "superordine", "var-órdine", "ordine", "var-sotórdine", "sottordine", "var-infraórdine", "infraordine", "var-superfamìggia", "superfamiglia", "var-famìggia", "famiglia", "var-sotofamìggia", "sottofamiglia", "var-tribù", "tribù", "var-sototribù", "sottotribù", "var-infratribù", "infratribù", "var-génere", "genere", "genereautore", "var-sotogénere", "sottogenere", "var-spêce", "specie", "var-sotospêce", "sottospecie", "var-clasificaçión_di_virus", "var-clasificaçión_Cronquist", "var-clasificaçión_clàscica", "var-clasificaçión_scentìfica", "var-no_prevìsto", "FIL?", "regnoFIL", "ordineFIL", "famigliaFIL", "var-nomenclatûa_binomiâle", "binome", "biautore", "bidata", "var-nomenclatûa_trinomiâle", "trinome", "triautore", "tridata", "var-série_tîpo", "tipo", "tipoautore", "tipodata", "tipo2", "tipoautore2", "tipodata2", "var-scinònimi", "sinonimi", "var-nómmi_comùn", "nomicomuni", "var-clàscica", "var-filogenética", "suddivisione", "suddivisione_testo", "var-areâle", "mappa_distribuzione", "didascalia_distribuzione", "adtemplate" ] } </templatedata> b5rzv3j9gnewl4om6o68emkfgk751ns Modulo:Navbox/man 828 20301 273678 262619 2026-08-30T06:38:11Z N.Longo 12052 + tl 273678 wikitext text/x-wiki {{Protètta}}{{Man modulo}} O mòdolo Navbox o l'inpleménta e fonçionalitæ di template {{Tl|Navbox}} e {{Tl|Navbox subgroup}}. O gh'à dôe sotopàgine CSS ascì: [[Modulo:Navbox/styles.css]] e [[Modulo:Navbox/mobile-styles.css]]. <includeonly>[[Categorîa:Moduli]]</includeonly> <noinclude>[[Categorîa:Manoâli de moduli]]</noinclude> dp1ip2z3h5yag06itd5dmnzxtiy3i7f Dernize 0 27861 273659 267505 2026-08-29T13:17:13Z Luensu1959 1211 /* Cultüa */ secundu 'n'intervista cu-u parlante dei postu 273659 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize|variànte=, inta variante da Val Burbaia}} {{Divisione amministrativa |Nome = Dernize |Nome ufficiale = (IT) ''Dernice'' |Panorama = Dernice-Val Curone.JPG |Didascalia = Panuròma 'd Dernize |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Piemonte |Divisione amm grado 2 = Lisandria |Amministratore locale = Carlo Buscaglia |Partito = lista civica "Stretta di mano con tre spighe" |Data elezione = 8-6-2009 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 4 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Sottodivisioni = Brégni, Caséin-a Caràn, Gruppâ, Muntébru, Parogna, Puggiolu, Vigana, Vigpounsu, Funtanelle |Divisioni confinanti = [[Burghetu Burbaia]], [[Brignano Frascata]], [[Cantalô|Cantaluvu]], [[Garbagna|Gheibagna]], [[Munteigu]], [[San Sebastiano Curone|San Sebastiàn Curón]] |Nome abitanti = Derniziàizi |Patrono = San Dunnéin |Mappa = Map of comune of Dernice (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisión dei paìze 'd Dernize inta Pruvéincia 'd Lisandria }} '''Dernìze''' (''Dernìs'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntaize]], ''Dernice'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) l'è 'n cumüne inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvéincia 'd Lisandria]] ch'u gh'ò 183 abitanti<ref>https://www.italiamappata.it/piemonte/410-dernice/</ref>. == Geugrafia == [[Immaggine:Vigoponzo - panoramio.jpg|centro|miniatura|250x250px|Panuròma da frasción id Vigpóunsu]] Ei cumüne 'd Dernize u s'tröva inti bricchi chi divìdan l'Òta [[Val Borbêa|Val Burbàia]] da-a [[Val Curón]]. Tra i só frasción u gh'è [[Vigpounsu]], [[Muntébru]] e Brégni. == Stória == == Pósti interesanti == [[Immaggine:Dietro la chiesa di San Donnino - panoramio.jpg|thumb|200px|Dernize, Géza 'd San Dunnéin|centro]] [[Costa 'd Muntébru]]: lucalitò panuràmica lungu a costa ch'a divide a Val Burbaia da-a Val Grü. == Ecunumîa == == Cultüa == Dernize l'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Pruvìncia 'd Lisandria. U dialettu ch'u s'parla a Dernize (scritu asì ''Dernise'' cu-a stessa prununcia) u gh'à di elementi de Piacentìn. == Manifestasión-i == == Feste e fée == == Cumünicasión-i == == Nóte == <references /> {{Clear}} == Òtri prugetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lisciandria]] ehzbqpkz3ghn1lobo3tc1i0thnfdwct 273660 273659 2026-08-29T13:25:32Z Luensu1959 1211 Secundu a testimuniansa de 'abitante dei postu 273660 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize|variànte=, inta variante de l'ata Val Burbèia}} {{Divisione amministrativa |Nome = Dernize |Nome ufficiale = (IT) ''Dernice'' |Panorama = Dernice-Val Curone.JPG |Didascalia = Panurama 'd Dernize |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Piemonte |Divisione amm grado 2 = Lisandria |Amministratore locale = Carlo Buscaglia |Partito = lista civica "Stretta di mano con tre spighe" |Data elezione = 8-6-2009 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 4 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Sottodivisioni = Brégni, Caséin-a Caràn, Gruppâ, Muntébru, Parogna, Puggiolu, Vigana, Vigpounsu, Funtanelle |Divisioni confinanti = [[Burghetu Burbèia]], [[Brignano Frascata]], [[Cantalô|Cantalovu]], [[Garbagna]], [[Munteigu]], [[San Sebastiano Curone|San Sebastiàn Cuaión]] |Nome abitanti = Derniziàizi |Patrono = San Dunnìn |Mappa = Map of comune of Dernice (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisión de paìze 'd Dernize inta Pruvìncia 'd Lisandria }} '''Dernìze''' (''Dernìs'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntèize]], ''Dernice'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) l'è 'n cumüne inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvìncia 'd Lisandria]] ch'u gh'à 183 abitanti<ref>https://www.italiamappata.it/piemonte/410-dernice/</ref>. == Geugrafia == [[Immaggine:Vigoponzo - panoramio.jpg|centro|miniatura|250x250px|Panurama da frasción id Vigpóunsu]] E cumüne 'd Dernize u s'tröva inti bricchi chi divìdan l'Ata [[Val Borbêa|Val Burbèia]] da-a [[Val Curón|Val Cuaión]]. Tra i só frasción u gh'è [[Vigpounsu]], [[Muntébru]] e Brégni. == Stória == == Pósti interesanti == [[Immaggine:Dietro la chiesa di San Donnino - panoramio.jpg|thumb|200px|Dernize, Géza 'd San Dunnéin|centro]] [[Costa 'd Muntébru]]: lucalitâ panuràmica lungu a costa ch'a divide a Val Burbèia da-a Val Grü. == Ecunumîa == == Cultüa == Dernize l'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Pruvìncia 'd Lisandria. U dialettu ch'u s'parla a Dernize (scritu asì ''Dernise'' cu-a stessa prununcia) u gh'à di elementi de Piacentìn. == Manifestasión-i == == Feste e fée == == Cumünicasión-i == == Note == <references /> {{Clear}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lisciandria]] b05lcaqdzyl62cuv2j9pgpv8xmzs0s1 273661 273660 2026-08-29T13:28:57Z Luensu1959 1211 curettu |n link 273661 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize|variànte=, inta variante de l'ata Val Burbèia}} {{Divisione amministrativa |Nome = Dernize |Nome ufficiale = (IT) ''Dernice'' |Panorama = Dernice-Val Curone.JPG |Didascalia = Panurama 'd Dernize |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Piemonte |Divisione amm grado 2 = Lisandria |Amministratore locale = Carlo Buscaglia |Partito = lista civica "Stretta di mano con tre spighe" |Data elezione = 8-6-2009 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 4 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Sottodivisioni = Brégni, Caséin-a Caràn, Gruppâ, Muntébru, Parogna, Puggiolu, Vigana, Vigpounsu, Funtanelle |Divisioni confinanti = [[Burghetu Burbaia|Burghetu Burbèia]], [[Brignano Frascata]], [[Cantalô|Cantalovu]], [[Garbagna]], [[Munteigu]], [[San Sebastiano Curone|San Sebastiàn Cuaión]] |Nome abitanti = Derniziàizi |Patrono = San Dunnìn |Mappa = Map of comune of Dernice (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisión de paìze 'd Dernize inta Pruvìncia 'd Lisandria }} '''Dernìze''' (''Dernìs'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntèize]], ''Dernice'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) l'è 'n cumüne inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvìncia 'd Lisandria]] ch'u gh'à 183 abitanti<ref>https://www.italiamappata.it/piemonte/410-dernice/</ref>. == Geugrafia == [[Immaggine:Vigoponzo - panoramio.jpg|centro|miniatura|250x250px|Panurama da frasción id Vigpóunsu]] E cumüne 'd Dernize u s'tröva inti bricchi chi divìdan l'Ata [[Val Borbêa|Val Burbèia]] da-a [[Val Curón|Val Cuaión]]. Tra i só frasción u gh'è [[Vigpounsu]], [[Muntébru]] e Brégni. == Stória == == Pósti interesanti == [[Immaggine:Dietro la chiesa di San Donnino - panoramio.jpg|thumb|200px|Dernize, Géza 'd San Dunnéin|centro]] [[Costa 'd Muntébru]]: lucalitâ panuràmica lungu a costa ch'a divide a Val Burbèia da-a Val Grü. == Ecunumîa == == Cultüa == Dernize l'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Pruvìncia 'd Lisandria. U dialettu ch'u s'parla a Dernize (scritu asì ''Dernise'' cu-a stessa prununcia) u gh'à di elementi de Piacentìn. == Manifestasión-i == == Feste e fée == == Cumünicasión-i == == Note == <references /> {{Clear}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lisciandria]] 14lxy3dndq4ibof63h4p7k6psa6k77x Vìa Oddu (Arbenga) 0 31474 273671 273613 2026-08-29T18:59:56Z N.Longo 12052 ì 273671 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|thumb|Vìa Oddu, vista daa cruxe(r)a cun Vìa Rumma mi(r)andu versu Santa Ma(r)ìa]] '''Vìa Oddu''' (cunusciüa ascì cumme ''u Caruggiu de verdü(r)e(r)e'', ''Via Gian Maria Oddo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in [[Arbenga Veggia]] e ch'u marca u cunfìn fra i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia. == Sto(r)ia == [[File:Via Gian Maria Oddo.jpg|thumb|Vìa Oddu inti prìmmi ànni '30, versu Santa Ma(r)ìa|left|308x308px]] L'è bèn prubabile che l'u(r)igine de Vìa Oddu a secce du bèllu antìga, scicumme che u sò percursu u duve(r)ea repià da vixìn quellu du segundu cardu pe' impurtansa da sitè rumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 150}}</ref>, numma doppu u ''cardus maximus'' che, pe' cuntru, u passava pe'a vìa au dì d'ancöi ciamâ [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|de Medaje d'Ò(r)u]]. U cardu de Vìa Oddu u cuntinuâva pöi ancù ciü a setentriùn, fìn ae mü(r)aje sitadìne, passandu pe' quella che inta tupunumastica mudèrna a l'è a vìa intitulâ a l'Ernesto Rolandi Ricci<ref>{{Çitta web|url=http://uranialigustica.altervista.org/edifici/strade/albenga.htm|tìtolo=L'orientamento degli edifici in Liguria - Tracciati viari urbani - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-09-09}}</ref>. Sta stradda a pìa u numme dau Gian Maria Oddo, benefatû arbenganese du [[XVII secolo|Seisèntu]] e fundatû de l'impurtante culêgiu ch'u se truvâva intu palàssiu cu'u mèximu numme, intu cantu versu meridiùn da cruxe(r)a de Vìa Oddu cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-43-36 001.jpg|L'imbuccu daa Cuntrâ Növa e u basamentu da Tûre di Cassulìn Centro storico di Albenga via Gian Maria Oddo.jpg|Vista du caruggiu Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia)-Cruxêa cun Vìa Oddu 02.jpg|Vìa Rumma, a munte, cruxe(r)a cun Vìa Oddu Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 04.jpg|U fundu da vìa, versu a Sènta A Barbacana - U Caruggiu da Sènta (Arbenga Veggia).jpg|A Barbacana, versu Vìa Oddu </gallery> Partèndu d'in [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], u caruggiu u se diramma propiu de frunte aa [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], a l'artessa da Tûre e Cà di Cassulìn, restandu in scia mancina s'u se riva da quella ch'a l'è dìta "A cuntrâ növa". Imbucâ a vìa se scuntran sciübitu dui caruggi aa mancìna. U prìmmu, ch'u parte au de sutta d'in vortu ch'u fà parte de l'insemme du palàssiu ch'u se faccia in scia stradda, u l'è U Caruggiu du Furchê, mèntre u segundu, a in isulàu de distansa, u l'è ciamàu Vìa Palestru, pü(r)e se u l'è cunusciüu ascì cu'u numme de ''Caruggiu de verdü(r)e(r)e'', mèximu stranumme dètu ascì a Vìa Oddu, scicumme ch'a gh'e(r)a da ste parti ina grossa presènsa de büteghe da verdü(r)a. U se prusegue versu [[A Sènta]] incuntrandu aa mancìna u Caruggiu du Rusciàn e, aa drìta, u caruggiu ch'u l'inmette versu a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], cunusciüu fina cumme [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]]. Inte st'isulàu chi u se ghe tröva ascì u Palàssiu di Bassu-Seulln, derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887 e custruìu turna de doppu, ch'u resta pe(r)ò ciü in drentu. A cûre in diresiùn cuntrâia rispettu a Vìa Oddu a l'è Vìa Rumma, ch'a traversa a stradda e i quartèi tantu de Sant'Eulàlia quantu de San Scî. U Caruggiu u prusegue dunca fin a rivâ in sciu fiancu du Culêgiu, a stradda a finìsce pôcu doppu inta pòrte du Pertüxu, nu prìmma ch'i se ghe faccen a terminasiùn da Barbacana (a munte) e U Caruggiu de Sant'Eulàlia (a vàlle). A terminasiùn da vìa a l'è Vìa Trentu (Fö(r)a da Sènta), giüstu au fiancu da zìna de manca da scciümè(r)a. Intu cumplessu u l'ha ina lunghessa de 127 mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Oddu o U Caruggiu de verdüêe (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=4|center|Mappa de Vìa Oddu, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * U Caruggiu du Furchê, dedicàu a Giovanni Folchero, benefatû arbenganese, lungu 'na sciüsciantêna de mêtri, u pòrta versu Largu Do(r)ia, dund'a gh'é(r)a a Pòrte da Ma(r)ìna<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref>. * Vìa Palestru - U Caruggiu de Verdü(r)e(r)e, u pòrta u mèximu stranumme che Vìa Oddu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=76|capìtolo=U Strada"iu}}</ref>, vistu che ascì chi e l'é(r)an presenti de büteghe da verdü(r)a, inta tupunumastica ufisiâle a pìa u numme daa bataja de Palestru, cumbatüa dü(r)ante a Segunda guèra d'Indipendènsa. Lungu 97 mêtri, u finìsce inta [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 45-46}}</ref>. * [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], se diràmma in scia drìta, andandu versu a Sènta e u pàssa a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], a rìva inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a finìsce de dòppu, sgarbandu inta [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], cun 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p.31}}</ref>. * U Caruggiu du Rusciàn, aa mancina, u pìa u numme da Gio Giacomo Rossano, scritû du Seisèntu, lungu 'na sinquantêna de metri, u pòrta inte Vìa Rumma <ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma - U Caruggiu dau culêgiu]], u segundu decümàn pe' impurtansa, u l'è u caruggiu dund'u se ghe fàccia Palàssiu Oddu, sêde du sto(r)icu culêgiu. U vegne spartìu da Vìa Oddu tòstu a mitè, marcandu ascì u cunfìn fra i quartèi, u l'è lungu 230 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref>. * U Caruggiu de Sant'Eulàlia, vixìn a l'imbuccu versu a scciümè(r)a, u l'è in carugettu de 60 mêtri ch'u se culêga cun quellu da camera murtuaria (Vìa Lamberti), pìa u numme da santa aa che a l'é(r)a dedicâ 'na gêxa ch'a l'ha dètu u numme au quartê, ma che ancöi a nu gh'è ciü<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 58}}</ref>. * A Barbacana (''Vico del Centa'' in italiàn), lungu 130 mêtri, u cunette [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]] cun Vìa Oddu passàndu a còsta de mü(r)aje, pe' stu fètu chi u l'ha stu stranumme<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}</ref>. * Fö(r)a da Sènta<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=47|capìtolo=U Strada"iu}}</ref> (Vìa Trentu), passâ a Pòrte du Pertüxu, au de fö(r)a d'Arbenga Veggia, a l'è a stradda custruìa in scia zina d[[a Sènta]] che dae scö(r)e Paccini a finisce dau [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], inmetenduse inta Ciàssa di Giardinetti. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |2-4-6<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle a dà in sce Vìa D'Aste e a pòrta u sivicu n°27</ref> |'''Tûre e Cà di Cassulìn''' |Mensunâ fin dai tempi antighi cumme de prupietè di Cassulìn, a l'è a primma de tûre arbenganesi ch'i se incuntravan rivandu dau ''castrum'' da Pòrte da Ma(r)ìna. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa d'in fàccia a Santa Ma(r)ìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>. Fòscia da fà remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]], cumpa(r)ìsce inte 'n attu du [[1367]] cumme ''turris Spectorum'', vistu che ün di membri de sta famìa chi, Corado Sospetto, u l'axeva spusàu a fìa de Lanzarotto di Cassulìn. In testimunianse ciü resènti a l'è dìta tûre de Gio Francesco Cassulìn, scignû da [[Castelanìa de Rivernàu|Castelanìa d'Arnascu]]. Presente fina inte l'afrescu ch'u l'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, dund'a l'è presentâ cun 'na cianta de figu in simma, a cunserva ancù u basamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A se fàccia a punènte in sce Vìa Oddu, dund'a mustra ancù i garbi ch'i servivan pe'e travi che rezevan i su(r)èi de legnu, muntèi in caxu de pe(r)igu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Quartiere Santa Maria'', pp. 23-25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|senza_cornice|139x139px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle a dà in sce Vìa Rumma e a pòrta u sivicu n°58</ref> |'''Palàssiu Oddu''' |Palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vìtta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tempi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u museu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri reperti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssu Oddo, descröve Arbénga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddu, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|senza_cornice|185x185px]] |s.n.c. |'''Pòrte du Pertüxu''' |A Pòrte du Pertüxu, cunusciüa pü(r)e cumme a <nowiki>''Pòrte de Sant'Eulàlia'' e mensunâ inte l'</nowiki>Etè de Mezzu cumme a ''Porta pertuxii'', a l'è delungu stèta a pòrte sitadìna a-u fundu du cardu segunda(r)iu de Vìa Oddu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 150}}</ref> e, intu làttu da Sènta, a permeteva fasilmènte de zunze versu [[Vaìn]]<ref>{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref>. Cu'e sò dimesciùi, ciütostu strête, l'è puscibile ch'a fusse ina pòrte privâ, duvèrta fòscia da-i artigièi de indüstrie du cöi(r)u, e a l'è stèta a-u sèntru de pa(r)egge discusciùi cu'u Cunseju du Cumün. A l'è surmuntâ da ina strutü(r)a de difesa du Sinquesèntu, ch'a duxeva permette de cacià di mate(r)iâli in simma a-i desenemighi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 162}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/gian-maria-oddo-via/|tìtolo=Gian Maria Oddo, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] jf5d5eqwon1kqiw51skrsr43nnechhy Vìa Cavour (Arbenga) 0 31486 273670 273610 2026-08-29T18:59:41Z N.Longo 12052 ì 273670 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|miniatura|Vìa Cavour dau sò imbuccu versu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]]]] '''Vìa Cavour''' (cunusciüa cu'u mèximu numme italiàn) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in Arbenga Veggia, parte du quartê de San Scî. == Sto(r)ia == U traciàu de Vìa Cavour l'è bèn prubabile ch'u recarche quellu de in decümàn de mezzu de l'antigu nücleu de l'Arbenga rumana, mèntre du periudu medievâle a vegne marcâ a presènsa du ''forum carnium salsarum,'' in mercàu de carne sa(r)â<ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}</ref> ch'u se truvava inte 'na parte da vìa, de prubabile aa Cà di D'Aste, cumme registràu inti ''Registrum'' du [[1420]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|p. 123}}</ref> Du restu, faxendu rife(r)imèntu ae parte d'in gi(r)u, inta Ciàssa di Pésci, de cuntru aa se truvava l'antiga ''Platea canapi'', dund'a se smerciava a càneva.<ref name=":1" /> De doppu u Risurgimentu aa vìa u gh'è stètu dètu u numme d'ancöi, in unû du statista piemuntese Camillo Benso cunte de Cavour.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> == Descrisiùn == {{Clear}} <gallery mode="packed" heights="145" widths="145"> Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 22.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu versu munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 21.jpg|U spiàssu in frunte aa Cà di D'Aste Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 14.