Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 7034 273777 264380 2026-09-04T08:57:53Z Michæ.152 13747 Testo revixonòu da-o sciô Guido Ravera d'Uô, in preparaçión a-a registraçión ch'o m'à mandòu 273777 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pôgina chi l'é šcřicia an '''[[Dialetu uaröxiu|uařöxiu]]'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Uô |Tipo = [[comun|cumüne]] |Panorama = Ovada-panorama generale.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panurôma d’Uô</div> |Bandiera = Ovada-Bandiera.svg |var-localizaçión = Lucalizasiòun |var-stâto = Stôtu |stâto_a_màn = {{Bandêa|ITA}} [[Italia|Itôlia]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiòun]] |Voce divisione amm grado 1 = [[Piemonte|Piemounte]] |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruveincia]] |Voce divisione amm grado 2 = [[Lisciandria|Lisciandřia]] |var-aministraçión = Aministrasiòun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scieindicu]] |Amministratore locale = Gian Franco Comaschi |Partito = lista civica "Insieme per Ovada" |Data elezione = 10-6-2024 |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinôie |var-altitùdine = Altitudine |var-superfìcce = Superficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 10943 |Note abitanti = https://demo.istat.it/app/?a=2026&i=D7B |Aggiornamento abitanti = 31-12-2025 |var-denscitæ = Densitô |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fřasiùgni]] |Sottodivisioni = Buigu, Lacošta, Gnuchettu, 'Ngherlan, San Luřainsu |var-sotodivixoìn3 = Fřasiùgni |var-divixoìn_confinànti = Divisiùgni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Berforte|Belforte]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[Chermoìn|Cheimuřein]], [[Morere|Muřeře]], [[A Roca|Řa Roca]], [[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Scirvan|Seivan]], [[Tageu|Tajö]] |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu urôriu |var-cod._cadàstro = Cod. Catôštu |var-tàrga = Tôrga |var-nómme_abitànti = Nume abitanti |Nome abitanti = uaröxi</br>{{it}} ''ovadesi'' |var-patrón = Patròun |Patrono = San Paulu da Cřuxe e San Zâne Batista |var-festîvo = Giurnô d'fašta |Festivo = 18 utubře |var-cartografîa = Môppa |Mappa = Map of comune of Ovada (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiòun de'i cumüne d'Uô 'nt'řa pruveincia d'Lisciandřia. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiôle }} '''Uô''' (''Ovada'' an italiàn, ''Oâ'' e ''Guà'' an [[Zeneise|zenaise]], ''Ovà'' an [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]) l’é ‘n cumüne italiàn d’řa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]], an [[Piemonte|Piemounte]]. L’é ‘na [[Çitæ|çittô]] impurtante d’l’Autu [[Monferòu|Munfrô]] e u ciantru d’řa zona štoricu-cultüřôle d’l’Uvadaise. Ei sò frasiùgni i sòun Bùigu, Gnuchetu, Lacošta, 'Ngherlàn e San Luřainsu. == Geugřaféia == Uô a s’třöua tra ei çittô d'[[Lisciandria|Lisciandřia]] e d’[[Zena]], ‘nt’u teritoriu d’l’Uvadaise, e a cunféina cu'i cumüni d’[[Berforte|Belforte]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[Chermoìn|Cheimuřein]], [[Morere|Muřeře]], [[A Roca|Řa Roca]], [[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Scirvan|Seivan]] e [[Tageu|Tajö]]. Řa sò zona a se štainda ‘nt’ei pountu dounda řa [[Cianûa padann-a|cianüřa padana]] a finiscia e c'mençipia l’[[Appennin ligure|Apenéin Ligüre]], a pochi chilometri da’i [[Mâ Ligure|Mô Ligüre]]. Ei Bùigu l’é an çima a ‘n šperòun d’rocia missu a ia cunfluainsa di tuřainti [[Orba|Ùiba]] e [[Stura|Štüřa]], a 196 metři suvřa a u livelu de’i mô. Ei clima l’é mite cun de’i caraterištiche cuntinentôli e l’è duçì da řa curta dištansa da’i Mô Ligüre. Ei paesôgiu de'i culein-ne uařöxie l'é duminô da i fiřôgni de'i vighe, da dounda u s'prudoua i vigni rinumôi d'řa zona, suvřatütu u Duçettu, mô anche Baibeřa e Curtaise. == Štoria == U nume d’Uô u vé da u [[Latin|latéin]] ''Vadum'', ch’u vö dì “guôdu, pountu dounda u s’pö traversé ‘n fiüme”, prubabilmainte an riferimaintu a na zona pocu fuza ‘nt’ei pountu d’cunfluainsa d’l’Ùiba e du Stüřa. Difôti ei poštu l’é štô frequentô da’i [[Liguri Antighi|giante celtu-ligüri]] e pöi da’i [[Popolo roman|Rumôni]], che i i han tiřô sü ‘n cašté. L'é foscia a Uô che [[Cicerón|Ciceròun]] u s'riferiscia quande u pôrla de ''Vada'', che lé u definiscia "poštu difiçiliscimu da traversé". Řa çittö l’é mensunôia per ia přima vòta ‘nt’u [[967]], quande l’impeřatù [[Otón I|Utòun I]] l’hô regalô a'i Marcheise Aleramo ‘na villa ‘nt’u teritoriu d’Uô, che l’eřa sutta l’abaséia d’San Quintéin. Ant’u ducumaintu d’fundasiòun du [[991]] d’l’Abaséia d’San Quintéin d’Spigno, šcřiciu da’i Marcheixi Alemarici, u nume d’Uô u sciourta per ia přima vòta c'me "''locus et fundus de Ovaga''". Řa çittô l'é pöi pasôia a'i marcheixi d'[[Gâvi|Gôvi]], a'i marcheixi de'i Bosco e a řa féin a'i [[Malaspina]], che i l'han vendòua a ia [[Repùbrica de Zena|Repüblica d'Zena]] 'nt'ei [[1277]]. Uô l'é saimpře štôia 'nt'řa sò štoria ‘n pounte a 'nmasu a ia realtô ligüre e a quela padana: d'ôtřa pôrte, as třuôva 'nt’řa Štrô du Zuvu, che zô da u [[XIII secolo|XIII seculu]] a culegôva řa rivera cun řa cianüřa lisciandřeina e cu'i Munfrô, ben bain přima d’řa cuštřusiòun d’řa Štrô du Tüichéin. Dopu l'ucupasiòun di Duchi d'[[Milan|Milàn]], řa çittô a vé dôia a řa faméia patrisia lisciandřéina di Trotti e pöi a quela zenaise di [[Adorno]], mô 'nt'ei [[1499]] u rà d'[[Fransa]] [[Luigi XII]] l'hô ridôia a i Trotti. Dopu ei [[1528]], gřôsie ai pôttu d'[[Dria Doia|Andřéia Doria]] cun [[Carlo V|Côrlu V]], Zena a pò ripiése ei tère d'l'Ultrazuvu, che i turnu c'scì a fé pôrte du sò duminiu, dounda i i raštřàn sainsa ciü interusiùgni per ciü d'třai seculi. ‘Nt’ei [[1630]] Uô a vé culpéia da ‘na tremainda epideméia d’[[Pèsta|pašte]] che l’hô fôciu muřì ciü o menu l’80% d’řa pupulasiòun. ‘Nt’ei [[1672]], cun řa [[Batàggia d'Oâ|Batàia d’Uô]], řa çittô che l’eřa suta řa Republica d’Zena l’é štôia atacôia da’i surdôi d’[[Carlo Emanuele II|Côrlu Emanuele II]], mô i zenaixi i sòun arscì a feimé i piemuntaixi. ‘Nt’ei [[1814]], ei [[Congresso de Vienna|Cungressu d’Vienna]] l’hô unì řa Ligüria a u [[Regno de Sardegna|Regnu d’Sardegna]] e pocu dopu řa çittô d’Uô l’é gnòua a fé pôrte d’řa pruveincia d’Nôiqui. Tra i uařöxi che i sòun štôi di persunôgi famuxi du [[Risorgimento|Risurgimaintu]] u s’ricorda Andřeia Dania, Dumenicu Büffa, Bertumé Marchelli, Mìliu Büffa, Giřomu Oddini. ‘Nt’ei cursu d’l’Ötçaintu u i a štô de’i cuštřusiùgni impurtanti, c’me řa štrô ch’a culega Uô a [[Növe|Növi]] ([[1836]]), řa štrô ch’a vô a [[Acqui Terme|'Nôiqui]] ([[1855]]), řa [[Stradda do Turchìn|štrô de’i Tüichéin]] da Uô a [[Ôtri|Vutri]] an Ligüria ([[1872]]) e řa [[Ferovîa Oâ-Zêna|feruvéia Uô-Zena]], inaugurôia ‘nt’ei [[1894]]. Antantu u ciantru u d'ventôva ciü mudernu, cun řa cuštřusiòun d’in növu uspiô, fogne, acquedoti e növi palôsci. 'Nt'ei [[1859]] řa pruveincia d'Növe a l'é štôia abuléia da řa leze dei přim miništru [[Urbano Rattazzi]] e u teritoriu d'Uô, 'nsame a u [[Növe|Nuvaise]] e a řa [[Val Borbêa|Vôl Boibeřa]], l'é sctô dô ai Piemounte per fuimé řa növa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]]. ‘Nt’l’avustu de'i [[1935]], ei [[Disastro de Morêre|crollu du xbaramàintu d’řa Sella du Zerbéin]] l’hô scariô an çima a tüta řa Vôlle d’l’Ùiba ‘na miřôia d’eua àuta dexiaine d’metři, che l’hô culpì suvřatütu [[Morere|Muřeře]], Uô e [[Scirvan|Seivàn]] mô anche [[Capriata|Caveriô]]; ‘nt’isa tragedia i sòun morte 111 persoune e 65 sulu 'nt’ei Bùigu d’Uô. A [[Segonda Guæra Mondiâ|sgòunda uèra mundiôle]] l’hô vištu špunté an çima ai brichi an giřu a Uô ‘n muvimaintu partigiàn urganizô e ei střogi d’l’Urxela e d’řa Benedicta i sòun doue teštimunianse du sangue versô da’i uařöxi per řa Libeřasiòun. Dopu ese štôia culpéia da pesanti bumbardamainti tra ei 1944 e ei 1945, řa çittô a s’é ripiôia da’i distrusiùgni d'řa uèra e l’hô piô ei caraterištiche d’ancöi cun řa cuštřusiòun d’növi quartéi. == Pošti d’interasse == === Cuštřusiùgni religiuse === * [[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)|Gexia d’Noštra Scignuřa Asounta]], paruchiôle d’řa çittô (XVIII seculu) * Gexia d’l’Immaculôia Cuncesiòun, dicia ascì "di Capiçigni * Gexia d’Santa Maria de’i Gřôsie (XV seculu) * Uřatöři d’řa Nunsiô (XIV seculu) * Santuôřiu d’Noštra Scignuřa d’řa Uòrdia (1661) * Uřatöři d’San Zuôni (XV seculu), ch’u cuntegna řa côscia da puscisciòun d’řa Cunfraternita, sculpéia da Maragliano * Parochia d'Noštra Scignuřa d'řa Naive a Lacošta * Gexia di Santi Nazario e Celso a 'Ngherlàn * Gexia d'San Venanzio a San Venanzio * Gexia d'San Luřainsu a San Luřainsu * Santuôriu d'San Paulu d'řa Cřuxe * Logia d'San Baštiàn === Cuštřusiùgni civili === * Palôssu Spinola (XVIII seculu) * A cô dounda l'é nasciü San Paulu d'řa Cřuxe * Palôssu de'i Cumüne (XIX seculu) * Cašté d'Leichera * Cašté d'Ngherlàn === Ciantru štoricu === U ciantru štoricu l'hô n urganizasiòun ch'a ricorda de'i balu i tipici [[Caróggio|carugi]] d'řa [[Liguria|Ligüria]], suvřatütu Véia Ruma, řa Cuntrô di Capiçigni e Véia San Paulu. 'Nt'ei Bùigu d'Uô u i a palôsci d'epuca, bitéie štoriche e negôsi antighi. == Cumunicasiùgni == === Štrôie === Uô a s'tröua apřövu a řa [[Strádda statâle 456 do Turchìn|Štřô statôle 456 du Tuichéin]], ch'a culega [[Isola d'Asti]] cun [[Ôtri|Vutri]], e a řa cunfluainsa d'řa [[SP155]], ch'a řa culega cun [[Lisciandria|Lisciandřia]]. U s'pò rivé a Uô anche cun l'[[Outostràdda A26|Autuštrô A26]] ''dei Trafori'', cun caselu 'nt'ei cumüne d'[[Berforte|Belforte]]. === Curière === 'Nt'ei cumüne d’Uô u i a i capulinea de'i curière di ''Trotta Bus Services'', che i řa culegu cu'i cumüni d'řa zona e cu'i sò fřasiùgni, maintře pe'i culegamainti cun Lisciandřia e [[Növe]] u i a ei curière d'řa ''Bus Company''. === Štasiùgni === Uô l'hô doue štasiùgni d'feruvéia: řa principôle a s'tröua apřövu a řa [[Ferovîa Asti-Zêna|feruvéia Asti-Zena]], maintře řa sgòunda, ciamôia [[Staçión d'Oâ Nòrd|Uô Nord]], l'é an çima a řa linea ch'a vé da Lisciandřia, auřa sarô a u trafegu viagiatùi. == Note == <references/> == Ôtři prugetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} {{Contròllo de outoritæ}} nybp6l15mtsnish7wkcw7jl8uyge410 273778 273777 2026-09-04T08:58:33Z Michæ.152 13747 273778 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pôgina chi l'é šcřicia an '''[[Dialetu uaröxiu|uařöxiu]]'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Uô |Tipo = [[comun|cumüne]] |Panorama = Ovada-panorama generale.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panurôma d’Uô</div> |Bandiera = Ovada-Bandiera.svg |var-localizaçión = Lucalizasiòun |var-stâto = Stôtu |stâto_a_màn = {{Bandêa|ITA}} [[Italia|Itôlia]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiòun]] |Voce divisione amm grado 1 = [[Piemonte|Piemounte]] |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruveincia]] |Voce divisione amm grado 2 = [[Lisciandria|Lisciandřia]] |var-aministraçión = Aministrasiòun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scieindicu]] |Amministratore locale = Gian Franco Comaschi |Partito = lista civica "Insieme per Ovada" |Data elezione = 10-6-2024 |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinôie |var-altitùdine = Altitudine |var-superfìcce = Superficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 10943 |Note abitanti = https://demo.istat.it/app/?a=2026&i=D7B |Aggiornamento abitanti = 31-12-2025 |var-denscitæ = Densitô |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fřasiùgni]] |Sottodivisioni = Buigu, Lacošta, Gnuchettu, 'Ngherlan, San Luřainsu |var-sotodivixoìn3 = Fřasiùgni |var-divixoìn_confinànti = Divisiùgni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Berforte|Belforte]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[Chermoìn|Cheimuřein]], [[Morere|Muřeře]], [[A Roca|Řa Roca]], [[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Scirvan|Seivan]], [[Tageu|Tajö]] |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu urôriu |var-cod._cadàstro = Cod. Catôštu |var-tàrga = Tôrga |var-nómme_abitànti = Nume abitanti |Nome abitanti = uaröxi</br>{{it}} ''ovadesi'' |var-patrón = Patròun |Patrono = San Paulu da Cřuxe e San Zâne Batista |var-festîvo = Giurnô d'fašta |Festivo = 18 utubře |var-cartografîa = Môppa |Mappa = Map of comune of Ovada (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiòun de'i cumüne d'Uô 'nt'řa pruveincia d'Lisciandřia. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiôle }} '''Uô''' (''Ovada'' an italiàn, ''Oâ'' e ''Guà'' an [[Zeneise|zenaise]], ''Ovà'' an [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]) l’é ‘n cumüne italiàn d’řa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]], an [[Piemonte|Piemounte]]. L’é ‘na [[Çitæ|çittô]] impurtante d’l’Autu [[Monferòu|Munfrô]] e u ciantru d’řa zona štoricu-cultüřôle d’l’Uvadaise. Ei sò frasiùgni i sòun Bùigu, Gnuchetu, Lacošta, 'Ngherlàn e San Luřainsu. == Geugřaféia == Uô a s’třöua tra ei çittô d'[[Lisciandria|Lisciandřia]] e d’[[Zena]], ‘nt’u teritoriu d’l’Uvadaise, e a cunféina cu'i cumüni d’[[Berforte|Belforte]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[Chermoìn|Cheimuřein]], [[Morere|Muřeře]], [[A Roca|Řa Roca]], [[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Scirvan|Seivan]] e [[Tageu|Tajö]]. Řa sò zona a se štainda ‘nt’ei pountu dounda řa [[Cianûa padann-a|cianüřa padana]] a finiscia e c'mençipia l’[[Appennin ligure|Apenéin Ligüre]], a pochi chilometri da’i [[Mâ Ligure|Mô Ligüre]]. Ei Bùigu l’é an çima a ‘n šperòun d’rocia missu a ia cunfluainsa di tuřainti [[Orba|Ùiba]] e [[Stura|Štüřa]], a 196 metři suvřa a u livelu de’i mô. Ei clima l’é mite cun de’i caraterištiche cuntinentôli e l’è duçì da řa curta dištansa da’i Mô Ligüre. Ei paesôgiu de'i culein-ne uařöxie l'é duminô da i fiřôgni de'i vigne, da dounda u s'prudoua i vigni rinumôi d'řa zona, suvřatütu u Duçettu, mô anche Baibeřa e Curtaise. == Štoria == U nume d’Uô u vé da u [[Latin|latéin]] ''Vadum'', ch’u vö dì “guôdu, pountu dounda u s’pö traversé ‘n fiüme”, prubabilmainte an riferimaintu a na zona pocu fuza ‘nt’ei pountu d’cunfluainsa d’l’Ùiba e du Stüřa. Difôti ei poštu l’é štô frequentô da’i [[Liguri Antighi|giante celtu-ligüri]] e pöi da’i [[Popolo roman|Rumôni]], che i i han tiřô sü ‘n cašté. L'é foscia a Uô che [[Cicerón|Ciceròun]] u s'riferiscia quande u pôrla de ''Vada'', che lé u definiscia "poštu difiçiliscimu da traversé". Řa çittö l’é mensunôia per ia přima vòta ‘nt’u [[967]], quande l’impeřatù [[Otón I|Utòun I]] l’hô regalô a'i Marcheise Aleramo ‘na villa ‘nt’u teritoriu d’Uô, che l’eřa sutta l’abaséia d’San Quintéin. Ant’u ducumaintu d’fundasiòun du [[991]] d’l’Abaséia d’San Quintéin d’Spigno, šcřiciu da’i Marcheixi Alemarici, u nume d’Uô u sciourta per ia přima vòta c'me "''locus et fundus de Ovaga''". Řa çittô l'é pöi pasôia a'i marcheixi d'[[Gâvi|Gôvi]], a'i marcheixi de'i Bosco e a řa féin a'i [[Malaspina]], che i l'han vendòua a ia [[Repùbrica de Zena|Repüblica d'Zena]] 'nt'ei [[1277]]. Uô l'é saimpře štôia 'nt'řa sò štoria ‘n pounte a 'nmasu a ia realtô ligüre e a quela padana: d'ôtřa pôrte, as třuôva 'nt’řa Štrô du Zuvu, che zô da u [[XIII secolo|XIII seculu]] a culegôva řa rivera cun řa cianüřa lisciandřeina e cu'i Munfrô, ben bain přima d’řa cuštřusiòun d’řa Štrô du Tüichéin. Dopu l'ucupasiòun di Duchi d'[[Milan|Milàn]], řa çittô a vé dôia a řa faméia patrisia lisciandřéina di Trotti e pöi a quela zenaise di [[Adorno]], mô 'nt'ei [[1499]] u rà d'[[Fransa]] [[Luigi XII]] l'hô ridôia a i Trotti. Dopu ei [[1528]], gřôsie ai pôttu d'[[Dria Doia|Andřéia Doria]] cun [[Carlo V|Côrlu V]], Zena a pò ripiése ei tère d'l'Ultrazuvu, che i turnu c'scì a fé pôrte du sò duminiu, dounda i i raštřàn sainsa ciü interusiùgni per ciü d'třai seculi. ‘Nt’ei [[1630]] Uô a vé culpéia da ‘na tremainda epideméia d’[[Pèsta|pašte]] che l’hô fôciu muřì ciü o menu l’80% d’řa pupulasiòun. ‘Nt’ei [[1672]], cun řa [[Batàggia d'Oâ|Batàia d’Uô]], řa çittô che l’eřa suta řa Republica d’Zena l’é štôia atacôia da’i surdôi d’[[Carlo Emanuele II|Côrlu Emanuele II]], mô i zenaixi i sòun arscì a feimé i piemuntaixi. ‘Nt’ei [[1814]], ei [[Congresso de Vienna|Cungressu d’Vienna]] l’hô unì řa Ligüria a u [[Regno de Sardegna|Regnu d’Sardegna]] e pocu dopu řa çittô d’Uô l’é gnòua a fé pôrte d’řa pruveincia d’Nôiqui. Tra i uařöxi che i sòun štôi di persunôgi famuxi du [[Risorgimento|Risurgimaintu]] u s’ricorda Andřeia Dania, Dumenicu Büffa, Bertumé Marchelli, Mìliu Büffa, Giřomu Oddini. ‘Nt’ei cursu d’l’Ötçaintu u i a štô de’i cuštřusiùgni impurtanti, c’me řa štrô ch’a culega Uô a [[Növe|Növi]] ([[1836]]), řa štrô ch’a vô a [[Acqui Terme|'Nôiqui]] ([[1855]]), řa [[Stradda do Turchìn|štrô de’i Tüichéin]] da Uô a [[Ôtri|Vutri]] an Ligüria ([[1872]]) e řa [[Ferovîa Oâ-Zêna|feruvéia Uô-Zena]], inaugurôia ‘nt’ei [[1894]]. Antantu u ciantru u d'ventôva ciü mudernu, cun řa cuštřusiòun d’in növu uspiô, fogne, acquedoti e növi palôsci. 