Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 7034 273804 273793 2026-09-06T15:07:52Z Michæ.152 13747 273804 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia parlâ|Uô (Vôxe parlâ).ogg|3=(2026-09-04)|4=Cumpagnéia Abretti, Uô}} {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pôgina chi l'é šcřicia an '''[[Dialetu uaröxiu|uařöxiu]]'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Uô |Tipo = [[comun|cumüne]] |Panorama = Ovada-panorama generale.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panurôma d’Uô</div> |Bandiera = Ovada-Bandiera.svg |var-localizaçión = Lucalizasiòun |var-stâto = Stôtu |stâto_a_màn = {{Bandêa|ITA}} [[Italia|Itôlia]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiòun]] |Divisione amm grado 1 = Piemounte |Voce divisione amm grado 1 = Piemonte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruveincia]] |Divisione amm grado 2 = Lisciandřia |Voce divisione amm grado 2 = Lisciandria |var-aministraçión = Aministrasiòun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scieindicu]] |Amministratore locale = Gian Franco Comaschi |Partito = lišta civica "Insieme per Ovada" |Data elezione = 10-6-2024 |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinôie |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Superficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 10943 |Note abitanti = https://demo.istat.it/app/?a=2026&i=D7B |Aggiornamento abitanti = 31-12-2025 |var-denscitæ = Densitô |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùgni]] |Sottodivisioni = Bùigu, Lacošta, Gnuchettu, 'Ngherlàn, San Luřainsu |var-sotodivixoìn3 = Frasiùgni |var-divixoìn_confinànti = Divisiùgni cunfinanti |Divisioni confinanti = |var-âtre_informaçioìn = Ôtře infuimasiùgni |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu urôriu |var-cod._cadàstro = Cod. Catôštu |var-tàrga = Tôrga |var-nómme_abitànti = Nume abitanti |Nome abitanti = uařöxi</br>{{it}} ''ovadesi'' |var-patrón = Patròun |Patrono = [[Sàn Pòulo da Crôxe|San Paulu d'řa Cřuxe]] e [[San Gioâne Batista|San Zuôni Batišta]] |var-festîvo = Giurnô d'fašta |Festivo = [[18 òtôbre|18 d'utubře]] |var-cartografîa = Môppa |Mappa = Map of comune of Ovada (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiòun de'i cumüne d'Uô 'nt'řa pruveincia d'Lisciandřia. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiôle }} '''Uô''' (''Ovada'' an italiàn, ''Oâ'' e ''Goâ'' an [[Zeneise|zenaise]], ''Ovà'' an [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]) l’é ‘n cumüne italiàn d’řa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]], an [[Piemonte|Piemounte]]. L’é ‘na [[Çitæ|çittô]] impurtante d’l’Autu [[Monferòu|Munfrô]] e u ciantru d’řa zona štoricu-cultüřôle d’l’Uvadaise. Ei sò frasiùgni i sòun Bùigu, Gnuchettu, Lacošta, 'Ngherlàn e San Luřainsu. == Geugřaféia == Uô a s’třöua tra ei çittôie d'[[Lisciandria|Lisciandřia]] e d’[[Zena]], ‘nt’u teritoriu d’l’Uvadaise, e a cunféin-na cu'i cumüni d’[[Berforte|Belforte]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[Chermoìn|Cheimuřein]], [[Morere|Muřeře]], [[A Roca|Řa Roca]], [[Rosciggion|Arsciùgni]], [[Scirvan|Seivàn]] e [[Tageu|Tajö]]. Řa sò zona a se stainda ‘nt’ei pountu dounda řa [[Cianûa padann-a|cianüřa padana]] a finiscia e c'mençipia l’[[Appennin ligure|Apenéin Ligüre]], a pochi chilometri da’i [[Mâ Ligure|Mô Ligüre]]. Ei Bùigu l’é an çima a ‘n šperòun d’rocia missu a ia cunfluainsa di tuřainti [[Orba|Ùiba]] e [[Stura|Štüřa]], a 196 metři suvřa a u livelu de’i mô. Ei clima l’é mite cun de’i caraterištiche cuntinentôli e l’è 'nduçì da řa curta dištansa da’i Mô Ligüre. Ei paesôgiu de'i culein-ne uařöxie l'é duminô da i fiřôgni de'i vigne, da dounda u s'prudoua i [[Vin|vigni]] rinumôi d'řa zona, špecialmainte Duçettu, mô anche Beibeřa e Curtaise. == Štoria == U nume d’Uô u vé da u [[Latin|latéin]] ''Vadum'', ch’u vö dì “guôdu, pountu dounda u s’pö traversè ‘n fiüme”, prubabilmainte an riferimaintu a na zona pocu fuza ant’ei pountu d’cunfluainsa d’l’Ùiba e du Štüřa. Difôti ei poštu l’é štô frequentô da’i [[Liguri Antighi|giante çeltu-ligüri]] e pöi da’i [[Popolo roman|Rumôni]], che i i han tiřô sü ‘n cašté. L'é foscia a Uô che [[Cicerón|Ciceròun]] u s'riferiscia quande u pôrla de ''Vada'', che lé u definiscia "poštu difiçiliscimu da traversè". Řa çittö l’é mensunôia per ia přima vòta ‘nt’u [[967]], quande l’impeřatù [[Otón I|Utòun I]] l’hô regalô a'i Maicheise Aleramo ‘na villa ‘nt’u teritoriu d’Uô, che l’eřa sutta l’abaséia d’San Quintéin. Ant’u ducumaintu d’fundasiòun du [[991]] d’l’Abaséia d’San Quintéin d’Špigno, šcřiciu da’i Maicheixi Aleramici, u nume d’Uô u sciourta per ia přima vòta c'me "''locus et fundus de Ovaga''". Řa çittô l'é pöi pasôia a'i maicheixi d'[[Gâvi|Gôvi]], a'i maicheixi de'i Bošco e a řa féin a'i [[Malaspina|Malašpin-na]], che i l'han vendòua a ia [[Repùbrica de Zena|Repüblica d'Zena]] 'nt'ei [[1277]]. Uô l'é saimpře štôia 'nt'řa sò štoria ‘n pounte a 'nmasu a ia realtô ligüre e a quela padan-na: d'ôtřa pôrte, as třuôva apřövu a řa Štrô du Zuvu, che zô da u [[XIII secolo|seculu XIII]] a culegôva řa rivera cun řa cianüřa lisciandřein-na e cu'i Munfrô, ben bain přima d’řa cuštřusiòun d’řa Štrô du Tüichéin. Dopu l'ucupasiòun di Düchi d'[[Milan|Milàn]], řa çittô l'é štôia cunciassa a řa faméia patrisia lisciandřein-na di Trotti e pöi a quela zenaise di [[Adorno]], mô ant'ei [[1499]] u rà d'[[Fransa]] [[Luigi XII]] l'hô ridôia a i Trotti. Dopu ei [[1528]], gřôsie ai pôttu d'[[Dria Doia|Andřéia Doria]] cun [[Carlo V|Côrlu V]], Zena a pò ripiése ei tère d'l'Ultrazuvu, che i turnu c'scì a fé pôrte du sò duminiu, dounda i i raštřàn sainsa ciü interusiùgni per ciü d'třai seculi. ‘Nt’ei [[1630]] Uô l'é štôia culpéia da ‘na tremainda epideméia d’[[Pèsta|pašte]] che l’hô fôciu muřì ciü o menu l’80% d’řa pupulasiòun. ‘Nt’ei [[1672]], cun řa [[Batàggia d'Oâ|Batàia d’Uô]], řa çittô che l’eřa suta řa Republica d’Zena l’é štôia atacôia da’i suldôi d’[[Carlo Emanuele II|Côrlu Emanuele II]], mô i zenaixi i sòun sciurtì a feimé i piemuntaixi. Ant’ei [[1814]], ei [[Congresso de Vienna|Cungressu d’Vienna]] l’hô unì řa Ligüria a u [[Regno de Sardegna|Regnu d’Sardegna]] e pocu dopu řa çittô d’Uô l’é gnòua a fé pôrte d’řa pruveincia d’Nôiqui. Tra i uařöxi che i sòun štôi di persunôgi famuxi du [[Risorgimento|Risurgimaintu]] u s’ricorda Andřeia Dania, Dumenicu Büffa, Bertumé Marchelli, Mìliu Büffa, Girolamu Oddini. Ant’ei cursu d’l’Ötçaintu u i a štô de’i cuštřusiùgni impurtanti, c’me řa štrô ch’a culega Uô a [[Növe|Növi]] ([[1836]]), řa štrô ch’a vô a [[Acqui Terme|'Nôiqui]] ([[1855]]), řa [[Stradda do Turchìn|štrô de’i Tüichéin]] da Uô a [[Ôtri|Vutri]] an Ligüria ([[1872]]) e řa [[Ferovîa Oâ-Zêna|feruvéia Uô-Zena]], inaugurôia ‘nt’ei [[1894]]. Antantu u ciantru u d'ventôva ciü mudernu, cun řa cuštřusiòun d’in növu uspiô, fogne, acquedoti e növi palôsci. Ant'ei [[1859]] řa pruveincia d'Növe