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, vèrsu a Ciàssa di Pésci Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, imbuccu a munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 10.jpg|U Caruggiu a l'artessa du Palàssiu di Bassu-Seullìn Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 08.jpg|L'imbuccu du caruggiu, d'in Vìa Oddu </gallery> Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu D'Aste-Rulandi-Ricci e u l'è inclüsu du tüttu intu quartê de San Scî. Traversàu u prìmmu isulàu, a l'artessa du Palàssiu di Gerardenghi u se scuntra in slàrgu ch'u vegghe faciaseghe u Fussàu Ve(r)àn, u Caruggiu di Baxadonne e quellu da Ca(r)ènda, primma de finì inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]]. Passâ sta chi u se inmette fiancandu u Palàssiu di Lengueja-Costa inta Ciàssa di Pésci, dund'u se vegghe ancù u casamèntu di Bassu-Seullìn, pe' terminâ inte Vìa Oddu. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Cavour (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Cavour, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga veggia, da dund'a l'ha u(r)igine u caruggiu, pôcu dòppu i Quattru Canti, andandu vèrsu a scciümè(r)a, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia. * U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u pìa u sò numme da 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiöe da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce inte Vìa Benardu Ricci.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> * U Caruggiu di Baxadonne, ün di caruggi ciü strêti d'Arbenga Veggia, dau percursu nu retilineu, u finìsce inte [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]] doppu 'na sinquantêna de mêtri e u dêve u sò numme a 'n'antìga famìa de [[Zena]], cunusciüa ascì cumme ''Bassadonne'', presente in Arbenga dai tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]]. Du rèstu u caruggiu u l'é(r)a divegnüu cunusciüu inta tradisiùn pupulâre cumme pòstu frequentàu dai inamuèi.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]].<ref name=":0" /> * Ciàssa San Michê, a ciü gròssa e ciü impurtànte ciàssa d'Arbenga tütta, dund'i cunfine(r)ean i quattru quartèi sitadìn e dund'i se fàccian tantu u Palàssiu du Cumün cumme a Catedrâle, intitulâ au santu. A vegne traversâ da Vìa Cavour inta sò parte ciü bassa, che finìa sta chi a se inmette inta Ciàssa di Pésci vegnindune daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.57-58}}</ref> * U Caruggiu di Cassulìn, aa drìta, a l'artessa da Ciàssa di Pésci, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Basso-Seulìn dau restu, strêtu, u pòrta vèrsu Vìa Rumma. * A [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], l'antìga ''Platea Canapi'', vistu che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] chi u se tegnìva u cumèrciu da càneva, risursa de prêxu pe' l'ecunumìa ingàuna de quelli tèmpi. Ciü de resènte a l'é(r)a u scìtu d'in mercàu fìssu, survatüttu de pésci e da chì u numme.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.36-37}}</ref> * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u segundu cardine d'Arbenga Veggia pe' grandessa, dund'u se tröva l'âtru càppu de Vìa Cavour. Lungu 127 mêtri in tüttu, u marca pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî e quellu de Sant'Eulàlia.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p.45}}</ref> === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Targa D'Aste 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ da tûre a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°51</ref> |'''Tûre D'Aste''' |A Tûre di D'Aste a l'è ina tûre ch'a se tröva in sciu cantu fra Vìa Cavour e [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'O(r)u]], da pa(r)eggi seculi sbasciâ au livéllu du tèitu du Palàssiu Rulandi-D'Aste, dund'a l'è stèta inglubâ. Da tûre se cunusce ancù bèn u basamèntu, de prìa negra de Pûi, ch'u ne dà ina datasiùn tra a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]] e l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexèntu]].<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 59-60}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |1-3<ref name=":0" group="n.">Intrâ prinsipâle</ref>-5 |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna vèrsu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu da Vìa. Passàu de màn ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp.41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Gerardenghi (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|202x202px]] |6-8-10<ref name=":0" group="n." /> |'''Palàssiu Gerardenghi''' |U Palàssiu Gerardenghi, de prupietè du cumün, u se tröva in tésta au caruggiu, làttu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Via de Medaje d'Ò(r)u]]. U sa(r)ea d'u(r)igine sinquesentesca, metèndu asemme diferènti edifissi ciü veggi, de che se vegghen ancù i blòcchi de prìa squadrâ au de sutta de l'intonacu da faciâ d'in Vìa Cavour. Svilüpàu in sce quattru cièi (dui de sti chi cièi nobili, cu'e vorte a padijùn), culeghèi l'ün a l'âtru cun de sca(r)inè parèi da ringhe(r)e de marme(r)u decu(r)àu. Au de drentu u cumplessu u l'è stètu rangiàu du Settesèntu, tantu che chi i se cunservan decu(r)asiùi ba(r)ocche e ancù de doppu. In diresiùn du cantu, l'intrâ, cuvèrta a butte, a l'è pavimentâ a lìsca de pésciu, cun laterissi du Seisèntu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113062.pdf|tìtolo=Palazzo Gerardenghi, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Cà D'Àste (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |9-11 |'''Cà di D'Aste''' |A Cà di D'Aste a l'è a parte du palàssiu cu'u mèximu numme faciâ sciu Vìa Cavour, a ciü veggia de stu cumplessu, nasciüu pe' vuluntè da famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] da l'agregasiùn de âtre custrusiùi ciü antìghe. A realisasiùn da Cà di D'Aste a cumènsa du [[XIV secolo|Trexèntu]] e, au dì d'ancöi. a se presènta a trèi cièi ciü u su(r)é, cu'u tèitu de abaìn menu che pe' ina terassa, fèta in scia simma da tûre inglubâ intu palàssiu. Au segundu cian, quellu nobile, se tröva in gran salùn duve(r)àu dau cunseju du Cumün d'Arbenga mèntre au tèrsu u gh'è in puntettu ch'u passa surva u Fusàu Ve(r)àn pe' ligâse au Palàssiu Rulandi-D'Aste.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210484.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |13 |'''Palàssiu növu du Cumün''' |U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadìna. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drèntu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugettu u(r)iginâle.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}</ref> |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |42<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Michê e a pòrta u sivicu n°12</ref> |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia ciàssa de San Michê. U presenta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu versu Via Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pia u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu versu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundensa de ün de sti chi se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]] |48-50 |'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, de ciànta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, fra sti chi 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]].<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04| léngoa=IT}}</ref> Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref name="Lengueja - Costa"/>, decurèi a bande intu vôrtu e framezèi da 'na sutìle culònna de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamentu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U restu du pruspettu u l'è cumpostu da blocchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu ciàn ch'u se semeja a 'na lòggia ascì.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref> |- |[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]] |15 |'''Tûre Cassulìn-Va(r)àlli''' |Tòstu intu càntu ch'u da in scia Ciàssa de San Michê, a se presenta cumme 'na custrusiùn de maùi a vìsta ch'a spunta fra i tèiti di palàssi da vixìn, elevâ de tòstu 4 mêtri, cu-a sìmma cunvertìa a teràssa, cu'u làttu nord ciü âtu du rèstu, a mettene a l'asustu l'acessu. U pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. Intu mèntre ch'i se faxevan i travai pe' rangiâ l'edifissiu dund'a se tröva, du [[1972]], a l'è stèta descuvèrta ascì a base in prìa negra de Pûi.<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 73-74}}</ref> Mancan senù âtre infurmasiùi sto(r)iche, de prubabile a se pu(r)ea individuà cumme a Tûre di De Iustenice, anessa a quella ch'a l'é(r)a a rexidènsa du Giüdise, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 63-65}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 03.jpg|senza_cornice|108x108px]] |52-54-56<ref name=":0" group="n." />-58-60-62 |'''Palàssiu Bassu-Seulìn''' |U Palàssiu Basso-Seulìn u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u caruggiu de verdü(r)e(r)e, fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette vèrsu a Ciàssa di Pésci, dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887, u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presenta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levànte, ch'a n'ha trèi. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] oq7h3l7f10ezs786zvkmwzfojijlpga Bande(r)a d'Arbenga 0 31971 273666 273568 2026-08-29T18:49:14Z N.Longo 12052 273666 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Flag of Albenga.svg|miniatura|A bande(r)a d'Arbenga]] A '''bande(r)a d'Arbenga''' a l'è a [[Bandêa|bande(r)a]] ch'a rapresènta a sitè [[Liguria|lìgü(r)e]] d'[[Arbenga]] dai tèmpi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], furmâ da 'na crûxe russa sciü campu gianu. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|A se(r)imonia du cangiu da bande(r)a in simma aa [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre di Malasemènsa]] du [[2024]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/01/albenga-celebra-la-sua-bandiera-issato-il-nuovo-vessillo-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Albenga celebra la sua bandiera: issato il nuovo vessillo sulla torre Malasemenza|outô=M. Caridi|outô2=N. Seppone|dæta=8 zenâ 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-05-02}}</ref>]] L'u(r)igine da bande(r)a d'Arbenga a nu l'è cunusciüa ma, a ògni moddu, a g'ha da êsse du bèllu antìga, tantu che, fòscia, a remunte(r)ea fina ai tèmpi da [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]], cu'i arbenganesi ch'i se l'ave(r)ean purtâ apröu inta [[Blòcco de Geruzalèmme (1099)|presa de Ge(r)usalemme]]<ref name=":1">{{Çitta|Simoncini, 1992|''Lo stemma civico di Albenga'', p. 32}}</ref>. Defèti, u l'è puscibile ch'a ne vegne drita dau ré [[Bardüìn I de Ge(r)usalemme]] che, ai 24 de setèmbre du [[1104]], u l'ha recunusciüu di diritti e di vantaggi in mate(r)ia de tasce ae sitè lìgü(r)i de [[Arbenga]], [[Nöi|Nûi]], [[Sann-a|Sauna]] e [[Zena]], ch'e l'axevan piàu parte aa spedisiùn cun de sò nâve<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/01/albenga-al-via-i-festeggiamenti-per-i-920-anni-della-bandiera-della-citta/|tìtolo=Albenga, al via i festeggiamenti per i 920 anni della bandiera della città|dæta=4 zenâ 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-05-02}}</ref>. A ògni moddu, da bande(r)a a gh'è de mensiùn fina dai [[Statüi d'Arbenga du 1288|statüi du 1288]], ch'i cuntegnen a prescrisiùn, pe'i magistrèi da sitè, de purtasela apröu tütte e votte ch'i fussen partìi inte di viaggi pe' mâ sciü de nâve arbenganesi, sutt'aa pena de vinti sôdi in mancansa soa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[77] De portanda bandera in lignis Albingane.'', p. 349}}</ref>. De ciü, inti statüi e se ponen truvà de regule precise in sce l'üsu da bande(r)a quand'a se truvava cu'e trüppe sitadìne inte de âtre armè, cuscì cumme in sce l'üsu d'âtre bande(r)e o gunfa(r)ùi inte l'esercitu d'Arbenga<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[89] De compellendis illis qui habent banderas stare ad vexillum communis.'', p. 357}}</ref>. In scia mèxima trüppa sitadina u l'é(r)a previstu ancù de regule in scia figü(r)a di gunfa(r)unèi e di sò ascistènti, che a l'imprinsippiu i purtavan tantu u gunfa(r)ùn du [[Cumün d'Arbenga|Cumün]] che quellu du populu, ch'u l'andexeva apröu au magistràu de l'[[abate du populu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[228] De confalonerio et eius consiliariis ac aliis circa exercitum ordinandis.'', pp. 198-199}}</ref>. De ciü, int'ina delibe(r)asiùn du cunseju du Cumün du 1° de mazzu du [[1364]], u l'è mustràu u scistema da cunsegna du gunfa(r)ùn e de bande(r)e ai rispetivi respunsabili inta trüppa sivica e, in sciu bordu du papê, u gh'è ascì in disegnu ch'u i rapresènta<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[4] De sacramento compagne.'', pp. 28-29}}</ref>. Aa bande(r)a d'Arbenga a se(r)eva ancù da ligà a tradisiùn da "''banderolla''" in'insegna ch'a ghe sumeja purtâ au primmu d'agustu a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pe(r)u in Va(r)atèlla]], inte l'ucaxùn da sò antìga fèsta. Sta tradisiùn a ne vegne(r)ea daa pratica du pudestè d'Arbenga de mandà ina brancâ de surdatti in sciu [[Munte de San Pêru|Munte Va(r)atèlla]] a tegnìghe l'urdine fintantu ch'u se gh'è imbastìu a fe(r)a. A ògni moddu, stu custümme u g'ha da essise cunservàu ancù de doppu, cun sta pratica ch'a sa(r)ea andèta avanti fina du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=140-141}}</ref>, pe' êsse pöi purtâ avanti daa tradisiùn du pòstu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Diego Marino|tìtolo=L'Abbazia di San Pietro|ànno=2019|editô=|çitæ=Tui(r)àn|léngoa=IT|p=168-169}}</ref>. A l'ürtimu, cu'in decretu du prescidènte da Repübbrica du 24 de frevâ du [[1979]], a crûxe russa sciü campu gianu a l'è stèta recunusciüa ascì in vìa ufisiâle cumme a bande(r)a da sitè<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.detail.html?943|tìtolo=Albenga|scîto=Archivio Centrale dello Stato, Fascicoli comunali|léngoa=IT|vìxita=2025-05-01}}</ref>. == Stemma sivicu == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Albenga-Stemma.svg|U stemma d'Arbenga Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 05.jpg|U stemma in simma au purtâ da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]] </gallery> A bande(r)a a cumpune ascì u stemma d'Arbenga, cumme sta lì d'u(r)igine scunusciüa e ch'u l'ha purtàu pe' de lungu i cu(r)ùi da sitè. Cumme a bande(r)a, intu passà di seculi u stemma arbenganese u l'è stètu missu in mustra, da scurpiu o tenzüu, in sce sêde de istitusiùi sitadine, cumme u [[Palassiu du Cumün (Arbenga)|Palàssiu du Cumün]] e a [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]], ciü che esse duve(r)àu in sciu frunte de [[Antighe ünitè de mesü(r)a du sircunda(r)iu d'Arbenga|mesü(r)e ufisiâli da sitè]] e cumme sigillu dau Cumün<ref name=":1" />, purtàu ascì au collu da sèrti magistrèi sivichi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Valsecchi|outô2=Bernardo Mattiauda (prefasiùn de)|tìtolo=Gli Statuti di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=1NvLmNizPhYC|ànno=1885|editô=Tip. T. Craviotto e figlio|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=30}}</ref>. Inte di tèmpi ciü resènti ascì u stemma u l'ha risevüu in ricunuscimèntu ufisiâle, garantìu pe' decrêtu du cappu du guvèrnu du 22 de zügnu du [[1933]]<ref name=":0" />, cu'u papê u(r)iginâle da cuncesiùn che, du [[1945]], u l'è stètu a pe(r)igu de pèrdise, scicumme che aa libe(r)asiùn du [[Palàssiu növu du Cumün (Arbenga)|Palàssiu du Cumün]] u l'è stètu truvàu intu mezzu aa rümènta, caciàu via dai fascisti avanti ch'i ne fussen scurìi<ref>{{Çitta|Simoncini, 1992|''Lo stemma civico di Albenga'', p. 31}}</ref>. Cumme da decrêtu, a cu(r)una in sciu stemma a l'è quella de cunte, sernüa a regordu de l'antìga dignitè d'Arbenga, [[Cumitàu d'Arbenga|capitâle de cumitàu]] inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":1" />. A crûxe d'Arbenga a se tröva ascì intu stemma di cumüi d'[[Èrli]] e d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghettu de Santu Spiritu]], sernüa pe'i ligammi fra sti lì e a sitè. Intu detaju, au Burghettu s'è sernüu sta crûxe a regordu da fundasiùn du paìse, du [[1294]], a upe(r)a du Cumün d'Arbenga, in acôrdiu ascì a de rapresentasiùi de l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=178}}</ref>. De cuntru in Èrli u l'ha avüu in u(r)igine ciü resènte, scicumme ch'u l'è stètu vusciüu inti [[Anni 1960|ànni '60]] daa zunta du cumün, guidâ dau Vasco Longano, scindicu d'alantù, perché u nu gh'é(r)a ancù de stemma.<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione|tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&redir_esc=y|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure|çitæ=Uvàda (Lisciandria)|léngoa=LIJ, IT|p=106|capìtolo=Erli: primo comune d'Europa}}</ref> U l'è stètu disegnàu dau Franco Bigatti, araldista de [[Sann-a|Savuna]], cu'in cunfruntu cu'e gènte du paìse, ch'u l'ha purtàu a l'adusiùn de stu stemma, recunusciüu cun 'na delibe(r)asiùn du [[1966]]<ref name=":2" /> e dapöi cu'in decrêtu du [[1968]]. <ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/erli/|tìtolo=Araldica Civica, Erli|léngoa=IT|vìxita=2025-05-07}}</ref> <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Erli-Stemma.svg|Stemma d'Èrli Borghetto Santo Spirito-Stemma.svg|Stemma du Burghettu </gallery> == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Simoncini, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Scìnboli da Ligùria]] 6bm0ysvb07ssequmdb08ioo0d5ptgfp 273667 273666 2026-08-29T18:50:44Z N.Longo 12052 273667 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Flag of Albenga.svg|miniatura|A bande(r)a d'Arbenga]] A '''bande(r)a d'Arbenga''' a l'è a [[Bandêa|bande(r)a]] ch'a rapresènta a sitè [[Liguria|lìgü(r)e]] d'[[Arbenga]] dai tèmpi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], furmâ da 'na crûxe russa sciü campu gianu. