Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 7021 273924 273658 2026-09-13T09:43:48Z Luensu1959 1211 a gh'ö zuntu l'audiu 273924 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize}} {{Wikipedia parlâ|Audio Növe.ogg|182678|06-09-2026|Aldo Carlevaro, Növe}} {{Divisione amministrativa |Nome = Növe |Nome ufficiale = {{it}} Novi Ligure |Panorama = Montaggio.jpg |Didascalia = Diverse fotu 'd Növe id nötte |Voce bandiera = |Stemma = |Voce stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Piemónte |Divisione amm grado 2 = Lisàndria |Amministratore locale = Rocchino Muliere |Partito = PD |Data elezione = 30-5-2023 |Data istituzione = |Altitudine = Palàssu dé Cumüne 197<br /><small>màscima 325</small> - <small>minima 150</small> |Abitanti = 27184 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens2020gen/index.html Dòtu Istat] - Pupulasión rezidainte a-i 31 id mòzu d'l'ònu 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |Sottodivisioni = [[Barblóta]], [[Mréla]] |Divisioni confinanti = [[Basalüssu]], [[Bosco Marengo|Boscu Maràingu]], [[Cassàn]], [[Gâvi|Gòvi]], [[Pasturànn-a]], [[Pusö]], [[Seravalle|Seravòle]], [[Tascereu]] |Zona sismica = 3A |Gradi giorno = 2717 |Nome abitanti = nuvaizi |Patrono = Madónna da nàive |Festivo = 5 'd agustu |PIL = |PIL procapite = |Mappa = Map of comune of Novi Ligure (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisción dé cumüne 'd Növe inta pruvéincia 'd Lisàndria. }} '''Növe''' (''Neuve'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntaize]] e secundu a grafìa in [[Lengoa zeneize|zenaize]], ''Neuve-en-Ligurie'' in [[Lengua françéise|françaize]], ''Novi Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l'è 'n [[Comun|cumüne]] italiàn ch'u gh'à 27.184 abitanti inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvéincia 'd Lisandria]], in [[Piemonte|Piemónte]], u tersu cumüne per nümeru di abitanti. == Geugrafìa == Növe l'è 'na sitò a mêza strò fra [[Zena]] e [[Lisciandria|Lisandria]], inta región stórica d'Untrazùvu, che 'na votta l'êa "Òta Ligüria" e incö l'è "Bòssu Piemónte". == Storia == [[File:Chiostro biblioteca Novi Ligure.JPG|thumb|Chiostro biblioteca Novi Ligure|Cióstru da bibliuteca civica a Növe]] [[File:Novi Ligure-chiesa di San Nicolò.jpg|thumb|A gêza 'd San Nicoló a Növe]] Inte cursu da storia Növe a gh'à saimpre avüu n'inpurtansa stratégica. L'êa a sitò pü a nord da [[Repùbrica de Zena|Repüblica 'd Zena]] féin ai [[1815]], quande a Repüblica zenaize l'è stata cancelò e missa intu [[Regno de Sardegna|Regnu 'd Sardegna]]. Dopu a l'è stata pruvéincia per cuntu só, fazando pòrte da División id Zena, féin ai [[1859]], quand'e guvernu piemuntaize l'à creà a [[Provinsa de Lisciandria|Pruvéincia 'd Lisandria]]. == Pòsti d'interèsse == [[Immaggine:Novi Ligure - Panorama (1900).jpg|miniatura|300x300px|center|Panuròma 'd Növe intu [[1900]]]] A Növe u gh'é e ''Museo dei Campionissimi'', ch'u l'é 'n muséu da storia da biciclètta dedicà ai dui famuzi ciclisti 'd Növe e dinturni: [[Custànte Girardengo]] e [[Faustu Coppi]]. Pö u gh'è anche a piasa da Culegiòta, e a sta piasa chi Angiolino Bellocchio u gh'à dedicà 'na puesìa ncu u tìtulu [[A piasa e i só palasci]]. == Ecunumìa == A Növe u gh'é a famuza fabrica id ciculòta "Pernigotti", mentre a fabrica 'd ciculòta e di ciaplete "Novi" a s' tröva süptu fö 'd Növe inta strò per [[Seravalle|Seravòle]]. == Cultüa == A Növe u's pòrla incù u [[Dialetto noveize|nuvàize]], in dialettu du zenàize. A cüzéin-a asì l'è principalmainte lìgüre. U gh'è dui impurtanti istitüti cultüròli a Növe: u [[Centro Studi in Novitate]] e a [[Società Storica del Novese]]. U gh'è anche di puezìe in dialettu 'd Növe, prezainpiu  [[Dialètu 'd Növe (puezìa)]] e [[A muròle]] scrite da Angelo Daglio e [[A piasa e i só palasci]] scrita da Angiolino Bellocchio. U dialettu 'd Növe l'è stó standardizó da-u Natale Magenta intu so disiunòriu [[Vocabolario del dialetto di Novi Ligure]]<ref>Vocabolario del dialetto di Novi Ligure, Natale Magenta, püblicó da-a Società storica del novese, Novi ligure, 1984</ref>. [https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-NoviLigure.html Chi u s'pö sentì a vuze dei Magenta]. == Manifestasión-i == {{...