l'é štôia abuléia da řa leze dei přimu miništru [[Urbano Rattazzi]] e u teritoriu d'Uô, 'nsame a u [[Növe|Nuvaise]] e a řa [[Val Borbêa|Vôl Borbeřa]], l'é sctô dô ai Piemounte per fuimé řa növa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]]. ‘Nt’l’avustu de'i [[1935]], ei [[Disastro de Morêre|crollu du xbaramàintu d’řa Diga du Zerbéin]] l’hô scariô an çima a tüta řa Vôlle d’l’Ùiba ‘na miřôia d’eua àuta dexiaine d’metři, che l’hô culpì [[Morere|Muřeře]], Uô e [[Scirvan|Seivàn]] mô anche [[Capriata|Caveriô]]; ‘nt’isa tragedia i sòun morte 111 persoune e 65 sulu ant’ei Bùigu d’Uô. A [[Segonda Guæra Mondiâ|sgòunda uèra mundiôle]] l’hô vištu špuntè an çima ai brichi an giřu a Uô ‘n muvimaintu partigiàn urganizô e ei střogi d’l’Urxela e d’řa Benedicta i sòun doue teštimunianse du sangue versô da’i uařöxi per řa Libeřasiòun. Dopu ese štôia culpéia da'i bumbardamainti tra ei 1944 e ei 1945, řa çittô a s’é ripiôia da’i distrusiùgni d'řa uèra e l’hô piô ei caraterištiche d’ancöi cun řa cuštřusiòun d’növi quartéi. == Pošti d’interasse == === Cuštřusiùgni religiuse === * [[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)|Gexia d’Noštra Scignuřa Asounta]], paruchiôle d’řa çittô (XVIII seculu) * Gexia d’l’Immaculôia Cuncesiòun, dicia ascì "di Capiçigni * Gexia d’Santa Maria de’i Gřôsie (XV seculu) * Uřatöři d’řa Nunsiô (XIV seculu) * Santuôřiu d’Noštra Scignuřa d’řa Uòrdia (1661) * Uřatöři d’San Zuôni (XV seculu), ch’u cuntegna řa côscia da puscisciòun d’řa Cunfraternita, sculpéia da Maragliano * Parochia d'Noštra Scignuřa d'řa Naive a Lacošta * Gexia di Santi Nazario e Celso a 'Ngherlàn * Gexia d'San Venanziu a San Venanziu * Gexia d'San Luřainsu a San Luřainsu * Santuôriu d'San Paulu d'řa Cřuxe * Logia d'San Baštiàn === Cuštřusiùgni civili === * Palôssu Spinola (XVIII seculu) * A cô dounda l'é nasciü San Paulu d'řa Cřuxe * Palôssu de'i Cumüne (XIX seculu) * Cašté d'Leichera * Cašté d'Ngherlàn === Ciantru štoricu === U ciantru štoricu l'hô n urganizasiòun ch'a ricorda de'i balu i tipici [[Caróggio|carugi]] d'řa [[Liguria|Ligüria]], suvřatütu Véia Ruma, řa Cuntrô di Capiçigni e Véia San Paulu. Ant'ei Bùigu d'Uô u i a palôsci d'epuca, bitéie štoriche e negôsi antighi. == Cumunicasiùgni == === Štrôie === Uô a s'tröua apřövu a řa [[Strádda statâle 456 do Turchìn|Štřô statôle 456 du Tuichéin]], ch'a culega [[Isola d'Asti]] cun [[Ôtri|Vutri]], e a řa cunfluainsa d'řa [[SP155]], ch'a řa culega cun [[Lisciandria|Lisciandřia]]. U s'pò rivè a Uô anche cun l'[[Outostràdda A26|Autuštrô A26]] ''dei Trafori'', cun caselu 'nt'ei cumüne d'[[Berforte|Belforte]]. === Curière === Ant'ei cumüne d’Uô u i a i capulinea de'i curière di ''Trotta Bus Services'', che i řa culegu cu'i cumüni d'řa zona e cu'i fřasiùgni, maintře pe'i culegamainti cun Lisciandřia e [[Növe]] u i a ei curière d'řa ''Bus Company''. === Štasiùgni === Uô l'hô doue štasiùgni feruviôrie: řa principôle a s'tröua apřövu a řa [[Ferovîa Asti-Zêna|feruvéia Asti-Zena]], anvece řa sgòunda, ciamôia [[Staçión d'Oâ Nòrd|Uô Nord]], l'é an çima a řa linea ch'a vé da Lisciandřia, auřa sarôia a u trafegu viagiatùi. == Note == <references/> == Ôtři prugetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} {{Contròllo de outoritæ}} chs5wpisms63eputkapsu70mbf95jw9 0 31474 273807 273798 2026-09-06T18:45:10Z N.Longo 12052 è 273807 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|thumb|Vìa Oddu, vista daa cruxe(r)a cun Vìa Rumma mi(r)andu versu Santa Ma(r)ìa]] '''Vìa Oddu''' (cunusciüa ascì cumme ''u Caruggiu de verdü(r)e(r)e'', ''Via Gian Maria Oddo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in [[Arbenga Veggia]] e ch'u marca u cunfìn fra i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia. == Sto(r)ia == [[File:Via Gian Maria Oddo.jpg|thumb|Vìa Oddu inti prìmmi ànni '30, versu Santa Ma(r)ìa|left|308x308px]] L'è bèn prubabile che l'u(r)igine de Vìa Oddu a secce du bèllu antìga, scicumme che u sò percursu u duve(r)ea repià da vixìn quellu du segundu cardu pe' impurtansa da sitè rumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 150}}</ref>, numma doppu u ''cardus maximus'' che, pe' cuntru, u passava pe'a vìa au dì d'ancöi ciamâ [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|de Medaje d'Ò(r)u]]. U cardu de Vìa Oddu u cuntinuâva pöi ancù ciü a setentriùn, fìn ae mü(r)aje sitadìne, passandu pe' quella che inta tupunumastica mudèrna a l'è a vìa intitulâ a l'Ernesto Rolandi Ricci<ref>{{Çitta web|url=http://uranialigustica.altervista.org/edifici/strade/albenga.htm|tìtolo=L'orientamento degli edifici in Liguria - Tracciati viari urbani - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-09-09}}</ref>. Sta stradda a pìa u numme dau Gian Maria Oddo, benefatû arbenganese du [[XVII secolo|Seisèntu]] e fundatû de l'impurtante culêgiu ch'u se truvâva intu palàssiu cu'u mèximu numme, intu cantu versu meridiùn da cruxe(r)a de Vìa Oddu cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-43-36 001.jpg|L'imbuccu daa Cuntrâ Növa e u basamentu da Tûre di Cassulìn Centro storico di Albenga via Gian Maria Oddo.jpg|Vista du caruggiu Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia)-Cruxêa cun Vìa Oddu 02.jpg|Vìa Rumma, a munte, cruxe(r)a cun Vìa Oddu Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 04.jpg|U fundu da vìa, versu a Sènta A Barbacana - U Caruggiu da Sènta (Arbenga Veggia).jpg|A Barbacana, versu Vìa Oddu </gallery> Partèndu d'in [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], u caruggiu u se diramma propiu de frunte aa [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], a l'artessa da Tûre e Cà di Cassulìn, restandu in scia mancina s'u se riva da quella ch'a l'è dìta "A cuntrâ növa". Imbucâ a vìa se scuntran sciübitu dui caruggi aa mancìna. U prìmmu, ch'u parte au de sutta d'in vortu ch'u fà parte de l'insemme du palàssiu ch'u se faccia in scia stradda, u l'è U Caruggiu du Furchê, mèntre u segundu, a in isulàu de distansa, u l'è ciamàu Vìa Palestru, pü(r)e se u l'è cunusciüu ascì cu'u numme de ''Caruggiu de verdü(r)e(r)e'', mèximu stranumme dètu ascì a Vìa Oddu, scicumme ch'a gh'e(r)a da ste parti ina grossa presènsa de büteghe da verdü(r)a. U se prusegue versu [[A Sènta]] incuntrandu aa mancìna u Caruggiu du Rusciàn e, aa drìta, u caruggiu ch'u l'inmette versu a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], cunusciüu fina cumme [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]]. Inte st'isulàu chi u se ghe tröva ascì u Palàssiu di Bassu-Seulln, derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887 e custruìu turna de doppu, ch'u resta pe(r)ò ciü in drentu. A cûre in diresiùn cuntrâia rispettu a Vìa Oddu a l'è Vìa Rumma, ch'a traversa a stradda e i quartèi tantu de Sant'Eulàlia quantu de San Scî. U Caruggiu u prusegue dunca fin a rivâ in sciu fiancu du Culêgiu, a stradda a finìsce pôcu doppu inta pòrte du Pertüxu, nu prìmma ch'i se ghe faccen a