'Nt'ei [[1859]] řa pruveincia d'Növe a l'é štôia abuléia da řa leze dei přim miništru [[Urbano Rattazzi]] e u teritoriu d'Uô, 'nsame a u [[Növe|Nuvaise]] e a řa [[Val Borbêa|Vôl Boibeřa]], l'é sctô dô ai Piemounte per fuimé řa növa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]]. ‘Nt’l’avustu de'i [[1935]], ei [[Disastro de Morêre|crollu du xbaramàintu d’řa Sella du Zerbéin]] l’hô scariô an çima a tüta řa Vôlle d’l’Ùiba ‘na miřôia d’eua àuta dexiaine d’metři, che l’hô culpì suvřatütu [[Morere|Muřeře]], Uô e [[Scirvan|Seivàn]] mô anche [[Capriata|Caveriô]]; ‘nt’isa tragedia i sòun morte 111 persoune e 65 sulu 'nt’ei Bùigu d’Uô. A [[Segonda Guæra Mondiâ|sgòunda uèra mundiôle]] l’hô vištu špunté an çima ai brichi an giřu a Uô ‘n muvimaintu partigiàn urganizô e ei střogi d’l’Urxela e d’řa Benedicta i sòun doue teštimunianse du sangue versô da’i uařöxi per řa Libeřasiòun. Dopu ese štôia culpéia da pesanti bumbardamainti tra ei 1944 e ei 1945, řa çittô a s’é ripiôia da’i distrusiùgni d'řa uèra e l’hô piô ei caraterištiche d’ancöi cun řa cuštřusiòun d’növi quartéi. == Pošti d’interasse == === Cuštřusiùgni religiuse === * [[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)|Gexia d’Noštra Scignuřa Asounta]], paruchiôle d’řa çittô (XVIII seculu) * Gexia d’l’Immaculôia Cuncesiòun, dicia ascì "di Capiçigni * Gexia d’Santa Maria de’i Gřôsie (XV seculu) * Uřatöři d’řa Nunsiô (XIV seculu) * Santuôřiu d’Noštra Scignuřa d’řa Uòrdia (1661) * Uřatöři d’San Zuôni (XV seculu), ch’u cuntegna řa côscia da puscisciòun d’řa Cunfraternita, sculpéia da Maragliano * Parochia d'Noštra Scignuřa d'řa Naive a Lacošta * Gexia di Santi Nazario e Celso a 'Ngherlàn * Gexia d'San Venanzio a San Venanzio * Gexia d'San Luřainsu a San Luřainsu * Santuôriu d'San Paulu d'řa Cřuxe * Logia d'San Baštiàn === Cuštřusiùgni civili === * Palôssu Spinola (XVIII seculu) * A cô dounda l'é nasciü San Paulu d'řa Cřuxe * Palôssu de'i Cumüne (XIX seculu) * Cašté d'Leichera * Cašté d'Ngherlàn === Ciantru štoricu === U ciantru štoricu l'hô n urganizasiòun ch'a ricorda de'i balu i tipici [[Caróggio|carugi]] d'řa [[Liguria|Ligüria]], suvřatütu Véia Ruma, řa Cuntrô di Capiçigni e Véia San Paulu. 'Nt'ei Bùigu d'Uô u i a palôsci d'epuca, bitéie štoriche e negôsi antighi. == Cumunicasiùgni == === Štrôie === Uô a s'tröua apřövu a řa [[Strádda statâle 456 do Turchìn|Štřô statôle 456 du Tuichéin]], ch'a culega [[Isola d'Asti]] cun [[Ôtri|Vutri]], e a řa cunfluainsa d'řa [[SP155]], ch'a řa culega cun [[Lisciandria|Lisciandřia]]. U s'pò rivé a Uô anche cun l'[[Outostràdda A26|Autuštrô A26]] ''dei Trafori'', cun caselu 'nt'ei cumüne d'[[Berforte|Belforte]]. === Curière === 'Nt'ei cumüne d’Uô u i a i capulinea de'i curière di ''Trotta Bus Services'', che i řa culegu cu'i cumüni d'řa zona e cu'i sò fřasiùgni, maintře pe'i culegamainti cun Lisciandřia e [[Növe]] u i a ei curière d'řa ''Bus Company''. === Štasiùgni === Uô l'hô doue štasiùgni d'feruvéia: řa principôle a s'tröua apřövu a řa [[Ferovîa Asti-Zêna|feruvéia Asti-Zena]], maintře řa sgòunda, ciamôia [[Staçión d'Oâ Nòrd|Uô Nord]], l'é an çima a řa linea ch'a vé da Lisciandřia, auřa sarô a u trafegu viagiatùi. == Note == <references/> == Ôtři prugetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} {{Contròllo de outoritæ}} j21ood8crs6zrwx2yyyd8xoh2uy3i1j 273779 273778 2026-09-04T11:24:34Z Michæ.152 13747 Michæ.152 o/a l'à mesciòu a pàgina [[Uà]] a [[Uô]]: Nómme locâle da çitæ 273778 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pôgina chi l'é šcřicia an '''[[Dialetu uaröxiu|uařöxiu]]'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Uô |Tipo = [[comun|cumüne]] |Panorama = Ovada-panorama generale.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panurôma d’Uô</div> |Bandiera = Ovada-Bandiera.svg |var-localizaçión = Lucalizasiòun |var-stâto = Stôtu |stâto_a_màn = {{Bandêa|ITA}} [[Italia|Itôlia]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiòun]] |Voce divisione amm grado 1 = [[Piemonte|Piemounte]] |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruveincia]] |Voce divisione amm grado 2 = [[Lisciandria|Lisciandřia]] |var-aministraçión = Aministrasiòun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scieindicu]] |Amministratore locale = Gian Franco Comaschi |Partito = lista civica "Insieme per Ovada" |Data elezione = 10-6-2024 |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinôie |var-altitùdine = Altitudine |var-superfìcce = Superficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 10943 |Note abitanti = https://demo.istat.it/app/?a=2026&i=D7B |Aggiornamento abitanti = 31-12-2025 |var-denscitæ = Densitô |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fřasiùgni]] |Sottodivisioni = Buigu, Lacošta, Gnuchettu, 'Ngherlan, San Luřainsu |var-sotodivixoìn3 = Fřasiùgni |var-divixoìn_confinànti = Divisiùgni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Berforte|Belforte]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[Chermoìn|Cheimuřein]], [[Morere|Muřeře]], [[A Roca|Řa Roca]], [[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Scirvan|Seivan]], [[Tageu|Tajö]] |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu urôriu |var-cod._cadàstro = Cod. Catôštu |var-tàrga = Tôrga |var-nómme_abitànti = Nume abitanti |Nome abitanti = uaröxi</br>{{it}} ''ovadesi'' |var-patrón = Patròun |Patrono = San Paulu da Cřuxe e San Zâne Batista |var-festîvo = Giurnô d'fašta |Festivo = 18 utubře |var-cartografîa = Môppa |Mappa = Map of comune of Ovada (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiòun de'i cumüne d'Uô 'nt'řa pruveincia d'Lisciandřia. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiôle }} '''Uô''' (''Ovada'' an italiàn, ''Oâ'' e ''Guà'' an [[Zeneise|zenaise]], ''Ovà'' an [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]) l’é ‘n cumüne italiàn d’řa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]], an [[Piemonte|Piemounte]]. L’é ‘na [[Çitæ|çittô]] impurtante d’l’Autu [[Monferòu|Munfrô]] e u ciantru d’řa zona štoricu-cultüřôle d’l’Uvadaise. Ei sò frasiùgni i sòun Bùigu, Gnuchetu, Lacošta, 'Ngherlàn e San Luřainsu. == Geugřaféia == Uô a s’třöua tra ei çittô d'[[Lisciandria|Lisciandřia]] e d’[[Zena]], ‘nt’u teritoriu d’l’Uvadaise, e a cunféina cu'i cumüni d’[[Berforte|Belforte]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[Chermoìn|Cheimuřein]], [[Morere|Muřeře]], [[A Roca|Řa Roca]], [[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Scirvan|Seivan]] e [[Tageu|Tajö]]. Řa sò zona a se štainda ‘nt’ei pountu dounda řa [[Cianûa padann-a|cianüřa padana]] a finiscia e c'mençipia l’[[Appennin ligure|Apenéin Ligüre]], a pochi chilometri da’i [[Mâ Ligure|Mô Ligüre]]. Ei Bùigu l’é an çima a ‘n šperòun d’rocia missu a ia cunfluainsa di tuřainti [[Orba|Ùiba]] e [[Stura|Štüřa]], a 196 metři suvřa a u livelu de’i mô. Ei clima l’é mite cun de’i caraterištiche cuntinentôli e l’è duçì da řa curta dištansa da’i Mô Ligüre. Ei paesôgiu de'i culein-ne uařöxie l'é duminô da i fiřôgni de'i vigne, da dounda u s'prudoua i vigni rinumôi d'řa zona, suvřatütu u Duçettu, mô anche Baibeřa e Curtaise. == Štoria == U nume d’Uô u vé da u [[Latin|latéin]] ''Vadum'', ch’u vö dì “guôdu, pountu dounda u s’pö traversé ‘n fiüme”, prubabilmainte an riferimaintu a na zona pocu fuza ‘nt’ei pountu d’cunfluainsa d’l’Ùiba e du Stüřa. Difôti ei poštu l’é štô frequentô da’i [[Liguri Antighi|giante celtu-ligüri]] e pöi da’i [[Popolo roman|Rumôni]], che i i han tiřô sü ‘n cašté. L'é foscia a Uô che [[Cicerón|Ciceròun]] u s'riferiscia quande u pôrla de ''Vada'', che lé u definiscia "poštu difiçiliscimu da traversé". Řa çittö l’é mensunôia per ia přima vòta ‘nt’u [[967]], quande l’impeřatù [[Otón I|Utòun I]] l’hô regalô a'i Marcheise Aleramo ‘na villa ‘nt’u teritoriu d’Uô, che l’eřa sutta l’abaséia d’San Quintéin. Ant’u ducumaintu d’fundasiòun du [[991]] d’l’Abaséia d’San Quintéin d’Spigno, šcřiciu da’i Marcheixi Alemarici, u nume d’Uô u sciourta per ia přima vòta c'me "''locus et fundus de Ovaga''". Řa çittô l'é pöi pasôia a'i marcheixi d'[[Gâvi|Gôvi]], a'i marcheixi de'i Bosco e a řa féin a'i [[Malaspina]], che i l'han vendòua a ia [[Repùbrica de Zena|Repüblica d'Zena]] 'nt'ei [[1277]]. Uô l'é saimpře štôia 'nt'řa sò štoria ‘n pounte a 'nmasu a ia realtô ligüre e a quela padana: d'ôtřa pôrte, as třuôva 'nt’řa Štrô du Zuvu, che zô da u [[XIII secolo|XIII seculu]] a culegôva řa rivera cun řa cianüřa lisciandřeina e cu'i Munfrô, ben bain přima d’řa cuštřusiòun d’řa Štrô du Tüichéin. Dopu l'ucupasiòun di Duchi d'[[Milan|Milàn]], řa çittô a vé dôia a řa faméia patrisia lisciandřéina di Trotti e pöi a quela zenaise di [[Adorno]], mô 'nt'ei [[1499]] u rà d'[[Fransa]] [[Luigi XII]] l'hô ridôia a i Trotti. Dopu ei [[1528]], gřôsie ai pôttu d'[[Dria Doia|Andřéia Doria]] cun [[Carlo V|Côrlu V]], Zena a pò ripiése ei tère d'l'Ultrazuvu, che i turnu c'scì a fé pôrte du sò duminiu, dounda i i raštřàn sainsa ciü interusiùgni per ciü d'třai seculi. ‘Nt’ei [[1630]] Uô a vé culpéia da ‘na tremainda epideméia d’[[Pèsta|pašte]] che l’hô fôciu muřì ciü o menu l’80% d’řa pupulasiòun. ‘Nt’ei [[1672]], cun řa [[Batàggia d'Oâ|Batàia d’Uô]], řa çittô che l’eřa suta řa Republica d’Zena l’é štôia atacôia da’i surdôi d’[[Carlo Emanuele II|Côrlu Emanuele II]], mô i zenaixi i sòun arscì a feimé i piemuntaixi. ‘Nt’ei [[1814]], ei [[Congresso de Vienna|Cungressu d’Vienna]] l’hô unì řa Ligüria a u [[Regno de Sardegna|Regnu d’Sardegna]] e pocu dopu řa çittô d’Uô l’é gnòua a fé pôrte d’řa pruveincia d’Nôiqui. Tra i uařöxi che i sòun štôi di persunôgi famuxi du [[Risorgimento|Risurgimaintu]] u s’ricorda Andřeia Dania, Dumenicu Büffa, Bertumé Marchelli, Mìliu Büffa, Giřomu Oddini. ‘Nt’ei cursu d’l’Ötçaintu u i a štô de’i cuštřusiùgni impurtanti, c’me řa štrô ch’a culega Uô a [[Növe|Növi]] ([[1836]]), řa štrô ch’a vô a [[Acqui Terme|'Nôiqui]] ([[1855]]), řa [[Stradda do Turchìn|štrô de’i Tüichéin]] da Uô a [[Ôtri|Vutri]] an Ligüria ([[1872]]) e řa [[Ferovîa Oâ-Zêna|feruvéia Uô-Zena]], inaugurôia ‘nt’ei [[1894]]. Antantu u ciantru u d'ventôva ciü mudernu, cun řa cuštřusiòun d’in növu uspiô, fogne, acquedoti e növi palôsci. 'Nt'ei [[1859]] řa pruveincia d'Növe a l'é štôia abuléia da řa leze dei přim miništru [[Urbano Rattazzi]] e u teritoriu d'Uô, 'nsame a u [[Növe|Nuvaise]] e a řa [[Val Borbêa|Vôl Boibeřa]], l'é sctô dô ai Piemounte per fuimé řa növa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]]. ‘Nt’l’avustu de'i [[1935]], ei [[Disastro de Morêre|crollu du xbaramàintu d’řa Sella du Zerbéin]] l’hô scariô an çima a tüta řa Vôlle d’l’Ùiba ‘na miřôia d’eua àuta dexiaine d’metři, che l’hô culpì suvřatütu [[Morere|Muřeře]], Uô e [[Scirvan|Seivàn]] mô anche [[Capriata|Caveriô]]; ‘nt’isa tragedia i sòun morte 111 persoune e 65 sulu 'nt’ei Bùigu d’Uô. A [[Segonda Guæra Mondiâ|sgòunda uèra mundiôle]] l’hô vištu špunté an çima ai brichi an giřu a Uô ‘n muvimaintu partigiàn urganizô e ei střogi d’l’Urxela e d’řa Benedicta i sòun doue teštimunianse du sangue versô da’i uařöxi per řa Libeřasiòun. Dopu ese štôia culpéia da pesanti bumbardamainti tra ei 1944 e ei 1945, řa çittô a s’é ripiôia da’i distrusiùgni d'řa uèra e l’hô piô ei caraterištiche d’ancöi cun řa cuštřusiòun d’növi quartéi. == Pošti d’interasse == === Cuštřusiùgni religiuse === * [[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)|Gexia d’Noštra Scignuřa Asounta]], paruchiôle d’řa çittô (XVIII seculu) * Gexia d’l’Immaculôia Cuncesiòun, dicia ascì "di Capiçigni * Gexia d’Santa Maria de’i Gřôsie (XV seculu) * Uřatöři d’řa Nunsiô (XIV seculu) * Santuôřiu d’Noštra Scignuřa d’řa Uòrdia (1661) * Uřatöři d’San Zuôni (XV seculu), ch’u cuntegna řa côscia da puscisciòun d’řa Cunfraternita, sculpéia da Maragliano * Parochia d'Noštra Scignuřa d'řa Naive a Lacošta * Gexia di Santi Nazario e Celso a 'Ngherlàn * Gexia d'San Venanzio a San Venanzio * Gexia d'San Luřainsu a San Luřainsu * Santuôriu d'San Paulu d'řa Cřuxe * Logia d'San Baštiàn === Cuštřusiùgni civili === * Palôssu Spinola (XVIII seculu) * A cô dounda l'é nasciü San Paulu d'řa Cřuxe * Palôssu de'i Cumüne (XIX seculu) * Cašté d'Leichera * Cašté d'Ngherlàn === Ciantru štoricu === U ciantru štoricu l'hô n urganizasiòun ch'a ricorda de'i balu i tipici [[Caróggio|carugi]] d'řa [[Liguria|Ligüria]], suvřatütu Véia Ruma, řa Cuntrô di Capiçigni e Véia San Paulu. 'Nt'ei Bùigu d'Uô u i a palôsci d'epuca, bitéie štoriche e negôsi antighi. == Cumunicasiùgni == === Štrôie === Uô a s'tröua apřövu a řa [[Strádda statâle 456 do Turchìn|Štřô statôle 456 du Tuichéin]], ch'a culega [[Isola d'Asti]] cun [[Ôtri|Vutri]], e a řa cunfluainsa d'řa [[SP155]], ch'a řa culega cun [[Lisciandria|Lisciandřia]]. U s'pò rivé a Uô anche cun l'[[Outostràdda A26|Autuštrô A26]] ''dei Trafori'', cun caselu 'nt'ei cumüne d'[[Berforte|Belforte]]. === Curière === 'Nt'ei cumüne d’Uô u i a i capulinea de'i curière di ''Trotta Bus Services'', che i řa culegu cu'i cumüni d'řa zona e cu'i sò fřasiùgni, maintře pe'i culegamainti cun Lisciandřia e [[Növe]] u i a ei curière d'řa ''Bus Company''. === Štasiùgni === Uô l'hô doue štasiùgni d'feruvéia: řa principôle a s'tröua apřövu a řa [[Ferovîa Asti-Zêna|feruvéia Asti-Zena]], maintře řa sgòunda, ciamôia [[Staçión d'Oâ Nòrd|Uô Nord]], l'é an çima a řa linea ch'a vé da Lisciandřia, auřa sarô a u trafegu viagiatùi. == Note == <references/> == Ôtři prugetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} {{Contròllo de outoritæ}} j21ood8crs6zrwx2yyyd8xoh2uy3i1j 10 18681 273768 273545 2026-09-03T17:27:18Z N.Longo 12052 man 273768 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[Categoria:Vôxe con Tassobox - {{#switch:{{lc:{{{1}}}}} |[[eukarya]]|'''eukarya'''|[[eukaryota]]|'''eukaryota''' = {{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |[[animalia]]|'''animalia''' = Régno Animalia |[[plantæ]]|[[plantae]]|'''plantae''' = Régno Plantæ |[[fungi]]|'''fungi''' = Régno Fungi |[[protista]]|'''protista''' = Régno Protista |[[chromista]]|'''chromista''' = Régno Chromista |Domìnio Eukaryota}} |[[prokaryota]]|'''prokaryota''' = {{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |[[bacteria]]|'''bacteria''' = Régno Bacteria |[[archaea]]|'''archaea''' = Régno Archaea |Domìnio Prokaryota}} |[[acytota]]|'''acytota''' = Domìnio Acytota | = Domìnio vêuo |Domìnio no riconosciûo}}]]</includeonly><noinclude>{{Man}} [[Categoria:Template Tassobox|Categoria]]</noinclude> fpa1hc74tuh1hznzopmrybrnhur77w4 828 27260 273767 229164 2026-09-03T17:24:14Z N.Longo 12052 - rdr 273767 wikitext text/x-wiki {{Man modulo}} Mòdolo Lua ch'o l'inpleménta e fonçionalitæ do {{Tl|Coord}}. O gh'à 'na sotopàgina de configuraçión [[Modulo:Coord/Configuraçión]] e 'na sotopàgina CSS [[Modulo:Coord/styles.css]] ascì. == Utilìzzo da 'n âtro mòdolo == Quésto mòdolo o peu êse dêuviòu da 'n âtro mòdolo ascì pe mêzo do comàndo "require". O l'é abàsta inserî into mòdolo dexidiòu: <syntaxhighlight lang="lua">local mCoord = require('Modulo:Coord')</syntaxhighlight> A fonçión esportâ a l'é O ''_main'', co-i mæximi paràmetri do template. ;Ezénpio <syntaxhighlight lang="lua"> local mCoord = require('Modulo:Coord') local p = {} function p.main(frame) local sydney, wd sydney = mCoord._main( { '-33.86', '151.211111', format = 'dms' } ) wd = mCoord._main( { display = 'inline,title', format = 'dec' } ) return string.format('E cordinæ dms de Sydney són: %s. ' .. 