}} == Feste e fêe == {{...}} == Cumünicasión-i == {{...}} == Culegamainti esterni == * [https://www.novinostrainnovitate.it/novinostrainnovitate/ Centro Studi in Novitate] * [https://www.societastoricadelnovese.it/pagine/ Società Storica del Novese] == Nóte == <references/> == Òtri prugetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} {{Contròllo de outoritæ}} fimjpj175hhsusq2j9lr0pnaek3di5v 0 25276 273915 266462 2026-09-12T21:45:29Z Luensu1959 1211 nomme locale 273915 wikitext text/x-wiki '''Montemezzo''' (''Montemezz'' inta lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Montemezzo |Panorama = Montemezzo_panorama.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Gian Luigi Spreafico |Partito = lìsta cìvica ''Uniti per Montemezzo'' |Data elezione = 10-6-2018 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Gera Lario]], [[Samolaco]] (SO), [[Sorico]], [[Trezzone]], [[Vercana]] |Nome abitanti = (it) ''Montemezzini'' |Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]] |Festivo = 11 novénbre |Mappa = Map_of_comune_of_Montemezzo_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Montemezzo inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] rbs1noue493zaxkwzlfna7rt723wg32 0 25277 273916 214854 2026-09-12T21:46:57Z Luensu1959 1211 nomme locale 273916 wikitext text/x-wiki '''Montorfano''' (''Montòrfen'' inta lengoa lombarda)o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Montorfano |Panorama = Montorfano.JPG |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Giuliano Capuano |Partito = lìsta cìvica ''Amare Montorfano'' |Data elezione = 1-6-2015 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Albese con Cassano]], [[Alzate Brianza]], [[Capiago Intimiano]], [[Lipomo]], [[Orsenigo]], [[Tavernerio]] |Nome abitanti = (it) ''Montorfanesi'' |Patrono = Sàn Gioàn Evangelìsta |Festivo = 27 dexénbre |Mappa = Map_of_comune_of_Montorfano_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Montorfano inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === [[Immaggine:S. Giovanni in Montorfano.jpg|thumb|250x250px|Montorfano, a Gêxa de San Gioàn|centro]] === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] k1uxcfeqn4ebt04qgykfkk2crri1xa0 0 25278 273917 214855 2026-09-12T21:49:16Z Luensu1959 1211 nomme locale 273917 wikitext text/x-wiki '''Mozzate''' (''Mozzaa'' inta lengoa lombarda)o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Mozzate |Panorama = Chiesa_di_Santa_Maria_Solaro_a_Mozzate.JPG |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Luigi Monza |Partito = lìsta cìvica ''Un'altra Mozzate'' |Data elezione = 27-5-2013 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Carbonate]], [[Cislago]] (VA), [[Gorla Maggiore]] (VA), [[Gorla Minore]] (VA), [[Limido Comasco]], [[Lurago Marinone]] |Nome abitanti = (it) ''Mozzatesi'' |Patrono = Sàn Lisciàndro |Festivo = segónda doménega de seténbre |Mappa = Map_of_comune_of_Mozzate_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Mozzate inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] 80ge4f408ryyu6axus0tt96os1fsmz9 0 32643 273918 269966 2026-09-13T08:51:56Z Luensu1959 1211 in preparasión pe-a pagina 273918 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Falco cherrug 1 (Bohuš Číčel).jpg|thumb|250px|Falco cherrug 1 (Bohuš Číčel)|O farco sâcro (farco cherrug)]] I '''farchi''' én öxelli da rapinn-a diurni, difûzi in tùtti i continenti, levòu l'artico e l'antartico; apartégnan a-a Famìggia Falconidae (Vigors 1824), Sotofamìggia Falconinae (Leach 1820), Génere Farco (Linnasus 1758), conpòsto da 40 Spêce che vàrian bén bén pe peizo e dimenscioìn. I farchi vàn da o ciù picìn, o Ghépio Americàn (Farco Sparverius), peizo in scî 100 grammi, a-i 2 chìlli da fémina do Girfarco (Farco Rusticolus), ma tùtti àn e mæxime caraterìstiche: testa ciufîto picinn-a, éuggi de grendi dimenscioìn poxiçionæ a-i lati e avêi 'n