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|A se(r)imonia du cangiu da bande(r)a in simma aa [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre di Malasemènsa]] du [[2024]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/01/albenga-celebra-la-sua-bandiera-issato-il-nuovo-vessillo-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Albenga celebra la sua bandiera: issato il nuovo vessillo sulla torre Malasemenza|outô=M. Caridi|outô2=N. Seppone|dæta=8 zenâ 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-05-02}}</ref>]] L'u(r)igine da bande(r)a d'Arbenga a nu l'è cunusciüa ma, a ògni moddu, a g'ha da êsse du bèllu antìga, tantu che, fòscia, a remunte(r)ea fina ai tèmpi da [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]], cu'i arbenganesi ch'i se l'ave(r)ean purtâ apröu inta [[Blòcco de Geruzalèmme (1099)|presa de Ge(r)usalemme]]<ref name=":1">{{Çitta|Simoncini, 1992|''Lo stemma civico di Albenga'', p. 32}}</ref>. Defèti, u l'è puscibile ch'a ne vegne drita dau ré [[Bardüìn I de Ge(r)usalemme]] che, ai 24 de setèmbre du [[1104]], u l'ha recunusciüu di diritti e di vantaggi in mate(r)ia de tasce ae sitè lìgü(r)i de [[Arbenga]], [[Nöi|Nûi]], [[Sann-a|Sauna]] e [[Zena]], ch'e l'axevan piàu parte aa spedisiùn cun de sò nâve<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/01/albenga-al-via-i-festeggiamenti-per-i-920-anni-della-bandiera-della-citta/|tìtolo=Albenga, al via i festeggiamenti per i 920 anni della bandiera della città|dæta=4 zenâ 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-05-02}}</ref>. A ògni moddu, da bande(r)a a gh'è de mensiùn fina dai [[Statüi d'Arbenga du 1288|statüi du 1288]], ch'i cuntegnen a prescrisiùn, pe'i magistrèi da sitè, de purtasela apröu tütte e votte ch'i fussen partìi inte di viaggi pe' mâ sciü de nâve arbenganesi, sutt'aa pena de vinti sôdi in mancansa soa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[77] De portanda bandera in lignis Albingane.'', p. 349}}</ref>. De ciü, inti statüi e se ponen truvà de regule precise in sce l'üsu da bande(r)a quand'a se truvava cu'e trüppe sitadìne inte de âtre armè, cuscì cumme in sce l'üsu d'âtre bande(r)e o gunfa(r)ùi inte l'esercitu d'Arbenga<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[89] De compellendis illis qui habent banderas stare ad vexillum communis.'', p. 357}}</ref>. In scia mèxima trüppa sitadina u l'é(r)a previstu ancù de regule in scia figü(r)a di gunfa(r)unèi e di sò ascistènti, che a l'imprinsippiu i purtavan tantu u gunfa(r)ùn du [[Cumün d'Arbenga|Cumün]] che quellu du populu, ch'u l'andexeva apröu au magistràu de l'[[abate du populu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[228] De confalonerio et eius consiliariis ac aliis circa exercitum ordinandis.'', pp. 198-199}}</ref>. De ciü, int'ina delibe(r)asiùn du cunseju du Cumün du 1° de mazzu du [[1364]], u l'è mustràu u scistema da cunsegna du gunfa(r)ùn e de bande(r)e ai rispetivi respunsabili inta trüppa sivica e, in sciu bordu du papê, u gh'è ascì in disegnu ch'u i rapresènta<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[4] De sacramento compagne.'', pp. 28-29}}</ref>. Aa bande(r)a d'Arbenga a se(r)eva ancù da ligà a tradisiùn da "''banderolla''" in'insegna ch'a ghe sumeja purtâ au primmu d'agustu a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pe(r)u in Va(r)atèlla]], inte l'ucaxùn da sò antìga fèsta. Sta tradisiùn a ne vegne(r)ea daa pratica du pudestè d'Arbenga de mandà ina brancâ de surdatti in sciu [[Munte de San Pêru|Munte Va(r)atèlla]] a tegnìghe l'urdine fintantu ch'u se gh'è imbastìu a fe(r)a. A ògni moddu, stu custümme u g'ha da essise cunservàu ancù de doppu, cun sta pratica ch'a sa(r)ea andèta avanti fina du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=140-141}}</ref>, pe' êsse pöi purtâ avanti daa tradisiùn du pòstu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Diego Marino|tìtolo=L'Abbazia di San Pietro|ànno=2019|editô=|çitæ=Tui(r)àn|léngoa=IT|p=168-169}}</ref>. A l'ürtimu, cu'in decretu du prescidènte da Repübbrica du 24 de frevâ du [[1979]], a crûxe russa sciü campu gianu a l'è stèta recunusciüa ascì in vìa ufisiâle cumme a bande(r)a da sitè<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.detail.html?943|tìtolo=Albenga|scîto=Archivio Centrale dello Stato, Fascicoli comunali|léngoa=IT|vìxita=2025-05-01}}</ref>. == Stemma sivicu == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Albenga-Stemma.svg|U stemma d'Arbenga Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 05.jpg|U stemma in simma au purtâ da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]] </gallery> A bande(r)a a cumpune ascì u stemma d'Arbenga, cumme sta lì d'u(r)igine scunusciüa e ch'u l'ha purtàu pe' de lungu i cu(r)ùi da sitè. Cumme a bande(r)a, intu passà di seculi u stemma arbenganese u l'è stètu missu in mustra, da scurpìu o tenzüu, in sce sêde de istitusiùi da sitè, cumme u [[Palassiu du Cumün (Arbenga)|Palàssiu du Cumün]] e a [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]], ciü che êsse duve(r)àu in sciu frunte de [[Antighe ünitè de mesü(r)a du sircunda(r)iu d'Arbenga|mesü(r)e ufisiâli da sitè]] e cumme sigillu dau Cumün<ref name=":1" />, purtàu ascì au collu da sèrti magistrèi sivichi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Valsecchi|outô2=Bernardo Mattiauda (prefasiùn de)|tìtolo=Gli Statuti di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=1NvLmNizPhYC|ànno=1885|editô=Tip. T. Craviotto e figlio|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=30}}</ref>. Inte di tèmpi ciü resènti ascì u stemma u l'ha risevüu in ricunuscimèntu ufisiâle, garantìu pe' decrêtu du cappu du guvèrnu du 22 de zügnu du [[1933]]<ref name=":0" />, cu'u papê u(r)iginâle da cuncesiùn che, du [[1945]], u l'è stètu a pe(r)igu de pèrdise, scicumme che aa libe(r)asiùn du [[Palàssiu növu du Cumün (Arbenga)|Palàssiu du Cumün]] u l'è stètu truvàu intu mezzu aa rümènta, caciàu via dai fascisti avanti ch'i ne fussen scurìi<ref>{{Çitta|Simoncini, 1992|''Lo stemma civico di Albenga'', p. 31}}</ref>. Cumme da decrêtu, a cu(r)una in sciu stemma a l'è quella de cunte, sernüa a regordu de l'antìga dignitè d'Arbenga, [[Cumitàu d'Arbenga|capitâle de cumitàu]] inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":1" />. A crûxe d'Arbenga a se tröva ascì intu stemma di cumüi d'[[Èrli]] e d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghettu de Santu Spiritu]], sernüa pe'i ligammi fra sti lì e a sitè. Intu detaju, au Burghettu s'è sernüu sta crûxe a regordu da fundasiùn du paìse, du [[1294]], a upe(r)a du Cumün d'Arbenga, in acôrdiu ascì a de rapresentasiùi de l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=178}}</ref>. De cuntru in Èrli u l'ha avüu in u(r)igine ciü resènte, scicumme ch'u l'è stètu vusciüu inti [[Anni 1960|ànni '60]] daa zunta du cumün, guidâ dau Vasco Longano, scindicu d'alantù, perché u nu gh'é(r)a ancù de stemma.<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione|tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&redir_esc=y|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure|çitæ=Uvàda (Lisciandria)|léngoa=LIJ, IT|p=106|capìtolo=Erli: primo comune d'Europa}}</ref> U l'è stètu disegnàu dau Franco Bigatti, araldista de [[Sann-a|Savuna]], cu'in cunfruntu cu'e gènte du paìse, ch'u l'ha purtàu a l'adusiùn de stu stemma, recunusciüu cun 'na delibe(r)asiùn du [[1966]]<ref name=":2" /> e dapöi cu'in decrêtu du [[1968]]. <ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/erli/|tìtolo=Araldica Civica, Erli|léngoa=IT|vìxita=2025-05-07}}</ref> <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Erli-Stemma.svg|Stemma d'Èrli Borghetto Santo Spirito-Stemma.svg|Stemma du Burghettu </gallery> == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Simoncini, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Scìnboli da Ligùria]] g0in569yd5c4ivdpw6hdkrp5e6wbhjj 273668 273667 2026-08-29T18:52:05Z N.Longo 12052 273668 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Flag of Albenga.svg|miniatura|A bande(r)a d'Arbenga]] A '''bande(r)a d'Arbenga''' a l'è a [[Bandêa|bande(r)a]] ch'a rapresènta a sitè [[Liguria|lìgü(r)e]] d'[[Arbenga]] dai tèmpi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], furmâ da 'na crûxe russa sciü campu gianu. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|A se(r)imonia du cangiu da bande(r)a in simma aa [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre di Malasemènsa]] du [[2024]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/01/albenga-celebra-la-sua-bandiera-issato-il-nuovo-vessillo-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Albenga celebra la sua bandiera: issato il nuovo vessillo sulla torre Malasemenza|outô=M. Caridi|outô2=N. Seppone|dæta=8 zenâ 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-05-02}}</ref>]] L'u(r)igine da bande(r)a d'Arbenga a nu l'è cunusciüa ma, a ògni moddu, a g'ha da êsse du bèllu antìga, tantu che, fòscia, a remunte(r)ea fina ai tèmpi da [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]], cu'i arbenganesi ch'i se l'ave(r)ean purtâ apröu inta [[Blòcco de Geruzalèmme (1099)|presa de Ge(r)usalemme]]<ref name=":1">{{Çitta|Simoncini, 1992|''Lo stemma civico di Albenga'', p. 32}}</ref>. Defèti, u l'è puscibile ch'a ne vegne drita dau ré [[Bardüìn I de Ge(r)usalemme]] che, ai 24 de setèmbre du [[1104]], u l'ha recunusciüu di diritti e di vantaggi in mate(r)ia de tasce ae sitè lìgü(r)i de [[Arbenga]], [[Nöi|Nûi]], [[Sann-a|Sauna]] e [[Zena]], ch'e l'axevan piàu parte aa spedisiùn cun de sò nâve<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/01/albenga-al-via-i-festeggiamenti-per-i-920-anni-della-bandiera-della-citta/|tìtolo=Albenga, al via i festeggiamenti per i 920 anni della bandiera della città|dæta=4 zenâ 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-05-02}}</ref>. A ògni moddu, da bande(r)a a gh'è de mensiùn fina dai [[Statüi d'Arbenga du 1288|statüi du 1288]], ch'i cuntegnen a prescrisiùn, pe'i magistrèi da sitè, de purtasela apröu tütte e votte ch'i fussen partìi inte di viaggi pe' mâ sciü de nâve arbenganesi, sutt'aa pena de vinti sôdi in mancansa soa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[77] De portanda bandera in lignis Albingane.'', p. 349}}</ref>. De ciü, inti statüi e se ponen truvà de regule precise in sce l'üsu da bande(r)a quand'a se truvava cu'e trüppe sitadìne inte de âtre armè, cuscì cumme in sce l'üsu d'âtre bande(r)e o gunfa(r)ùi inte l'esercitu d'Arbenga<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[89] De compellendis illis qui habent banderas stare ad vexillum communis.'', p. 357}}</ref>. In scia mèxima trüppa sitadina u l'é(r)a previstu ancù de regule in scia figü(r)a di gunfa(r)unèi e di sò ascistènti, che a l'imprinsippiu i purtavan tantu u gunfa(r)ùn du [[Cumün d'Arbenga|Cumün]] che quellu du populu, ch'u l'andexeva apröu au magistràu de l'[[abate du populu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[228] De confalonerio et eius consiliariis ac aliis circa exercitum ordinandis.'', pp. 198-199}}</ref>. De ciü, int'ina delibe(r)asiùn du cunseju du Cumün du 1° de mazzu du [[1364]], u l'è mustràu u scistema da cunsegna du gunfa(r)ùn e de bande(r)e ai rispetivi respunsabili inta trüppa sivica e, in sciu bordu du papê, u gh'è ascì in disegnu ch'u i rapresènta<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[4] De sacramento compagne.'', pp. 28-29}}</ref>. Aa bande(r)a d'Arbenga a se(r)eva ancù da ligà a tradisiùn da "''banderolla''" in'insegna ch'a ghe sumeja purtâ au primmu d'agustu a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pe(r)u in Va(r)atèlla]], inte l'ucaxùn da sò antìga fèsta. Sta tradisiùn a ne vegne(r)ea daa pratica du pudestè d'Arbenga de mandà ina brancâ de surdatti in sciu [[Munte de San Pêru|Munte Va(r)atèlla]] a tegnìghe l'urdine fintantu ch'u se gh'è imbastìu a fe(r)a. A ògni moddu, stu custümme u g'ha da essise cunservàu ancù de doppu, cun sta pratica ch'a sa(r)ea andèta avanti fina du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=140-141}}</ref>, pe' êsse pöi purtâ avanti daa tradisiùn du pòstu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Diego Marino|tìtolo=L'Abbazia di San Pietro|ànno=2019|editô=|çitæ=Tui(r)àn|léngoa=IT|p=168-169}}</ref>. A l'ürtimu, cu'in decretu du prescidènte da Repübbrica du 24 de frevâ du [[1979]], a crûxe russa sciü campu gianu a l'è stèta recunusciüa ascì in vìa ufisiâle cumme a bande(r)a da sitè<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.detail.html?943|tìtolo=Albenga|scîto=Archivio Centrale dello Stato, Fascicoli comunali|léngoa=IT|vìxita=2025-05-01}}</ref>. == Stemma sivicu == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Albenga-Stemma.svg|U stemma d'Arbenga Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 05.jpg|U stemma in simma au purtâ da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]] </gallery> A bande(r)a a cumpune ascì u stemma d'Arbenga, cumme sta lì d'u(r)igine scunusciüa e ch'u l'ha purtàu pe' de lungu i cu(r)ùi da sitè. Cumme a bande(r)a, intu passà di seculi u stemma arbenganese u l'è stètu missu in mustra, da scurpìu o tenzüu, in sce sêde de istitusiùi da sitè, cumme u [[Palassiu du Cumün (Arbenga)|Palàssiu du Cumün]] e a [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]], ciü che êsse duve(r)àu in sciu frunte de [[Antighe ünitè de mesü(r)a du sircunda(r)iu d'Arbenga|mesü(r)e ufisiâli da sitè]] e cumme sigillu dau Cumün<ref name=":1" />, purtàu ascì au collu da sèrti magistrèi sivichi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Valsecchi|outô2=Bernardo Mattiauda (prefasiùn de)|tìtolo=Gli Statuti di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=1NvLmNizPhYC|ànno=1885|editô=Tip. T. Craviotto e figlio|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=30}}</ref>. Inte di tèmpi ciü resènti ascì u stemma u l'ha risevüu de ricunuscimèntu ufisiâle, garantìu pe' decrêtu du cappu du guvèrnu du 22 de zügnu du [[1933]]<ref name=":0" />, cu'u papê u(r)iginâle da cuncesiùn che, du [[1945]], u l'è stètu a pe(r)igu de pèrdise, scicumme che aa libe(r)asiùn du [[Palàssiu növu du Cumün (Arbenga)|Palàssiu du Cumün]] u l'è stètu truvàu intu mezzu aa rümènta, caciàu via dai fascisti avanti ch'i ne fussen scurìi<ref>{{Çitta|Simoncini, 1992|''Lo stemma civico di Albenga'', p. 31}}</ref>. Cumme da decrêtu, a cu(r)una in sciu stemma a l'è quella de cunte, sernüa pe' regurdà l'antìga dignitè d'Arbenga, [[Cumitàu d'Arbenga|capitâle de cumitàu]] inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":1" />. A crûxe d'Arbenga a se tröva ascì intu stemma di cumüi d'[[Èrli]] e d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghettu de Santu Spiritu]], sernüa pe'i ligammi fra sti lì e a sitè. Intu detaju, au Burghettu s'è sernüu sta crûxe a regordu da fundasiùn du paìse, du [[1294]], a upe(r)a du Cumün d'Arbenga, in acôrdiu ascì a de rapresentasiùi de l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=178}}</ref>. De cuntru in Èrli u l'ha avüu in u(r)igine ciü resènte, scicumme ch'u l'è stètu vusciüu inti [[Anni 1960|ànni '60]] daa zunta du cumün, guidâ dau Vasco Longano, scindicu d'alantù, perché u nu gh'é(r)a ancù de stemma.<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione|tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&redir_esc=y|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure|çitæ=Uvàda (Lisciandria)|léngoa=LIJ, IT|p=106|capìtolo=Erli: primo comune d'Europa}}</ref> U l'è stètu disegnàu dau Franco Bigatti, araldista de [[Sann-a|Savuna]], cu'in cunfruntu cu'e gènte du paìse, ch'u l'ha purtàu a l'adusiùn de stu stemma, recunusciüu cun 'na delibe(r)asiùn du [[1966]]<ref name=":2" /> e dapöi cu'in decrêtu du [[1968]]. <ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/erli/|tìtolo=Araldica Civica, Erli|léngoa=IT|vìxita=2025-05-07}}</ref> <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Erli-Stemma.svg|Stemma d'Èrli Borghetto Santo Spirito-Stemma.svg|Stemma du Burghettu </gallery> == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Simoncini, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Scìnboli da Ligùria]] q5yk1x0b5se54wnoia1vho7ms7j2g2d 273669 273668 2026-08-29T18:55:22Z N.Longo 12052 273669 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Flag of Albenga.svg|miniatura|A bande(r)a d'Arbenga]] A '''bande(r)a d'Arbenga''' a l'è a [[Bandêa|bande(r)a]] ch'a rapresènta a sitè [[Liguria|lìgü(r)e]] d'[[Arbenga]] dai tèmpi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], furmâ da 'na crûxe russa sciü campu gianu. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|A se(r)imonia du cangiu da bande(r)a in simma aa [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre di Malasemènsa]] du [[2024]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/01/albenga-celebra-la-sua-bandiera-issato-il-nuovo-vessillo-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Albenga celebra la sua bandiera: issato il nuovo vessillo sulla torre Malasemenza|outô=M. Caridi|outô2=N. Seppone|dæta=8 zenâ 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-05-02}}</ref>]] L'u(r)igine da bande(r)a d'Arbenga a nu l'è cunusciüa ma, a ògni moddu, a g'ha da êsse du bèllu antìga, tantu che, fòscia, a remunte(r)ea fina ai tèmpi da [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]], cu'i arbenganesi ch'i se l'ave(r)ean purtâ apröu inta [[Blòcco de Geruzalèmme (1099)|presa de Ge(r)usalemme]]<ref name=":1">{{Çitta|Simoncini, 1992|''Lo stemma civico di Albenga'', p. 32}}</ref>. Defèti, u l'è puscibile ch'a ne vegne drita dau ré [[Bardüìn I de Ge(r)usalemme]] che, ai 24 de setèmbre du [[1104]], u l'ha recunusciüu di diritti e di vantaggi in mate(r)ia de tasce ae sitè lìgü(r)i de [[Arbenga]], [[Nöi|Nûi]], [[Sann-a|Sauna]] e [[Zena]], ch'e l'axevan piàu parte aa spedisiùn cun de sò nâve<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/01/albenga-al-via-i-festeggiamenti-per-i-920-anni-della-bandiera-della-citta/|tìtolo=Albenga, al via i festeggiamenti per i 920 anni della bandiera della città|dæta=4 zenâ 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-05-02}}</ref>. A ògni moddu, da bande(r)a a gh'è de mensiùn fina dai [[Statüi d'Arbenga du 1288|statüi du 1288]], ch'i cuntegnen a prescrisiùn, pe'i magistrèi da sitè, de purtasela apröu tütte e votte ch'i fussen partìi inte di viaggi pe' mâ sciü de nâve arbenganesi, sutt'aa pena de vinti sôdi in mancansa soa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[77] De portanda bandera in lignis Albingane.'', p. 349}}</ref>. De ciü, inti statüi e se ponen truvà de regule precise in sce l'üsu da bande(r)a quand'a se truvava cu'e trüppe sitadìne inte de âtre armè, cuscì cumme in sce l'üsu d'âtre bande(r)e o gunfa(r)ùi inte l'esercitu d'Arbenga<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[89] De compellendis illis qui habent banderas stare ad vexillum communis.'', p. 357}}</ref>. In scia mèxima trüppa sitadina u l'é(r)a previstu ancù de regule in scia figü(r)a di gunfa(r)unèi e di sò ascistènti, che a l'imprinsippiu i purtavan tantu u gunfa(r)ùn du [[Cumün d'Arbenga|Cumün]] che quellu du populu, ch'u l'andexeva apröu au magistràu de l'[[abate du populu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[228] De confalonerio et eius consiliariis ac aliis circa exercitum ordinandis.'', pp. 198-199}}</ref>. De ciü, int'ina delibe(r)asiùn du cunseju du Cumün du 1° de mazzu du [[1364]], u l'è mustràu u scistema da cunsegna du gunfa(r)ùn e de bande(r)e ai rispetivi respunsabili inta trüppa sivica e, in sciu bordu du papê, u gh'è ascì in disegnu ch'u i rapresènta<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|''[4] De sacramento compagne.'', pp. 28-29}}</ref>. Aa bande(r)a d'Arbenga a se(r)eva ancù da ligà a tradisiùn da "''banderolla''" in'insegna ch'a ghe sumeja purtâ au primmu d'agustu a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pe(r)u in Va(r)atèlla]], inte l'ucaxùn da sò antìga fèsta. Sta tradisiùn a ne vegne(r)ea daa pratica du pudestè d'Arbenga de mandà ina brancâ de surdatti in sciu [[Munte de San Pêru|Munte Va(r)atèlla]] a tegnìghe l'urdine fintantu ch'u se gh'è imbastìu a fe(r)a. A ògni moddu, stu custümme u g'ha da essise cunservàu ancù de doppu, cun sta pratica ch'a sa(r)ea andèta avanti fina du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=140-141}}</ref>, pe' êsse pöi purtâ avanti daa tradisiùn du pòstu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Diego Marino|tìtolo=L'Abbazia di San Pietro|ànno=2019|editô=|çitæ=Tui(r)àn|léngoa=IT|p=168-169}}</ref>. A l'ürtimu, cu'in decretu du prescidènte da Repübbrica du 24 de frevâ du [[1979]], a crûxe russa sciü campu gianu a l'è stèta recunusciüa ascì in vìa ufisiâle cumme a bande(r)a da sitè<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.detail.html?943|tìtolo=Albenga|scîto=Archivio Centrale dello Stato, Fascicoli comunali|léngoa=IT|vìxita=2025-05-01}}</ref>. == Stemma sivicu == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Albenga-Stemma.svg|U stemma d'Arbenga Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 05.jpg|U stemma in simma au purtâ da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]] </gallery> A bande(r)a a cumpune ascì u stemma d'Arbenga, cumme sta lì d'u(r)igine scunusciüa e ch'u l'ha purtàu pe' de lungu i cu(r)ùi da sitè. Cumme a bande(r)a, intu passà di seculi u stemma arbenganese u l'è stètu missu in mustra, da scurpìu o tenzüu, in sce sêde de istitusiùi da sitè, cumme u [[Palassiu du Cumün (Arbenga)|Palàssiu du Cumün]] e a [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]], ciü che êsse duve(r)àu in sciu frunte de [[Antighe ünitè de mesü(r)a du sircunda(r)iu d'Arbenga|mesü(r)e ufisiâli da sitè]] e cumme sigillu dau Cumün<ref name=":1" />, purtàu ascì au collu da sèrti magistrèi sivichi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Valsecchi|outô2=Bernardo Mattiauda (prefasiùn de)|tìtolo=Gli Statuti di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=1NvLmNizPhYC|ànno=1885|editô=Tip. T. Craviotto e figlio|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=30}}</ref>. Inte di tèmpi ciü resènti ascì u stemma u l'ha risevüu de ricunuscimèntu ufisiâle, garantìu pe' decrêtu du cappu du guvèrnu du 22 de zügnu du [[1933]]<ref name=":0" />, cu'u papê u(r)iginâle da cuncesiùn che, du [[1945]], u l'è stètu a pe(r)igu de pèrdise, scicumme che aa libe(r)asiùn du [[Palàssiu növu du Cumün (Arbenga)|Palàssiu du Cumün]] u l'è stètu truvàu intu mezzu aa rümènta, caciàu via dai fascisti avanti ch'i ne fussen scurìi<ref>{{Çitta|Simoncini, 1992|''Lo stemma civico di Albenga'', p. 31}}</ref>. Cumme da decrêtu, a cu(r)una in sciu stemma a l'è quella de cunte, sernüa pe' regurdà l'antìga dignitè d'Arbenga, [[Cumitàu d'Arbenga|capitâle de cumitàu]] inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":1" />. A crûxe d'Arbenga a se tröva fina intu stemma di cumüi d'[[Èrli]] e d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghettu de Santu Spiritu]], sernüa pe'i ligammi fra sti lì e a sitè. Intu detaju, au Burghettu s'è sernüu sta crûxe a regordu da fundasiùn du paìse, du [[1294]], pe' vuluntè du Cumün d'Arbenga, in acôrdiu ascì a de rapresentasiùi de l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=178}}</ref>. De cuntru in Èrli u l'ha avüu in u(r)igine ciü resènte, scicumme ch'u l'è stètu vusciüu inti [[Anni 1960|ànni '60]] daa zunta du cumün, guidâ dau Vasco Longano, u scindicu d'alantu(r)a, perché u nu gh'é(r)a ancù de stemma.