'E cordinæ dec de l\'eleménto Wikidata colegòu: %s.', sydney, wd) end return p </syntaxhighlight> <includeonly>[[Categorîa:Moduli]]</includeonly> <noinclude>[[Categorîa:Manoâli de moduli‎]]</noinclude> 51num39m3h9ianydb2b4slls0ru24cs 14 28009 273766 273738 2026-09-03T17:21:57Z N.Longo 12052 273766 wikitext text/x-wiki Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é: * 72 pàgine in ''arbenganese sitadìn'' ** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi'' ** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia'' * 11 pàgine in ''tuiranìn'' * 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu'' * 6 pàgine in ''parlà d'Èrli'' * 4 pàgine in ''burghetìn'' * 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè'' * 3 pàgine in ''parlà de Craṿaüna'' * 2 pàgine in ''baresté'' * 2 pàgine in ''lecaiö'' * 1 pàgina in ''carendìn'' * 1 pàgina in ''parlà de Villanöva'' * 1 pàgina in ''carporu'' * 1 pàgina in ''castergianchìn'' [[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]] 2209u6528dbucpc8e401mls498tj3d0 0 30099 273765 267437 2026-09-03T17:21:18Z N.Longo 12052 up, ⇒ ar 273765 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} A '''''pantalera''''' o u '''balùn a-a ''pantalera''''' (da ''pantalera'', pa(r)olla [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] pe' ciamà ina zunta a l'[[Ègua (tèitu)|ègua du tèitu]] ch'a sporze a l'in fö(r)a<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/pantalera/|tìtolo=Pantalèra - Vocabolario on line|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>) a l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] ch'u se semeja strêtu au [[Balón (zêugo)|balùn]], ch'u n'è cunscide(r)àu cumme ina sò va(r)ietè ciü tradisiunâle. Aa ''pantalera'' u se zöga pe'u ciü intu [[Bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]], survetüttu fra a [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa de Cuni]] e quella de [[Provinsa de Asti|Asti]], ma a l'è ancù praticâ ascì inte di pòsti da [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe'u ciü in [[Burmia (valä)|Burmia]] e intu [[Rivêa de Ponénte|Punènte]]. A dife(r)ènsa ciü impurtante ch'a gh'è fra e regule du balùn e quelle da ''pantalera'' a l'è che u [[Balón|balùn]], au mumèntu da [[Batüa (balùn)|batüa]], u nu l'è curpìu cu'u pügnu ma u l'è ti(r)àu in simma a ina töppia de legnu, dìta pròpiu a ''pantalera'', cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e ch'a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe. Pe'e carateristiche du campu u gh'è de belle dife(r)ènse fra u zügà aa ''pantalera'' int'in scitu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti cumme de canè, de pòrte, di sca(r)ìn, di lampiùi e di pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn<ref>{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|léngoa=IT|vìxita=2022-08-29|outô=F.I.P.A.P.}}</ref>. == Regule == E ciü tante regule da ''pantalera'' e sun e mèxime du [[Balón (zêugo)|balùn]], tantu che, levàu e dife(r)ènse, u regulamèntu ufisiâle de stu zögu u manda a quellu du balùn. === Campu da zögu === Pe' quant'u tucca u [[cànpo de zêugo|campu da zögu]], quellu da ''pantalera'' u g'ha da rispetà i limiti pe'i cuscì dìti campi "rangièi" du balùn<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 2 - Campi'', p. 3}}</ref>; de ciü, u l'è vietàu inandià de partìe inti [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]] da [[Série A (balón)|Sé(r)ie A]] e, pe' quelli da [[Série B (balón)|Sé(r)ie B]], u ghe vö in'auturisasiùn apòsta<ref name=":1">{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 1 - Regolamento generale'', p. 3}}</ref>. Inte sti campi da zögu a carateristica ciü tipica a l'è pròpiu a presènsa da ''pantalera'', ina töppia de legnu ch'a g'ha da avêghe ina lunghessa cumpresa fra i 120 e i 180 citti e ina larghessa de 80-100 citti. A töppia a se pò truvà a in'artessa dife(r)ènti dau terén ma, a ògni moddu, a dev'êsse missa in sce ün di fianchi lunghi du campu, cegâ da 'na parte. A ''pantalera'', in scia faccia vurtâ versu l'âtu, a g'ha da avêghe di listélli missi de traversu, int'in nüme(r)u ch'u vagghe dai 5 ai 8<ref name=":0">{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 3 - La Pantalera'', p. 3}}</ref>. U l'è puscibile, ma sènsa de òbbligu, che in tèra u secce marcàu ascì u curidû de tì(r)u, cu'ina linea de batüa ch'a l'è missa a 'na distansa mascima de öttu mêtri dau prinsippiu da ''pantalera'', ciü che ina larghessa de armenu in mêtru e mezzu. Int'ina mane(r)a pa(r)eggia, u nu gh'è d'òbbrigu de marcà a linea de fundu campu au de là da ''pantalera'' ma, s'u se vö metìla, a g'ha da truvâse a ciü de sètte mêtri daa fìn da töppia<ref name=":0" />. === U zögu === A dife(r)ènsa ciü impurtante intu zögu a ne vegne turna daa presènsa da ''pantalera'': u nu gh'è defèti de [[Batüa (balùn)|batüa]] ma, au sò pòstu, u se tì(r)a u [[Balón|balùn]] in simma a sta töppia. Pe' ti(r)à u balùn u se pò pià u van, che pe(r)ò u l'è limitàu a pursiùn de campu a 'na distansa minima de 5 mêtri daa ''pantalera''. U ti(r)u, ch'u l'è fètu dau zügaû dìtu u batitû o u ''campau'', u l'è lìbe(r)u e u gh'è numma che a regula da cuscì dìta "spaletta": u nu se pò lancià u balùn issandulu ciü in âtu da spalla primma de fà u tì(r)u<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 5 - Lancio o Battuta'', p. 4}}</ref>. U cuntu di punti u l'è pa(r)eggiu francu a quellu du balùn, cu'a dife(r)ènsa che u nüme(r)u mascimu de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] u l'è de due e l'inversciùn de campu a l'è fèta cumme che a segunda caccia a l'è marcâ in sciu campu. De sòlitu, inta ''pantalera'' u l'è previstu a regula du vantaggiu, cu'u zögu che, ai 40 pa(r)i, u l'è guagnàu daa quadretta ch'a riva pe'u primmu ai dui chinze de destaccu in sci aversa(r)i<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 4 - Gioco'', p. 4}}</ref>. De ciü, u gh'è ascì ina zunta ai câxi de [[Fallu (sport)|fallu]], ch'u l'è stètu slargàu a de âtre asiùi. Defèti, u gh'è de fallu quandu che u balùn u finìsce inta pruiesiùn da ''pantalera'' in sciu terén, cuscì cumme s'u butezza in scia töppia e u finìsce au vo(r)u au de là da linea de l'a(r)ea de tì(r)u, o ancù quand'u picca inta mü(r)aja de derê da ''pantalera'' sènsa tucâla<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 6 - Falli'', p. 4}}</ref>. == Cumpetisiùi == U nu gh'è in campiunàu de ''pantalera'' cuscì cumme pe'i âtri sport sfe(r)istichi, a ògni moddu u l'è inandiàu di turnei bèn cunusciüi ch'i se zögan tütti i ànni. Fra de sti lì, u ciü impurtante u l'è u cuscì dìtu "turneu di paìsi", ch'u l'è rivàu a 'na qua(r)antêna d'edisiùi e ch'u ghe pìa parte di impurtanti zügaûi de balùn ascì. Segundu u nüme(r)u de quadrette ch'e ghe sun iscrìte, u pò êsse spartìu in sce ciü sé(r)ie, au puntu da êsse inandiàu cumme in campiunàu picìn, cu'ina sé(r)ie dedicâ a quadrette da lìgü(r)i e de cuppe de sé(r)ie<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-al-via-anche-il-campionato-ligure/|tìtolo=Pantalera, al via anche il campionato ligure|dæta=9 mazzu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/a-lequio-berria-tempo-di-coppa-anche-per-la-serie-a-di-pantalera/|tìtolo=A Lequio Berria tempo di Coppa anche per la Serie A di pantalera|dæta=3 agustu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. Segundu u sò regulamèntu, i turnei de ''pantalera'' i vönen l'apruvasiùn da F.I.P.A.P (Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn, ''Federazione Italiana Pallapugno'' in italiàn), che de dòppu a ne pu(r)ea delegà l'urganizasiùn a di cumitèi o a de âtre sucietè, ch'e decidden se permette a partecipasiùn a di zügaûi prufesciunisti de balùn<ref name=":1" />. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=F.I.P.A.P.|ànno=2017|tìtolo=Regolamento tecnico pallapugno alla pantalera|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento-Tecnico-Pantalera-Fipap-2017.pdf|cid=F.I.P.A.P., 2017}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/|tìtolo=Pantalera|outô=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}} {{Tradiçioìn lìguri‎}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] cueve79db44xe6kj466z2x4w85vpco8 273774 273765 2026-09-03T18:06:26Z N.Longo 12052 /* Cumpetisiùi */ + 273774 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} A '''''pantalera''''' o u '''balùn a-a ''pantalera''''' (da ''pantalera'', pa(r)olla [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] pe' ciamà ina zunta a l'[[Ègua (tèitu)|ègua du tèitu]] ch'a sporze a l'in fö(r)a<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/pantalera/|tìtolo=Pantalèra - Vocabolario on line|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>) a l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] ch'u se semeja strêtu au [[Balón (zêugo)|balùn]], ch'u n'è cunscide(r)àu cumme ina sò va(r)ietè ciü tradisiunâle. Aa ''pantalera'' u se zöga pe'u ciü intu [[Bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]], survetüttu fra a [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa de Cuni]] e quella de [[Provinsa de Asti|Asti]], ma a l'è ancù praticâ ascì inte di pòsti da [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe'u ciü in [[Burmia (valä)|Burmia]] e intu [[Rivêa de Ponénte|Punènte]]. A dife(r)ènsa ciü impurtante ch'a gh'è fra e regule du balùn e quelle da ''pantalera'' a l'è che u [[Balón|balùn]], au mumèntu da [[Batüa (balùn)|batüa]], u nu l'è curpìu cu'u pügnu ma u l'è ti(r)àu in simma a ina töppia de legnu, dìta pròpiu a ''pantalera'', cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e ch'a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe. Pe'e carateristiche du campu u gh'è de belle dife(r)ènse fra u zügà aa ''pantalera'' int'in scitu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti cumme de canè, de pòrte, di sca(r)ìn, di lampiùi e di pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn<ref>{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|léngoa=IT|vìxita=2022-08-29|outô=F.I.P.A.P.}}</ref>. == Regule == E ciü tante regule da ''pantalera'' e sun e mèxime du [[Balón (zêugo)|balùn]], tantu che, levàu e dife(r)ènse, u regulamèntu ufisiâle de stu zögu u manda a quellu du balùn. === Campu da zögu === Pe' quant'u tucca u [[cànpo de zêugo|campu da zögu]], quellu da ''pantalera'' u g'ha da rispetà i limiti pe'i cuscì dìti campi "rangièi" du balùn<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 2 - Campi'', p. 3}}</ref>; de ciü, u l'è vietàu inandià de partìe inti [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]] da [[Série A (balón)|Sé(r)ie A]] e, pe' quelli da [[Série B (balón)|Sé(r)ie B]], u ghe vö in'auturisasiùn apòsta<ref name=":1">{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 1 - Regolamento generale'', p. 3}}</ref>. Inte sti campi da zögu a carateristica ciü tipica a l'è pròpiu a presènsa da ''pantalera'', ina töppia de legnu ch'a g'ha da avêghe ina lunghessa cumpresa fra i 120 e i 180 citti e ina larghessa de 80-100 citti. A töppia a se pò truvà a in'artessa dife(r)ènti dau terén ma, a ògni moddu, a dev'êsse missa in sce ün di fianchi lunghi du campu, cegâ da 'na parte. A ''pantalera'', in scia faccia vurtâ versu l'âtu, a g'ha da avêghe di listélli missi de traversu, int'in nüme(r)u ch'u vagghe dai 5 ai 8<ref name=":0">{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 3 - La Pantalera'', p. 3}}</ref>. U l'è puscibile, ma sènsa de òbbligu, che in tèra u secce marcàu ascì u curidû de tì(r)u, cu'ina linea de batüa ch'a l'è missa a 'na distansa mascima de öttu mêtri dau prinsippiu da ''pantalera'', ciü che ina larghessa de armenu in mêtru e mezzu. Int'ina mane(r)a pa(r)eggia, u nu gh'è d'òbbrigu de marcà a linea de fundu campu au de là da ''pantalera'' ma, s'u se vö metìla, a g'ha da truvâse a ciü de sètte mêtri daa fìn da töppia<ref name=":0" />. === U zögu === A dife(r)ènsa ciü impurtante intu zögu a ne vegne turna daa presènsa da ''pantalera'': u nu gh'è defèti de [[Batüa (balùn)|batüa]] ma, au sò pòstu, u se tì(r)a u [[Balón|balùn]] in simma a sta töppia. Pe' ti(r)à u balùn u se pò pià u van, che pe(r)ò u l'è limitàu a pursiùn de campu a 'na distansa minima de 5 mêtri daa ''pantalera''. U ti(r)u, ch'u l'è fètu dau zügaû dìtu u batitû o u ''campau'', u l'è lìbe(r)u e u gh'è numma che a regula da cuscì dìta "spaletta": u nu se pò lancià u balùn issandulu ciü in âtu da spalla primma de fà u tì(r)u<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 5 - Lancio o Battuta'', p. 4}}</ref>. U cuntu di punti u l'è pa(r)eggiu francu a quellu du balùn, cu'a dife(r)ènsa che u nüme(r)u mascimu de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] u l'è de due e l'inversciùn de campu a l'è fèta cumme che a segunda caccia a l'è marcâ in sciu campu. De sòlitu, inta ''pantalera'' u l'è previstu a regula du vantaggiu, cu'u zögu che, ai 40 pa(r)i, u l'è guagnàu daa quadretta ch'a riva pe'u primmu ai dui chinze de destaccu in sci aversa(r)i<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 4 - Gioco'', p. 4}}</ref>. De ciü, u gh'è ascì ina zunta ai câxi de [[Fallu (sport)|fallu]], ch'u l'è stètu slargàu a de âtre asiùi. Defèti, u gh'è de fallu quandu che u balùn u finìsce inta pruiesiùn da ''pantalera'' in sciu terén, cuscì cumme s'u butezza in scia töppia e u finìsce au vo(r)u au de là da linea de l'a(r)ea de tì(r)u, o ancù quand'u picca inta mü(r)aja de derê da ''pantalera'' sènsa tucâla<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 6 - Falli'', p. 4}}</ref>. == Cumpetisiùi == U nu gh'è in campiunàu de ''pantalera'' cuscì cumme pe'i âtri sport sfe(r)istichi, a ògni moddu u l'è inandiàu di turnei bèn cunusciüi ch'i se zögan tütti i ànni. Segundu u sò regulamèntu, i turnei de ''pantalera'' i vönen l'apruvasiùn da F.I.P.A.P (Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn, ''Federazione Italiana Pallapugno'' in italiàn), che de dòppu a ne pu(r)ea delegà l'urganizasiùn a di cumitèi o a de âtre sucietè, ch'e decidden se permette a partecipasiùn a di zügaûi prufesciunisti de balùn<ref name=":1" />. Fra i turnei de ''pantalera'' che, au dì d'ancöi, i sun inandièi, u ciü impurtante u l'è u cuscì dìtu "turneu di paìsi", ch'u l'ha piàu a furma d'in ve(r)u campiunàu a trê sé(r)ie<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/a-lequio-berria-tempo-di-coppa-anche-per-la-serie-a-di-pantalera/|tìtolo=A Lequio Berria tempo di Coppa anche per la Serie A di pantalera|dæta=3 agustu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. Pe' du restu u gh'è ascì de âtre cumpetisiùi, cumme a cuscì dìta "''Pantaligure''", u turneu riservàu ae quadrette lìgü(r)i de ''pantalera''<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-al-via-anche-il-campionato-ligure/|tìtolo=Pantalera, al via anche il campionato ligure|dæta=9 mazzu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. === Turneu di paìsi === U turneu di paìsi u l'è a cumpetisiùn de ''pantalera'' ciü impurtante, rivâ a 'na qua(r)antêna d'edisiùi e ch'u ghe pìa parte di impurtanti zügaûi de balùn ascì. Segundu u nüme(r)u de quadrette ch'e ghe sun iscrìte, u pò êsse spartìu in sce ciü sé(r)ie, au puntu da êsse inandiàu cumme in campiunàu picìn. Au dì d'ancöi u l'è zügàu in sce trê sé(r)ie, daa A aa C, ciaschedüna cu'ina sò Cuppa Italia de categu(r)ìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-serie-a-2026/|tìtolo=Torneo dei Paesi Serie A 2026|dæta=24 arvì 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=F.I.P.A.P.|ànno=2017|tìtolo=Regolamento tecnico pallapugno alla pantalera|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento-Tecnico-Pantalera-Fipap-2017.pdf|cid=F.I.P.A.P., 2017}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pantalera/|tìtolo=Pantalera|outô=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}} {{Tradiçioìn lìguri‎}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] 03w90ukpt2l1j7aednjhodn6350zeka 273781 273774 2026-09-04T11:50:12Z N.Longo 12052 /* Turneu di paìsi */ + 273781 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} A '''''pantalera''''' o u '''balùn a-a ''pantalera''''' (da ''pantalera'', pa(r)olla [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] pe' ciamà ina zunta a l'[[Ègua (tèitu)|ègua du tèitu]] ch'a sporze a l'in fö(r)a<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/pantalera/|tìtolo=Pantalèra - Vocabolario on line|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>) a l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] ch'u se semeja strêtu au [[Balón (zêugo)|balùn]], ch'u n'è cunscide(r)àu cumme ina sò va(r)ietè ciü tradisiunâle. Aa ''pantalera'' u se zöga pe'u ciü intu [[Bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]], survetüttu fra a [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa de Cuni]] e quella de [[Provinsa de Asti|Asti]], ma a l'è ancù praticâ ascì inte di pòsti da [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe'u ciü in [[Burmia (valä)|Burmia]] e intu [[Rivêa de Ponénte|Punènte]]. A dife(r)ènsa ciü impurtante ch'a gh'è fra e regule du balùn e quelle da ''pantalera'' a l'è che u [[Balón|balùn]], au mumèntu da [[Batüa (balùn)|batüa]], u nu l'è curpìu cu'u pügnu ma u l'è ti(r)àu in simma a ina töppia de legnu, dìta pròpiu a ''pantalera'', cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e ch'a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe. Pe'e carateristiche du campu u gh'è de belle dife(r)ènse fra u zügà aa ''pantalera'' int'in scitu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti cumme de canè, de pòrte, di sca(r)ìn, di lampiùi e di pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn<ref>{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|léngoa=IT|vìxita=2022-08-29|outô=F.I.P.A.P.