terminasiùn da Barbacana (a munte) e U Caruggiu de Sant'Eulàlia (a vàlle). A terminasiùn da vìa a l'è Vìa Trentu (Fö(r)a da Sènta), giüstu au fiancu da zìna de manca da scciümè(r)a. Intu cumplessu u l'ha ina lunghessa de 127 mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Oddu o U Caruggiu de verdüêe (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=4|center|Mappa de Vìa Oddu, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * U Caruggiu du Furchê, dedicàu a Giovanni Folchero, benefatû arbenganese, lungu 'na sciüsciantêna de mêtri, u pòrta versu Largu Do(r)ia, dund'a gh'é(r)a a Pòrte da Ma(r)ìna<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref>. * Vìa Palestru - U Caruggiu de Verdü(r)e(r)e, u pòrta u mèximu stranumme che Vìa Oddu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=76|capìtolo=U Strada"iu}}</ref>, vistu che ascì chi e l'é(r)an presènti de büteghe da verdü(r)a, inta tupunumastica ufisiâle a pìa u numme daa bataja de Palestru, cumbatüa dü(r)ante a Segunda guèra d'Indipendènsa. Lungu 97 mêtri, u finìsce inta [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 45-46}}</ref>. * [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], se diràmma in scia drìta, andandu versu a Sènta e u pàssa a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], a rìva inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a finìsce de dòppu, sgarbandu inta [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], cun 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p.31}}</ref>. * U Caruggiu du Rusciàn, aa mancina, u pìa u numme da Gio Giacomo Rossano, scritû du Seisèntu, lungu 'na sinquantêna de metri, u pòrta inte Vìa Rumma <ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma - U Caruggiu dau culêgiu]], u segundu decümàn pe' impurtansa, u l'è u caruggiu dund'u se ghe fàccia Palàssiu Oddu, sêde du stò(r)icu culêgiu. U vegne spartìu da Vìa Oddu tòstu a mitè, marcandu ascì u cunfìn fra i quartèi, u l'è lungu 230 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref>. * U Caruggiu de Sant'Eulàlia, vixìn a l'imbuccu versu a scciümè(r)a, u l'è in carugettu de 60 mêtri ch'u se culêga cun quellu da camera murtuaria (Vìa Lamberti), pìa u numme da santa aa che a l'é(r)a dedicâ 'na gêxa ch'a l'ha dètu u numme au quartê, ma che ancöi a nu gh'è ciü<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 58}}</ref>. * A Barbacana (''Vico del Centa'' in italiàn), lungu 130 mêtri, u cunette [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]] cun Vìa Oddu passàndu a còsta de mü(r)aje, pe' stu fètu chi u l'ha stu stranumme<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}</ref>. * Fö(r)a da Sènta<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=47|capìtolo=U Strada"iu}}</ref> (Vìa Trentu), passâ a Pòrte du Pertüxu, au de fö(r)a d'Arbenga Veggia, a l'è a stradda custruìa in scia zina d[[a Sènta]] che dae scö(r)e Paccini a finisce dau [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], inmetenduse inta Ciàssa di Giardinetti. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |2-4-6<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle a dà in sce Vìa D'Aste e a pòrta u sivicu n°27</ref> |'''Tûre e Cà di Cassulìn''' |Mensunâ fin dai tempi antighi cumme de prupietè di Cassulìn, a l'è a primma de tûre arbenganesi ch'i se incuntravan rivandu dau ''castrum'' da Pòrte da Ma(r)ìna. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa d'in fàccia a Santa Ma(r)ìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>. Fòscia da fà remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]], cumpa(r)ìsce inte 'n attu du [[1367]] cumme ''turris Spectorum'', vistu che ün di membri de sta famìa chi, Corado Sospetto, u l'axeva spusàu a fìa de Lanzarotto di Cassulìn. In testimunianse ciü resènti a l'è dìta tûre de Gio Francesco Cassulìn, scignû da [[Castelanìa de Rivernàu|Castelanìa d'Arnascu]]. Presente fina inte l'afrescu ch'u l'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, dund'a l'è presentâ cun 'na cianta de figu in simma, a cunserva ancù u basamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A se fàccia a punènte in sce Vìa Oddu, dund'a mustra ancù i garbi ch'i servivan pe'e travi che rezevan i su(r)èi de legnu, muntèi in caxu de pe(r)igu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Quartiere Santa Maria'', pp. 23-25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|senza_cornice|139x139px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle a dà in sce Vìa Rumma e a pòrta u sivicu n°58</ref> |'''Palàssiu Oddu''' |Palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vìtta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tempi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u museu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri reperti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssu Oddo, descröve Arbénga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddu, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|senza_cornice|185x185px]] |s.n.c. |'''Pòrte du Pertüxu''' |A Pòrte du Pertüxu, cunusciüa pü(r)e cumme a <nowiki>''Pòrte de Sant'Eulàlia'' e mensunâ inte l'</nowiki>Etè de Mezzu cumme a ''Porta pertuxii'', a l'è delungu stèta a pòrte sitadìna a-u fundu du cardu segunda(r)iu de Vìa Oddu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 150}}</ref> e, intu làttu da Sènta, a permeteva fasilmènte de zunze versu [[Vaìn]]<ref>{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref>. Cu'e sò dimesciùi, ciütostu strête, l'è puscibile ch'a fusse ina pòrte privâ, duvèrta fòscia da-i artigièi de indüstrie du cöi(r)u, e a l'è stèta a-u sèntru de pa(r)egge discusciùi cu'u Cunseju du Cumün. A l'è surmuntâ da ina strutü(r)a de difesa du Sinquesèntu, ch'a duxeva permette de cacià di mate(r)iâli in simma a-i desenemighi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 162}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/gian-maria-oddo-via/|tìtolo=Gian Maria Oddo, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] qkno3r9rd1pwsisz5l723iwypvoqdiv 0 31484 273808 273572 2026-09-06T18:45:35Z N.Longo 12052 è 273808 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 06.jpg|miniatura|A Ciasetta de l'Uspeâ, daa fìn de Vìa Rumma]] A '''Ciàssa de l'Uspeâ''' (''Piazza Domenico Trincheri'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia e a fa parte du quartê de Sant'Eulàlia. == Sto(r)ia == [[File:Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero - Albenga, 1756.jpg|thumb|''Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero'' (G.D. Bagutti - A.Barella, 1756)|left]] A Ciàssa a l'è rafigü(r)â ciü votte inte mappe e inti disegni tecnichi a partì dau Settesèntu, cumme quelle du [[Matteo Vinzoni|Maté Vinzoni]], fète pe'a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] fra u [[1722]] e u [[1751]]<ref name=":1" />. Antigamènte a l'é(r)a cunusciüa cumme ''Piazza del Monastero'', vista a presènsa du munastê de San Calòcciu, cumme u se vegghe intu ''Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero'' du [[1756]].