<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione|tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda.|url=https://books.google.it/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ&redir_esc=y|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure|çitæ=Uvàda (Lisciandria)|léngoa=LIJ, IT|p=106|capìtolo=Erli: primo comune d'Europa}}</ref> U l'è stètu disegnàu dau Franco Bigatti, in araldista de [[Sann-a|Sauna]], cu'in cunfruntu cu'e gènte du paìse ch'u l'ha purtàu a l'adusiùn de stu stemma, recunusciüu cu'ina delibe(r)asiùn du [[1966]]<ref name=":2" /> e dapöi cu'in decrêtu du [[1968]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/erli/|tìtolo=Araldica Civica, Erli|léngoa=IT|vìxita=2025-05-07}}</ref>. <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Erli-Stemma.svg|Stemma d'Èrli Borghetto Santo Spirito-Stemma.svg|Stemma du Burghettu </gallery> == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Simoncini, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Scìnboli da Ligùria]] agiadshj3nwbrnhewc0t0siiqlembs3 Lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi 0 33102 273664 273565 2026-08-29T18:26:01Z N.Longo 12052 /* Dipartimèntu de Arpe Ma(r)ìtime */ + 273664 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lista == === Ligü(r)ia === ==== Pruvinsa de Impe(r)ia ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Còlla Me(r)ellu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], Còlla Me(r)ellu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1284:provincia-di-imperia.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Imperia|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263645|tìtolo=COLLA MERELLO-ENAMURAI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Sapergu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[U Burghetu (San Nicolò)|U Burghettu]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01347310134735.pdf|tìtolo=Terreno con muri e avanzi dell'antico Castellaro Ligure di Sapergo|dæta=15 nuvèmbre 1971|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309336|tìtolo=TORRE SAPERGO (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Grange |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263632|tìtolo=Tomba di Monte Grange (tomba isolata ad incinerazione, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Munte Rocche |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]]-[[U Castelà (cumüna)|U Castelà]], Munte Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070512.pdf|tìtolo=Insediamento di II^ età del Ferro/ età romana|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Osaggiu |[[Avrigâ]], Munte Osaggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263584|tìtolo=Monte Osaggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Seppu |[[Baiardu]], Munte Seppu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263760|tìtolo=Monte Ceppo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Ciaixe |[[Campurussu]], Ciaixe |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263641|tìtolo=CIAIXE - Madonna della Neve (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Baracùn |[[Campurussu]], Munte Baracùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263638|tìtolo=Monte Baraccone (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castiùn |[[Campurussu]], U Castiùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263644|tìtolo=Sito d'altura di Poggio Castiglione (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma de Funtâne |[[Campurussu]], Simma de Funtâne |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263761|tìtolo=Cima delle Fontane (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma d'Aurìn |[[Campurussu]]-[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Aurìn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309683|tìtolo=CIMA D'AURIN (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla Sgarbà |[[Campurussu]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla Sgarbâ |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309355|tìtolo=COLLASGARBA (sito pluristratificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Arpixélla |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]], Arpixélla |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263634|tìtolo=TORRE ALPICELLA (insediamento tracce di insediamento)I|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma Tramuntìna |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263636|tìtolo=CIMA TRAMONTINA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Rocca de Dregu |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]], Dregu |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263633|tìtolo=Rocca di Drego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.andagna.it/territorio-andagna/drego-e-passo-della-mezzaluna/|tìtolo=Drego e Passo della Mezzaluna|outô=Pro Loco Andagna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Passu de Mezzalüna |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]]-[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263768|tìtolo=Passo della Mezzaluna (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Veonigi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Mo(r)u |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263597|tìtolo=Loc. Veonigi (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castellà |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Castelassu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263598|tìtolo=loc. Castellazzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Morgi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Vesiàn |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263767|tìtolo=Monte Morgi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Âtumo(r)u |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte Âtumo(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263766|tìtolo=Monte Altomoro (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte U(r)ivastru |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte U(r)ivastru |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263649|tìtolo=Monte Olivastro (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Acqua(r)ùn |[[Lüxinascu]]-[[Puntedasce]]-[[Vaxìa]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263599|tìtolo=CASTELLO MEDIEVALE DI MONTE ACQUARONE con preesistenze (struttura di fortificazione castello militare)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |U Castelà |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Còlla di Tèrmi |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263631|tìtolo=Colle Termini di Perinaldo (Poggio Castellaro) (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Caggiu |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Munte Caggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070519.pdf|tìtolo=Sito di interesse pre-protostorico di Tana della Ratapena - Monte Caggio|dæta=27 marsu 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700266270|tìtolo=Monte Caggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Âtu |[[Pigna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /> |- |U Castelà |[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263771|tìtolo=Poggio Castellaro (sito non identificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Cruxe de Paddre Poggi |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], A Crûxe |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III]]/[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213338|tìtolo=CROCE DI PADRE POGGI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Müggiu de Scaje |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], Müggiu de Scaje |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309656|tìtolo=MONTE MUCCHIO DELLE SCAGLIE/COLDIRODI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Bignùn |[[Sanremu|Sanremmu]], San Ròmulu, Munte Bignùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070093.pdf|tìtolo=Tratto di suolo che costituisce la vetta di Monte Bignone|dæta=9 arvì 1952|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213377|tìtolo=MONTE BIGNONE (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Curma |[[Sanremu]]-[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Curma |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213386|tìtolo=MONTE COLMA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castéllu |[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Merlu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263592|tìtolo=loc. Il Castello di Monte Merlo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |I Casteletti |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], I Casteletti |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263743|tìtolo=CASTELLETTI (insediamento insediamento rupestre)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |L'Entrà |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], L'Entrà |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263755|tìtolo=ENTRA' (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Punta Pistorin |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], Punta Pistorin |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263643|tìtolo=Punta Pistorin (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castela(r)ettu |[[U Sèrvu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263593|tìtolo=Castellareto di Cervo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Munte Belenda |[[Ventemiglia|Vintimìa]], [[A Murtura (Ventemiglia)|A Murtu(r)a]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263639|tìtolo=Monte Bellenda (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla de Beura |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla de Beve(r)a |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263640|tìtolo=Colla di Bevera (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Cian du Pussu |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Munte Pussu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263642|tìtolo=Monte Pozzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Savuna ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Castelâ du Trabichettu'' |[[A Prìa]], a munte d[[Còlla du Trabichettu|u Trabichettu]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312270131230.pdf|tìtolo=Castelliere dell'età del ferro - Relazione|dæta=15 setèmbre 1994|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |U Castelà |[[Arasce|A(r)àsce]], U Castelà |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1286:provincia-di-savona.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Savona|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |U Munte |[[Arbenga]], [[U Munte (Arbenga)|U Munte]] |Etè nu cunusciüa, fòscia l'''oppidum'' de ''[[Albium Ingaunum]]'' |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[L'Atè|Artâ]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Bardenèi]]-[[Carizan|Ca(r)isàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |[[Berzezzi#U castelä|''U Castelä'']] |[[Berzezzi]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00869390086943.pdf|tìtolo=Castellaro - Notifica di importante interesse archeologico|dæta=19 marsu 1986|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]], ''I Castelê'' |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Bric Castei(r)ö |[[Còiri|Cai(r)u]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] de mezzu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070520.pdf|tìtolo=Contesto archeologico età del Bronzo / Ferro e tardo romano - Relazione|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Marmö |[[Casanöva]], [[Marmö]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Munte d'Aggiu |[[Castrevegliu|Castreveggiu]], Munte d'Aggiu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Briccu du Castelà |[[Cengë|Cengiu]], Berbu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cengio.sv.it/vivere_il_comune/territorio/territorio_1.html|tìtolo=La storia|outô=Cumüna de Cengiu|léngoa=IT|vìxita=2026-08-14}}</ref> |- |''U Castelä'' |[[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âtu d'Arbissö(r)a]] |U manca de pröve segü(r)e |<ref name=":1" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il "Castellaro" di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvèmbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Bric Reseghe |[[Finô|Finâ]], ''I Munti'' |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] resènte (XIII-XII seculu primma de Cristu) |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/insediamento-di-bric-reseghe/|tìtolo=Insediamento di Bric Reseghe|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312520131255.pdf|tìtolo=Castelliere - Relazione|dæta=26 zügnu 1992|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Vilaggiu de Àgnime'' |[[Finô|Finâ]], [[Pèrti]], ''A Rocca'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Löa]], ''I Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Castele(r)a |[[Mieuja|Miöja]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Castelèi |[[A Steja|Stélla]], [[San Benardu (A Steira)|San Benardu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|''Castelà de Barlörie'']] |[[Tuiran|Tui(r)àn]], ''E Barlörie'' |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''U Castelâ'' |[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], ''U Castelâ'' |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[A Peagna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Väze|Va(r)azze]], [[Arpixella (Vâże)|Arpixella]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Vendùn]], U Castelà |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |} ==== Pruvinsa de Spezza ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Castelàiu |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1285:provincia-della-spezia.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia della Spezia|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Veppu |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]], A Sèra |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373747|tìtolo=Castellaro di Veppo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Bòrseda |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]]-[[Calice]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Castelà |[[Bevein|Beve(r)ìn]]-[[Pignon|Pignùn]], U Castelà |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373746|tìtolo=Castellaro di Pignone (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Bonasseua|Bunassö(r)a]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Carmu |[[Deiva]], Mezzema |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373743|tìtolo=Monte Carmo (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Vigu |[[Framûa|Framü(r)a]], Vìgu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373744|tìtolo=Castellaro di Vigo di Framura (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte de Furche |[[Levanto|Levantu]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373745|tìtolo=Insediamento protostorico di Monte delle Forche (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Cembràn |[[Maissann-a|Maisâna]], [[Çembràn|Cembràn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Castéllu de Carpena |[[Ricò|Riccò]], Carpêna |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373765|tìtolo=Castello di Carpena (insediamento castello)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Còlla di Castelèi |[[San Steva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Lòbbia |[[A Spèza|Spezza]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Castelà de Pegasàn |[[A Spèza|Spezza]], [[Pegasàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Cota |[[O Cäro|U Câru]], Munte de Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373742|tìtolo=Castellaro di Cota (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelfermu |[[O Cäro|U Câru]], Munte Castelfermu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373741|tìtolo=Castellaro di Castelfermo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Vàise|Va(r)ese]], Ca(r)ansa |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Munte Dragnùn |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Dragnùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373750|tìtolo=Insediamento preromano di Monte Dragnone (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Castelà |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu au brunzu tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373749|tìtolo=Castellaro di Zignago (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Novà |[[Zignægo|Zignagu]], [[Novà]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Vessö(r)a |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373748|tìtolo=Castellaro di Vezzola (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Zena ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |I Casteletti |[[A Ceive de Söi|A Cêve de So(r)i]]-[[Boggiasco|Bugiascu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373881|tìtolo=Monte Castelletti (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref name=":0" /> |- |Punta Guetta |[[Rensén|Arensàn]], Punte Guetta |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1283:provincia-di-genova.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Genova|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de San Sipriàn |[[A Særa|A Sèra]], [[Sàn Çepriàn|San Sipriàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte San Pe(r)u |[[Avëgno|Avegnu]], Munte San Pe(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373879|tìtolo=Monte San Pietro (area di materiale mobile area di frammenti fittili)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Üsciu |[[Avëgno|Avegnu]]-[[Rapallo|Rapallu]]-[[Trebeugna|Trebögna]], Munte Burgu |De fissu dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070340.pdf|tìtolo=Castellaro di Uscio|dæta=12 marsu 1993|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeominosapiens.it/castellaro-uscio/|tìtolo=Il Castellaro di Uscio|outô=Marco Del Soldato|dæta=29 arvì 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Trâxu |[[Bargaggi]], [[Trâxo|Trâxu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309102|tìtolo=TRASO (insediamento insediamento rustico)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref> |- |[[Brìcco Càrlo#O castelâ|Briccu Carlu]] |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Brìcco Càrlo|Briccu Carlu]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373906|tìtolo=Monte Carlo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Isuverde |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Izovèrde|Isuverde]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373903|tìtolo=Castellaro di Isoverde (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Langascu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Langàsco|Langascu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Làrvegu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], Munte Làrvegu |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373909|tìtolo=Monte Larvego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |U Castelà |[[Camuggi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373892|tìtolo=Castellaro di Camogli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |U Castelettu |[[Cicagna]], U Castelettu |Fòscia numma che de l'etè de mezzu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373962|tìtolo=Monte Castelletto (struttura di fortificazione accampamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref> |- |Rocche Negre |[[Deiva]]-[[O Castiggion|U Castiùn]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373938|tìtolo=Rocche Negre (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Ce(r)ese |[[Lumarso|Lümarsu]], Ce(r)ese |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373993|tìtolo=Castellaro di Cerese (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Craviascu |[[Lumarso|Lümarsu]], [[Craviàsco|Craviascu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Füme(r)i |[[Mignanego|Mignanegu]], [[Fumæri|Füme(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Telegrafu |[[Mignanego|Mignanegu]], Munte Telegrafu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Ruccatajâ |[[Neion|Nei(r)ùn]], [[Rocatagiâ|Ruccatajâ]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374025|tìtolo=Castellaro di