}}</ref>. == Regule == E ciü tante regule da ''pantalera'' e sun e mèxime du [[Balón (zêugo)|balùn]], tantu che, levàu e dife(r)ènse, u regulamèntu ufisiâle de stu zögu u manda a quellu du balùn. === Campu da zögu === Pe' quant'u tucca u [[cànpo de zêugo|campu da zögu]], quellu da ''pantalera'' u g'ha da rispetà i limiti pe'i cuscì dìti campi "rangièi" du balùn<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 2 - Campi'', p. 3}}</ref>; de ciü, u l'è vietàu inandià de partìe inti [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]] da [[Série A (balón)|Sé(r)ie A]] e, pe' quelli da [[Série B (balón)|Sé(r)ie B]], u ghe vö in'auturisasiùn apòsta<ref name=":1">{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 1 - Regolamento generale'', p. 3}}</ref>. Inte sti campi da zögu a carateristica ciü tipica a l'è pròpiu a presènsa da ''pantalera'', ina töppia de legnu ch'a g'ha da avêghe ina lunghessa cumpresa fra i 120 e i 180 citti e ina larghessa de 80-100 citti. A töppia a se pò truvà a in'artessa dife(r)ènti dau terén ma, a ògni moddu, a dev'êsse missa in sce ün di fianchi lunghi du campu, cegâ da 'na parte. A ''pantalera'', in scia faccia vurtâ versu l'âtu, a g'ha da avêghe di listélli missi de traversu, int'in nüme(r)u ch'u vagghe dai 5 ai 8<ref name=":0">{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 3 - La Pantalera'', p. 3}}</ref>. U l'è puscibile, ma sènsa de òbbligu, che in tèra u secce marcàu ascì u curidû de tì(r)u, cu'ina linea de batüa ch'a l'è missa a 'na distansa mascima de öttu mêtri dau prinsippiu da ''pantalera'', ciü che ina larghessa de armenu in mêtru e mezzu. Int'ina mane(r)a pa(r)eggia, u nu gh'è d'òbbrigu de marcà a linea de fundu campu au de là da ''pantalera'' ma, s'u se vö metìla, a g'ha da truvâse a ciü de sètte mêtri daa fìn da töppia<ref name=":0" />. === U zögu === A dife(r)ènsa ciü impurtante intu zögu a ne vegne turna daa presènsa da ''pantalera'': u nu gh'è defèti de [[Batüa (balùn)|batüa]] ma, au sò pòstu, u se tì(r)a u [[Balón|balùn]] in simma a sta töppia. Pe' ti(r)à u balùn u se pò pià u van, che pe(r)ò u l'è limitàu a pursiùn de campu a 'na distansa minima de 5 mêtri daa ''pantalera''. U ti(r)u, ch'u l'è fètu dau zügaû dìtu u batitû o u ''campau'', u l'è lìbe(r)u e u gh'è numma che a regula da cuscì dìta "spaletta": u nu se pò lancià u balùn issandulu ciü in âtu da spalla primma de fà u tì(r)u<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 5 - Lancio o Battuta'', p. 4}}</ref>. U cuntu di punti u l'è pa(r)eggiu francu a quellu du balùn, cu'a dife(r)ènsa che u nüme(r)u mascimu de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] u l'è de due e l'inversciùn de campu a l'è fèta cumme che a segunda caccia a l'è marcâ in sciu campu. De sòlitu, inta ''pantalera'' u l'è previstu a regula du vantaggiu, cu'u zögu che, ai 40 pa(r)i, u l'è guagnàu daa quadretta ch'a riva pe'u primmu ai dui chinze de destaccu in sci aversa(r)i<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 4 - Gioco'', p. 4}}</ref>. De ciü, u gh'è ascì ina zunta ai câxi de [[Fallu (sport)|fallu]], ch'u l'è stètu slargàu a de âtre asiùi. Defèti, u gh'è de fallu quandu che u balùn u finìsce inta pruiesiùn da ''pantalera'' in sciu terén, cuscì cumme s'u butezza in scia töppia e u finìsce au vo(r)u au de là da linea de l'a(r)ea de tì(r)u, o ancù quand'u picca inta mü(r)aja de derê da ''pantalera'' sènsa tucâla<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 6 - Falli'', p. 4}}</ref>. == Cumpetisiùi == U nu gh'è in campiunàu de ''pantalera'' cuscì cumme pe'i âtri sport sfe(r)istichi, a ògni moddu u l'è inandiàu di turnei bèn cunusciüi ch'i se zögan tütti i ànni. Segundu u sò regulamèntu, i turnei de ''pantalera'' i vönen l'apruvasiùn da F.I.P.A.P (Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn, ''Federazione Italiana Pallapugno'' in italiàn), che de dòppu a ne pu(r)ea delegà l'urganizasiùn a di cumitèi o a de âtre sucietè, ch'e decidden se permette a partecipasiùn a di zügaûi prufesciunisti de balùn<ref name=":1" />. Fra i turnei de ''pantalera'' che, au dì d'ancöi, i sun inandièi, u ciü impurtante u l'è u cuscì dìtu "turneu di paìsi", ch'u l'ha piàu a furma d'in ve(r)u campiunàu a trê sé(r)ie<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/a-lequio-berria-tempo-di-coppa-anche-per-la-serie-a-di-pantalera/|tìtolo=A Lequio Berria tempo di Coppa anche per la Serie A di pantalera|dæta=3 agustu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. Pe' du restu u gh'è ascì de âtre cumpetisiùi, cumme a cuscì dìta "''Pantaligure''", u turneu riservàu ae quadrette lìgü(r)i de ''pantalera''<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-al-via-anche-il-campionato-ligure/|tìtolo=Pantalera, al via anche il campionato ligure|dæta=9 mazzu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. === Turneu di paìsi === U turneu di paìsi u l'è a cumpetisiùn de ''pantalera'' ciü impurtante, rivâ a 'na qua(r)antêna d'edisiùi e ch'u ghe pìa parte di impurtanti zügaûi de balùn ascì. Segundu u nüme(r)u de quadrette ch'e ghe sun iscrìte, u pò êsse spartìu in sce ciü sé(r)ie, au puntu da êsse inandiàu cumme in campiunàu picìn. Au dì d'ancöi u campiunàu de ''pantalera'' u se zöga in sce trê sé(r)ie, daa A aa C, e ciaschedüna de ste lì a g'ha ina sò Cuppa Italia de categu(r)ìa, dèta a chi u guagna u turneu de [[Lequio Berria]]<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-serie-a-2026/|tìtolo=Torneo dei Paesi Serie A 2026|dæta=24 arvì 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. Pe'e ürtime edisiùi, a primma sé(r)ie du turneu di paìsi, tantu pe'u sò campiunàu che pe'a sò cuppa, a l'è finìa cuscì: {{Colonne}} {| class="wikitable" |+Campiunàu Sé(r)ie A !N° !Ànnu !Paìse !''Campau'' |- |22 |2007 |[[Lequio Berria]]/[[Bosia]] |?<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/gli-scudetti-della-pantalera/|tìtolo=Gli scudetti della pantalera|dæta=19 zenâ 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |23 |2008 |[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]] |Francesco Bellanti<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-va-a-san-benedetto-belbo/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera va a San Benedetto Belbo|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |24 |2009 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A''<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-partono-i-campionati/|tìtolo=Pantalera, partono i campionati|dæta=21 arvì 2009|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |25 |2010 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-festeggia-lo-scudetto/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone festeggia lo scudetto|dæta=16 setèmbre 2010|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |26 |2011 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-va-a-castelletto-uzzone/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera va a Castelletto Uzzone|dæta=19 setèmbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |27 |2012 |[[Benevello|Benevellu]] |Pierluigi Gallesio<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-al-benevello/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera al Benevello|dæta=17 setèmbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |28 |2013 |[[Cortemilia|Curtemilia]] |Claudio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-scudetto-al-cortemilia/|tìtolo=Pantalera, scudetto al Cortemilia|dæta=12 utubre 2013|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |29 |2014 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A''<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-ecco-come-sara-il-torneo-dei-paesi/|tìtolo=Pantalera, ecco come sarà il Torneo dei Paesi|dæta=27 marsu 2014|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |30 |2015 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-titolo-alla-castellettese/|tìtolo=Pantalera, titolo alla Castellettese|dæta=6 utubre 2015|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |31 |2016 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A'' |- |32 |2017 |[[Lequio Berria]] |Davide Pressenda<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-titolo-al-lequio-berria/|tìtolo=Pantalera, titolo al Lequio Berria|dæta=27 setèmbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |33 |2018 |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Simone Adriano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/alba-vince-il-titolo-nella-pantalera/|tìtolo=Alba vince il titolo nella pantalera|dæta=26 utubre 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |34 |2019 |[[Bosia]] |Giorgio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/bosia-vince-il-titolo-nella-pantalera/|tìtolo=Bosia vince il titolo nella pantalera|dæta=16 setèmbre 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- | - |2020 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu'' |- |35 |2021 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Giovanni Altare<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-al-ricca-il-torneo-dei-paesi/|tìtolo=Pantalera, al Ricca il Torneo dei Paesi|dæta=15 nuvèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |36 |2022 |[[Bosia]] |Sandro Rizzo<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-torneo-dei-paesi-e-di-bosia/|tìtolo=Pantalera, il Torneo dei Paesi è di Bosia|dæta=16 utubre 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |37 |2023 |[[Bene Viagenna]] |Valter Cabutti<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-la-benese-vince-il-torneo-dei-paesi-nella-b-titolo-per-rocchetta-palafea/|tìtolo=Pantalera, la Benese vince il Torneo dei Paesi. Nella B titolo per Rocchetta Palafea|dæta=1 utubre 2023|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |38 |2024 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Giovanni Altare<ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-alla-pantalera-serie-a-2024/|tìtolo=Torneo dei Paesi alla pantalera Serie A 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |39 |2025 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Loris Riella<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-serie-a-2025/|tìtolo=Torneo dei Paesi Serie A 2025|dæta=16 arvì 2025|léngoa=IT}}</ref> |- |40 |2026 |''in cursu'' |''in cursu''<ref name=":2" /> |} {{Colonne spezza}} {| class="wikitable" |+Cuppa Italia Sé(r)ie A !Ànnu !Paìse !''Campau'' |- |2007 | | |- |2008 |[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]] |Francesco Bellanti<ref name=":3" /> |- |2009 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A'' |- |2010 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Claudio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-ricca-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, il Ricca vince la Coppa Italia di serie A|dæta=5 agustu 2010|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2011 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Claudio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-ricca-vince-la-coppa-italia-di-serie-a-benevello-quella-di-b/|tìtolo=Pantalera: Ricca vince la Coppa Italia di serie A, Benevello quella di B|dæta=30 lüju 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2012 |[[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]] |?<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-la-monferrina-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, la Monferrina vince la Coppa Italia di serie A|dæta=23 agustu 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2013 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-vince-la-coppa-italia/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone vince la Coppa Italia|dæta=9 agustu 2013|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2014 |[[Benevello|Benevellu]] |Pierluigi Gallesio<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-benevello-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, il Benevello vince la Coppa Italia di serie A|dæta=3 agustu 2014|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2015 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-vince-la-coppa-italia-2/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone vince la Coppa Italia|dæta=3 agustu 2015|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2016 |[[Lequio Berria]] |Roberto Drago<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-lequio-berria-vince-il-torneo-di-casa/|tìtolo=Pantalera, Lequio Berria vince il torneo di casa|dæta=13 agustu 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2017 |[[Lequio Berria]] |Davide Pressenda<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-lequio-berria-vince-torneo-casa/|tìtolo=Pantalera, Lequio Berria vince il torneo di casa|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2018 |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Simone Adriano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-alba-vince-la-coppa-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, Alba vince la Coppa di serie A|dæta=29 setèmbre 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2019 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Giovanni Altare<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-ricca-vince-la-coppa-di-a/|tìtolo=Pantalera, il Ricca vince la coppa di A|dæta=28 utubre 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2020 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu'' |- |2021 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A'' |- |2022 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A'' |- |2023 |[[Benevello|Benevellu]] |Gigi Gallesio<ref name=":4" /> |- |2024 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Giovanni Altare<ref name=":5" /> |- |2025 |[[Monforte d'Alba|Munfòrte]] |Davide Devalle<ref name=":6" /> |- |2026 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Loris Riella<ref name=":2" /> |} {{Colonne fine}} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=F.I.P.A.P.|ànno=2017|tìtolo=Regolamento tecnico pallapugno alla pantalera|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento-Tecnico-Pantalera-Fipap-2017.pdf|cid=F.I.P.A.P., 2017}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pantalera/|tìtolo=Pantalera|outô=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}} {{Tradiçioìn lìguri‎}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] k56tjitmoay25zzyyabqbz5m7m68xpk 273782 273781 2026-09-04T11:52:50Z N.Longo 12052 273782 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} A '''''pantalera''''' o u '''balùn a-a ''pantalera''''' (da ''pantalera'', pa(r)olla [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] pe' ciamà ina zunta a l'[[Ègua (tèitu)|ègua du tèitu]] ch'a sporze a l'in fö(r)a<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/pantalera/|tìtolo=Pantalèra - Vocabolario on line|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>) a l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] ch'u se semeja strêtu au [[Balón (zêugo)|balùn]], ch'u n'è cunscide(r)àu cumme ina sò va(r)ietè ciü tradisiunâle. Aa ''pantalera'' u se zöga pe'u ciü intu [[Bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]], survetüttu fra a [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa de Cuni]] e quella de [[Provinsa de Asti|Asti]], ma a l'è ancù praticâ ascì inte di pòsti da [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe'u ciü in [[Burmia (valä)|Burmia]] e intu [[Rivêa de Ponénte|Punènte]]. A dife(r)ènsa ciü impurtante ch'a gh'è fra e regule du balùn e quelle da ''pantalera'' a l'è che u [[Balón|balùn]], au mumèntu da [[Batüa (balùn)|batüa]], u nu l'è curpìu cu'u pügnu ma u l'è ti(r)àu in simma a ina töppia de legnu, dìta pròpiu a ''pantalera'', cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e ch'a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe. Pe'e carateristiche du campu u gh'è de belle dife(r)ènse fra u zügà aa ''pantalera'' int'in scitu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti cumme de canè, de pòrte, di sca(r)ìn, di lampiùi e di pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn<ref>{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|léngoa=IT|vìxita=2022-08-29|outô=F.I.P.A.P.