<ref name=":0" /> A particularitè de stu ducumèntu a l'è quella d'avê in quaddru de insemme de cumm'e l'é(r)an e vàrie architetü(r)e ch'e se faciâvan inte quellu tèmpu in scia ciasetta.<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Immagini della città'', n. 18, fig. 25, pp. 222-223}}</ref> A strutü(r)a du munastê, ch'a remunta a 'n periudu ch'u va daa fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] ai cumensi du [[XVII secolo|seculu XVII]], a ven defèti mustrâ tantu in cianta cumme in faciâ, primma che a ciü parte di edifissi versu mâ a vegnisse inglubâ inte l'uspeâ de Santa Ma(r)ìa da Mise(r)icòrdia, au de sutta de 'n spessu intonacu.<ref name=":1" /> Du Seisèntu u sa(r)ea l'èrcu au de surva de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], periudu che a növa a(r)a du munastê a l'é(r)a stèta tacâ a quella ch'a gh'é(r)a zà, du Sinquesèntu. Âtri travai au cumplessu i sun stèti fèti de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], du restu sènsa tucà u prufì da ciàssa. Avanti ch'a vegnìsse rangiâ du 2017, a pavimentasiùn de risöi, u(r)igina(r)ia du Sei-Settesèntu<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2014/09/11/piazze-e-piazzette-dalbenga-luoghi-del-cuore-o-di-brutture/|tìtolo=Piazze e piazzette d’Albenga: luoghi del cuore o di brutture ?|outô=Gerry Delfino|dæta=11 setèmbre 2014|léngoa=IT|vìxita=2025-12-17}}</ref>, a l'é(r)a stèta cuvèrta cun l'asfartu, pe' permette u tranxitu ai veiculi. == Descrisiùn == <gallery heights="140" widths="140" mode="packed"> Immaggine:Tûre da Paciotta (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 02.jpg|A [[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciotta]] da l'imbuccu da ciàssa Immaggine:Vìa Palestru (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia).jpg|Vìa Palestru, d'inta Paciotta Immaggine:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 08.jpg|A ciasetta mi(r)andu da l'uspeâ versu munte Immaggine:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 04.jpg|L'uspeâ veggiu cumm'u se presènta ancöi Immaggine:Veggiu uspeâ de Santa Maria da Mise(r)icòrdia (Arbenga Veggia)-Purtâ.jpg|U purtâ de l'uspeâ Immaggine:Veggiu uspeâ de Santa Maria da Mise(r)icòrdia (Arbenga Veggia)-U spesià.jpg|A pòrte du spesià </gallery> A Ciàssa a se tröva intu quartê de Sant'Eulàlia, inta parte ciü a meridiùn d'Arbenga Veggia, versu levante. A l'è serâ fra Vìa Rumma a meridiùn e Vìa Palestru a setentriùn, mèntre au de fiancu u se ghe fàccia u derê de l'uspeâ veggiu cun quellu che ina votta u l'é(r)a l'ingressu prinsipâle du cumplessu, ch'u se ghe pò ancù vegghe u purtâ, fiancàu da due spesse culònne de marme(r)u. A cröve inte tüttu ina süperficie de 565 mêtri quàddri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 61}}</ref>. Dòppu i ürtimi travai, fèti du [[2017]], a presènta ina pavimentasiùn de risöi e a l'è serâ au traffegu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/07/albenga-lannuncio-tomatis-piazza-trincheri-pronta-ritornare-alla-citta/|tìtolo=Albenga, l'annuncio di Tomatis: "Piazza Trincheri pronta a ritornare alla città"|dæta=18 lüju 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-12-17}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[File:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia)-Màppa.svg|thumb|Mappa da Ciàssa de l'Uspeâ, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan|upright=1.5]] * Vìa Palestru - U Caruggiu de Verdü(r)e(r)e, u pòrta u mèximu stranumme che [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=76|capìtolo=U Strada"iu}}</ref>, a stradda de dund'a cumensa, vistu che inta parte ciü âta e l'é(r)an presènti de büteghe da verdü(r)a, inta tupunumastica ufisiâle a pìa u numme daa bataja de Palestru, cumbatüa dü(r)ante a Segunda guèra d'Indipendènsa. Lungu 97 mêtri, u finisce inta Ciàssa de l'Uspeâ<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 45-46}}</ref> a l'artessa da [[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciòtta]]. * U Caruggiu du Lottu (''Via Caresomo'' in italiàn), u cunette Largu Do(r)ia cun Vìa Palestru, finèndu au fiàncu da tûre, a l'imbuccu da Ciàssa. U l'è ün di caruggi ciü picìn d'Arbenga Veggia, lungu numma che 17 mêtri, e u pìa u numme da Giovanni Caresomo, assidiacunu da Catedrâle intu [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 30-31}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], u segundu decümàn pe' impurtansa, u l'è u caruggiu dund'u se ghe fàccia Palàssiu Oddu, sêde du stò(r)icu culêgiu, tantu che pe' stu mutivu chi u l'è stètu stranumàu "U Caruggiu dau culêgiu". U l'è lungu 230 mêtri inte tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref> e u traversa a ciàssa inta sò parte meridiunâle, pôcu primma da fìn, au de sutta de ün di dui pòrteghi. * A Ciàssa di Giardinetti, au de là di pòrteghi de l'Uspeâ, vistu che a ciàssa a ghe finisce giüstu in curispundènsa. {{Clear}} === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Albenga - Torre del Ciò - 2023-09-16 11-55-07 001.jpg|senza_cornice|134x134px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ da Tûre a dà in sce Vìa Palèstru</ref> |'''[[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciotta]]''' |A Tûre da Paciotta, dìta ascì da Ciò dau stranumme d'ina rexidènte stò(r)ica, a se tröva in sciu cantu fra a Ciàssa de l'Uspeâ e Vìa Palèstru, in fàccia a dund'u finisce u Caruggiu du Lottu. Scibèn ch'a secce rafigü(r)â inte viste antìghe da sitè, nu s'è sciurtìu a identificâla cun nisciüna de tûre de famìa mensunè inti àtti d'alantu(r)a. A strutü(r)a, da cà-tûre, a g'ha ina cianta a trapessiu, cu'a base daa tecnica ciütòstu antìga, du [[XII secolo|seculu XII]], mèntre u rèstu u duve(r)ea remuntà a ina ricustrusiùn du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 82-87}}</ref>. |- |[[Immaggine:Centro storico di Albenga -vecchio "Ospitale".jpg|senza_cornice|103x103px]] |10 |'''Veggiu uspeâ de Santa Ma(r)ia da Mise(r)icòrdia''' |L'uspeâ veggiu de Santa Ma(r)ia da Mise(r)icòrdia u l'è stètu fundàu ai 28 de marsu du [[1558]], cun l'uniùn de trê istitusiùi ciü antìghe, pe' pià u numme daa cungrega ch'a u gestìva. U sò cumplessu architetònicu u s'è desvilüpàu cu'u tèmpu da l'agregasiùn de pa(r)egge custrusiùi prexistènti, au dì d'ancöi de diffisile letü(r)a, cumme a gêxa e munastê de San Calòcciu e l'uspeâ di Santi Crespìn e Crespiniàn, tacàu a stu lì du [[1820]]. Du [[1957]]-[[1958|58]] a l'è stèta inaugü(r)â in'â(r)a mudèrna, ciü a punènte, scibèn che aa fìn, du [[2008]], l'uspeâ u s'è mesciàu int'ina növa strutü(r)a ae Sgûre<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070451.pdf|tìtolo=Ospedale Santa Maria della Misericordia (parte vecchia), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-01}}</ref>. |- |[[Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|103x103px]] |s.n.c<ref group="n.">In curispundènsa du pòrtegu u se tröva in ingressu laterâle de l'Uspeâ, cumplessu ch'u ghe ne fa parte, ch'u l'è cuntàu cumme parte de Vìa Rumma e u pòrta u sivicu n°86</ref> |'''Pòrte da Gabèlla''' |A Pòrte da Gabèlla a l'é(r)a üna de pòrte segunda(r)ie ch'e traversavan e mü(r)aje da sitè, intu sò fiancu versu a Ma(r)ìna, avèrta e tapâ ciü votte inta sò sto(r)ia. L'è prubabile ch'a l'agge piàu u numme da ina pustasiùn du dassiu ch'a gh'é(r)a da vixìn e, scicumme ch'a duvéva truvâse dunde a mudèrna Vìa Rumma a finìva cuntru ae mü(r)aje, a l'é(r)a gròssu moddu in linea cun l'avertü(r)a ch'a traversa ancù l'uspeâ veggiu, ina dexêna de metri ciü a sud<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VI, ''Le mura'', pp. 138-139}}</ref>. De ciü, l'avertü(r)a de l'uspeâ a l'è surmuntâ da in passaggiu, fètu du [[XVII secolo|Seisèntu]] pe' ligà e due parte da strutü(r)a<ref name=":1" />. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/trincheri-piazza/|tìtolo=Trincheri, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] a9gno00tey7dfzjvwukgc58az4xg2z5 0 31486 273806 273803 2026-09-06T18:44:49Z N.Longo 12052 è 273806 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|miniatura|Vìa Cavour dau sò imbuccu versu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]]]] '''Vìa Cavour''' (cunusciüa cu'u mèximu numme italiàn) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in Arbenga Veggia, parte du quartê de San Scî. == Sto(r)ia == U traciàu de Vìa Cavour l'è bèn prubabile ch'u recarche quellu de in decümàn de mezzu de l'antigu nücleu de l'Arbenga rumana, mèntre du periudu medievâle a vegne marcâ a presènsa du ''forum carnium salsarum,'' in mercàu de carne sa(r)â<ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}</ref> ch'u se truvava inte 'na parte da vìa, de prubabile aa Cà di D'Aste, cumme registràu inti ''Registrum'' du [[1420]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|p. 123}}</ref> Du restu, faxendu rife(r)imèntu ae parte d'in gi(r)u, inta Ciàssa di Pésci, de cuntru aa se truvava l'antiga ''Platea canapi'', dund'a se smerciava a càneva.<ref name=":1" /> De doppu u Risurgimentu aa vìa u gh'è stètu dètu u numme d'ancöi, in unû du statista piemuntese Camillo Benso cunte de Cavour.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> == Descrisiùn == {{Clear}} <gallery mode="packed" heights="145" widths="145"> Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 22.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu versu munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 21.jpg|U spiàssu in frunte aa Cà di D'Aste Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 14.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, vèrsu a Ciàssa di Pésci Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, imbuccu a munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 10.jpg|U Caruggiu a l'artessa du Palàssiu di Bassu-Seullìn Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 08.jpg|L'imbuccu du caruggiu, d'in Vìa Oddu </gallery> Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu D'Aste-Rulandi-Ricci e u l'è inclüsu du tüttu intu quartê de San Scî. Traversàu u prìmmu isulàu, a l'artessa du Palàssiu di Gerardenghi u se scuntra in slàrgu ch'u vegghe faciaseghe u Fussàu Ve(r)àn, u Caruggiu di Baxadonne e quellu da Ca(r)ènda, primma de finì inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]]. Passâ sta chi u se inmette fiancandu u Palàssiu di Lengueja-Costa inta Ciàssa di Pésci, dund'u se vegghe ancù u casamèntu di Bassu-Seullìn, pe' terminâ inte Vìa Oddu. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Cavour (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Cavour, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga veggia, da dund'a l'ha u(r)igine u caruggiu, pôcu dòppu i Quattru Canti, andandu vèrsu a scciümè(r)a, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia. * U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u pìa u sò numme da 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiöe da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce inte Vìa Benardu Ricci.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> * U Caruggiu di Baxadonne, ün di caruggi ciü strêti d'Arbenga Veggia, dau percursu nu retilineu, u finìsce inte [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]] doppu 'na sinquantêna de mêtri e u dêve u sò numme a 'n'antìga famìa de [[Zena]], cunusciüa ascì cumme ''Bassadonne'', presènte in Arbenga dai tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]]. Du rèstu u caruggiu u l'é(r)a divegnüu cunusciüu inta tradisiùn pupulâre cumme pòstu frequentàu dai inamuèi.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]].<ref name=":0" /> * Ciàssa San Michê, a ciü gròssa e ciü impurtànte ciàssa d'Arbenga tütta, dund'i cunfine(r)ean i quattru quartèi sitadìn e dund'i se fàccian tantu u Palàssiu du Cumün cumme a Catedrâle, intitulâ au santu. A vegne traversâ da Vìa Cavour inta sò parte ciü bassa, che finìa sta chi a se inmette inta Ciàssa di Pésci vegnindune daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.57-58}}</ref> * U Caruggiu di Cassulìn, aa drìta, a l'artessa da Ciàssa di Pésci, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Basso-Seulìn dau restu, strêtu, u pòrta vèrsu Vìa Rumma. * A [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], l'antìga ''Platea Canapi'', vistu che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] chi u se tegnìva u cumèrciu da càneva, risursa de prêxu pe' l'ecunumìa ingàuna de quelli tèmpi. Ciü de resènte a l'é(r)a u scìtu d'in mercàu fìssu, survatüttu de pésci e da chì u numme.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.36-37}}</ref> * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u segundu cardine d'Arbenga Veggia pe' grandessa, dund'u se tröva l'âtru càppu de Vìa Cavour. Lungu 127 mêtri in tüttu, u marca pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî e quellu de Sant'Eulàlia.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p.45}}</ref> === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Targa D'Aste 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ da tûre a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°51</ref> |'''Tûre D'Aste''' |A Tûre di D'Aste a l'è ina tûre ch'a se tröva in sciu cantu fra Vìa Cavour e [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'O(r)u]], da pa(r)eggi seculi sbasciâ au livéllu du tèitu du Palàssiu Rulandi-D'Aste, dund'a l'è stèta inglubâ. Da tûre se cunusce ancù bèn u basamèntu, de prìa negra de Pûi, ch'u ne dà ina datasiùn tra a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]] e l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexèntu]].