Roccatagliata (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Madònna Negra |[[Rapallo|Rapallu]], Madònna Negra |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Rösa |[[Rapallo|Rapallu]], Munte Rösa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374037|tìtolo=Monte Rosa (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de San Bertumè |[[Rapallo|Rapallu]], [[San Bertumè (Rapallu)|San Bertumè]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Bastìa de Reccu |[[Recco|Reccu]], Bastìa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374045|tìtolo=Bastia di Recco (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Castelettu |[[Recco|Reccu]], Munte Castelettu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Mu(r)ìn de Due Rìghe |[[San Comban|San Cu(r)umbàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[San Comban|San Cu(r)umbàn]], [[Càrvai|Càrva(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Savignon|Savignùn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà d'Isu(r)èlle |[[Savignon|Savignùn]], [[Izoélle|Isu(r)elle]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Sestri Levante]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Söi|So(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Caneva |[[Söi|So(r)i]], [[Càn-nia (Söi)|Càneva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Lassu |[[Toriggia|Turiggia]], [[Làsso (Torìggia)|Lassu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Rundunai(r)a |[[Favâ|U Favâ]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Penùn |[[Zena]], [[A Vêxima|A Vexima]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Zena]], [[Bâvai|Bàva(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Fòrte Puìn |[[Zena]], [[Begòu|Begàu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Cianderlìn |[[Zena]], [[Cianderlìn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Cremén |[[Zena]], [[Cremén]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Munte Fasce |[[Zena]], [[Mónte Fàsce|Munte Fasce]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Mu(r)asâna |[[Zena]], [[Moâssànn-a|Mu(r)asâna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Còsta d'U(r)eggia |[[Zena]], [[Quarto (quartê de Zena)|Quartu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Santu Zebbiu |[[Zena]], [[Sànto Zéuggio (Zêna)|Santu Zebbiu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Tûre Cangiâxu |[[Zena]], [[Sestri Ponente|Sestri Punènte]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Zuaggi |[[Zoaggi|Zuaggi]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374163|tìtolo=Castellaro di Zoagli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Castéllu |[[Zoaggi|Zuaggi]], Munte Castéllu |Fòscia numma che de l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] |<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.zoagli.ge.it/index.php/it/page/breve-storia-di-zoagli|tìtolo=Breve storia di Zoagli|outô=Cumün de Zuaggi|léngoa=IT|vìxita=2026-08-11}}</ref> |} === Pruvènsa === ==== Dipartimèntu de Arpe Ma(r)ìtime ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Castellaras de la Cote/Aspremont Moyen |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Claude Salicis|tìtolo=Index général des publications 1926-2024|url=https://www.ipaam.fr/Assets/index.pdf|ànno=2025|editô=Mémoires de l'Institut de Préhistoire et d'Archéologie Alpes Méditerranée, Revue Archéologique du Sud-Est de la France et du Bassin méditerranéen|léngoa=FR}}</ref><ref name=":8">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 2}}</ref> |- |Mont Barri |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":8" /> |- |Mont Chauve |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|pp. 2-3}}</ref> |- |Enceinte de la Crête de Graus-Cote (1) |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Da primma de l'[[Etæ do færo|etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":9">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 3}}</ref> |- |Enceinte de la Crête de Graus-Cote (2) |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":9" /> |- |Oppidum du Mont des Mules |[[Beausoleil]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080665|tìtolo=Camp ligure sis au Mont des Mules|léngoa=FR|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://lesvoyagesdelauriane.fr/2025/11/08/idee-de-balade-loppidum-du-mont-des-mules-a-beausoleil/|tìtolo=Idée de balade: l'oppidum du mont des Mules à Beausoleil|dæta=8 nuvèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Post de guet de la Croix de Cuor |[[Castagniers]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":9" /> |- |Mont Cima |[[Castagniers]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 4}}</ref> |- |Rocca Sparvièra |[[Duranus]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":10">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 8}}</ref> |- |Enceinte de la Bastide |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.escragnolles.fr/wp-content/uploads/2019/01/7C2_Escragnolles_Arch%C3%A9ologie.pdf|tìtolo=Plan Local d'Urbanisme - 7C2. Archéologie|outô=Cumüna de Escragnolles|léngoa=FR|vìxita=2026-08-17}}</ref> |- |Enceinte de la Colette |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de la Collet des Pins |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de la Cote |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Castellaras de Cogolin |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":5" /><ref name=":7">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=76:trois-enceintes-celto-ligures-a-escragnolles-06460&catid=8&Itemid=114|tìtolo=Trois enceintes celto-ligures à Escragnolles (06460)|outô=Brieuc Fertard|dæta=29 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2026-08-17}}</ref> |- |Castellaras de Conrouan |[[Escragnolles]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref name=":5" /><ref name=":7" /> |- |Enceinte des Galants |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de Grangasse |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de Josepin |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte des Listes |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Camp de Moujoun |[[Escragnolles]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte des Rouguières |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Poste avancé des Rouguières |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Castellas de Saint-Martin |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":5" /><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20070600806|tìtolo=Oppidum|léngoa=FR|vìxita=2026-08-17}}</ref> |- |Oppidum du Castellar |[[Eza]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA06000002|tìtolo=Oppidum du Castellar|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.gralon.net/tourisme/monuments/info-oppidum-du-castellar--site-archeologique-de-eze-06-eze-22296.htm|tìtolo=Oppidum Du Castellar, Site Archéologique De Eze (06) Eze|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Enceinte de Peyloubet |[[Grasse]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":14">{{Çitta|Belotti, 2004|p. 141}}</ref> |- |Enceinte de Stramousse |[[Grasse]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":14" /> |- |Camp de Roquevignon |[[Grasse]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":14" /> |- |Enceinte de la chapelle de Saint-Christophe |[[Grasse]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":14" /> |- |Enceinte de Castel Vieil-Cote |[[La Roquette-sur-Var]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":11">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 6}}</ref> |- |Le Castellar |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|pp. 4-5}}</ref> |- |Enceinte de la Cote |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":12">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 5}}</ref> |- |Enceinte de la Cote de Colla Bassa |[[Levens]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":12" /> |- |Enceinte de la Cote du Férion |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":12" /> |- |Enceinte de la Fubia |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":11" /> |- |Colle de Millian |[[Levens]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":10" /> |- |Oppidum de Cemenelum |[[Nissa]], [[Cimiez]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080803|tìtolo=Mur présumé ligure (vieux)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-15}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/tag/cemenelum-cimiez-nizza-nice-scavi-archeologico-museo-alpes-maritimae/|tìtolo=Cemenelum: quando Nizza era la capitale delle Alpi Marittime|dæta=28 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-15}}</ref> |- |Enceinte du Spinférier |[[Tourrette-Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":13">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 7}}</ref> |- |Castellaras du Mont Revel |[[Tourrette-Levens]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":13" /> |- |Le Vieux Village |[[Tourrette-Levens]] |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] |<ref name=":6" /><ref name=":13" /> |- |Enceinte du Pueï de la Madone |[[Tourrette-Levens]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 9}}</ref> |- |Oppidum du Mont-Pezou |[[Vallauris]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080908|tìtolo=Oppidum du Mont-Pezou|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Maurice Sechter|ànno=1964|tìtolo=Oppidum préhistorique du mont Pezou, à Vallauris (Alpes-Maritimes)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=Vul. 61|nùmero=1|pp=29-32|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1964_num_61_1_8151}}</ref> |} ==== Dipartimèntu de Bucche du Ròdanu ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum d'Entremont |[[Aix-en-Provence]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081095|tìtolo=Vestiges de l'oppidum celto-ligure d'Entremont|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/en/things-to-do/culture-and-heritage/places/oppidum-dentremont-aix-en-provence-en-2863531/|tìtolo=Oppidum d'Entremont|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum du Baou-Roux |[[Bouc-Bel-Air]] |Da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081521|tìtolo=Oppidum du Baou-Roux|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://riig.huma-num.fr/places/17|tìtolo=Oppidum du Baou-Roux|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Pierredon |[[Éguilles]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081242|tìtolo=Oppidum celto-ligure|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://museedupatrimoine.fr/oppidum-de-pierredon-a-eguilles-bouches-du-rhone/29804.html|tìtolo=Oppidum de Pierredon à Éguilles à Éguilles dans les Bouches-du-Rhône|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Constantine |[[Lançon-Provence]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081313|tìtolo=Oppidum de Constantine|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA13000332|tìtolo=Oppidum de Constantine|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de la Cloche |[[Les Pennes-Mirabeau]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000034|tìtolo=Oppidum de la Cloche|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Louis Chabot|ànno=1983|tìtolo=L'oppidum de la Cloche aux Pennes-Mirabeau (Bouches-du-Rhône) : Synthèse des travaux effectués de 1967 à 1982|revìsta=Revue archéologique de Narbonnaise|volùmme=Vul. 16|pp=39-80|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/ran_0557-7705_1983_num_16_1_1223}}</ref> |- |Oppidum de Teste-Nègre |[[Les Pennes-Mirabeau]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081404|tìtolo=Oppidum de Teste-Nègre|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/oppidum-de-teste-negre-iiieme-siecle-avant-j-c/|tìtolo=Oppidum de Teste-Nègre, IIIème siècle avant J.C|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Notre-Dame de Pitié |[[Marignane]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00125710|tìtolo=Oppidum de Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tourisme-marignane.com/offres/oppidum-de-notre-dame-de-pitie-marignane-fr-3388048/|tìtolo=Oppidum de Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Baou de Saint-Marcel |[[Marseggia|Marseja]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081510|tìtolo=Sol des parcelles contenant les vestiges de l'oppidum des Baou et terrains extérieurs au rempart pouvant offrir des traces archéologiques à Saint-Marcel|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://musee-histoire.marseille.fr/lieux/loppidum-du-baou-de-saint-marcel|tìtolo=L'oppidum du baou de Saint Marcel|outô=Musée d'Histoire de Marseille|léngoa=IT|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de Verduron |[[Marseggia|Marseja]], [[Verduron]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000039|tìtolo=Oppidum de Verduron|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/oppidum-de-verduron-marseille-15eme-fr-3326743/|tìtolo=Oppidum de Verduron|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |L'Arquet |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VII secolo a.C.|VII]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Charles H. Lagrand|ànno=1959|tìtolo=Un habitat côtier de l'Age du Fer à l'Arquet, à la Couronne (Bouches-du-Rhône)|revìsta=Gallia|volùmme=17|nùmero=1|pp=179-201|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/galia_0016-4119_1959_num_17_1_2261}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/les-villages-gaulois-de-lanse-de-larquet-la-couronne-martigues/|tìtolo=Les villages gaulois de l'Anse de l'Arquet|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de l'Escourillon |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[V secolo a.C.|V seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":4">{{Çitta lìbbro|outô=Pierre Costes|tìtolo=Naissance et développement d’une ville polynucléaire en milieu lagunaire: Martigues|url=https://theses.hal.science/tel-00960168v1/file/Thesejanv2011leger.pdf|ànno=2010|editô=Université de Provence|çitæ=Aix-Marseille|léngoa=FR|p=85}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://arqueolugares.blogspot.com/2018/09/oppidum-de-escourillon-prox-martgues.html|tìtolo=Oppidum de ESCOURILLON prox. Martigues. Provenza. Occitania Francia.|léngoa=ES|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum du Mourre du Boeuf |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":4" /><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20071300307ZA|tìtolo=Oppidum du Mourre du Boeuf|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de Saint-Pierre |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://riig.huma-num.fr/places/73|tìtolo=Oppidum de Saint-Pierre-Les-Martigues|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.martigues-tourisme.com/site/eglise-et-oppidum-de-st-pierre-les-martigues.html|tìtolo=Église et oppidum de St Pierre les Martigues|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Tamaris |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[V secolo a.C.|V seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierre Costes|tìtolo=Naissance et développement d’une ville polynucléaire en milieu lagunaire: Martigues|url=https://theses.hal.science/tel-00960168v1/file/Thesejanv2011leger.pdf|ànno=2010|editô=Université de Provence|çitæ=Aix-Marseille|léngoa=FR|p=82}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.martiguesbouge.fr/le-saviez-vous/art-histoire-archeologie/prehistoire-et-antiquite/tamaris|tìtolo=Tamaris|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de la Tête de l'Ost |[[Mimet]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081523|tìtolo=Oppidum de la Tête de l'Ost|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/oppidum-de-la-tete-de-lost-le-domaine-des-salyens/|tìtolo=Oppidum de la Tête de l'Ost, le Domaine des Salyens|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Caisses |[[Mouriès]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081387|tìtolo=Oppidum des Caisses|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.alpillesenprovence.com/en/fiches/oppidum-of-the-caisses-de-jean-jean/|tìtolo=Oppidum des Caisses de Jean-Jean|léngoa=FR, EN, DE|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Saint-Blaise |[[Saint-Mitre-les-Remparts]] |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] antìgu fina au [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081436|tìtolo=Oppidum Saint-Blaise|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/en/things-to-do/culture-and-heritage/places/oppidum-saint-blaise-saint-mitre-les-remparts-en-2867672/|tìtolo=Oppidum Saint Blaise|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Mayans |[[Septèmes-les-Vallons]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000025|tìtolo=Oppidum des Mayans|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/l-oppidum-des-mayans-et-le-hameau-fantome-marseille-provence/|tìtolo=Oppidum des Mayans et le Hameau Fantôme|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Roquepertuse |[[Velaux]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VII secolo a.C.|VII]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081491|tìtolo=Site archéologique de Roquepertuse|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2023/11/17/roquepertuse-un-santuario-celto-ligure-in-provenza/|tìtolo=Roquepertuse: un santuario celto-ligure in Provenza|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |} ==== Dipartimèntu du Va(r)u ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum de Montjean |[[Cavalaire-sur-Mer]]-[[La Môle]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA83000001|tìtolo=Oppidum de Montjean (également sur commune de La Môle)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA83000006|tìtolo=Oppidum de Montjean|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Cuers |[[Cuers]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081587|tìtolo=Oppidum avec remparts|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mpmtourisme.com/en/cultural-heritage/oppidum-castellas|tìtolo=The Oppidum of Castellas|léngoa=EN, FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Costebelle |[[Hyères]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081645|tìtolo=Oppidum de Costebelle (ancien)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.maison-patrimoine-tpm.fr/patrimoine-archeologique-un-heritage-antique|tìtolo=Patrimoine archéologique: un héritage antique|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Méren |[[Le Cannet-des-Maures]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA00064416|tìtolo=Oppidum, château dit Casteau Maoure|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.echosciences-paca.fr/ressources/oppidum-de-meren-au-cannet-des-maures|tìtolo=Oppidum de Meren au Cannet des Maures|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de la Courtine |[[Ollioules]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081686|tìtolo=Oppidum celto-ligure de la Courtine (vestiges)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Jean Layet|ànno=1959|tìtolo=L'oppidum de La Courtine à Ollioules (Var)|revìsta=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres|volùmme=vul. 103|nùmero=2|pp=356-357|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1959_num_103_2_11082}}</ref> |- |Oppidum du Castellas |[[Solliès-Pont]]-[[Solliès-Toucas]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081742|tìtolo=Oppidum du Castellas|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081743|tìtolo=Oppidum (vestiges de l'enceinte)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.valleegapeau-tourisme.fr/patrimoine-culturel/loppidum-du-castellas/|tìtolo=L'Oppidum du Castellas|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |} === Âtre parte === ==== Piemunte ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Brigodorum'' |[[Lisciandria|Alesciandria]], [[Breolungi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/mondovi-breolungi-cn-sito-archeologico/|tìtolo=Mondovì – Breolungi (CN) : sito archeologico|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Ròcca de San Zòrzu |[[Chieri|Chie(r)i]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]-...) |<ref>{{Çitta web|url=https://www.startgallerychieri.it/linsediamento-celto-ligure/|tìtolo=L'insediamento celto-ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Guardamunte |[[Gremiascu]], Munte Valassa |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/gremiasco-al-area-archeologico-naturalistica-del-guardamonte/|tìtolo=Gremiasco (AL) : Area archeologico-naturalistica del Guardamonte|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0100354591|tìtolo=insediamento d'altura pre e protostorico (castelliere, insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Castéllu de Muntâdu |[[Montaldo di Mondovì|Muntâdu de Munduvì]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=I Liguri sulla Rocca|url=https://www.comune.montaldodimondovi.cn.it/portals/1602/SiscomArchivio/2/iligurisullarocca.pdf|léngoa=IT|pp=30-44}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Egle Micheletto|outô2=Marica Venturino Gambari (a cü(r)a de)|tìtolo=Montaldo di Mondovì. Dal villaggio preistorico al castello medievale|url=https://www.academia.edu/125428190/Montaldo_di_Mondov%C3%AC_Dal_villaggio_preistorico_al_castello_medievale_a_cura_di_E_Micheletto_M_Venturino_|ànno=Zenâ 2012|editô=Cumüne de Muntâdu et al.