}}</ref>. == Regule == E ciü tante regule da ''pantalera'' e sun e mèxime du [[Balón (zêugo)|balùn]], tantu che, levàu e dife(r)ènse, u regulamèntu ufisiâle de stu zögu u manda a quellu du balùn. === Campu da zögu === Pe' quant'u tucca u [[cànpo de zêugo|campu da zögu]], quellu da ''pantalera'' u g'ha da rispetà i limiti pe'i cuscì dìti campi "rangièi" du balùn<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 2 - Campi'', p. 3}}</ref>; de ciü, u l'è vietàu inandià de partìe inti [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]] da [[Série A (balón)|Sé(r)ie A]] e, pe' quelli da [[Série B (balón)|Sé(r)ie B]], u ghe vö in'auturisasiùn apòsta<ref name=":1">{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 1 - Regolamento generale'', p. 3}}</ref>. Inte sti campi da zögu a carateristica ciü tipica a l'è pròpiu a presènsa da ''pantalera'', ina töppia de legnu ch'a g'ha da avêghe ina lunghessa cumpresa fra i 120 e i 180 citti e ina larghessa de 80-100 citti. A töppia a se pò truvà a in'artessa dife(r)ènti dau terén ma, a ògni moddu, a dev'êsse missa in sce ün di fianchi lunghi du campu, cegâ da 'na parte. A ''pantalera'', in scia faccia vurtâ versu l'âtu, a g'ha da avêghe di listélli missi de traversu, int'in nüme(r)u ch'u vagghe dai 5 ai 8<ref name=":0">{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 3 - La Pantalera'', p. 3}}</ref>. U l'è puscibile, ma sènsa de òbbligu, che in tèra u secce marcàu ascì u curidû de tì(r)u, cu'ina linea de batüa ch'a l'è missa a 'na distansa mascima de öttu mêtri dau prinsippiu da ''pantalera'', ciü che ina larghessa de armenu in mêtru e mezzu. Int'ina mane(r)a pa(r)eggia, u nu gh'è d'òbbrigu de marcà a linea de fundu campu au de là da ''pantalera'' ma, s'u se vö metìla, a g'ha da truvâse a ciü de sètte mêtri daa fìn da töppia<ref name=":0" />. === U zögu === A dife(r)ènsa ciü impurtante intu zögu a ne vegne turna daa presènsa da ''pantalera'': u nu gh'è defèti de [[Batüa (balùn)|batüa]] ma, au sò pòstu, u se tì(r)a u [[Balón|balùn]] in simma a sta töppia. Pe' ti(r)à u balùn u se pò pià u van, che pe(r)ò u l'è limitàu a pursiùn de campu a 'na distansa minima de 5 mêtri daa ''pantalera''. U ti(r)u, ch'u l'è fètu dau zügaû dìtu u batitû o u ''campau'', u l'è lìbe(r)u e u gh'è numma che a regula da cuscì dìta "spaletta": u nu se pò lancià u balùn issandulu ciü in âtu da spalla primma de fà u tì(r)u<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 5 - Lancio o Battuta'', p. 4}}</ref>. U cuntu di punti u l'è pa(r)eggiu francu a quellu du balùn, cu'a dife(r)ènsa che u nüme(r)u mascimu de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] u l'è de due e l'inversciùn de campu a l'è fèta cumme che a segunda caccia a l'è marcâ in sciu campu. De sòlitu, inta ''pantalera'' u l'è previstu a regula du vantaggiu, cu'u zögu che, ai 40 pa(r)i, u l'è guagnàu daa quadretta ch'a riva pe'u primmu ai dui chinze de destaccu in sci aversa(r)i<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 4 - Gioco'', p. 4}}</ref>. De ciü, u gh'è ascì ina zunta ai câxi de [[Fallu (sport)|fallu]], ch'u l'è stètu slargàu a de âtre asiùi. Defèti, u gh'è de fallu quandu che u balùn u finìsce inta pruiesiùn da ''pantalera'' in sciu terén, cuscì cumme s'u butezza in scia töppia e u finìsce au vo(r)u au de là da linea de l'a(r)ea de tì(r)u, o ancù quand'u picca inta mü(r)aja de derê da ''pantalera'' sènsa tucâla<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 6 - Falli'', p. 4}}</ref>. == Cumpetisiùi == U nu gh'è in campiunàu de ''pantalera'' cuscì cumme pe'i âtri sport sfe(r)istichi, a ògni moddu u l'è inandiàu di turnei bèn cunusciüi ch'i se zögan tütti i ànni. Segundu u sò regulamèntu, i turnei de ''pantalera'' i vönen l'apruvasiùn da F.I.P.A.P (Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn, ''Federazione Italiana Pallapugno'' in italiàn), che de dòppu a ne pu(r)ea delegà l'urganizasiùn a di cumitèi o a de âtre sucietè, ch'e decidden se permette a partecipasiùn a di zügaûi prufesciunisti de balùn<ref name=":1" />. Fra i turnei de ''pantalera'' che, au dì d'ancöi, i sun inandièi, u ciü impurtante u l'è u cuscì dìtu "Turneu di Paìsi", ch'u l'ha piàu a furma d'in ve(r)u campiunàu a trê sé(r)ie<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/a-lequio-berria-tempo-di-coppa-anche-per-la-serie-a-di-pantalera/|tìtolo=A Lequio Berria tempo di Coppa anche per la Serie A di pantalera|dæta=3 agustu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. Pe' du restu u gh'è ascì de âtre cumpetisiùi, cumme a cuscì dìta "''Pantaligure''", u turneu riservàu ae quadrette lìgü(r)i de ''pantalera''<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-al-via-anche-il-campionato-ligure/|tìtolo=Pantalera, al via anche il campionato ligure|dæta=9 mazzu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. === Turneu di Paìsi === U Turneu di Paìsi u l'è a cumpetisiùn de ''pantalera'' ciü impurtante, rivâ a 'na qua(r)antêna d'edisiùi e ch'u ghe pìa parte di impurtanti zügaûi de balùn ascì. Segundu u nüme(r)u de quadrette ch'e ghe sun iscrìte, u pò êsse spartìu in sce ciü sé(r)ie, au puntu da êsse inandiàu cumme in campiunàu picìn. Au dì d'ancöi u campiunàu de ''pantalera'' u se zöga in sce trê sé(r)ie, daa A aa C, e ciaschedüna de ste lì a g'ha ina sò Cuppa Italia de categu(r)ìa, au mumèntu dèta a chi u guagna u turneu de [[Lequio Berria]]<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-serie-a-2026/|tìtolo=Torneo dei Paesi Serie A 2026|dæta=24 arvì 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. Pe'e ürtime edisiùi, a primma sé(r)ie du Turneu di Paìsi, tantu pe'u sò campiunàu che pe'a sò cuppa, a l'è finìa cuscì: {{Colonne}} {| class="wikitable" |+Campiunàu Sé(r)ie A !N° !Ànnu !Paìse !''Campau'' |- |22 |2007 |[[Lequio Berria]]/[[Bosia]] |?<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/gli-scudetti-della-pantalera/|tìtolo=Gli scudetti della pantalera|dæta=19 zenâ 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |23 |2008 |[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]] |Francesco Bellanti<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-va-a-san-benedetto-belbo/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera va a San Benedetto Belbo|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |24 |2009 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A''<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-partono-i-campionati/|tìtolo=Pantalera, partono i campionati|dæta=21 arvì 2009|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |25 |2010 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-festeggia-lo-scudetto/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone festeggia lo scudetto|dæta=16 setèmbre 2010|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |26 |2011 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-va-a-castelletto-uzzone/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera va a Castelletto Uzzone|dæta=19 setèmbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |27 |2012 |[[Benevello|Benevellu]] |Pierluigi Gallesio<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-al-benevello/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera al Benevello|dæta=17 setèmbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |28 |2013 |[[Cortemilia|Curtemilia]] |Claudio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-scudetto-al-cortemilia/|tìtolo=Pantalera, scudetto al Cortemilia|dæta=12 utubre 2013|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |29 |2014 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A''<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-ecco-come-sara-il-torneo-dei-paesi/|tìtolo=Pantalera, ecco come sarà il Torneo dei Paesi|dæta=27 marsu 2014|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |30 |2015 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-titolo-alla-castellettese/|tìtolo=Pantalera, titolo alla Castellettese|dæta=6 utubre 2015|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |31 |2016 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A'' |- |32 |2017 |[[Lequio Berria]] |Davide Pressenda<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-titolo-al-lequio-berria/|tìtolo=Pantalera, titolo al Lequio Berria|dæta=27 setèmbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |33 |2018 |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Simone Adriano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/alba-vince-il-titolo-nella-pantalera/|tìtolo=Alba vince il titolo nella pantalera|dæta=26 utubre 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |34 |2019 |[[Bosia]] |Giorgio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/bosia-vince-il-titolo-nella-pantalera/|tìtolo=Bosia vince il titolo nella pantalera|dæta=16 setèmbre 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- | - |2020 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu'' |- |35 |2021 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Giovanni Altare<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-al-ricca-il-torneo-dei-paesi/|tìtolo=Pantalera, al Ricca il Torneo dei Paesi|dæta=15 nuvèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |36 |2022 |[[Bosia]] |Sandro Rizzo<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-torneo-dei-paesi-e-di-bosia/|tìtolo=Pantalera, il Torneo dei Paesi è di Bosia|dæta=16 utubre 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |37 |2023 |[[Bene Viagenna]] |Valter Cabutti<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-la-benese-vince-il-torneo-dei-paesi-nella-b-titolo-per-rocchetta-palafea/|tìtolo=Pantalera, la Benese vince il Torneo dei Paesi. Nella B titolo per Rocchetta Palafea|dæta=1 utubre 2023|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |38 |2024 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Giovanni Altare<ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-alla-pantalera-serie-a-2024/|tìtolo=Torneo dei Paesi alla pantalera Serie A 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |39 |2025 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Loris Riella<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-serie-a-2025/|tìtolo=Torneo dei Paesi Serie A 2025|dæta=16 arvì 2025|léngoa=IT}}</ref> |- |40 |2026 |''in cursu'' |''in cursu''<ref name=":2" /> |} {{Colonne spezza}} {| class="wikitable" |+Cuppa Italia Sé(r)ie A !Ànnu !Paìse !''Campau'' |- |2007 | | |- |2008 |[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]] |Francesco Bellanti<ref name=":3" /> |- |2009 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A'' |- |2010 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Claudio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-ricca-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, il Ricca vince la Coppa Italia di serie A|dæta=5 agustu 2010|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2011 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Claudio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-ricca-vince-la-coppa-italia-di-serie-a-benevello-quella-di-b/|tìtolo=Pantalera: Ricca vince la Coppa Italia di serie A, Benevello quella di B|dæta=30 lüju 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2012 |[[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]] |?<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-la-monferrina-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, la Monferrina vince la Coppa Italia di serie A|dæta=23 agustu 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2013 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-vince-la-coppa-italia/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone vince la Coppa Italia|dæta=9 agustu 2013|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2014 |[[Benevello|Benevellu]] |Pierluigi Gallesio<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-benevello-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, il Benevello vince la Coppa Italia di serie A|dæta=3 agustu 2014|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2015 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-vince-la-coppa-italia-2/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone vince la Coppa Italia|dæta=3 agustu 2015|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2016 |[[Lequio Berria]] |Roberto Drago<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-lequio-berria-vince-il-torneo-di-casa/|tìtolo=Pantalera, Lequio Berria vince il torneo di casa|dæta=13 agustu 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2017 |[[Lequio Berria]] |Davide Pressenda<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-lequio-berria-vince-torneo-casa/|tìtolo=Pantalera, Lequio Berria vince il torneo di casa|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2018 |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Simone Adriano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-alba-vince-la-coppa-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, Alba vince la Coppa di serie A|dæta=29 setèmbre 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2019 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Giovanni Altare<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-ricca-vince-la-coppa-di-a/|tìtolo=Pantalera, il Ricca vince la coppa di A|dæta=28 utubre 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2020 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu'' |- |2021 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A'' |- |2022 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A'' |- |2023 |[[Benevello|Benevellu]] |Gigi Gallesio<ref name=":4" /> |- |2024 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Giovanni Altare<ref name=":5" /> |- |2025 |[[Monforte d'Alba|Munfòrte]] |Davide Devalle<ref name=":6" /> |- |2026 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Loris Riella<ref name=":2" /> |} {{Colonne fine}} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=F.I.P.A.P.|ànno=2017|tìtolo=Regolamento tecnico pallapugno alla pantalera|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento-Tecnico-Pantalera-Fipap-2017.pdf|cid=F.I.P.A.P., 2017}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pantalera/|tìtolo=Pantalera|outô=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}} {{Tradiçioìn lìguri‎}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] 6tygj6jrd2ug1k78v8z5ph69y852vkr 0 32027 273764 273564 2026-09-03T16:29:14Z Michæ.152 13747 rev. 273764 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Federîco Gàzzo''' ([[Zena|Zêna]], [[1845]] - [[Zena|Zêna]], [[22 zùgno|22 se zùgno]] do [[1926]]), inta religión '''Pàddre Angélico''', o l'é stæto 'n [[Poeta|poêta]], [[tradutô]] e [[filòlogo]] outodidàtta, ch'o l'à scrîto in [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]]. {{Biografia |inmàgine = Gazzu.jpg |px = 170px |descriçión = <small>Pàddre Angélico Federîco Gazzo ([[1897]])</small> |nàscita = 1845 |mòrte = 1926 |profesción = [[poeta|poêta]]}} {{Çitaçión|Il genovese è [...] un volgare italico [...] ma non è un dialetto, Esso è una lingua romanza e neolatina come e quanto le altre, svoltasi secondo la propria indole e vivente di vita propria|Federîco Gàzzo: ''Diviña Comédia'', ''Il traduttore ai suoi concittadini'', 1909}} == Vìtta == Federîco Gàzzo o l’é nasciûo a [[Zena|Zêna]], pi-â preçixón inta [[Valadda do Ponçeivia|Ponçéivia]]<ref name=":0"> {{Çitta lìbbro|outô=Stefano Lusito|curatô=AA.VV.