<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 59-60}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |1-3<ref name=":0" group="n.">Intrâ prinsipâle</ref>-5 |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna vèrsu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu da Vìa. Passàu de man ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp.41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Gerardenghi (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|202x202px]] |6-8-10<ref name=":0" group="n." /> |'''Palàssiu Gerardenghi''' |U Palàssiu Gerardenghi, de prupietè du cumün, u se tröva in tésta au caruggiu, làttu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Via de Medaje d'Ò(r)u]]. U sa(r)ea d'u(r)igine sinquesentesca, metèndu asemme diferènti edifissi ciü veggi, de che se vegghen ancù i blòcchi de prìa squadrâ au de sutta de l'intonacu da faciâ d'in Vìa Cavour. Svilüpàu in sce quattru cièi (dui de sti chi cièi nobili, cu'e vorte a padijùn), culeghèi l'ün a l'âtru cun de sca(r)inè parèi da ringhe(r)e de marme(r)u decu(r)àu. Au de drentu u cumplessu u l'è stètu rangiàu du Settesèntu, tantu che chi i se cunservan decu(r)asiùi ba(r)ocche e ancù de doppu. In diresiùn du cantu, l'intrâ, cuvèrta a butte, a l'è pavimentâ a lìsca de pésciu, cun laterissi du Seisèntu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113062.pdf|tìtolo=Palazzo Gerardenghi, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Cà D'Àste (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |9-11 |'''Cà di D'Aste''' |A Cà di D'Aste a l'è a parte du palàssiu cu'u mèximu numme faciâ sciu Vìa Cavour, a ciü veggia de stu cumplessu, nasciüu pe' vuluntè da famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] da l'agregasiùn de âtre custrusiùi ciü antìghe. A realisasiùn da Cà di D'Aste a cumènsa du [[XIV secolo|Trexèntu]] e, au dì d'ancöi. a se presènta a trèi cièi ciü u su(r)é, cu'u tèitu de abaìn menu che pe' ina terassa, fèta in scia simma da tûre inglubâ intu palàssiu. Au segundu cian, quellu nobile, se tröva in gran salùn duve(r)àu dau cunseju du Cumün d'Arbenga mèntre au tèrsu u gh'è in puntettu ch'u passa surva u Fusàu Ve(r)àn pe' ligâse au Palàssiu Rulandi-D'Aste.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210484.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |13 |'''Palàssiu növu du Cumün''' |U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadìna. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drèntu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugettu u(r)iginâle.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}</ref> |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |42<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Michê e a pòrta u sivicu n°12</ref> |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia ciàssa de San Michê. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu versu Via Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pia u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu versu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundensa de ün de sti chi se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]] |48-50 |'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, de ciànta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, fra sti chi 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]].<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04| léngoa=IT}}</ref> Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref name="Lengueja - Costa"/>, decurèi a bande intu vôrtu e framezèi da 'na sutìle culònna de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamentu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U restu du pruspettu u l'è cumpostu da blocchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu ciàn ch'u se semeja a 'na lòggia ascì.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref> |- |[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]] |15 |'''Tûre Cassulìn-Va(r)àlli''' |Tòstu intu càntu ch'u da in scia Ciàssa de San Michê, a se presènta cumme 'na custrusiùn de maùi a vìsta ch'a spunta fra i tèiti di palàssi da vixìn, elevâ de tòstu 4 mêtri, cu-a sìmma cunvertìa a teràssa, cu'u làttu nord ciü âtu du rèstu, a mettene a l'asustu l'acessu. U pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. Intu mèntre ch'i se faxevan i travai pe' rangiâ l'edifissiu dund'a se tröva, du [[1972]], a l'è stèta descuvèrta ascì a base in prìa negra de Pûi.<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 73-74}}</ref> Mancan senù âtre infurmasiùi stò(r)iche, de prubabile a se pu(r)ea individuà cumme a Tûre di De Iustenice, anessa a quella ch'a l'é(r)a a rexidènsa du Giüdise, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 63-65}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 03.jpg|senza_cornice|108x108px]] |52-54-56<ref name=":0" group="n." />-58-60-62 |'''Palàssiu Bassu-Seulìn''' |U Palàssiu Basso-Seulìn u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u caruggiu de verdü(r)e(r)e, fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette vèrsu a Ciàssa di Pésci, dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887, u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presènta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levànte, ch'a n'ha trèi. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] cj4vw6wnndwrzoi2eczzjj0563k3gg1 10 33168 273805 273749 2026-09-06T18:42:41Z N.Longo 12052 pt. 1 273805 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#expr:{{#switch:{{lc:{{{1|{{PAGENAME}}}}}}} |argillite di Burgess|burgess shale|argilìte de Burgess=508 |chengjiang=524 |sirius passet=525 |doushantuo=570 <!-- Data from ICS chart |Supereon |Eon |Era |Period |Epoch/Series |Age/Stage |other division (other sources - not in ICS chart) The names from the ICS chart are always first on the line.--> |precambriano|precanbriàn=4600 |adeano|adeàn=4567.30 |archeano|archeàn |eoarcheano|isuano|eoarcheàn|isuàn=4031 |paleoarcheano|paleoarcheàn=3600 |mesoarcheano|mezoarcheàn=3200 |neoarcheano|neoarcheàn=2800 |proterozoico|proterozòico |paleoproterozoico|paleoproterozòico |sideriano|sideriàn=2500 |rhyaciano|rhyaciàn=2300 |orosiriano|orosiriàn=2050 |statheriano|statheriàn=1800 |mesoproterozoico|mezoproterozòico |calymmiano|calymmiàn=1600 |ectasiano|ripheano|ectaziàn|ripheàn=1400 |steniano|steniàn=1200 |mayaniano|mayaniàn=1100 |siniano|sturtiano|siniàn|sturtiàn=1050 |neoproterozoico|neoproterozòico |toniano|toniàn=1000 |baikaliano|baikaliàn=850 |cryogeniano|cryogeniàn=720 |ediacarano|vendiano|ediacaràn|vendiàn=635 |fanerozoico|fanerozòico |paleozoico|paleozòico |cambriano|canbriàn |basso cambriano|bàsso canbriàn |terranoviano|teranoviàn |fortuniano|fortuniàn |manykaiano|manykaiàn|nemakit daldyniano|nemakit daldyniàn=538.8 |caerfai|tommotiano|tomotiàn=530 |stadio 2|stàddio 2=529 |serie 2|série 2 |stadio 3|atdabaniano|stàddio 3|atdabaniàn=521 |botomiano|botomiàn=522 |toyoniano|toyoniàn=516 |stadio 4|stàddio 