|çitæ=Muntâdu|léngoa=IT}}</ref> |- |Bèc Bërchasa |[[Ruccaviùn]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/roccavione-cn-sito-archeologico-del-bec-bric-berciassa/|tìtolo=Roccavione (CN): Sito archeologico del Bèc/Bric Berciassa|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.becberciassa.it/index.aspx|tìtolo=Bèc Bërchasa|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Claude Salicis|outô2=Georges Brétaudeau|ànno=2004|tìtolo=Les enceintes de hauteur du canton de Levens (06)|revìsta=Mémoires|editô=Institut de Préhistoire et d'Archéologie Alpes Méditerranée|çitæ=Nissa|volùmme=Vul. XLVI|pp=1-14 (67-110)|léngoa=FR|url=https://www.ipaam.fr/Assets/articlespdf/2004cantonlevens.pdf|cid=Salicis & Brétaudeau, 2004}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Belotti|tìtolo=Histoire, espaces et marges de l'Antiquité: hommages à Monique Clavel-Lévêque|url=https://www.persee.fr/doc/ista_0000-0000_2004_ant_934_1_2076|ànno=2004|léngoa=FR|editô=Institut des Sciences et Techniques de l'Antiquité|çitæ=Besançon|capìtolo=Les enceintes de hauteur de la région de Grasse. État de la question et perspectives|volùmme=Vul. III|cid=Belotti, 2004|colànn-a=Collection de l'Institut des Sciences et Techniques de l'Antiquité}} * {{Çitta lìbbro|outô=Delphine Isoardi, Loup Bernard, Frédérique Bertoncello, Jean Chausserie-Laprée, Laurence Lautier, Pascal Marrou, Laura Martinaux, Florence Mocci e Maeva Serieys|tìtolo=Bibliographie pour la base de données des sites fortifiés protohistoriques de la région Provence-Alpes-Côte d’Azur|url=https://shs.hal.science/halshs-02378236v1/document|ànno=2019|léngoa=FR}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} [[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]] art6hkf3zqgsgu4p1tw2d0a61b8gwwe 273665 273664 2026-08-29T18:39:26Z N.Longo 12052 /* Dipartimèntu de Arpe Ma(r)ìtime */ + 273665 wikitext text/x-wiki {{Torna a|Castelà (furtificasiùn)}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} Sta '''lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi''' a tì(r)a drentu i paìsi furtifichèi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]], i cuscì dìti [[Castelà (furtificasiùn)|castelèi]], ch'u se cunusce da l'archeulugìa pe'e tère dund'u staxeva ste gènte, spartìi pe' regiùn dund'i se tröva. == Lista == === Ligü(r)ia === ==== Pruvinsa de Impe(r)ia ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Còlla Me(r)ellu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], Còlla Me(r)ellu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1284:provincia-di-imperia.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Imperia|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263645|tìtolo=COLLA MERELLO-ENAMURAI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Sapergu |[[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[U Burghetu (San Nicolò)|U Burghettu]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01347310134735.pdf|tìtolo=Terreno con muri e avanzi dell'antico Castellaro Ligure di Sapergo|dæta=15 nuvèmbre 1971|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309336|tìtolo=TORRE SAPERGO (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Grange |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263632|tìtolo=Tomba di Monte Grange (tomba isolata ad incinerazione, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Munte Rocche |[[A Riva (cumüna)|A Rìva]]-[[U Castelà (cumüna)|U Castelà]], Munte Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070512.pdf|tìtolo=Insediamento di II^ età del Ferro/ età romana|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Osaggiu |[[Avrigâ]], Munte Osaggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263584|tìtolo=Monte Osaggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Seppu |[[Baiardu]], Munte Seppu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263760|tìtolo=Monte Ceppo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Ciaixe |[[Campurussu]], Ciaixe |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263641|tìtolo=CIAIXE - Madonna della Neve (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Baracùn |[[Campurussu]], Munte Baracùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263638|tìtolo=Monte Baraccone (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castiùn |[[Campurussu]], U Castiùn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263644|tìtolo=Sito d'altura di Poggio Castiglione (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma de Funtâne |[[Campurussu]], Simma de Funtâne |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263761|tìtolo=Cima delle Fontane (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma d'Aurìn |[[Campurussu]]-[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Aurìn |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309683|tìtolo=CIMA D'AURIN (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla Sgarbà |[[Campurussu]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla Sgarbâ |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309355|tìtolo=COLLASGARBA (sito pluristratificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Arpixélla |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]], Arpixélla |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263634|tìtolo=TORRE ALPICELLA (insediamento tracce di insediamento)I|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Simma Tramuntìna |[[Dussaiga|Dusègua]]-[[Ventemiglia|Vintimìa]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263636|tìtolo=CIMA TRAMONTINA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Rocca de Dregu |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]], Dregu |Fòscia de l'etè du fèru, de segü(r)u rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263633|tìtolo=Rocca di Drego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.andagna.it/territorio-andagna/drego-e-passo-della-mezzaluna/|tìtolo=Drego e Passo della Mezzaluna|outô=Pro Loco Andagna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Passu de Mezzalüna |[[I Moin|I Mu(r)ìn de Triö(r)a]]-[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263768|tìtolo=Passo della Mezzaluna (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Veonigi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Mo(r)u |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263597|tìtolo=Loc. Veonigi (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castellà |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Castelassu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263598|tìtolo=loc. Castellazzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Morgi |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Cà Vesiàn |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263767|tìtolo=Monte Morgi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Âtumo(r)u |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte Âtumo(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263766|tìtolo=Monte Altomoro (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte U(r)ivastru |[[L'Isura|L'Ìsu(r)a]], Munte U(r)ivastru |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263649|tìtolo=Monte Olivastro (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Acqua(r)ùn |[[Lüxinascu]]-[[Puntedasce]]-[[Vaxìa]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263599|tìtolo=CASTELLO MEDIEVALE DI MONTE ACQUARONE con preesistenze (struttura di fortificazione castello militare)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |U Castelà |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Còlla di Tèrmi |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263631|tìtolo=Colle Termini di Perinaldo (Poggio Castellaro) (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Caggiu |[[Preinaudu|Pe(r)inâdu]]-[[Sanremu|Sanremmu]], Munte Caggiu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070519.pdf|tìtolo=Sito di interesse pre-protostorico di Tana della Ratapena - Monte Caggio|dæta=27 marsu 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700266270|tìtolo=Monte Caggio (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Âtu |[[Pigna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /> |- |U Castelà |[[Ressu|Rèssu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263771|tìtolo=Poggio Castellaro (sito non identificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Cruxe de Paddre Poggi |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], A Crûxe |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III]]/[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213338|tìtolo=CROCE DI PADRE POGGI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Müggiu de Scaje |[[Sanremu|Sanremmu]], [[A Cola (Sanremu)|A Còlla]], Müggiu de Scaje |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309656|tìtolo=MONTE MUCCHIO DELLE SCAGLIE/COLDIRODI (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Bignùn |[[Sanremu|Sanremmu]], San Ròmulu, Munte Bignùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) e rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070093.pdf|tìtolo=Tratto di suolo che costituisce la vetta di Monte Bignone|dæta=9 arvì 1952|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213377|tìtolo=MONTE BIGNONE (insediamento insediamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte Curma |[[Sanremu]]-[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Curma |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700213386|tìtolo=MONTE COLMA (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castéllu |[[Seriana|Se(r)iâna]], Munte Merlu |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263592|tìtolo=loc. Il Castello di Monte Merlo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |I Casteletti |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], I Casteletti |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263743|tìtolo=CASTELLETTI (insediamento insediamento rupestre)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |L'Entrà |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], L'Entrà |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263755|tìtolo=ENTRA' (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Punta Pistorin |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]], Punta Pistorin |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263643|tìtolo=Punta Pistorin (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castela(r)ettu |[[U Sèrvu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263593|tìtolo=Castellareto di Cervo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Munte Belenda |[[Ventemiglia|Vintimìa]], [[A Murtura (Ventemiglia)|A Murtu(r)a]] |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263639|tìtolo=Monte Bellenda (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Colla de Beura |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Còlla de Beve(r)a |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263640|tìtolo=Colla di Bevera (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Cian du Pussu |[[Ventemiglia|Vintimìa]], Munte Pussu |Fòscia numma che de l'etè rumâna |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263642|tìtolo=Monte Pozzo (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Savuna ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Castelâ du Trabichettu'' |[[A Prìa]], a munte d[[Còlla du Trabichettu|u Trabichettu]] |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312270131230.pdf|tìtolo=Castelliere dell'età del ferro - Relazione|dæta=15 setèmbre 1994|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |U Castelà |[[Arasce|A(r)àsce]], U Castelà |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1286:provincia-di-savona.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Savona|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |U Munte |[[Arbenga]], [[U Munte (Arbenga)|U Munte]] |Etè nu cunusciüa, fòscia l'''oppidum'' de ''[[Albium Ingaunum]]'' |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[L'Atè|Artâ]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Bardenèi]]-[[Carizan|Ca(r)isàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |[[Berzezzi#U castelä|''U Castelä'']] |[[Berzezzi]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/00869390086943.pdf|tìtolo=Castellaro - Notifica di importante interesse archeologico|dæta=19 marsu 1986|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]], ''I Castelê'' |Primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Bric Castei(r)ö |[[Còiri|Cai(r)u]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] de mezzu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070520.pdf|tìtolo=Contesto archeologico età del Bronzo / Ferro e tardo romano - Relazione|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Marmö |[[Casanöva]], [[Marmö]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Munte d'Aggiu |[[Castrevegliu|Castreveggiu]], Munte d'Aggiu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Briccu du Castelà |[[Cengë|Cengiu]], Berbu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cengio.sv.it/vivere_il_comune/territorio/territorio_1.html|tìtolo=La storia|outô=Cumüna de Cengiu|léngoa=IT|vìxita=2026-08-14}}</ref> |- |''U Castelä'' |[[D'Ätu d'Arbissöa|D'Âtu d'Arbissö(r)a]] |U manca de pröve segü(r)e |<ref name=":1" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/11/il-castellaro-di-albisola-dalla-vigilanza-delle-navi-alla-contesa-tra-savona-e-genova/|tìtolo=Il "Castellaro" di Albisola: dalla vigilanza delle navi alla contesa tra Savona e Genova|outô=Sara Cannone|dæta=3 nuvèmbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Bric Reseghe |[[Finô|Finâ]], ''I Munti'' |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] resènte (XIII-XII seculu primma de Cristu) |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/insediamento-di-bric-reseghe/|tìtolo=Insediamento di Bric Reseghe|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/01312520131255.pdf|tìtolo=Castelliere - Relazione|dæta=26 zügnu 1992|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''Vilaggiu de Àgnime'' |[[Finô|Finâ]], [[Pèrti]], ''A Rocca'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa primma [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://mudifinale.com/sito-monumento/preistoria/aree-archeologiche/villaggio-delle-anime/|tìtolo=Villaggio delle Anime|outô=MUDIF|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''I Castelê'' |[[Löa]], ''I Castelê'' |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] antìgu/de mezzu a l'[[Etæ do Ràmmo|etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |Castele(r)a |[[Mieuja|Miöja]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |Castelèi |[[A Steja|Stélla]], [[San Benardu (A Steira)|San Benardu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |[[Bâsu du Giudeu#Castelà lìgüre|''Castelà de Barlörie'']] |[[Tuiran|Tui(r)àn]], ''E Barlörie'' |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|cid=Torre medievale (...), 2018|vìxita=2026-08-07}}</ref> |- |''U Castelâ'' |[[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], ''U Castelâ'' |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[A Peagna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Väze|Va(r)azze]], [[Arpixella (Vâże)|Arpixella]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |- |U Castelà |[[Vendùn]], U Castelà |Etè nu cunusciüa |<ref name=":1" /> |} ==== Pruvinsa de Spezza ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Castelàiu |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1285:provincia-della-spezia.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia della Spezia|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Veppu |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]], A Sèra |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373747|tìtolo=Castellaro di Veppo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Bòrseda |[[A Rocheta (Vara)|A Ruchetta]]-[[Calice]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Castelà |[[Bevein|Beve(r)ìn]]-[[Pignon|Pignùn]], U Castelà |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373746|tìtolo=Castellaro di Pignone (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Bonasseua|Bunassö(r)a]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Carmu |[[Deiva]], Mezzema |[[Etæ do Ràmmo|Etè du rammu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373743|tìtolo=Monte Carmo (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Vigu |[[Framûa|Framü(r)a]], Vìgu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373744|tìtolo=Castellaro di Vigo di Framura (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Munte de Furche |[[Levanto|Levantu]] |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373745|tìtolo=Insediamento protostorico di Monte delle Forche (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelà de Cembràn |[[Maissann-a|Maisâna]], [[Çembràn|Cembràn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Castéllu de Carpena |[[Ricò|Riccò]], Carpêna |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373765|tìtolo=Castello di Carpena (insediamento castello)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Còlla di Castelèi |[[San Steva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Lòbbia |[[A Spèza|Spezza]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Castelà de Pegasàn |[[A Spèza|Spezza]], [[Pegasàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Cota |[[O Cäro|U Câru]], Munte de Ròcche |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373742|tìtolo=Castellaro di Cota (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Castelfermu |[[O Cäro|U Câru]], Munte Castelfermu |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373741|tìtolo=Castellaro di Castelfermo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Vàise|Va(r)ese]], Ca(r)ansa |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |Munte Dragnùn |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Dragnùn |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373750|tìtolo=Insediamento preromano di Monte Dragnone (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Munte Castelà |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu au brunzu tardu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373749|tìtolo=Castellaro di Zignago (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |- |Novà |[[Zignægo|Zignagu]], [[Novà]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":3" /> |- |U Castelà |[[Zignægo|Zignagu]], Vessö(r)a |[[Etæ do Brónzo|Brunzu]] tardu e segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373748|tìtolo=Castellaro di Vezzola (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}}</ref> |} ==== Pruvinsa de Zena ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |I Casteletti |[[A Ceive de Söi|A Cêve de So(r)i]]-[[Boggiasco|Bugiascu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373881|tìtolo=Monte Castelletti (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref name=":0" /> |- |Punta Guetta |[[Rensén|Arensàn]], Punte Guetta |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=1283:provincia-di-genova.pdf|tìtolo=Elenco manufatti emergenti e sistemi di manufatti emergenti: Provincia di Genova|outô=Regiùn Ligü(r)ia, Dipartimèntu pianificasiùn teritu(r)iâle, ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de San Sipriàn |[[A Særa|A Sèra]], [[Sàn Çepriàn|San Sipriàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte San Pe(r)u |[[Avëgno|Avegnu]], Munte San Pe(r)u |Etè nu cunusciüa |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373879|tìtolo=Monte San Pietro (area di materiale mobile area di frammenti