|tìtolo=Zena. Rivista trimestrale (1958-1959)|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-005-introducion.pdf|ànno=2024|editô=Editrice ZONA|çitæ=Zêna|léngoa=IT|pp=7-22|capìtolo=Introduzione}}</ref>, inte l'ànno [[1845]], ma o l’à pasòu l’infànsia e-a zoventù in [[Argentinn-a|Argentìnn-a]], dónde o l’é intròu inte l’órde françescàn e o l’à comensòu a seu êuvia de miscionâio inte l’[[América Latìnn-a]]. Into córso da seu misción tra-i indìgeni de [[Argentinn-a|Argentìnn-a]], [[Paraguay]] e [[Uruguay]], o seu spîto de glottòlogo o l’à sponciòu a studiâ e léngoe do pòsto e a dedicâghe di vocabolaiétti<ref name=":1"> {{Çitta publicaçión|outô=F. Ernesto Morando|ànno=1930|méize=Òtôbre|tìtolo=Angelico Federico Gazzo|revìsta=Bollettino de A Compagna|editô=A Compagna|çitæ=Zêna|nùmero=10|léngoa=IT|url=https://www.acompagna.org/covid/210302_padre_gazzo.pdf}} </ref>. O l’é tornòu in [[Liguria|Ligùria]] sôlo do [[1880]] e da sto pónto scìnn'a-a fìn da seu vìtta o s’é dedicòu, insémme a-e pràtiche do seu öfìçio, a-o stùddio da léngoa e da letiatûa lìgure<ref> {{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/alguas/gazzo.html#google_vignette|tìtolo=Federico Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} </ref>. Tornòu in pàtria o s’é dédicòu a l’insegnaménto e o l’é stæto pe tànti ànni into [[Colêgio De Barbieri]], pöi méistro inte çìviche schêue, spartìndo o seu ténpo tra l’ativitæ da schêua e-o ministêio saçerdotâ. Inti seu ùrtimi ànni o s’é aretiòu into [[Convénto da Nonçiâ]], dónde o l’é restòu scìnn'a-a seu mòrte. L’amô pe-i stùddi lengoìstichi o l’à inspiròu in lê l’inpégno inta [[Poexia|poêxîa]], tànto in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] cómme in [[Lengoa zeneize|zenéize]]<ref name=":1" />. A ògni mòddo, o travàggio do Gàzzo pe dâ varsciûa a-o “[[Lengoa ligure|lìgure idiòma]]” o no l’à trovòu goæi de continuaçión tra-i seu contenporàni, con tùtta probabilitæ in caxón de l’interèsse ciufîto pe l’[[Unitæ d'Itàlia|unitæ naçionâ]], ch’a reprezentâva alôa ‘n urgénsa bén ciù sentîa into panoràmma colturâle [[Italia|italiàn]]<ref> {{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/antologia/freirigo-gazzo/|tìtolo=Freirigo Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|editô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-11-11}} </ref>. == Êuvie == Dòppo ànni de travàggio e de refæte, do [[1909]] o Federîco Gàzzo o pùbrica a seu traduçión da [[Divinn-a Comédia|Divìnn-a Comédia]] de [[Dante Ardighê|Dànte Ardighê]] (''Diviña Comédia''), ch’a rèsta segûo a seu êuvia ciù renomâ. L’inpréiza do Gàzzo a reprezénta, de la de ‘na séncia traduçión de ‘n càppo d’êuvia da letiatûa mondiâle, un monuménto da léngoa lìgure, ch’o se distìngoe pe caraterìstiche lengoìstiche, stilìstiche e leterâie. In azónta a-a versción da Comédia stéiza da Federîco Gàzzo, s’aregòrda quélla de prìmma ascì do [[Giobatta Vigo|Giobàtta Vîgo]] (1844-1891) e quélla aprêuvo do [[Scìrvio Opìsso]] (1884-1971), tùtte dôe parçiâli e de stîlo ciù popolâ, inserîe into grànde filón de parodîe dialetâli de êuvie clàsciche. Cómme lê mæximo o spiêga inta seçión ''Il traduttore ai suoi concittadini'', premìssa a-a traduçión, l’é ciæo che sto travàggio o no sèrve tànto pe rénde acescìbile a Comédia a quélli che pàrlan zenéize: o vêo fìn che l’outô o se propónn-e o l’é quéllo de mostrâ a gràçia e-o vigô da léngoa lìgure, dàndo a divédde a tùtti a latinitæ e l’ìntima italianitæ de sto parlâ, ch’o l’é bón a tratâ ascì e matêie ciù èrte, ezàtte e fantaxiôze. A traspoxiçión do Gàzzo a móstra ‘na fedeltæ de sénso idealménte totâle e ‘na pìnn-a aderénsa a-a fórma métrica adêuviâ da-o Dànte, dæto che ògni cànto o l’é tradûto into mæximo nùmeo de endecascìlabi e vêgne respetòu a strutûa de tersìnn-e a rìmma incroxâ ascì<ref name=":2"> {{Çitta web|url=https://www.insulaeuropea.eu/2020/04/30/sulle-traduzioni-in-genovese-della-divina-commedia-di-fiorenzo-toso/|tìtolo=Sulle traduzioni in genovese della Divina Commedia|outô=[[Fiorenzo Toso]]|scîto=Insula europea|dæta=30 arvî 2020|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} </ref>. [[Immaggine:Gazzo.divina.comedia.1909.djvu|miniatura|A prìmma pàgina da ''Diviña Comédia'' tradûta da-o Federîco Gàzzo (1909)]] In azónta a-a Divìnn-a Comédia, o l’à dæto a-a stànpa o tratòu teològico-dantèsco ''Sulla sorte dei bambini morti senza battesimo'', un stùddio in sce ''Voci e maniere genovesi nei classici italiani e nell’uso toscano'' e di lìbbri de ascêxi. O l’à respòsto a l’apéllo do [[Petrocchi|Policarpo Petrocchi]] rivòlto a-i òmmi cortivæ de tùtta l’Itàlia pi-â stezûa do seu grànde ''Dizionario della lingua italiana''. A tutti i mòddi, a ciù pàrte da produçión do Gàzzo a rèsta ancheu inédita. Pe quànt’o l’à da védde co-i seu stùddi lengoìstichi, i vocabolaiétti e-e anotaçioìn da lê conpilæ inta seu misción in sce léngoe di indìgeni de l’América Latìnn-a són anæti pèrsi, con tùtta probabilitæ za into córso di viægi inte quélle regioìn. Into stâto de manoscrîto s’atrêuva ancón a ''Grammatica della lingua genovese'', ch’a reprezénta ‘n inportànte travàggio de filologîa conparâ ascì. Inédita l’é ascì a traduçión da ''Vita nuova'' do Dànte, dónde l’outô o reprodûe into mæximo nùmeo de vèrsci òriginâi tùtta a pàrte poêtica, sonétti e cansoìn, coscì cómm’o l’à fæto pi-â Comédia, in càngio a pàrte in pròza a l’é stæta conpendiâ con conservâ con atençión o contegnûo dotrinâ. Pe de ciù, o Federîco Gàzzo o l’à scrîto ‘n’arecugéita de poêxîe de gùsto tàrdo-romàntico, l'''Arpa zeneise'', in pàrte òriginâli e in pàrte tradûte da âtre léngoe ([[Lengua françéise|françéize]], [[Lèngoa ingleise|ingléize]], [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]], [[Lengoa portogheize|portoghéize]], [[Lengoa provensâle|provensâ]], [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] e [[Léngoe de l'Itàlia|dialétti italién]]), pubricâ da-o Stefano Lusito do 2024. S’aregòrda pe finî di brêvi sàzzi cómme prexénpio, pubricòu in sciô ''Corriere Mercantile'', o poemétto de [[Frédéric Mistral]] ''Magalì''<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Stîlo == L’àrte poêtica do Gàzzo a fà do zenéize ‘na léngoa nervôza, concîza, poténte e a l’é tùtta téiza a proclamâ a seu dignitæ de léngoa outònoma, derivâ a pào de l’[[Léngoa italiànn-a|italiàn]] e di âtri [[Lengoe romanse|parlæ romànsi]] da-a mæxima réixe [[Léngoa latìnn-a|latìnn-a]]. L’outô, dónca, o móstra cómme sta léngoa a ségge bónn-a a esprìmme con axìllo e propietæ i raxonaménti ciù sofisticæ ascì e-i delicæ sénsi de l’ànimo, poéndo adêuviâ vàrie fórme se stîlo e tenô a segónda de l’argoménto<ref name=":1" />. A produçión in [[Lengoa zeneize|zenéize]] do Gàzzo a refûa avertaménte o “zèrbo ìbrido” de clàsse borghéize, con l’atestaçión e-a repropòsta into scrîto de vôxe e de fórme gramaticâli ancón adêuvuæ da-o pòpolo e difûze inti parlæ rùsteghi e da rivêa<ref name=":0" />. A tùtti mòddi, a léngoa do Gàzzo, frûto de ‘n restòuro apricòu a partî da-a léngoa scrîta do [[XVI secolo|Çinqueçénto]] e do [[XVII secolo|Seiçénto]], a l’é bén bén lontànn-a da-o zenéize parlòu inta Ligùria do [[XX secolo|vintêximo sécolo]], muâ da-o pónto de vìsta lengoìstico e soçio-polìtico. Respètto a-o “dialétto” parlòu, contrapòsto a-a régola da [[léngoa italiànn-a]], o ténde defæti a creâ ‘n scistêma alternatîvo a-o mæximo italiàn. O rezultòu o l’é dónca ciufîto ‘n idiolétto leterâio, a conprensción do quæ pò-u letô a peu domandâ de vòtte ‘n çèrto sfòrso. D’âtra pàrte, a léngoa do Gàzzo a l’é constroîa de mòddo da trasportâ l’inpegnatîvo tèsto da Comédia da ‘na léngoa a ‘n’âtra léngoa ch’a ségge de pægia dignitæ. Defæti, a çèrnia do léscico e do stîle a l’é fonçionâ a prodûe ‘na traduçión streitaménte séria e do mæximo tenô de l’êuvia òriginâia, sénsa descàzze inte ‘na dimensción popolâ e parodìstica, cómme càpita do rèsto inte âtre traduçioìn dialetâli legoisticaménte subordinæ<ref name=":2" />. == Grafîa == O Federîco Gàzzo o l’é aregordòu p'avéi desvilupòu ‘n scistêma de [[Wikipedia:Grafîe lìguri|grafîa pò-u zenéize]], che lê mæximo o tràtta inte seçioìn ''Chiave ortografica'' e ''Illustrazione della chiave ortografica,'' premìsse a-a seu traduçión da Divìnn-a Comédia. L’outô o l’evidénçia cómme l’ortografîa (“drîta scritûa”) do zenéize a se ségge confiâ into córso di sécoli in sce di scistêmi òua “etimològichi”, saiéiva a dî ciù atacæ a-a stöia de pòule, òua “fonétichi”, ö sæ che conbâxan co-a pronónçia corénte. A ògni mòddo, in caxón de l’infloénsa da [[léngoa italiànn-a]], co-o ténpo l’é stæto adatòu l’ortografîa toscànn-a a-o [[Lengoa zeneize|zenéize]] ascì, scibén ch’o l’àgge de caraterìstiche fonològiche despæge: o Gàzzo, alôa, o çérne d'ategnîse a sto adataménto, con particolâ atençión però a l’açentaçión, de mainêa da dâ cónto da pronónçia do zenéize. De sótta l’é a “ciâve ortogràfica” cómme reportâ da-o Gàzzo: a spiegaçión, dæta da l'outô in léngoa italiànn-a, a l'é chîe tradûta in zenéize e trascrîta inta [[grafîa ofiçiâ]], in càngio e pàrte inta grafîa do Gàzzo e-e âtre són marcæ in corscîvo. {{Notta |aliniaménto = centro |larghéssa = 75% |tìtolo = CIÀVE ORTOGRÀFICA |contegnûo = '''<u>Vocâle naturâle e brêve</u>''' * Se métte l’açénto in scê pòule proparoscìtone, òscìtone, paroscìtone con dôe vocâle e in scê pòule che finìscian con ''n,'' cómme in ''ráccola'', ''vosciá'', ''cädéa'', ''finío'', ''fáççan'', ''ancón'', ''píggio'', ''cáccio'', ''adéscio'' * In tæ câxi, l’açénto acûto o màrca o són stréito de ''é'', ''ó'' (=''u'' toscànn-a) e de ''ú'' italiànn-a, cómme in ''bústica'', ''scuccuzú'', ''gúmmio'', ''réddeno'', ''perché'', ''apóggite'' * L’açénto gréive o se ségna de lóngo in scê ''è'', ''ò'' làrghe, cómme in ''òste'', ''scròssua'', ''bèllo'', ''èstimo'', ''rè;'' e in sce l’''ù'' conturbòu inte pòule proparoscìtone e òscìtone, cómme in ''ùmmio'', ''rùstego'', ''ciù'' * No se açénta i monoscìlabi sénsa ‘na raxón speçiâle, cómme inti câxi de omofonîa e de vocâle làrghe '''<u>Vocâle lónghe ò sostegnûe</u>''' Se distìngoe pe mêzo de l’açénto çirconflésso, a diêrexi ò l’apòstrofo, e de vòtte con l’açénto gréive, segóndo ste régole: * ÇIRCONFLÉSSO: :- In sce l’''û'', o màrca o són contorbòu inte pòule paroscìtone, inte òscìtone lónghe e fêua de açénto, cómme in ''mûäge'', ''mû'', ''lûo'', ''stramûo'' :''- â'', ''î'' dexinénsa de l’infinîo, cómme in ''dâ'', ''finî'' :''- â'', ''ê'', ''î'', ''ô'' (monoscìlabi) di pronómmi de conpleménto ògètto, ö sæ in acusatîvo, cómme in ''ô diggo'', ''î veddo'', ''â ciammo'', ''ê piggio'' :''- â'', ''ê'', ''û'' (stréite), ''î'' inte pòule proparoscìtone; ''ê'', ''ô'', inte finæ lónghe, cómme in ''îzoa'', ''pêtene'', ''ârçilo'', ''scôrpena'', ''avôxilo'', ''lê'', ''amô'', ''mestê.'' De vòtte inte pòule paroscìtone ascì, cómme in ''vôxe'' * DIÊREXI: :- ''ä'', ''ë'' (stréite), ''ö'' (làrgo), inte vôxe verbâle òscìtone, cómme ''amä'' pe l’italiàn “amata”, ''diö'' pe “dirò”, ''ti ë'' pe “tu sei” :- ''ä'', ''ë'' (stréite), ''ö'' (làrgo), ''ü'' (italiànn-a) inte vocâle sostegnûe fêua de açénto, cómme in ''pämia'', ''pëtenâ'', ''öxello'', ''pösâ'', ''afïtâ'' (travagiâ e pélle di animæ pe fâne o chêuio), ''cümbín'' ("columbinum") :- Inte pòule paroscìtone ascì, sorviatùtto alonghîe pe conpénso, cómme in ''pü(l)so'', ''bä(ra)nça'', ''ä(l)to'', ''cösa'' ("caussa"), ''föa'' ("fabula"), ''bä(ra)to'', ''b(ud)ë(l)o'' :- ''ï'' finâ sostegnûo, no apocopòu, cómme in ''duï'' pe l’italiàn “due”, ''doï'' pe “dolori”, ''luï'' pe “lupi” :- ''ï'' destacòu da vocâle dòppo ''c'', ''g'', cómme in ''gïâ'', ''cáccï-a'' (''cáccila'') * APÒSTROFO: :- in azónta a l’ûzo comùn, o distìngoe da-e dexinénse verbâle i nómmi apocopæ, con diêrexi ò sénsa, cómme in ''banca’'', ''morta’'', ''stra’'', ''lü’'', ''fï’'' :- o distìngoe e prepoxiçioìn articolæ: ''da’'', ''a’'', ''pe’e'', ''cu’o'' :- o s’atrêuva ''è’'' inte finæ dónde no l’é pròpio o ditòngo ''æ'', cómme in ''trè'' ("tres", feminìn), ''sé’'' ("sitim") <u>N.B.</u> O poriéiva servî pe-i nómmi in ''ô'', ''ê'' ascì (cfr. 5, d) * AÇÉNTO GRÉIVE in scê ''è'', ''ò'' làrghe sostegnûe. Mancàndo ‘n ségno speçiâle, sèrve l’açénto gréive: :- in sce l’''è'' avèrta sostegnûa inte pòule paroscìtone e inte proparoscìtone, cómme in ''èrba'', ''vèrsilo''; e coscîe in sce l’''ù'' contorbòu, proparoscìtono e sostegnûo, cómme in ''ùrtimo'' :- in sce l’ò avèrta sôlo inte pòule proparoscìtone, (in scê paroscìtone e-e òscìtone ''ö'': cfr. 6 a, b), cómme in ''stòrçilo'' (cfr. 10) * AÇÉNTO ACÛTO in sce l’''ú'' (italiànn-a) sostegnûo inte pòule proparoscìtone, pe-a mæxima raxón (cfr. 8), cómme in ''scúrilo'' (cfr. 10) * LÉZZE DE POXIÇIÓN. E sostegnûe mensonæ de d'âto (8, 9), bén che sénsa ‘n açénto pròpio, pêuan distìngoise in raxón de sta lézze: :- E vocâle són sostegnûe in scìlaba tònica, serâ ascì, depoî l’''r'' consonànte, cómme in ''vòrta'', ''vòrtilo'', ''tòrto'', ''èrba'', ''scixèrboa'' (dónca bàsta l’açénto gréive pe marcâ o són avèrto) :- E vocâle són sostegnûe sótta l’açénto inte ‘na scìlaba avèrta depoî ‘na consonànte séncia, sénsa lasciâ fêua ''z'', ''x'' cómme consonànte siànte dôçe, pe exénpio in ''mezo'', ''ciödo'', ''caro'', ''mëgo'', ''tèra'', ''fito'' ("cito"), ''bäto'', ''ciòma'', ''ciöso'' ("clauso"), ''sèrilo'', ''mèximo'', ''battèximo'' (no in ''éxito'', ''examme'' e âtri câxi, dónde l’''x'' o l’é etimològico, ö sæ o vêgne da ''gs'') :- L’''o'' a-o coménso de pòula de spésso o l’é làrgo (da ''au'', ''o'' do latìn) ma pe mancànsa de tîpo speçiâle, o no se ségna se no quànde o l’é sostegnûo, cómme in ''önô'', ''öxelli'', ''öfœggio'' <u>N.B.</u> Gh’è l’àndio de scrîve a scinêrexi do corespondénte italiàn ''oro'' cómme ''öu'' in càngio de ''öo'': ''tezöu'', ''möu'', ''cöu'' * DITÓNGHI: :- ''œ'' = ''e'' làrga sostegnûa :- ''ay'', ''æy'', ''ey'' són di ditónghi lèsti, cómme in ''avaya'', ''sey'' (pe l’italiàn "siete"), ''hæyva'' (=aⁱ, eⁱ) :- ''òw'' ditóngo lèsto (da ''au'', ''atus'', ''ator'' latìn), cómme in ''conservòw'', ''fòw'', ''Pòwlo'' (= ò^u). Se consèrva l’ortografîa antîga in ''àoa'' ("hac hora") '''<u>Consonànte</u>''' * ''N̄'' faucâle, ségge destacòu da l’''n'' dentâle, cómme in ''iñnoçente'', ségge destacòu da-a vocâle, cómme in ''camiño'', ''fiña'', ''-e'' (se mànca, se métte a-o pòsto de sto tîpo ''n-'') * ''S'' de lóngo àspio, cómme in ''cösa'', ''parasô'', ''sun'' * ''X'' de lóngo sonöro cómme ''j'' françéize * ''Z'' de lóngo borbonànte e-a s’adêuvia pe-a ''s'' dôçe ascì, cómme in ''ûzo'', ''préyza'', ''prezença'', ''aze'', ''mûza'', ''spôza'', ''preçiozo'' * ''Ç'' o reprezénta a coscì dîta ''z'' àspia (''ts'') destrània a-o zenéize, ch’a se pronónçia ''s'', ''ss'', cómme in ''puçço'', ''víçio'', ''straçça'', ''çê'' * ''K'' facoltatîvo pe ''ch''. O distìngoe ''kì'' (pe l’italiàn "qui") da ''chi'', pronómme }} == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta web|url=https://www.acompagna.org/covid/210302_padre_gazzo.pdf|tìtolo=Angelico Federico Gazzo|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|url=https://www.ediorso.it/arpa-zeneise.html|tìtolo=Arpa zeneise|outô=Angelico Federico Gazzo|ànno=2024|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=antologîa crìtica a cûa do Stefano Lusito, Lisciàndria|léngoa=IT}} * Stefano Lusito, «La Grammatica genovese di Angelico Federico Gazzo». Inte ''Bollettino dell’Atlante linguistico italiano'', 43/III (2019), pp. 157-177. * Stefano Lusito, «Note linguistiche sulla traduzione genovese della ''Commedia'' di Angelico Federico Gazzo». Inte ''Letteratura e dialetti'', 14 (2021), pp. 61-73. * {{Çitta lìbbro|outô=Stefano Lusito|curatô=AA.VV.