4=514.5 |serie 3|série 3 |stadio 5|wuliuano|stàddio 5|wuliuàn=506.5 |drumiano|drumiàn=504.5 |guzhangiano|nganasanian|mindyallan|guzhangiàn|nganasaniàn|mindyallàn=500.5 |furongiano|furongiàn=497 |paibiano|franconiano|paibiàn|franconiàn=497 |jiangshaniano|jiangshaniàn=494.2 |mansiano|mansiàn=489.5 |stadio 10|stàddio 10=491.0 |ordoviciano|ordoviciàn |ordoviciano inferiore|bàsso ordoviciàn |tremadociano|tremadociàn=486.85 |late early ordovician|prìmmo bàsso ordoviciàn=479 |arenig|floiano|floiàn=477.1 |ordoviciano medio|médio ordoviciàn |dapingiano|ordoviciano iii|dapingiàn|ordoviciàn iii=471.3 |darriwiliano|dariwiliàn=469.4 |ordoviciano superiore|âto ordoviciàn |sandbiano|ordoviciano v|sandbiàn|ordoviciàn v=458.2 |middle late ordovician|médio âto ordoviciàn=455 |katiano|ordoviciano vi|katiàn|ordoviciàn vi=452.8 |hirnantiano|hirnantiàn=445.2 |siluriano|siluriàn |llandovery|siluriano inferiore|bàsso siluriàn |rhuddaniano=443.4 |aeroniano=440.8 |telychiano=438.5 |wenlock|sheinwoodiano=433.4 |homeriano=430.5 |ludlow|ludloviano|gorstiano=427.4 |ludfordiano=425.6 |pridoli|pridoliano=423.0 |devoniano|devoniano inferiore|lochkoviano|downtoniano<!--approx-->=419.2 |praghiano=410.8 |emsiano=407.6 |devoniano medio|eifeliano=393.3 |givetiano=387.7 |devoniano superiore|frasniano=382.7 |famenniano=372.2 |carbonifero|carbonifero inferiore|mississippiano|mississippiano inferiore|tournaisiano=358.9 |mississippiano medio|viseano=346.7 |mississippiano inferiore|serpukhoviano=330.9 |namuriano=326 |carbonifero|superiore|pennsylvaniano|pennsylvaniano inferiore|bashkiriano=323.2 |westphaliano = 313 |pennsylvaniano medio|moscoviano=315.2 |pennsylvaniano superiore|kasimoviano=307.0 |stephaniano=304 |gzheliano=303.7 |permiano|permiano inferiore|cisuraliano|asseliano=298.9 |sakmariano=295.0<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |artinskiano=290.1 |kunguriano=283.5<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |guadalupiano=272.3 |permiano medio|roadiano|ufimiano=272.3 |wordiano=268.8 |capitaniano=265.1 |permiano superiore|lopingiano|wuchiapingiano|longtaniano=259.8<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |changhsingiano=254.14<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |mesozoico|triassico|triassico inferiore|induano=252.17<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |olenekiano|spathiano=251.2 |triassico medio|anisico=247.2 |ladinico=242 |triassico superiore|carnico=237<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |norico=227<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |retico=208.5 |giurassico|giurassico inferiore|hettangiano=201.3 |sinemuriano=199.3 |pliensbachiano=190.8 |toarciano=182.7 |giurassico medio|aaleniano=174.1 |bajociano=170.3 |bathoniano=168.3 |calloviano=166.1 |giurassico superiore|oxfordiano=163.5 |kimmeridgiano=157.3 |titoniano=152.1 |cretacico|cretacico inferiore|berriasiano|neocomiano=145.0 |valanginiano=139.8 |hauteriviano=132.9<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |barremiano|gallic=129.4 |aptiano=125.0 |albiano=113.0 |cretacico superiore|cenomaniano=100.5 |turoniano=93.9 |coniaciano|senoniano=89.8 |santoniano=86.3 |campaniano=83.6 |maastrichtiano=72.1 |cenozoico|paleogene|paleocene|terziario|daniano=66.0 |puercano=65 |torrejoniano=63.3 |selandiano=61.6 |tiffaniano=60.2 |thanetiano=59.2 |clarkforkian=56.8 |eocene|ypresiano|mp 10=56.0 |wasatchiano=55.4 |bridgeriano=50.3 |luteziano|mp 11=47.8 |uintano=46.2 |duchesneano=42 |bartoniano=41.3 |chadroniano=38 |priaboniano=38.0 |oligocene|rupeliano|orellano=33.9 |whitneyano=33.3 |arikeeano=30.6 |chattiano=28.1 |neogene|miocene|aquitaniano=23.03 |hemingfordiano=20.6 |burdigaliano=20.44 |barstoviano=16.3 |langhiano=15.97 |serravalliano=13.82 |clarendoniano=13.6 |tortoniano=11.62 |hemphilliano=10.3 |messiniano=7.246 |pliocene|zancleano=5.333 |blancano=4.75 |piacenziano=3.600 |pleistocene|pleistocene inferiore|gelasiano=2.58 <!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |calabriano=1.80 <!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |irvingtoniano=1.8 |pleistocene medio|ioniano=0.781 |rancholabreano=.24 |pleistocene superiore=0.126 |quaternario=2.58 <!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |olocene=0.0117 |ora|recente|presente|attuale|òua|ancheu|prezénte=0}} round {{{2|5}}}}}</includeonly><noinclude>{{Man}} [[Categorîa:Template Tassobox]] [[Categorîa:Sototemplates]]</noinclude> 626m3oz9gkp3hwl3xiyksa3v25r36lr 273809 273805 2026-09-06T18:49:32Z N.Longo 12052 273809 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#expr:{{#switch:{{lc:{{{1|{{PAGENAME}}}}}}} |argillite di Burgess|burgess shale|argilìte de Burgess=508 |chengjiang=518 |sirius passet=518 |doushantuo=570 <!-- Data from ICS chart |Supereon |Eon |Era |Period |Epoch/Series |Age/Stage |other division (other sources - not in ICS chart) The names from the ICS chart are always first on the line.--> |precambriano|precanbriàn |adeano|adeàn=4567.30 |archeano|archeàn |eoarcheano|isuano|eoarcheàn|isuàn=4031 |paleoarcheano|paleoarcheàn=3600 |mesoarcheano|mezoarcheàn=3200 |neoarcheano|neoarcheàn=2800 |proterozoico|proterozòico |paleoproterozoico|paleoproterozòico |sideriano|sideriàn=2500 |rhyaciano|rhyaciàn=2300 |orosiriano|orosiriàn=2050 |statheriano|statheriàn=1800 |mesoproterozoico|mezoproterozòico |calymmiano|calymmiàn=1600 |ectasiano|ripheano|ectaziàn|ripheàn=1400 |steniano|steniàn=1200 |mayaniano|mayaniàn=1100 |siniano|sturtiano|siniàn|sturtiàn=1050 |neoproterozoico|neoproterozòico |toniano|toniàn=1000 |baikaliano|baikaliàn=850 |cryogeniano|cryogeniàn=720 |ediacarano|vendiano|ediacaràn|vendiàn=635 |fanerozoico|fanerozòico |paleozoico|paleozòico |cambriano|canbriàn |basso cambriano|bàsso canbriàn |terranoviano|teranoviàn |fortuniano|fortuniàn |manykaiano|manykaiàn|nemakit daldyniano|nemakit daldyniàn=538.8 |caerfai|tommotiano|tomotiàn=530 |stadio 2|stàddio 2=529 |serie 2|série 2 |stadio 3|atdabaniano|stàddio 3|atdabaniàn=521 |botomiano|botomiàn=522 |toyoniano|toyoniàn=516 |stadio 4|stàddio 4=514.5 |serie 3|série 3 |stadio 5|wuliuano|stàddio 5|wuliuàn=506.5 |drumiano|drumiàn=504.5 |guzhangiano|nganasanian|mindyallan|guzhangiàn|nganasaniàn|mindyallàn=500.5 |furongiano|furongiàn=497 |paibiano|franconiano|paibiàn|franconiàn=497 |jiangshaniano|jiangshaniàn=494.2 |mansiano|mansiàn=489.5 |stadio 10|stàddio 10=491.0 |ordoviciano|ordoviciàn |ordoviciano inferiore|bàsso ordoviciàn |tremadociano|tremadociàn=486.85 |late early ordovician|prìmmo bàsso ordoviciàn=479 |arenig|floiano|floiàn=477.1 |ordoviciano medio|médio ordoviciàn |dapingiano|ordoviciano iii|dapingiàn|ordoviciàn iii=471.3 |darriwiliano|dariwiliàn=469.4 |ordoviciano superiore|âto ordoviciàn |sandbiano|ordoviciano v|sandbiàn|ordoviciàn v=458.2 |middle late ordovician|médio âto ordoviciàn=455 |katiano|ordoviciano vi|katiàn|ordoviciàn vi=452.8 |hirnantiano|hirnantiàn=445.2 |siluriano|siluriàn |llandovery|siluriano inferiore|bàsso siluriàn |rhuddaniano=443.4 |aeroniano=440.8 |telychiano=438.5 |wenlock|sheinwoodiano=433.4 |homeriano=430.5 |ludlow|ludloviano|gorstiano=427.4 |ludfordiano=425.6 |pridoli|pridoliano=423.0 |devoniano|devoniano inferiore|lochkoviano|downtoniano<!