fittili)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Üsciu |[[Avëgno|Avegnu]]-[[Rapallo|Rapallu]]-[[Trebeugna|Trebögna]], Munte Burgu |De fissu dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070340.pdf|tìtolo=Castellaro di Uscio|dæta=12 marsu 1993|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeominosapiens.it/castellaro-uscio/|tìtolo=Il Castellaro di Uscio|outô=Marco Del Soldato|dæta=29 arvì 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Trâxu |[[Bargaggi]], [[Trâxo|Trâxu]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309102|tìtolo=TRASO (insediamento insediamento rustico)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref> |- |[[Brìcco Càrlo#O castelâ|Briccu Carlu]] |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Brìcco Càrlo|Briccu Carlu]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373906|tìtolo=Monte Carlo (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Isuverde |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Izovèrde|Isuverde]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373903|tìtolo=Castellaro di Isoverde (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Langascu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], [[Langàsco|Langascu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Làrvegu |[[Campomon|Campumu(r)ùn]], Munte Làrvegu |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373909|tìtolo=Monte Larvego (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |U Castelà |[[Camuggi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] de mezzu a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373892|tìtolo=Castellaro di Camogli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |U Castelettu |[[Cicagna]], U Castelettu |Fòscia numma che de l'etè de mezzu |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373962|tìtolo=Monte Castelletto (struttura di fortificazione accampamento fortificato)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref> |- |Rocche Negre |[[Deiva]]-[[O Castiggion|U Castiùn]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373938|tìtolo=Rocche Negre (insediamento tracce di insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Ce(r)ese |[[Lumarso|Lümarsu]], Ce(r)ese |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373993|tìtolo=Castellaro di Cerese (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de Craviascu |[[Lumarso|Lümarsu]], [[Craviàsco|Craviascu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Füme(r)i |[[Mignanego|Mignanegu]], [[Fumæri|Füme(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Telegrafu |[[Mignanego|Mignanegu]], Munte Telegrafu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Ruccatajâ |[[Neion|Nei(r)ùn]], [[Rocatagiâ|Ruccatajâ]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374025|tìtolo=Castellaro di Roccatagliata (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Madònna Negra |[[Rapallo|Rapallu]], Madònna Negra |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Rösa |[[Rapallo|Rapallu]], Munte Rösa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374037|tìtolo=Monte Rosa (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Castelà de San Bertumè |[[Rapallo|Rapallu]], [[San Bertumè (Rapallu)|San Bertumè]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Bastìa de Reccu |[[Recco|Reccu]], Bastìa |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374045|tìtolo=Bastia di Recco (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Castelettu |[[Recco|Reccu]], Munte Castelettu |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Mu(r)ìn de Due Rìghe |[[San Comban|San Cu(r)umbàn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[San Comban|San Cu(r)umbàn]], [[Càrvai|Càrva(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Savignon|Savignùn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà d'Isu(r)èlle |[[Savignon|Savignùn]], [[Izoélle|Isu(r)elle]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Sestri Levante]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Söi|So(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Caneva |[[Söi|So(r)i]], [[Càn-nia (Söi)|Càneva]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Lassu |[[Toriggia|Turiggia]], [[Làsso (Torìggia)|Lassu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Rundunai(r)a |[[Favâ|U Favâ]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Munte Penùn |[[Zena]], [[A Vêxima|A Vexima]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |U Castelà |[[Zena]], [[Bâvai|Bàva(r)i]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Fòrte Puìn |[[Zena]], [[Begòu|Begàu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Cianderlìn |[[Zena]], [[Cianderlìn]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Cremén |[[Zena]], [[Cremén]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Munte Fasce |[[Zena]], [[Mónte Fàsce|Munte Fasce]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Mu(r)asâna |[[Zena]], [[Moâssànn-a|Mu(r)asâna]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Còsta d'U(r)eggia |[[Zena]], [[Quarto (quartê de Zena)|Quartu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Santu Zebbiu |[[Zena]], [[Sànto Zéuggio (Zêna)|Santu Zebbiu]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Tûre Cangiâxu |[[Zena]], [[Sestri Ponente|Sestri Punènte]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":0" /> |- |Castelà de Zuaggi |[[Zoaggi|Zuaggi]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700374163|tìtolo=Castellaro di Zoagli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-09}}</ref> |- |Munte Castéllu |[[Zoaggi|Zuaggi]], Munte Castéllu |Fòscia numma che de l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] |<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.zoagli.ge.it/index.php/it/page/breve-storia-di-zoagli|tìtolo=Breve storia di Zoagli|outô=Cumün de Zuaggi|léngoa=IT|vìxita=2026-08-11}}</ref> |} === Pruvènsa === ==== Dipartimèntu de Arpe Ma(r)ìtime ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Castellaras de la Cote/Aspremont Moyen |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Claude Salicis|tìtolo=Index général des publications 1926-2024|url=https://www.ipaam.fr/Assets/index.pdf|ànno=2025|editô=Mémoires de l'Institut de Préhistoire et d'Archéologie Alpes Méditerranée, Revue Archéologique du Sud-Est de la France et du Bassin méditerranéen|léngoa=FR}}</ref><ref name=":8">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 2}}</ref> |- |Mont Barri |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":8" /> |- |Mont Chauve |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|pp. 2-3}}</ref> |- |Enceinte de la Crête de Graus-Cote (1) |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Da primma de l'[[Etæ do færo|etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":9">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 3}}</ref> |- |Enceinte de la Crête de Graus-Cote (2) |[[Aspremont (Arpe Ma(r)ittime)|Aspremont]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":9" /> |- |Oppidum du Mont des Mules |[[Beausoleil]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080665|tìtolo=Camp ligure sis au Mont des Mules|léngoa=FR|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://lesvoyagesdelauriane.fr/2025/11/08/idee-de-balade-loppidum-du-mont-des-mules-a-beausoleil/|tìtolo=Idée de balade: l'oppidum du mont des Mules à Beausoleil|dæta=8 nuvèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Post de guet de la Croix de Cuor |[[Castagniers]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":9" /> |- |Mont Cima |[[Castagniers]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 4}}</ref> |- |Rocca Sparvièra |[[Duranus]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":10">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 8}}</ref> |- |Enceinte de la Bastide |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.escragnolles.fr/wp-content/uploads/2019/01/7C2_Escragnolles_Arch%C3%A9ologie.pdf|tìtolo=Plan Local d'Urbanisme - 7C2. Archéologie|outô=Cumüna de Escragnolles|léngoa=FR|vìxita=2026-08-17}}</ref> |- |Enceinte de la Colette |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de la Collet des Pins |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de la Cote |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Castellaras de Cogolin |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":5" /><ref name=":7">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=76:trois-enceintes-celto-ligures-a-escragnolles-06460&catid=8&Itemid=114|tìtolo=Trois enceintes celto-ligures à Escragnolles (06460)|outô=Brieuc Fertard|dæta=29 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2026-08-17}}</ref> |- |Castellaras de Conrouan |[[Escragnolles]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref name=":5" /><ref name=":7" /> |- |Enceinte des Galants |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de Grangasse |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte de Josepin |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte des Listes |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Camp de Moujoun |[[Escragnolles]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Enceinte des Rouguières |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Poste avancé des Rouguières |[[Escragnolles]] |[[Etæ do Brónzo|Etè du brunzu]] e [[Etæ do færo|du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":5" /> |- |Castellas de Saint-Martin |[[Escragnolles]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":5" /><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20070600806|tìtolo=Oppidum|léngoa=FR|vìxita=2026-08-17}}</ref> |- |Oppidum du Castellar |[[Eza]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA06000002|tìtolo=Oppidum du Castellar|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.gralon.net/tourisme/monuments/info-oppidum-du-castellar--site-archeologique-de-eze-06-eze-22296.htm|tìtolo=Oppidum Du Castellar, Site Archéologique De Eze (06) Eze|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Enceinte de Peyloubet |[[Grasse]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":14">{{Çitta|Belotti, 2004|p. 142}}</ref> |- |Enceinte de Stramousse |[[Grasse]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":14" /> |- |Camp de Roquevignon |[[Grasse]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":14" /> |- |Enceinte de la chapelle de Saint-Christophe |[[Grasse]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] (?) |<ref name=":6" /><ref name=":14" /> |- |Enceinte de Castel Vieil-Cote |[[La Roquette-sur-Var]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":11">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 6}}</ref> |- |Le Castellar |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|pp. 4-5}}</ref> |- |Enceinte de la Cote |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":12">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 5}}</ref> |- |Enceinte de la Cote de Colla Bassa |[[Levens]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":12" /> |- |Enceinte de la Cote du Férion |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":12" /> |- |Enceinte de la Fubia |[[Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":11" /> |- |Colle de Millian |[[Levens]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":10" /> |- |Oppidum de Cemenelum |[[Nissa]], [[Cimiez]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080803|tìtolo=Mur présumé ligure (vieux)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-15}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/tag/cemenelum-cimiez-nizza-nice-scavi-archeologico-museo-alpes-maritimae/|tìtolo=Cemenelum: quando Nizza era la capitale delle Alpi Marittime|dæta=28 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-08-15}}</ref> |- |Enceinte de l'Apei |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":14" /> |- |Le Baou Rous |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":14" /> |- |Petit Mauvans |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":15">{{Çitta|Belotti, 2004|p. 143}}</ref> |- |Castellaras de Barres de Carbonel |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":15" /> |- |Enceinte du Puet |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":15" /> |- |Pas de la Faye |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":15" /> |- |Enceinte de la Touré |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":15" /> |- |Enceinte de Carlevan |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":15" /> |- |Enceinte de Rocca Dura |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":15" /> |- |Enceinte de la Chèvre d'Or/Tour de Cavagne |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":15" /> |- |Camp de Castel Assaou |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":15" /> |- |Castellaras de la Malle |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":15" /> |- |Enceinte le Doublier |[[Saint-Vallier-de-Thiey]] |[[Etæ do færo|Etè du fèru]] |<ref name=":6" /><ref name=":15" /> |- |Enceinte du Spinférier |[[Tourrette-Levens]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] (dau [[VII secolo a.C.|VII seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":6" /><ref name=":13">{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 7}}</ref> |- |Castellaras du Mont Revel |[[Tourrette-Levens]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref name=":13" /> |- |Le Vieux Village |[[Tourrette-Levens]] |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] |<ref name=":6" /><ref name=":13" /> |- |Enceinte du Pueï de la Madone |[[Tourrette-Levens]] |Etè nu cunusciüa |<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Salicis & Brétaudeau, 2004|p. 9}}</ref> |- |Oppidum du Mont-Pezou |[[Vallauris]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00080908|tìtolo=Oppidum du Mont-Pezou|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Maurice Sechter|ànno=1964|tìtolo=Oppidum préhistorique du mont Pezou, à Vallauris (Alpes-Maritimes)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=Vul. 61|nùmero=1|pp=29-32|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1964_num_61_1_8151}}</ref> |} ==== Dipartimèntu de Bucche du Ròdanu ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum d'Entremont |[[Aix-en-Provence]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081095|tìtolo=Vestiges de l'oppidum celto-ligure d'Entremont|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/en/things-to-do/culture-and-heritage/places/oppidum-dentremont-aix-en-provence-en-2863531/|tìtolo=Oppidum d'Entremont|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum du Baou-Roux |[[Bouc-Bel-Air]] |Da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081521|tìtolo=Oppidum du Baou-Roux|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://riig.huma-num.fr/places/17|tìtolo=Oppidum du Baou-Roux|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Pierredon |[[Éguilles]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081242|tìtolo=Oppidum celto-ligure|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://museedupatrimoine.fr/oppidum-de-pierredon-a-eguilles-bouches-du-rhone/29804.html|tìtolo=Oppidum de Pierredon à Éguilles à Éguilles dans les Bouches-du-Rhône|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Constantine |[[Lançon-Provence]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081313|tìtolo=Oppidum de Constantine|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA13000332|tìtolo=Oppidum de Constantine|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de la Cloche |[[Les Pennes-Mirabeau]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000034|tìtolo=Oppidum de la Cloche|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Louis Chabot|ànno=1983|tìtolo=L'oppidum de la Cloche aux Pennes-Mirabeau (Bouches-du-Rhône) : Synthèse des travaux effectués de 1967 à 1982|revìsta=Revue archéologique de Narbonnaise|volùmme=Vul. 16|pp=39-80|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/ran_0557-7705_1983_num_16_1_1223}}</ref> |- |Oppidum de Teste-Nègre |[[Les Pennes-Mirabeau]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081404|tìtolo=Oppidum de Teste-Nègre|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/oppidum-de-teste-negre-iiieme-siecle-avant-j-c/|tìtolo=Oppidum de Teste-Nègre, IIIème siècle avant J.C|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Notre-Dame de Pitié |[[Marignane]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00125710|tìtolo=Oppidum de Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tourisme-marignane.com/offres/oppidum-de-notre-dame-de-pitie-marignane-fr-3388048/|tìtolo=Oppidum de Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Baou de Saint-Marcel |[[Marseggia|Marseja]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081510|tìtolo=Sol des parcelles contenant les vestiges de l'oppidum des Baou et terrains extérieurs au rempart pouvant offrir des traces archéologiques à Saint-Marcel|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://musee-histoire.marseille.fr/lieux/loppidum-du-baou-de-saint-marcel|tìtolo=L'oppidum du baou de Saint Marcel|outô=Musée d'Histoire de Marseille|léngoa=IT|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de Verduron |[[Marseggia|Marseja]], [[Verduron]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[III secolo a.C.|III]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000039|tìtolo=Oppidum de Verduron|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/oppidum-de-verduron-marseille-15eme-fr-3326743/|tìtolo=Oppidum de Verduron|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |L'Arquet |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VII secolo a.C.|VII]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Charles H. Lagrand|ànno=1959|tìtolo=Un habitat côtier de l'Age du Fer à l'Arquet, à la Couronne (Bouches-du-Rhône)|revìsta=Gallia|volùmme=17|nùmero=1|pp=179-201|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/galia_0016-4119_1959_num_17_1_2261}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/les-villages-gaulois-de-lanse-de-larquet-la-couronne-martigues/|tìtolo=Les villages gaulois de l'Anse de l'Arquet|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de l'Escourillon |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[V secolo a.C.|V seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":4">{{Çitta lìbbro|outô=Pierre Costes|tìtolo=Naissance et développement d’une ville polynucléaire en milieu lagunaire: Martigues|url=https://theses.hal.science/tel-00960168v1/file/Thesejanv2011leger.pdf|ànno=2010|editô=Université de Provence|çitæ=Aix-Marseille|léngoa=FR|p=85}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://arqueolugares.blogspot.com/2018/09/oppidum-de-escourillon-prox-martgues.html|tìtolo=Oppidum de ESCOURILLON prox. Martigues. Provenza. Occitania Francia.|léngoa=ES|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum du Mourre du Boeuf |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref name=":4" /><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20071300307ZA|tìtolo=Oppidum du Mourre du Boeuf|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de Saint-Pierre |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://riig.huma-num.fr/places/73|tìtolo=Oppidum de Saint-Pierre-Les-Martigues|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.martigues-tourisme.com/site/eglise-et-oppidum-de-st-pierre-les-martigues.html|tìtolo=Église et oppidum de St Pierre les Martigues|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Tamaris |[[Martigues]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[V secolo a.C.