|tìtolo=Zena. Rivista trimestrale (1958-1959)|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-005-introducion.pdf|ànno=2024|editô=Editrice ZONA|çitæ=Zêna|léngoa=IT|pp=7-22|capìtolo=Introduzione}} * {{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/alguas/gazzo.html#google_vignette|tìtolo=Federico Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} * {{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/antologia/freirigo-gazzo/|tìtolo=Freirigo Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|editô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-11-11}} * {{Çitta web|url=https://www.insulaeuropea.eu/2020/04/30/sulle-traduzioni-in-genovese-della-divina-commedia-di-fiorenzo-toso/|tìtolo=Sulle traduzioni in genovese della Divina Commedia|outô=[[Fiorenzo Toso]]|scîto=Insula europea|dæta=30 arvî 2020|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} * {{Çitta web|url=https://www.francobampi.it/zeneise/lengua/proposte/gazzo.htm|tìtolo=Chiave ortografica|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11-2025}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://lij.wikisource.org/wiki/A_Divi%C3%B1a_Com%C3%A9dia|tìtolo=A Divìnn-a Comédia do Freirîgo Gàzzo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-11-11}} {{Letiatûa in lìgure}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Poêti in lìgure|Gàzzo, Freirîgo]] skqsakhgh7uzcqbir98mi9byojt7fe3 273773 273764 2026-09-03T17:57:57Z Michæ.152 13747 rev. 273773 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Federîco Gàzzo''' ([[Zena|Zêna]], [[1845]] - [[Zena|Zêna]], [[22 zùgno|22 de zùgno]] do [[1926]]), inta religión '''Pàddre Angélico''', o l'é stæto 'n [[Poeta|poêta]], [[tradutô]] e [[filòlogo]] outodidàtta, ch'o l'à scrîto in [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]]. {{Biografia |inmàgine = Gazzu.jpg |px = 170px |descriçión = <small>Pàddre Angélico Federîco Gazzo ([[1897]])</small> |nàscita = 1845 |mòrte = 1926 |profesción = [[poeta|poêta]]}} {{Çitaçión|Il genovese è [...] un volgare italico [...] ma non è un dialetto, Esso è una lingua romanza e neolatina come e quanto le altre, svoltasi secondo la propria indole e vivente di vita propria|Federîco Gàzzo: ''Diviña Comédia'', ''Il traduttore ai suoi concittadini'', 1909}} == Vìtta == Federîco Gàzzo o l’é nasciûo a [[Zena|Zêna]], pi-â preçixón inta [[Valadda do Ponçeivia|Ponçéivia]]<ref name=":0"> {{Çitta lìbbro|outô=Stefano Lusito|curatô=AA.VV.|tìtolo=Zena. Rivista trimestrale (1958-1959)|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-005-introducion.pdf|ànno=2024|editô=Editrice ZONA|çitæ=Zêna|léngoa=IT|pp=7-22|capìtolo=Introduzione}}</ref>, inte l'ànno [[1845]], ma o l’à pasòu l’infànsia e-a zoventù in [[Argentinn-a|Argentìnn-a]], dónde o l’é intròu inte l’órde françescàn e o l’à comensòu a seu êuvia de miscionâio inte l’[[América Latìnn-a]]. Into córso da seu misción tra-i indìgeni de [[Argentinn-a|Argentìnn-a]], [[Paraguay]] e [[Uruguay]], o seu spîto de glottòlogo o l’à sponciòu a studiâ e léngoe do pòsto e a dedicâghe di vocabolaiétti<ref name=":1"> {{Çitta publicaçión|outô=F. Ernesto Morando|ànno=1930|méize=Òtôbre|tìtolo=Angelico Federico Gazzo|revìsta=Bollettino de A Compagna|editô=A Compagna|çitæ=Zêna|nùmero=10|léngoa=IT|url=https://www.acompagna.org/covid/210302_padre_gazzo.pdf}} </ref>. O l’é tornòu in [[Liguria|Ligùria]] sôlo do [[1880]] e da sto pónto scìnn'a-a fìn da seu vìtta o s’é dedicòu, insémme a-e pràtiche do seu öfìçio, a-o stùddio da léngoa e da letiatûa lìgure<ref> {{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/alguas/gazzo.html#google_vignette|tìtolo=Federico Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} </ref>. Tornòu in pàtria o s’é dédicòu a l’insegnaménto e o l’é stæto pe tànti ànni into [[Colêgio De Barbieri]], pöi méistro inte çìviche schêue, spartìndo o seu ténpo tra l’ativitæ da schêua e-o ministêio saçerdotâle. Inti seu ùrtimi ànni o s’é aretiòu into [[Convénto da Nonçiâ]], dónde o l’é restòu scìnn'a-a seu mòrte. L’amô pe-i stùddi lengoìstichi o l’à inspiròu in lê l’inpégno inta [[Poexia|poêxîa]], tànto in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] cómme in [[Lengoa zeneize|zenéize]]<ref name=":1" />. A ògni mòddo, o travàggio do Gàzzo pe dâ varsciûa a-o “[[Lengoa ligure|lìgure idiòma]]” o no l’à trovòu goæi de continuaçión tra-i seu contenporàni, con tùtta probabilitæ in caxón de l’interèsse ciufîto pe l’[[Unitæ d'Itàlia|unitæ naçionâle]], ch’a reprezentâva alôa ‘n urgénsa bén ciù sentîa into panoràmma colturâle [[Italia|italiàn]]<ref> {{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/antologia/freirigo-gazzo/|tìtolo=Freirigo Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|editô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-11-11}} </ref>. == Êuvie == Dòppo ànni de travàggio e de refæte, do [[1909]] o Federîco Gàzzo o pùbrica a seu traduçión da [[Divinn-a Comédia|Divìnn-a Comédia]] do [[Dante Ardighê|Dànte Ardighê]] (''Diviña Comédia''), ch’a rèsta segûo a seu êuvia ciù renomâ. L’inpréiza do Gàzzo a reprezénta, de la de ‘na séncia traduçión de ‘n càppo d’êuvia da letiatûa mondiâle, un monuménto da léngoa lìgure, ch’o se distìngoe pe caraterìstiche lengoìstiche, stilìstiche e leterâie. In azónta a-a versción da Comédia stéiza da Federîco Gàzzo, s’aregòrda quélla de prìmma ascì do [[Giobatta Vigo|Giobàtta Vîgo]] (1844-1891) e quélla aprêuvo do [[Scìrvio Opìsso]] (1884-1971), tùtte dôe parçiâli e de stîlo ciù popolâ, inserîe into grànde filón de parodîe dialetâli de êuvie clàsciche. Cómme lê mæximo o spiêga inta seçión ''Il traduttore ai suoi concittadini'', premìssa a-a traduçión, l’é ciæo che sto travàggio o no sèrve tànto pe rénde acescìbile a Comédia a quélli che pàrlan zenéize: o vêo fìn che l’outô o se propónn-e o l’é quéllo de mostrâ a gràçia e-o vigô da léngoa lìgure, dàndo a divédde a tùtti a latinitæ e l’ìntima italianitæ de sto parlâ, ch’o l’é bón a tratâ ascì e matêie ciù èrte, ezàtte e fantaxiôze. A traspoxiçión do Gàzzo a móstra ‘na fedeltæ de sénso idealménte totâle e ‘na pìnn-a aderénsa a-a fórma métrica adêuviâ da-o Dànte, dæto che ògni cànto o l’é tradûto into mæximo nùmeo de endecascìlabi e vêgne respetòu a strutûa de tersìnn-e a rìmma incroxâ ascì<ref name=":2"> {{Çitta web|url=https://www.insulaeuropea.eu/2020/04/30/sulle-traduzioni-in-genovese-della-divina-commedia-di-fiorenzo-toso/|tìtolo=Sulle traduzioni in genovese della Divina Commedia|outô=[[Fiorenzo Toso]]|scîto=Insula europea|dæta=30 arvî 2020|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} </ref>. [[Immaggine:Gazzo.divina.comedia.1909.djvu|miniatura|A prìmma pàgina da ''Diviña Comédia'' tradûta da-o Federîco Gàzzo (1909)]] In azónta a-a Divìnn-a Comédia, o l’à dæto a-a stànpa o tratòu teològico-dantèsco ''Sulla sorte dei bambini morti senza battesimo'', un stùddio in sce ''Voci e maniere genovesi nei classici italiani e nell’uso toscano'' e di lìbbri de ascêxi. O l’à respòsto a l’apéllo do [[Petrocchi|Policarpo Petrocchi]] rivòlto a-i òmmi cortivæ de tùtta l’Itàlia pi-â stezûa do seu grànde ''Dizionario della lingua italiana''. A tutti i mòddi, a ciù pàrte da produçión do Gàzzo a rèsta ancheu inédita. Pe quànt’o l’à da védde co-i seu stùddi lengoìstichi, i vocabolaiétti e-e anotaçioìn da lê conpilæ inta seu misción in sce léngoe di indìgeni de l’América Latìnn-a són anæti pèrsi, con tùtta probabilitæ za into córso di viægi inte quélle regioìn. Into stâto de manoscrîto s’atrêuva ancón a ''Grammatica della lingua genovese'', ch’a reprezénta ‘n inportànte travàggio de filologîa conparâ ascì. Inédita l’é ascì a traduçión da ''Vita nuova'' do Dànte, dónde l’outô o reprodûe into mæximo nùmeo de vèrsci òriginâi tùtta a pàrte poêtica, sonétti e cansoìn, coscì cómm’o l’à fæto pi-â Comédia, in càngio a pàrte in pròza a l’é stæta conpendiâ con conservâ con atençión o contegnûo dotrinâle. Pe de ciù, o Federîco Gàzzo o l’à scrîto ‘n’arecugéita de poêxîe de gùsto tàrdo-romàntico, l'''Arpa zeneise'', in pàrte òriginâli e in pàrte tradûte da âtre léngoe ([[Lengua françéise|françéize]], [[Lèngoa ingleise|ingléize]], [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]], [[Lengoa portogheize|portoghéize]], [[Lengoa provensâle|provensâle]], [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] e [[Léngoe de l'Itàlia|dialétti italién]]), pubricâ da-o Stefano Lusito do 2024. S’aregòrda pe finî di brêvi sàzzi cómme prexénpio, pubricòu in sciô ''Corriere Mercantile'', o poemétto de [[Frédéric Mistral]] ''Magalì''<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Stîlo == L’àrte poêtica do Gàzzo a fà do zenéize ‘na léngoa nervôza, concîza, poténte e a l’é tùtta téiza a proclamâ a seu dignitæ de léngoa outònoma, derivâ a pào de l’[[Léngoa italiànn-a|italiàn]] e di âtri [[Lengoe romanse|parlæ romànsi]] da-a mæxima réixe [[Léngoa latìnn-a|latìnn-a]]. L’outô, dónca, o móstra cómme sta léngoa a ségge bónn-a a esprìmme con axìllo e propietæ i raxonaménti ciù sofisticæ ascì e-i delicæ sénsi de l’ànimo, poéndo adêuviâ vàrie fórme se stîlo e tenô a segónda de l’argoménto<ref name=":1" />. A produçión in [[Lengoa zeneize|zenéize]] do Gàzzo a refûa avertaménte o “zèrbo ìbrido” de clàsse borghéize, con l’atestaçión e-a repropòsta into scrîto de vôxe e de fórme gramaticâli ancón adêuvuæ da-o pòpolo e difûze inti parlæ rùsteghi e da rivêa<ref name=":0" />. A tùtti mòddi, a léngoa do Gàzzo, frûto de ‘n restòuro apricòu a partî da-a léngoa scrîta do [[XVI secolo|Çinqueçénto]] e do [[XVII secolo|Seiçénto]], a l’é bén bén lontànn-a da-o zenéize parlòu inta Ligùria do [[XX secolo|vintêximo sécolo]], muâ da-o pónto de vìsta lengoìstico e soçio-polìtico. Respètto a-o “dialétto” parlòu, contrapòsto a-a régola da [[léngoa italiànn-a]], o ténde defæti a creâ ‘n scistêma alternatîvo a-o mæximo italiàn. O rezultòu o l’é dónca ciufîto ‘n idiolétto leterâio, a conprensción do quæ pò-u letô a peu domandâ de vòtte ‘n çèrto sfòrso. D’âtra pàrte, a léngoa do Gàzzo a l’é constroîa de mòddo da trasportâ l’inpegnatîvo tèsto da Comédia da ‘na léngoa a ‘n’âtra léngoa ch’a ségge de pægia dignitæ. Defæti, a çèrnia do léscico e do stîle a l’é fonçionâ a prodûe ‘na traduçión streitaménte séria e do mæximo tenô de l’êuvia òriginâia, sénsa descàzze inte ‘na dimensción popolâ e parodìstica, cómme càpita do rèsto inte âtre traduçioìn dialetâli legoisticaménte subordinæ<ref name=":2" />. == Grafîa == O Federîco Gàzzo o l’é aregordòu p'avéi desvilupòu ‘n scistêma de [[Wikipedia:Grafîe lìguri|grafîa pò-u zenéize]], che lê mæximo o tràtta inte seçioìn ''Chiave ortografica'' e ''Illustrazione della chiave ortografica,'' premìsse a-a seu traduçión da Divìnn-a Comédia. L’outô o l’evidénçia cómme l’òrtografîa (“drîta scritûa”) do zenéize a se ségge confiâ into córso di sécoli in sce di scistêmi òua “etimològichi”, saiéiva a dî ciù atacæ a-a stöia de paròlle, òua “fonétichi”, ö sæ che conbâxan co-a pronónçia corénte. A ògni mòddo, in caxón de l’infloénsa da [[léngoa italiànn-a]], co-o ténpo l’é stæto adatòu l’òrtografîa toscànn-a a-o [[Lengoa zeneize|zenéize]] ascì, scibén ch’o l’àgge de caraterìstiche fonològiche despæge: o Gàzzo, alôa, o çérne d'ategnîse a sto adataménto, con particolâ atençión però a l’açentaçión, de mainêa da dâ cónto da pronónçia do zenéize. De sótta l’é a “ciâve ortogràfica” cómme reportâ da-o Gàzzo: a spiegaçión, dæta da l'outô in léngoa italiànn-a, a l'é chîe tradûta in zenéize e trascrîta inta [[grafîa ofiçiâ]], in càngio e pàrte inta grafîa do Gàzzo e-e âtre són marcæ in corscîvo. {{Notta |aliniaménto = centro |larghéssa = 75% |tìtolo = CIÀVE ORTOGRÀFICA |contegnûo = '''<u>Vocâle naturâle e brêve</u>''' * Se métte l’açénto in scê pòule proparoscìtone, òscìtone, paroscìtone con dôe vocâle e in scê pòule che finìscian con ''n,'' cómme in ''ráccola'', ''vosciá'', ''cädéa'', ''finío'', ''fáççan'', ''ancón'', ''píggio'', ''cáccio'', ''adéscio'' * In tæ câxi, l’açénto acûto o màrca o són stréito de ''é'', ''ó'' (=''u'' toscànn-a) e de ''ú'' italiànn-a, cómme in ''bústica'', ''scuccuzú'', ''gúmmio'', ''réddeno'', ''perché'', ''apóggite'' * L’açénto gréive o se ségna de lóngo in scê ''è'', ''ò'' làrghe, cómme in ''òste'', ''scròssua'', ''bèllo'', ''èstimo'', ''rè;'' e in sce l’''ù'' conturbòu inte pòule proparoscìtone e òscìtone, cómme in ''ùmmio'', ''rùstego'', ''ciù'' * No se açénta i monoscìlabi sénsa ‘na raxón speçiâle, cómme inti câxi de omofonîa e de vocâle làrghe '''<u>Vocâle lónghe ò sostegnûe</u>''' Se distìngoe pe mêzo de l’açénto çirconflésso, a diêrexi ò l’apòstrofo, e de vòtte con l’açénto gréive, segóndo ste régole: * ÇIRCONFLÉSSO: :- In sce l’''û'', o màrca o són contorbòu inte pòule paroscìtone, inte òscìtone lónghe e fêua de açénto, cómme in ''mûäge'', ''mû'', ''lûo'', ''stramûo'' :''- â'', ''î'' dexinénsa de l’infinîo, cómme in ''dâ'', ''finî'' :''- â'', ''ê'', ''î'', ''ô'' (monoscìlabi) di pronómmi de conpleménto ògètto, ö sæ in acusatîvo, cómme in ''ô diggo'', ''î veddo'', ''â ciammo'', ''ê piggio'' :''- â'', ''ê'', ''û'' (stréite), ''î'' inte pòule proparoscìtone; ''ê'', ''ô'', inte finæ lónghe, cómme in ''îzoa'', ''pêtene'', ''ârçilo'', ''scôrpena'', ''avôxilo'', ''lê'', ''amô'', ''mestê.'' De vòtte inte pòule paroscìtone ascì, cómme in ''vôxe'' * DIÊREXI: :- ''ä'', ''ë'' (stréite), ''ö'' (làrgo), inte vôxe verbâle òscìtone, cómme ''amä'' pe l’italiàn “amata”, ''diö'' pe “dirò”, ''ti ë'' pe “tu sei” :- ''ä'', ''ë'' (stréite), ''ö'' (làrgo), ''ü'' (italiànn-a) inte vocâle sostegnûe fêua de açénto, cómme in ''pämia'', ''pëtenâ'', ''öxello'', ''pösâ'', ''afïtâ'' (travagiâ e pélle di animæ pe fâne o chêuio), ''cümbín'' ("columbinum") :- Inte pòule paroscìtone ascì, sorviatùtto alonghîe pe conpénso, cómme in ''pü(l)so'', ''bä(ra)nça'', ''ä(l)to'', ''cösa'' ("caussa"), ''föa'' ("fabula"), ''bä(ra)to'', ''b(ud)ë(l)o'' :- ''ï'' finâ sostegnûo, no apocopòu, cómme in ''duï'' pe l’italiàn “due”, ''doï'' pe “dolori”, ''luï'' pe “lupi” :- ''ï'' destacòu da vocâle dòppo ''c'', ''g'', cómme in ''gïâ'', ''cáccï-a'' (''cáccila'') * APÒSTROFO: :- in azónta a l’ûzo comùn, o distìngoe da-e dexinénse verbâle i nómmi apocopæ, con diêrexi ò sénsa, cómme in ''banca’'', ''morta’'', ''stra’'', ''lü’'', ''fï’'' :- o distìngoe e prepoxiçioìn articolæ: ''da’'', ''a’'', ''pe’e'', ''cu’o'' :- o s’atrêuva ''è’'' inte finæ dónde no l’é pròpio o ditòngo ''æ'', cómme in ''trè'' ("tres", feminìn), ''sé’'' ("sitim") <u>N.B.</u> O poriéiva servî pe-i nómmi in ''ô'', ''ê'' ascì (cfr. 5, d) * AÇÉNTO GRÉIVE in scê ''è'', ''ò'' làrghe sostegnûe. Mancàndo ‘n ségno speçiâle, sèrve l’açénto gréive: :- in sce l’''è'' avèrta sostegnûa inte pòule paroscìtone e inte proparoscìtone, cómme in ''èrba'', ''vèrsilo''; e coscîe in sce l’''ù'' contorbòu, proparoscìtono e sostegnûo, cómme in ''ùrtimo'' :- in sce l’ò avèrta sôlo inte pòule proparoscìtone, (in scê paroscìtone e-e òscìtone ''ö'': cfr. 6 a, b), cómme in ''stòrçilo'' (cfr. 10) * AÇÉNTO ACÛTO in sce l’''ú'' (italiànn-a) sostegnûo inte pòule proparoscìtone, pe-a mæxima raxón (cfr. 8), cómme in ''scúrilo'' (cfr. 10) * LÉZZE DE POXIÇIÓN. E sostegnûe mensonæ de d'âto (8, 9), bén che sénsa ‘n açénto pròpio, pêuan distìngoise in raxón de sta lézze: :- E vocâle són sostegnûe in scìlaba tònica, serâ ascì, depoî l’''r'' consonànte, cómme in ''vòrta'', ''vòrtilo'', ''tòrto'', ''èrba'', ''scixèrboa'' (dónca bàsta l’açénto gréive pe marcâ o són avèrto) :- E vocâle són sostegnûe sótta l’açénto inte ‘na scìlaba avèrta depoî ‘na consonànte séncia, sénsa lasciâ fêua ''z'', ''x'' cómme consonànte siànte dôçe, pe exénpio in ''mezo'', ''ciödo'', ''caro'', ''mëgo'', ''tèra'', ''fito'' ("cito"), ''bäto'', ''ciòma'', ''ciöso'' ("clauso"), ''sèrilo'', ''mèximo'', ''battèximo'' (no in ''éxito'', ''examme'' e âtri câxi, dónde l’''x'' o l’é etimològico, ö sæ o vêgne da ''gs'') :- L’''o'' a-o coménso de pòula de spésso o l’é làrgo (da ''au'', ''o'' do latìn) ma pe mancànsa de tîpo speçiâle, o no se ségna se no quànde o l’é sostegnûo, cómme in ''önô'', ''öxelli'', ''öfœggio'' <u>N.B.</u> Gh’è l’àndio de scrîve a scinêrexi do corespondénte italiàn ''oro'' cómme ''öu'' in càngio de ''öo'': ''tezöu'', ''möu'', ''cöu'' * DITÓNGHI: :- ''œ'' = ''e'' làrga sostegnûa :- ''ay'', ''æy'', ''ey'' són di ditónghi lèsti, cómme in ''avaya'', ''sey'' (pe l’italiàn "siete"), ''hæyva'' (=aⁱ, eⁱ) :- ''òw'' ditóngo lèsto (da ''au'', ''atus'', ''ator'' latìn), cómme in ''conservòw'', ''fòw'', ''Pòwlo'' (= ò^u). Se consèrva l’ortografîa antîga in ''àoa'' ("hac hora") '''<u>Consonànte</u>''' * ''N̄'' faucâle, ségge destacòu da l’''n'' dentâle, cómme in ''iñnoçente'', ségge destacòu da-a vocâle, cómme in ''camiño'', ''fiña'', ''-e'' (se mànca, se métte a-o pòsto de sto tîpo ''n-'') * ''S'' de lóngo àspio, cómme in ''cösa'', ''parasô'', ''sun'' * ''X'' de lóngo sonöro cómme ''j'' françéize * ''Z'' de lóngo borbonànte e-a s’adêuvia pe-a ''s'' dôçe ascì, cómme in ''ûzo'', ''préyza'', ''prezença'', ''aze'', ''mûza'', ''spôza'', ''preçiozo'' * ''Ç'' o reprezénta a coscì dîta ''z'' àspia (''ts'') destrània a-o zenéize, ch’a se pronónçia ''s'', ''ss'', cómme in ''puçço'', ''víçio'', ''straçça'', ''çê'' * ''K'' facoltatîvo pe ''ch''. O distìngoe ''kì'' (pe l’italiàn "qui") da ''chi'', pronómme }} == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta web|url=https://www.acompagna.org/covid/210302_padre_gazzo.pdf|tìtolo=Angelico Federico Gazzo|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|url=https://www.ediorso.it/arpa-zeneise.html|tìtolo=Arpa zeneise|outô=Angelico Federico Gazzo|ànno=2024|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=antologîa crìtica a cûa do Stefano Lusito, Lisciàndria|léngoa=IT}} * Stefano Lusito, «La Grammatica genovese di Angelico Federico Gazzo». Inte ''Bollettino dell’Atlante linguistico italiano'', 43/III (2019), pp. 157-177. * Stefano Lusito, «Note linguistiche sulla traduzione genovese della ''Commedia'' di Angelico Federico Gazzo». Inte ''Letteratura e dialetti'', 14 (2021), pp. 61-73. * {{Çitta lìbbro|outô=Stefano Lusito|curatô=AA.VV.