--approx-->=419.2 |praghiano=410.8 |emsiano=407.6 |devoniano medio|eifeliano=393.3 |givetiano=387.7 |devoniano superiore|frasniano=382.7 |famenniano=372.2 |carbonifero|carbonifero inferiore|mississippiano|mississippiano inferiore|tournaisiano=358.9 |mississippiano medio|viseano=346.7 |mississippiano inferiore|serpukhoviano=330.9 |namuriano=326 |carbonifero|superiore|pennsylvaniano|pennsylvaniano inferiore|bashkiriano=323.2 |westphaliano = 313 |pennsylvaniano medio|moscoviano=315.2 |pennsylvaniano superiore|kasimoviano=307.0 |stephaniano=304 |gzheliano=303.7 |permiano|permiano inferiore|cisuraliano|asseliano=298.9 |sakmariano=295.0<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |artinskiano=290.1 |kunguriano=283.5<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |guadalupiano=272.3 |permiano medio|roadiano|ufimiano=272.3 |wordiano=268.8 |capitaniano=265.1 |permiano superiore|lopingiano|wuchiapingiano|longtaniano=259.8<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |changhsingiano=254.14<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |mesozoico|triassico|triassico inferiore|induano=252.17<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |olenekiano|spathiano=251.2 |triassico medio|anisico=247.2 |ladinico=242 |triassico superiore|carnico=237<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |norico=227<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |retico=208.5 |giurassico|giurassico inferiore|hettangiano=201.3 |sinemuriano=199.3 |pliensbachiano=190.8 |toarciano=182.7 |giurassico medio|aaleniano=174.1 |bajociano=170.3 |bathoniano=168.3 |calloviano=166.1 |giurassico superiore|oxfordiano=163.5 |kimmeridgiano=157.3 |titoniano=152.1 |cretacico|cretacico inferiore|berriasiano|neocomiano=145.0 |valanginiano=139.8 |hauteriviano=132.9<!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |barremiano|gallic=129.4 |aptiano=125.0 |albiano=113.0 |cretacico superiore|cenomaniano=100.5 |turoniano=93.9 |coniaciano|senoniano=89.8 |santoniano=86.3 |campaniano=83.6 |maastrichtiano=72.1 |cenozoico|paleogene|paleocene|terziario|daniano=66.0 |puercano=65 |torrejoniano=63.3 |selandiano=61.6 |tiffaniano=60.2 |thanetiano=59.2 |clarkforkian=56.8 |eocene|ypresiano|mp 10=56.0 |wasatchiano=55.4 |bridgeriano=50.3 |luteziano|mp 11=47.8 |uintano=46.2 |duchesneano=42 |bartoniano=41.3 |chadroniano=38 |priaboniano=38.0 |oligocene|rupeliano|orellano=33.9 |whitneyano=33.3 |arikeeano=30.6 |chattiano=28.1 |neogene|miocene|aquitaniano=23.03 |hemingfordiano=20.6 |burdigaliano=20.44 |barstoviano=16.3 |langhiano=15.97 |serravalliano=13.82 |clarendoniano=13.6 |tortoniano=11.62 |hemphilliano=10.3 |messiniano=7.246 |pliocene|zancleano=5.333 |blancano=4.75 |piacenziano=3.600 |pleistocene|pleistocene inferiore|gelasiano=2.58 <!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |calabriano=1.80 <!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |irvingtoniano=1.8 |pleistocene medio|ioniano=0.781 |rancholabreano=.24 |pleistocene superiore=0.126 |quaternario=2.58 <!-- according to http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg--> |olocene=0.0117 |ora|recente|presente|attuale|òua|ancheu|prezénte=0}} round {{{2|5}}}}}</includeonly><noinclude>{{Man}} [[Categorîa:Template Tassobox]] [[Categorîa:Sototemplates]]</noinclude> nhlhi5j5cl055vowm6nzw2u3si6yt4n 0 33180 273810 2026-09-07T10:27:58Z Michæ.152 13747 Outô lìgure 273810 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Marcel Firpo''' ([[Mentun|Mentón]], [[1876]] - [[Varages]], [[1973]]) o l'é stæto 'n poêta e scritô [[Fransa|françéize]] de [[léngoa italiànn-a]] e de [[Dialet mentunasch|dialétto mentonàsco]]. {{Biografia |inmàgine = Marcel Firpo.jpg |px = 170px |descriçión = <small>Marcel Firpo</small> |nàscita = Mentón, 1876 |mòrte = Varages, 1973 |profesción = [[poeta|poêta]], [[scritô]]}} == Vìtta == Marcel Firpo o l'é nasciûo a [[Mentun|Mentón]] do [[1878]] da 'na famìggia de lontànn-e ascendénse zenéize<ref>Paolo Veziano: [https://www.intemelion.it/pdf/19/04-veziano.pdf «L’Affaire Firpo»]</ref>. O seu inpégno polìtico o l'à sponciòu a òcupâ prìmma l'ofìçio de consegê de [[Département des Alpes-Maritimes|Àrpe Marìtime]] da-o 1929 a-o 1931, pöi consegê do comùn da-o 1929 a-o 1932. O seu ròllo de fonçionâio da dugànn-a o l'avéiva portòu a stâ tànti ànni a [[Ventemiglia|Ventimìggia]]. O Firpo o l'êa 'na personalitæ bén bén conosciûa e aprexâ a Mentón pi-â seu ativitæ de poêta in dialétto e pi-â seu prescidénsa do ''Comité des Traditions Mentonnaises''. A seu vìtta privâ a l'é stæta marcâ da 'na série d'avegniménti dôxi, dæto chi-â seu prìmma mogê a l'êa mòrta tenpöia do 1914 e seu fìggio sôlo a l'etæ de 5 ànni. O l'à pigiòu pàrte a-o moviménto colturâle ''Barma Grande'', ch'o s'òcupâva da produçión leterâia inti teritöi de Mentón e de [[Rocabrüna|Rocabrùnn-a]] dónde se parlâva italiàn; o l'à conlaboròu a-a rivìsta de letiatûa ''Intemelia'' insémme a-o [[Nino Lamboglia]]. Into perîodo tra-e dôe goære o l'é stæto 'n avèrto partigiàn de l'unión a l'[[Italia|Itàlia]] de Mentón e di teritöi da rivêa inta Provénsa-Àrpe-Còsta Azùrra, tànto ch'o l'à acugéito con favô l'òcupaçión do [[1940]] de trùppe italiànn-e. Pe sta raxón, do 1944 o l'é stæto condanòu da 'n tribunâ speçiâle françéize a 7 ànni de recluxón, ch'o l'à scontòu inta prexón de [[Marseggia|Marséggia]]. A-o de là da prexonîa e de l'exìlio, dòppo a goæra o l'à patîo l'òblîo di seu conçitadìn, da dónde o comensiâ a sciortî sôlo a-a fìn da seu vìtta. Fìrpo o l'é mòrto do [[1978]] a [[Varages]]. == Êuvie == A ciù pàrte di scrîti inéditi de l'outô són ancheu conservæ a l'Institûto Internaçionâle di Stùddi Lìguri de [[A Burdighea|Bordighêa]]. O seu sôlo travàggio de 'na quàrche çircolaçión o l'é 'n'arecugéita de poêxîe in mentonàsco intitolâ ''Cansù e Poesie de Mentan'', pubricâ da-o mæximo institûto do [[1943]]<ref>Academia.edu: [https://www.academia.edu/resource/work/26650717 Mentone e Nizza italiane: il caso Marcello Firpo]</ref>. A poêxîa do Fìrpo, che quàrche vòtta, màscime a-o prinçìpio da seu cariêra, a càzze into pitorésco e into ''folklore'', a pésca i seu mêgio rezultæ inte 'n profóndo sentiménto da [[Natua|natûa]] e inte 'na comunión pànica co-i mistêi da tæra e da canpàgna, chò-u poêta o sénte cómme pàrte da seu mæxima persónn-a e da seu vìtta<ref>Conseggio Ligure: [https://conseggio-ligure.org/antologia/marcello-firpo Marçello Firpo]</ref>. == Nòtte == <references/> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Letiatûa in lìgure‎}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Scritoî|Scritoî]] [[Categorîa:Poêti in lìgure]] 94xwsegb3e9j3vtdwv7tnkv65cl4fvx