|V seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierre Costes|tìtolo=Naissance et développement d’une ville polynucléaire en milieu lagunaire: Martigues|url=https://theses.hal.science/tel-00960168v1/file/Thesejanv2011leger.pdf|ànno=2010|editô=Université de Provence|çitæ=Aix-Marseille|léngoa=FR|p=82}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.martiguesbouge.fr/le-saviez-vous/art-histoire-archeologie/prehistoire-et-antiquite/tamaris|tìtolo=Tamaris|léngoa=FR|vìxita=2026-08-16}}</ref> |- |Oppidum de la Tête de l'Ost |[[Mimet]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081523|tìtolo=Oppidum de la Tête de l'Ost|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/oppidum-de-la-tete-de-lost-le-domaine-des-salyens/|tìtolo=Oppidum de la Tête de l'Ost, le Domaine des Salyens|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Caisses |[[Mouriès]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081387|tìtolo=Oppidum des Caisses|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.alpillesenprovence.com/en/fiches/oppidum-of-the-caisses-de-jean-jean/|tìtolo=Oppidum des Caisses de Jean-Jean|léngoa=FR, EN, DE|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Saint-Blaise |[[Saint-Mitre-les-Remparts]] |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] antìgu fina au [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]] |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081436|tìtolo=Oppidum Saint-Blaise|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/en/things-to-do/culture-and-heritage/places/oppidum-saint-blaise-saint-mitre-les-remparts-en-2867672/|tìtolo=Oppidum Saint Blaise|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum des Mayans |[[Septèmes-les-Vallons]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA13000025|tìtolo=Oppidum des Mayans|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://tourisme-marseille.com/fiche/l-oppidum-des-mayans-et-le-hameau-fantome-marseille-provence/|tìtolo=Oppidum des Mayans et le Hameau Fantôme|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Roquepertuse |[[Velaux]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VII secolo a.C.|VII]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081491|tìtolo=Site archéologique de Roquepertuse|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2023/11/17/roquepertuse-un-santuario-celto-ligure-in-provenza/|tìtolo=Roquepertuse: un santuario celto-ligure in Provenza|léngoa=IT|vìxita=2026-08-12}}</ref> |} ==== Dipartimèntu du Va(r)u ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |Oppidum de Montjean |[[Cavalaire-sur-Mer]]-[[La Môle]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA83000001|tìtolo=Oppidum de Montjean (également sur commune de La Môle)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA83000006|tìtolo=Oppidum de Montjean|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Cuers |[[Cuers]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081587|tìtolo=Oppidum avec remparts|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.mpmtourisme.com/en/cultural-heritage/oppidum-castellas|tìtolo=The Oppidum of Castellas|léngoa=EN, FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Costebelle |[[Hyères]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[VI secolo a.C.|VI]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081645|tìtolo=Oppidum de Costebelle (ancien)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.maison-patrimoine-tpm.fr/patrimoine-archeologique-un-heritage-antique|tìtolo=Patrimoine archéologique: un héritage antique|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de Méren |[[Le Cannet-des-Maures]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[II secolo a.C.|II]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA00064416|tìtolo=Oppidum, château dit Casteau Maoure|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.echosciences-paca.fr/ressources/oppidum-de-meren-au-cannet-des-maures|tìtolo=Oppidum de Meren au Cannet des Maures|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |- |Oppidum de la Courtine |[[Ollioules]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081686|tìtolo=Oppidum celto-ligure de la Courtine (vestiges)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Jean Layet|ànno=1959|tìtolo=L'oppidum de La Courtine à Ollioules (Var)|revìsta=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres|volùmme=vul. 103|nùmero=2|pp=356-357|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1959_num_103_2_11082}}</ref> |- |Oppidum du Castellas |[[Solliès-Pont]]-[[Solliès-Toucas]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[V secolo a.C.|V]]-[[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081742|tìtolo=Oppidum du Castellas|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081743|tìtolo=Oppidum (vestiges de l'enceinte)|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.valleegapeau-tourisme.fr/patrimoine-culturel/loppidum-du-castellas/|tìtolo=L'Oppidum du Castellas|léngoa=FR|vìxita=2026-08-12}}</ref> |} === Âtre parte === ==== Piemunte ==== {| class="wikitable" !Castelà !Lucalisasiùn !Frequentasiùn !Nòtte |- |''Brigodorum'' |[[Lisciandria|Alesciandria]], [[Breolungi]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/mondovi-breolungi-cn-sito-archeologico/|tìtolo=Mondovì – Breolungi (CN) : sito archeologico|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Ròcca de San Zòrzu |[[Chieri|Chie(r)i]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]]-...) |<ref>{{Çitta web|url=https://www.startgallerychieri.it/linsediamento-celto-ligure/|tìtolo=L'insediamento celto-ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Guardamunte |[[Gremiascu]], Munte Valassa |Dau [[Neolìtico|neuliticu]] aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/gremiasco-al-area-archeologico-naturalistica-del-guardamonte/|tìtolo=Gremiasco (AL) : Area archeologico-naturalistica del Guardamonte|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0100354591|tìtolo=insediamento d'altura pre e protostorico (castelliere, insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |- |Castéllu de Muntâdu |[[Montaldo di Mondovì|Muntâdu de Munduvì]] |Segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] ([[IV secolo a.C.|IV]]-[[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]) |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=I Liguri sulla Rocca|url=https://www.comune.montaldodimondovi.cn.it/portals/1602/SiscomArchivio/2/iligurisullarocca.pdf|léngoa=IT|pp=30-44}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Egle Micheletto|outô2=Marica Venturino Gambari (a cü(r)a de)|tìtolo=Montaldo di Mondovì. Dal villaggio preistorico al castello medievale|url=https://www.academia.edu/125428190/Montaldo_di_Mondov%C3%AC_Dal_villaggio_preistorico_al_castello_medievale_a_cura_di_E_Micheletto_M_Venturino_|ànno=Zenâ 2012|editô=Cumüne de Muntâdu et al.|çitæ=Muntâdu|léngoa=IT}}</ref> |- |Bèc Bërchasa |[[Ruccaviùn]] |Dau [[Etæ do Brónzo|brunzu]] tardu aa segunda [[Etæ do færo|etè du fèru]] |<ref>{{Çitta web|url=https://archeocarta.org/roccavione-cn-sito-archeologico-del-bec-bric-berciassa/|tìtolo=Roccavione (CN): Sito archeologico del Bèc/Bric Berciassa|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.becberciassa.it/index.aspx|tìtolo=Bèc Bërchasa|léngoa=IT|vìxita=2026-08-13}}</ref> |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Claude Salicis|outô2=Georges Brétaudeau|ànno=2004|tìtolo=Les enceintes de hauteur du canton de Levens (06)|revìsta=Mémoires|editô=Institut de Préhistoire et d'Archéologie Alpes Méditerranée|çitæ=Nissa|volùmme=Vul. XLVI|pp=1-14 (67-110)|léngoa=FR|url=https://www.ipaam.fr/Assets/articlespdf/2004cantonlevens.pdf|cid=Salicis & Brétaudeau, 2004}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Belotti|tìtolo=Histoire, espaces et marges de l'Antiquité: hommages à Monique Clavel-Lévêque|url=https://www.persee.fr/doc/ista_0000-0000_2004_ant_934_1_2076|ànno=2004|léngoa=FR|editô=Institut des Sciences et Techniques de l'Antiquité|çitæ=Besançon|capìtolo=Les enceintes de hauteur de la région de Grasse. État de la question et perspectives|volùmme=Vul. III|cid=Belotti, 2004|colànn-a=Collection de l'Institut des Sciences et Techniques de l'Antiquité}} * {{Çitta lìbbro|outô=Delphine Isoardi, Loup Bernard, Frédérique Bertoncello, Jean Chausserie-Laprée, Laurence Lautier, Pascal Marrou, Laura Martinaux, Florence Mocci e Maeva Serieys|tìtolo=Bibliographie pour la base de données des sites fortifiés protohistoriques de la région Provence-Alpes-Côte d’Azur|url=https://shs.hal.science/halshs-02378236v1/document|ànno=2019|léngoa=FR}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2026-08-08}} [[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Lìste]] r0y6fu1527gwq6x1pt9vq8s7snk8foc Raṿa de Craṿaüna 0 33116 273684 273509 2026-08-30T09:26:26Z Arbenganese 12552 /* Autri prugètti */ Cat a man 273684 wikitext text/x-wiki <div id="section_SpokenWikipedia" class="noprint toccolours plainlinks" style="clear: right; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; width: 300px; text-align: left; float: right"> <div style="text-align: center">'''Sènte sta pagina &middot; [[:Immaggine:Raṿa de Craṿaüna.ogg|(info)]]'''</div> [[Immaggine:Raṿa de Craṿaüna.ogg|centro|File da registraz̄iùn]] <div style="text-align: center; font-size: 90%">Parlante: Paolo Rocco Ruaro, Craṿaüna <small>[[Discûscion:Raṿa de Craṿaüna |[ringraz̄iamènti]]]</small></div><div style="text-align: center; font-size: xx-small">Registraz̄iùn fàccia cu'a [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|oldid=273135}} versciùn du 14-08-2026].</div> </div> {{Arbenganese|càngio variànte=Sta pagina chi a l'è scrîta intu parlà de '''[[Cravaüna|Craṿaüna]]'''}} [[File:Rapa caprauna.jpg|thumb|Raṿa de Craṿaüna]] A '''Raṿa de Craṿaüna''' (''Rapa di Caprauna'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na qualitàe de [[Rava|raṿa]] gianca a pasta gialla di posti de l'auta [[valâ du Pennavaire|ṿalle du Pennavaire]], specie du paìse de [[Cravaüna|Craṿaüna]], recunusciüa cumme [[Prodûti agroalimentâri tradiçionâli do Piemónte|Prudòttu da tradiz̄iùn]] (PAT). == Stoṛia == === Inti tèmpi passài === Inti tèmpi passài a raṿa a l'è stâ a cianta da campi tra e ciü impurtanti pe'e pupulaz̄iùn de l'auta ṿalâ du Pennavaire. Zà du [[1537]] Craṿaüna a l'éṛa stâ menz̄iunâ da [[Agostino Giustiniani]] inti ''Castigatissimi Annali'' da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]]: difatti u paìse u l'éṛa bèn cunusciüu "dau tantu che e raṿe i l'éṛa bòne e dau tantu ch'i ghe cresceṿa in abundanz̄a".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Agostino Giustinani|tìtolo=Castigatissimi annali con la loro copiosa tavola della eccelsa & illustrissima republi. di Genoa [...]|url=https://archive.org/details/GE0036MrDIIIColomb23/page/n37/mode/2up?q=rape|ànno=1537|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=39|volùmme=Libro Primo Descrittione della Liguria|capìtolo=La Pieve di Teicio}}</ref> A pensâṛa istessu u l'è [[Girolamo Rossi]], che intu [[1870]] u parla turna de Craṿaüna cumme postu cunusciüu pe'e raṿe.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=281|capìtolo=XVI. Vicende del secolo XVII|cid=Rossi, 1870}}</ref> E raṿe i l'éṛa u mangià da gènte, u ciü dueṛàu da setèmbre fin aa fin de l'ànnu. Ma e raṿe i servìa ascì pe'e bestie, tantu ch'u se ghe fasceṿa fia i bròddi pe dà da mangià a e ṿacche o ae craṿe: aa seia, 'nta pignatta sciüa stiṿa, u se ghe metea l'aigua e a faṛina cu'u brennu drentu, quandu péi u se caciaṿa a raṿa, cu'in truncu u se fasceṿa giṛà perché senù u se furmaṿa i grumi e a nu se cüsceṿa. E raṿe i se taiaṿa per lòngu, pe' nu stranguṛà e bestie: perché scicumme i sun runde cumme i méi, anche se in pocu ciü sciacàe, i resta 'nta guṛa e i e soffuca. I se taiaṿa a stu moddu e insèmme u se ghe meteṿa ascì e rüsche. Péi u se lasciaṿa da mangià o da beṿe ae ṿacche, perché u gh'éṛa numà u fèn d'inṿernu e, cu'i broddi, u se ghe dasceṿa carcosa de ciü.<ref name=":0">{{Çitta|Merlo, 2024|2.3 Economia, p. 29}}</ref> E raṿe e e raṿiz̄z̄e (e föie ṿerde de raṿe) i se dasceṿa anch'ai ai cunìi.<ref name=":1">{{Çitta|Amici per Caprauna. 2025|I sc-ciancùi, p. 80}}</ref> Inti tèmpi antighi a gescia e söe tere a e meteṿa a l'incantu, prima pe' mette u gràn e doppu pe' mette e raṿe. E ducca u stessu campu u l'éṛa dueṛàu dae famìe primma a in moddu e péi a l'autru, fandu dui incanti diversci: u segundu u l'éṛa ciamàu u raṿìn. === Au dì d'ancöi === Inti ürtimi àgni u l'è cumenz̄àu a prumuz̄iùn de stu prudòttu, ch'u l'è ṿegnüu, a partì dau [[2003]], prescidiu naz̄iunâle [[Slow Food]]. A raṿa gianca a pasta gialla a l'è stâ presentâ au 2° Cungressu Internaz̄iunâle da fundaz̄iùn, ch'u s'è tegnüu intu nuèmbre de chél'ànnu lì.<ref name=":2">{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2003|tìtolo=È l'ora della rapa|revìsta=A Fregüa, Rivista Culturale d'informazione della Liguria di Ponente|editô=GS. Giacomo Siboni Editore|çitæ=Arbenga|volùmme=Cose de Cravaüna|nùmero=3}}</ref> E mutivaz̄iùn ch'i l'han purtàu au recunuscimèntu i sun l'intenz̄iùn de prutegeṛa e de mantegnîṛa, cu'a sudisfaz̄iùn da gènte du pòstu.<ref name=":2" /> A partì da stu ànnu a l'è stâ urganizzâ tütti l'àgni a fèsta da raṿa, che i primmi àgni a se fasceṿa aa segunda o a terz̄a dumenega d'utubre, propiu pe' fâṛa cunusce e pe' nu pèrde a tradiz̄iùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.unionemontanaaltavaltanaro.it/it-it/appuntamenti/16-sagra-della-rapa-di-caprauna-presidio-slow-food-59240-1-076e385a434d2df2cca5c70d16bdc9dd|tìtolo=16° Sagra della Rapa di Caprauna, Presidio Slow Food|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref> In ciü, du [[2004]], u l'è nasciüu u Cunsorz̄iu "prodotti tipici Alta Valle Tanaro"<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2023/12/26/prodotti-e-piatti-della-valle-tanaro/|tìtolo=Prodotti e piatti della Valle Tanaro|outô=Sandra Aliotta|dæta=2023-12-26|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref>, facciu daa [[Cumünitàe muntana Alta Valle Tanaro|cumünitàe muntana]], ch'u mantegne i prudòtti du teritoṛiu, fia u [[fasciö giancu de Bagnascu]], u [[Ceje de Nujei|cesce de Nuscéi]] e a [[Caštagna gabiana|castagna gabiana]] de [[Garesce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.agrispesa.it/produttori/consorzio-prodotti-tipici-alta-valle-tanaro/|tìtolo=Consorzio prodotti tipici Alta Valle Tanaro|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.unionemontanaceva.it/wp-content/uploads/2024/10/Piano_distretto__1PARTE.pdf|tìtolo=Il distretto del cibo dell'Alta Langa e del Cebano|léngoa=IT|p=75}}</ref> == Descriz̄iùn == Stu tipu de raṿa u l'ha ina furma runda e sciacâ, de cuṛù giancu-gialìn, a raìscia a permette aa ciànta u nutrimèntu pe' tüttu u tèmpu da cultiṿaz̄iùn.<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.unionemontanaaltavaltanaro.it/it-it/download/rapa-di-caprauna-scheda-dettaglio-2527-37-684-fd0200b5d81035050fe89de3655bd448|tìtolo=La Rapa di Caprauna, valorizzazione di un prodotto|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref> U ghe n'è, diemmu, de dui tipi, üna ch'a s'è imbastardìa inti [[Anni 1960|àgni '60]], quande i l'han cumenz̄àu a mette i pistùi, ch'i sun menu sciacài e ciü rundi. Sta lì a resta gianca drentu e a l'è menu duz̄e, mèntre l'autra cu'a pasta gialla, quandu ti a cösci a ṿegne in ocra-giallìn, apena apena marcàu e a l'è ciü bona. Ducca u gh'è stàu ina selez̄iùn inti àgni, pe' purtà in aṿanti a segunda de due, e difatti u se disce che ciü u drentu u l'è giallu ciü a raṿa a l'è duz̄e.<ref name=":3" /> == Cultiṿaz̄iùn == A raṿa a se semena de solitu doppu e patatte, a cumenz̄à dau 2 de lüiu inta [[Còlla de Cravaüna|Còlla]] e a nu l'ha besögnu né de troppu leamme, né de êsse mancu bagnà, scicumme ch'u ghe pensaṿa u z̄é, cun carche tempuṛâ. Peṛò quandu ti a semeni, ogni tantu a l'ha besögnu de 'na lambrascinâ, au dì d'ancöi u l'è in po' ciü difiz̄z̄ile, specie s'u nu ciöṿe. A cianta a s'è ambientâ inti posti ümeṛi e a resciste bèn au freggiu, scampandu fin a de tempeṛatüṛe de 10°C sutte zeṛu. U meiu pe'a crescita da cianta i sun i pòsti ch'u nu ghe ṿegne troppu caudu, fra i 15 e i 20 graddi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.vivigreen.eu/blog/rapa-di-caprauna-pat/|tìtolo=Rapa di Caprauna PAT|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref> L'ambiènte u l'è chélu de antighe fàsce rezüe dai mascéi<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://natura.provincia.cuneo.it/prodotti-tipici/ortofrutta/rapa-di-caprauna/|tìtolo=Rapa di Caprauna - Marchio di qualità|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref><ref name=":5">{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Eventi in Piemonte. La Rapa di Caprauna. Alta Valle Tanaro|editô=Comunità Montana Alta Valle Tanaro|léngoa=IT}}</ref>: a cultivaz̄iùn de raṿe a riṿa fin a in' autez̄z̄a de squasci 1600 metri. Stu ambiènte, insèmme ae tempeṛatüṛe e au fattu de êsse vescìn au mà, u l'ha purtàu inti seculi au sò svilüppu.<ref name=":5" /> A prudüz̄iùn da raṿa a ṿa a pröu ancù a maneṛa da tradiz̄iùn, cu'a semènz̄a ch'a ne ṿegne daa selez̄iùn de meiu ciante<ref>{{Çitta|Merlo, 2024|2.3 Economia, p. 28}}</ref>, ch'i ṿegne reciantàe inti surchi e i ṿegne recauz̄àe. E ciante z̄ernüe i ṿegne lasciàe sciuṛì e prima ch'u cazze a semènz̄a i ṿegne taiàe e messe a secà<ref name=":0" />, pe' ṿegnì batüe e recampà a semènz̄a. A parte secca, ch'i sun dicce gambe, carcün u e brüsciaṿa a nöcce de San Giuànni denài aa cà, de moddu che a z̄enne a tegnisse luntane e furmiguṛe.<ref name=":4" /> Quandu u se semena (inti campi ciü basci ai 15 de lüiu, u dì de San Bonaṿèntüṛa<ref>{{Çitta|Amici per Caprauna, 2025|I sc-ciancùi, p.79}}</ref>) u ṿegne facciu tüttu a màn, spantegandu bèn a semènz̄a 'nta tèra, e doppu u se ghe passa cu'u magaiu pe' cruì chélu ch'u s'éṛa apena semenàu, sènz̄a fâṛu restâ troppu prufundu. Se u teren u l'éṛa sciücciu u se ghe dasceṿa in po' ciü de tèra. De solitu u se semenaṿa e raṿe inti stésci sciti 'unde primma u se gh'éṛa messu u gràn, perché cuscì a raṿa a piaṿa u sò güstu tipicu<ref name=":5" />, o senù 'und'u gh'éṛa e patatte.<ref name=":1" /> E raṿe i sun da campà au mascimu fin aa fìn de nuèmbre: inta tradiz̄iùn stu mumèntu u l'è ligau au dì de Santa Cataṛina, ch'u cazze ai 21 de stu mese. U se dìsce pe' chélu u pruèrbiu "a Santa Cataṛina chi u nu l'ha raṿinàu u raṿina" perché u l'è tostu a fìn du periudu che i cuntadìn i e campa.<ref name=":3" /> == Cunserṿaz̄iùn e ṿèndita == Quand'i ṿegniṿa campàe, chéle ch'i serṿia in ca' i se pusceṿa cunserṿà inte ciü maneṛe difeṛènti: i se meteṿa sutte tèra, u se scaṿaṿa ina z̄otta, se ghe meteṿa in sö de paia e péi e raṿe, ch'i l'éṛa cuèrte da autra paia e aa fin in z̄imma i se cruṿiṿa cun aumenu 'na z̄inquantena de citti de tèra.<ref name=":0" /> E raṿiz̄z̄e, pe' nu fâṛe marz̄â i se meteṿa sciü de perteghe o tacàe a di fì de moddu che i piàsse de l'aṛia.<ref name=":0" /> Ma a [[Cravaüna|Craṿaüna]], fin che u tèmpu u permeteṿa i se lasciaṿa inti campi e i se piaṿa man man ch'i serṿiṿa, senù i se purtaṿa inte 'n fundu o inte 'na z̄otta, tantu ch'u se dìsce "inz̄utâ e raṿe".<ref name=":0" /> Scicumme i nu se sarṿa e raṿe i l'éṛa rancàe e purtàe sübitu a ṿènde inti paìsci ṿescìn cumme [[Garesce]], [[Ulmea|Urméa]] o ṿersu [[Arbenga]], a[[A Cêve|a Ceṿe]] e a [[Inéia|Ineia]].<ref name=":3" /> U trasportu u l'éṛa facciu a bastu, cu'u mü.<ref name=":3" /><ref name=":0" /> == U mangià == Ün di piatti du paìse, u l'è patatte e raṿe, taiàe a fette e fàcce cösce inta paéla, fricce cumpagnàe da tocchi de sciausciz̄z̄a, s'u ghe n'éṛa, o buìe.<ref>{{Çitta|Amici per Caprauna. 2025|Patatte, raṿe e sciausciz̄z̄a, p. 76}}</ref> Senù i se pon mangià cöcce au furnu, cumme cunturnu da carne, o cumpagnàe cu'a pasta fresca ch'a l'è tipica de Craṿaüna: i [[sc-ciancùi]].<ref name=":1" /> Inte sta maneṛa e raṿe i ṿegne mundàe assèmme ae patatte, taiàe a fette ch'i nu secce troppu spesse e buìe, doppu u se caccia a pasta e u se remescia cu'a caz̄z̄a garbâ, in maneṛa che i sc-ciancùi i nu se tacche.<ref name=":1" /> U tüttu u ṿegne cundìu cu'u tuchìn de pôri, sciuṛa de lacce, niz̄öṛe sciacàe intu murtà e buṛéi secchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.taccuinigastrosofici.it/ita/news/medioevale/cibi-tradizionali/rapa-di-Caprauna.html|tìtolo=Storia e proprietà rapa di Caprauna|léngoa=IT|vìxita=2026-04-02}}</ref> == Nòtte == <references/> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Associazione Amici per Caprauna|tìtolo=Caprauna. Il profumo e il sapore dei ricordi|url=https://www.arabafenicelibri.it/scheda-libro/autori-vari/caprauna-9788866179757-727197.html|ànno=2025|editô=Araba Fenice|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT|cid=Amici per Caprauna, 2025}} * {{Çitta lìbbro|outô=Veronica Merlo|tìtolo=Il feudo di Caprauna. Dal basso medioevo al XVIII secolo|url=https://thesis.unipd.it/retrieve/e8fc919a-1a1a-46d5-b9c4-fba5e3773c35/Merlo%20Veronica%20.pdf|ànno=2024|editô=Cumüna de Craṿaüna|çitæ=Paduṿa|léngoa=IT|cid=Merlo, 2024}} == Autri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Verdùa]] [[Categorîa:Vôxe parlæ]] nam6dnu7yvgp4in00zaa0kqqs7bvt68 Categorîa:Mòdoli protètti 14 33158 273680 2026-08-30T06:48:39Z N.Longo 12052 + cat 273680 wikitext text/x-wiki Sta categorîa a l'arechéugge i mòdoli ch'én stæti protètti da-e modìfiche. {{Interprogetto}} __HIDDENCAT__ [[Categorîa:Wikipedia]] ln5g4wa5gq91tdgk7vyx09tzquy2yuz