|tìtolo=Zena. Rivista trimestrale (1958-1959)|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-005-introducion.pdf|ànno=2024|editô=Editrice ZONA|çitæ=Zêna|léngoa=IT|pp=7-22|capìtolo=Introduzione}} * {{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/alguas/gazzo.html#google_vignette|tìtolo=Federico Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} * {{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/antologia/freirigo-gazzo/|tìtolo=Freirigo Gazzo (1845-1926)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|editô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-11-11}} * {{Çitta web|url=https://www.insulaeuropea.eu/2020/04/30/sulle-traduzioni-in-genovese-della-divina-commedia-di-fiorenzo-toso/|tìtolo=Sulle traduzioni in genovese della Divina Commedia|outô=[[Fiorenzo Toso]]|scîto=Insula europea|dæta=30 arvî 2020|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11}} * {{Çitta web|url=https://www.francobampi.it/zeneise/lengua/proposte/gazzo.htm|tìtolo=Chiave ortografica|léngoa=IT|vìxita=2025-11-11-2025}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://lij.wikisource.org/wiki/A_Divi%C3%B1a_Com%C3%A9dia|tìtolo=A Divìnn-a Comédia do Freirîgo Gàzzo|léngoa=LIJ|vìxita=2025-11-11}} {{Letiatûa in lìgure}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Poêti in lìgure|Gàzzo, Freirîgo]] frbek8v4pwuetzd07vjwcmhgnyw68in 0 32721 273776 272519 2026-09-03T19:52:10Z Michæ.152 13747 Imàgine 273776 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Pra |Panorama = Genova Pra.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vìsta de Pra da-a Fàscia de Rispètto</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = quartê |Divisione amm grado 1 = Ligùria |Divisione amm grado 2 = Zêna |Divisione amm grado 3 = Zêna |Data istituzione = [[1798]] |Data soppressione = [[1926]] |Abitanti = 18941 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = Praìn |Patrono = [[San Pê]] |Raggruppamento = [[Muniçìppi de Zêna|Muniçìpio VII Ponénte]] |Mappa = municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} '''Pra''' (''Pra'' in italiàn) o l'é 'n quartê de [[Zena|Zêna]] ch'o s'atrêuva tra [[Pêgi]] e [[Ôtri]], into [[Muniçìppi de Zêna|Muniçìpio VII Ponénte]]. L'àrea de Pra a conprénde e unitæ urbanìstiche de Pra, [[Parmâ]] e [[Cà Nêuva]], che insémme gh'àivan a-i 31 de dexénbre do 2022 'na popolaçión de 18 941 abitànti<ref>Comùn de Zêna: [http://statistica.comune.genova.it/pubblicazioni/download/not_stat/notiziario%20anno%202022/Notiziario%204-2022.pdf Notiçiâio Statìstico (2022)]</ref>. == Giögrafîa == L'àrea de Pra a s'esténde da-a crénn-a tra-o Castelûccio e Tôre Cangiâxo, ch'a-a spartìsce da [[Pêgi]] a levànte, e-o riàn San Giuliàn ch'o-a spartìsce da [[Ôtri]] a ponénte. Into teritöio stòrico de Pra s'atrêuva [[Pónta Martìn]] (1001 m), un di mónti ciù èrti de l'[[Appennin ligure|Apenìn lìgure]] de ponénte, ch'a fa pàrte do grùppo montagnìn do [[mónte Penéllo]] ch'o s'èrze a nòrd de Pra. == Stöia == O nómme do pòsto o ne vêgne da-o latìn ''Prata Veituriorum'', ö sæ "proéi di [[Viturii]]", a tribû d'[[Liguri Antighi|antîghi Lìguri]] che stâvan into teritöio tra [[Rensén]] e-o [[Ponçéivia]] prìmma da dominaçión romànn-a. Da-o prinçìpio de l'Euttoçénto, Pra a l'êa vegnûa 'n çéntro balneâre avoxòu, co-a costruçión de stabiliménti cómme i bàgni do comùn San Pê, i Regìnn-a Elena, i Rêuza, i Dominante, i Auzonia, i Miramare e tànti âtri. Pra a l'é stæta 'n comùn outònomo da-o [[1797]] a-o [[1926]], quànde co-a costitoçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regimme fascìsta]] a l'é stæta unîa a-o comùn de Zêna. Scìn a-a meitæ di ànni '70 a l'é stæta caraterizâ da-e ativitæ di bàgni inta stæ, da pésca, di cantê pìcin e da coltivaçión. Do [[1968]] o comùn de Zêna e l'outoritæ do pòrto àn deçîzo de constroî 'n pòrto ''container'' in sciâ mænn-a de Pra. I travàggi són comensæ do [[1974]] e són anæti avànti pe ciù de trént'ànni, con di inportànti dezâxi pe-i çitadìn. Sôlo a devastànte scciumæa do 1993 a l'à costréito e outoritæ e-i énti conpeténti do comùn a scasâ o progètto ch'o prevedéiva d'asoterâ do tùtto a mænn-a, pe lasciâ 'n bràsso de mâ mìsso tra-o çéntro e-o pòrto (Fàscia de Rispètto). == Abitànti == === Evoluçión demogràfica === {{Demografia/Pra}} == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === * Gêxa de Sànta Màia Sónta (prìmma do [[XI secolo|XI sécolo]]), refæta into [[XVII secolo|XVII sécolo]] inta seu fórma d'ancheu dòppo e incurscioìn di sæxìn, a contêgne de êuvie de prêxo do pitô Andrîa Ansàldo * Gêxa de San Pê, a constroçión stòrica ciù antîga de Pra, co-ìn canpanî romànico do [[1134]] fæto constroî da-o cónso zenéize Ansàldo Malón e co-îa badîa pe-e móneghe * Ötöio da Sónta (prìmma do [[XV secolo|XV sécolo]]), ch'o contêgne 'na stàtoa de légno intagiâ da l'[[Antòn Marîa Maragiàn]] * Gêxa de Nòstra Scignôa do Socórso e de San Ròcco ([[1969]]) === Architetûe militâre === * Castelûccio ([[XVI secolo|XVI sécolo]]), tiòu sciù con tùtta probabilitæ d'in sce 'na tôre d'avistaménto do [[X secolo|X sécolo]], in sce 'n schéuggio a cióngio in sciô mâ, pe difénde o Bórgo de Pra da-e contìnoe incurscioìn di sæxìn * Tôre Cangiâxo ([[XIX secolo|XIX sécolo]]), antîga tôre di Spìnoa a mónte do Castelûccio, ristrutuâ pe voentæ do Pê Cangiâxo inte l'Euttoçénto inte 'n castéllo neogòtico === Architetûe çivîle === * Vìlle stòriche che remóntan a-o [[XVII secolo|XVII sécolo]], cómme Vìlla Sàoli Podestæ, Vìlla Lomelìn Döia Podestæ, Vìlla Adòrno Picardo, Vìlla Pinelli Negrón de Mâi, Vìlla Negrón da Lögia, Vìlla Negrón e âtre == Coltûa == [[File:Basilico Genovese di Prà-5.jpg|thumb|Doî masétti de baxaicò de Pra]] Pra a l'é conosciûa sorviatùtto pò-u seu baxaicò, ch'o l'é l'ingrediénte de bâze do [[Pesto|pésto]]. Defæti sto quartê de Zêna o l'é unn-a de sôle quàttro zöne dónde se prodûe o Baxaicò Zenéize co-o màrco de [[Denominaçión d'Òrìgine Protètta]] (D.O.P.), insémme a-a [[Ciâna d'Arbenga|Ciànn-a d'Arbénga]], [[A Maina de Dian|Diàn]] e [[Sarzànn-a]]. O microclîma do pòsto, caraterizòu da 'na pendénsa ch'a favorìsce o drenàggio e da l'espoxiçión a l'æxîa do mâ, o l'é defæti a garançîa de 'na qualitæ supeiô. == Comunicaçioìn == === Ferovîe === {{Véddi ascì|Staçión de Zêna Pra}} {{Seçión vêua}} == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliogràfiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] sf44x6e8mh96rqghwtm2cirnjy6c9fn 0 32722 273775 271858 2026-09-03T19:50:32Z Michæ.152 13747 273775 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ôtri |Panorama = Panorama di Voltri.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vìsta de Ôtri da-o Moìn de Crêvei</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = quartê |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = Zena |Data istituzione = [[1861]] |Data soppressione = [[1926]] |Abitanti = 11 632 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = Ôtrìn, Vôtrìn |Patrono = [[Sàn Càrlo Boromêo]] |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Muniçìpio VII Ponénte]] |Mappa = Municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} '''Ôtri''' ò '''Vôtri''' (''Voltri'' in italiàn) o l'é o quartê ciù a Ponénte do comùn de [[Zena|Zêna]], ch'o s'atrêuva tra-o quartê de [[Pra]] e-o comùn de [[Rensén]], into Muniçìpio VII Ponénte. L'àrea de Ôtri a conprénde e unitæ urbanìstiche de Ôtri, [[Crêvei]], [[Fràbiche]] e [[Scioìn]], insémme a-e fraçioìn de [[Vêxima]] e da pàrte zenéize de l'[[Ægoasànta]]. == Giögrafîa == Ôtri a s'atrêuva into setô ciù intèrno do [[Górfo de Zena|Górfo de Zêna]] e-a seu còsta a reprezénta o pónto ciù a nòrd do [[Mâ Mediterraneo|Mâ Mediterànio]] de ponénte. A-e spàlle do tê se tîan sciù e artûe, che tóccan i 1200 m co-a çìmma do [[mónte Reixa]]. Ôtri a l'é atraversâ da-i rién Léia e Cerûza. == Stöia == Conosciûa cómme Hasta Veiturium, prìmma da dominaçión romànn-a Ôtri a l'é stæta a capitâle da tribû [[Liguri Antighi|lìgure]] di [[Viturii]], da dónde a pìggia o nómme. Do 1796 a l'é stæta tiâtro da [[Batàggia de Ôtri]], tra l'exérçito de [[Napolion Bonaparte|Napolión Bonapàrte]] e-i [[oustrìachi]] aleæ di [[Regno de Sardegna|sardo-piemontéixi]]. Ôtri a l'é stæta 'n comùn outònomo da-o 1798 a-o 1926, quànde co-a costitoçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regimme fascìsta]] a l'é stæta unîa a-o comùn de Zêna. == Abitànti == === Evoluçión demogràfica === {{Demografia/Ôtri}} == Pòsti d'interèsse == === Architetûe religiôze === * Santoâio da Madònna de Gràçie ([[IV secolo|IV sécolo]]), conosciûo cómme San Nicolò ascì * Santoâio de Nòstra Scignôra Sónta de l'Ægoasànta inta localitæ de l'Ægoasànta ([[XVII secolo|XVII sécolo]] ) * Gêxa e convénto de Nòstra Scignôra di Àngei * Gêxa de Sant'Anbrêuxo * Gêxa di Sànti Nicolò e Eràsmo ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), conosciûa ciufîto cómme gêxa de Sant'Eràmo, nasciûa in sciô pòsto de 'n ötöio do [[XIII secolo|XIII sécolo]] di Ospitalieri de Pre intitolòu a San Zâne * Gêxa de Sant'Ànna (za intitolâ a-a Madònna do Càrmo e Sànta Terêza) con l'anéso convénto carmelitàn òua sêde da schêua média statâle * Gêxa de Sànta Linbania ([[XIII secolo|XIII sécolo]]), inte l'òmònima ciasétta de Bórgo Cerûza, a l'é a sêde da Confratèrnita N.S. do Rozâio, dîta "di Turchìn" pe-o cô de càppe; sótta l'artâ gh'é o pertûzo dónde pe tradiçión se métte a tèsta pe baxâ e relìchie da sànta e òtegnî proteçión * Gêxa de Sant'Eogénio a Crêvei inte l'òmònima localitæ * Ötöio se Sant'Eogénio inte l'òmònima localitæ * Gêxa de Sant'Antönio Abòu a Crêvei inte l'òmònima localitæ * Ötöio de Sant'Eràmo * Ötöio "Mòrte e Òraçión" ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), riavèrto do [[2010]] dòppo di travàggi de restòuro * Gêxa de San Pê a-a Vêxima ([[XII secolo|XII sécolo]]), za convénto de móneghe cistercénsi * Convénto e Gêxa de San Françésco, òua seròu <gallery widths="150" heights="250" mode="packed"> Immaggine:Voltri chiesa di S Limbania.JPG|A gêxa de Santa Linbania Immaggine:Voltri-chiesa santi Nicolò ed Erasmo1.jpg|A gêxa parochiâle di Sànti Nicolò e Eràsmo </gallery> === Architetûe çivîli === [[File:Vecchio ospedale di Voltri.jpg|thumb|O vêgio uspiâ "San Càrlo" de Ôtri, pöi Rescidénsa sanitâia ascistençiâle e ancheu Distréito sanitâio|218x218px]] * Vìlla Brìgnoe Sale Duchéssa de Galêa ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), constroîa in scê colìnn-e de Castelâ, Gîvi, Belvedêre e San Nicolò, a l'à 'n pàrco de 32 ètari avèrto a-o pùbrico * Vìlla Lomelìn Mameli ([[XVIII secolo|XVIII sécolo]]), che ne rèsta sôlo o palàçio, purtròppo co-e faciæ de fêua òrmâi sénsa decoraçioìn. A-o moménto a l'é dêuviâ da de câze privæ e a se peu vixitâ in pàrte inte di giórni predefinî; se consèrva e decoraçioìn de pitûa intêrne do Giöxèppe Cànepa * Monuménto a-i chéiti: o monoménto òriginâio, inougoròu do [[1925]] e distrûto a-o coménso da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segónda Goæra Mondiâ]] pe ricavâ do materiâle da destinâ a-e àrmi (brónzo a-a pàtria) o l'é stæto fæto da-o scultô Prof. Vitöio Lavezzari (1864-1938). A configuraçión d'ancheu do monuménto a l'é conpòsta da-o bazaménto òriginâio e da l'êuvia astræta de l'artìsta contenporànio Chimeri; a fìrma in sciâ bâze do Prof. Vitöio Lavezzari dónca a no dêve indûe in àro in sciâ paternitæ de l'êuvia into seu conplèsso. <gallery widths="150" heights="250" mode="packed"> Immaggine:Voltri-1.jpg|Monuménto òriginâio do scultô Prof. Vitöio Lavezzari Immaggine:Monumento voltri attuale.jpg|Monuménto d'ancheu </gallery> == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Comunicaçioìn == Ôtri a l'é 'na staçión da [[ferovîa Zêna-Sànn-a]]. O l'é 'n çéntro stradâle inportànte, dæto che chi se destàcca da l'[[Ourélia]] a stràdda che, pe-o [[Passo do Turchin|Pàsso do Turchìn]], a pòrta a [[Uà|Oâ]] in [[Piemonte|Piemónte]]; in càngio a [[ferovîa Zêna-Oâ]] a l'arîva a-a carosàbile a mónte de Ôtri. === Ferovîe === {{Véddi ascì|Staçión de Zêna Ôtri}} {{Seçión vêua}} == Nòtte == ; Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ; Nòtte bibliogràfiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] oyq4qp5gb67yksgiruh8ojltnze1dbj 10 33171 273771 273757 2026-09-03T17:39:12Z N.Longo 12052 273771 wikitext text/x-wiki <includeonly><div id="Timeline-row" style="margin: 4px auto 0; clear:both; width:220px; padding:0px; height:18px; overflow:visible; border:1px #666; border-style:solid none; position:relative; z-index:0;"> <div style="position:absolute; height:100%; left:0px; width:{{#expr: {{Intervàllo geològico/coménso|Cambriano}}/650*250}}px; padding-left:5px; text-align:left; background-color:{{Intervàllo geològico/cô|Ediacarano}}; background-image: -moz-linear-gradient(left, rgba(255,255,255,1), rgba(254,217,106,1) 15%, rgba(254,217,106,1)); background-image: -o-linear-gradient(left, rgba(255,255,255,1), rgba(254,217,106,1) 15%, rgba(254,217,106,1)); background-image: -webkit-linear-gradient(left, rgba(255,255,255,1), rgba(254,217,106,1) 15%, rgba(254,217,106,1)); background-image: linear-gradient(to right, rgba(255,255,255,1), rgba(254,217,106,1) 15%, rgba(254,217,106,1));">[[Precambriano|PreꞒ]]</div> {{Intervàllo geològico/bâra|Cambriano|Ꞓ}} {{Intervàllo geològico/bâra|Ordoviciano|O}} {{Intervàllo geològico/bâra|Siluriano|S}} {{Intervàllo geològico/bâra|Devoniano|D}} {{Intervàllo geològico/bâra|Carbonifero|C}} {{Intervàllo geològico/bâra|Permiano|P}} {{Intervàllo geològico/bâra|Triassico|T}} {{Intervàllo geològico/bâra|Giurassico|J}} {{Intervàllo geològico/bâra|Cretacico|K}} {{Intervàllo geològico/bâra|Paleogene|<small>Pg</small>}} {{Intervàllo geològico/bâra|Neogene|<small>N</small>}} <div id="end-border" style="position:absolute; height:100%; background-color:#666; width:1px; left:219px"></div></includeonly><noinclude>{{Man}} [[Categorîa:Template Tassobox]]</noinclude> a93gupvhypjyf94al9kiiifcmtvwnpm 10 33174 273769 2026-09-03T17:31:16Z N.Longo 12052 + man 273769 wikitext text/x-wiki Quésto template o sèrve pe azónze in outomàtico 'na categorîa a-e pàgine ch'adêuvian o template {{Tl|Tassobox}}, spartîe pe régno e domìnio. == Lìsta de categorîe == Pò-u moménto, o gh'é de pàgine inte categorîe chi aprêuvo: {{Special:Prefixindex/Categorîa:Vôxe con Tassobox}} <noinclude>[[Categorîa:Manoâli di template]]</noinclude> 7sgyntnnucowowrbos7hgf1a3zg84td 10 33175 273770 2026-09-03T17:38:29Z N.Longo 12052 + 273770 wikitext text/x-wiki Quésto template o sèrve a creâ a bâra de riferiménto pò-u template {{Tl|Intervàllo geològico}}. O móstra a lìnia do ténpo pe l'eón Fanerozòico e, into câxo ch'o se dêve arivâ inte de etæ ciù antîghe, o l'é da adêuviâ pe cóntra o template {{Tl|Intervàllo geològico/estéizo}}. <noinclude>[[Categorîa:Manoâli di template]]</noinclude> 37sfeoddbexnw7kqa25d66d85w51qao 273772 273770 2026-09-03T17:39:49Z N.Longo 12052 273772 wikitext text/x-wiki Quésto template o sèrve a creâ a bâra de riferiménto pò-u template {{Tl|Intervàllo geològico}}. O móstra a lìnia do ténpo pe l'eón Fanerozòico e, into câxo ch'o se dêve arivâ inte de etæ ciù antîghe, o l'é da adêuviâ pe cóntra o template {{Tl|Intervàllo geològico/estéizo}}. O restitoìsce 'na bâra fæta coscì: {{Fanerozòico 220px}} <noinclude>[[Categorîa:Manoâli di template]]</noinclude> an2o5ghyh78coj9id1njgjm0pariqb0 0 33176 273780 2026-09-04T11:24:35Z Michæ.152 13747 Michæ.152 o/a l'à mesciòu a pàgina [[Uà]] a [[Uô]]: Nómme locâle da çitæ 273780 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Uô]] oyyrd22wpb2bpbnacch45bfae77u5ic 0 33177 273783 2026-09-04T11:53:27Z N.Longo 12052 + rdr 273783 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pantalera#Turneu di Paìsi]] cs0gh0vfn3w6s4v747t1kwln1h6hkde 0 33178 273784 2026-09-04T11:53:31Z N.Longo 12052 + rdr 273784 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pantalera#Turneu di Paìsi]] cs0gh0vfn3w6s4v747t1kwln1h6hkde