anpio canpo vizîvo; àn 'na menbrann-a trasparénte dîta nittitante: a l'è 'na parpélla in ciù ch'a protézze e-a mantégne ùmido l'éuggio into xêuo e inta câccia, becco largo robùsto con in dente ch'o s'incàstra inta parte de sótta, naixe ariondæ con 'na bùgna ch'a protézze i polmoìn into xêuo a pìcco, còrpo slansòu, âe lónghe apisûe, côa ciufîto lónga formâ da pénne rédene, sanpe a granfie che sérvan pe trategnî e prede; a-i öxelli ch'àn amasòu con o becco ghe stòcan o còllo, a diferénsa di [[Accipitridae|accipitridi]] che l'àmasan co-e granfie. I farchi no costroìscian o nîo, nidìfican in vêgi nîi de âtri öxelli, in cavitæ d'erboi, spontelli rociôzi. E fémine én ciù grende di mascci, depón-an 4-5 êuve, incobaçión 30 giórni, i picìn réstan into nîo da 4 a 7 setemann-e a segóndo da spêce, o masccio o provédde a-o çibbo. '''Farchi nidificànti in Italia''' Farco Lanaio (nomme scentifico: F.Biarmicus) Farco da Reginn-a (nomme scentifico: F. Eleonorae) Farco Grilâ (nomme scentifico: F.Naumanni) [[Farco Peregrìn]] (nomme scentifico: F..Peregrinus) Farchetto Scûo (nomme scentifico: F. Subbuteo) [[Farchetto]] (nomme scentifico: F. Tinnunculus) Farchetto di Pê Rósci (nomme scentifico: F. Vespertinus) '''Farchi prezénti ma no nidificànti in Italia''' Farco Sâcro (nomme scentifico: F. Cherrug) Farchetto di Picìn (nomme scentifico: F. Collumbarius) Farco do Tacarote (nomme scentifico: F. Peregrinoide) == Nòtte == [[Categorîa:Oxelli]] 1r0s4j8pjqewbzfnhwex0ntqm6vexzx 2 32708 273913 273883 2026-09-12T17:29:11Z Arbenganese 12552 /* */ Cunsunante 273913 wikitext text/x-wiki '''Pařlař bligařencu''' U bligařencu u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu du paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunante. Già u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Già de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař. == Carateřistiche == ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du pařlař bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu: * A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu già mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante * A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zeneřse) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu. * Autru segnu da marcař peř u pařlař bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zeneřse d’ancöi A difeřènse de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme * U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o èscì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presènsè ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u pařlař d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendènsè a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.<Forner Mentun 94> * A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia. * U son da -ř- ch’a pař üna -l- u pö pigliař fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale. * De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ]. * Passagiu [ˈɛɹ]--> [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté. * ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u l'à avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.^[1] * L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è èscì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin. * Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba. == Grafia == U nu l'existe in modu üňicu recunusciüu peř u pařlař bligařencu. Üňa de prime testimunianse ent'u giařgùn du postu in epuca mudèrnè a l'è a cunscideřasiùn de Bligař cume puntu de rifeřimèntu ent'u campař e enfurmasiùi peř scrive u Vucabulařiu de Parlate Ligüři da parte dea Cunsüřta Ligüře, a partìe dau 1985. A furma da grafia duveřà a remunta au Cunvegnu de Sanremu deu 1976. Ent'i ani, i vari scrituři ent'u pařlař i àn ciǜ o menu fau di adatamènti persuňali a stu scistema. De contu u l'è u duveřař ente tante ricurènse da -l- au postu dea -ř-, ch'a vegne pařegià aa prununsia de [ɹ], ben spantegà ent'u punènte ligüre. ;Esse {| class="wikitable" | | colspan="4" rowspan="1" |INDICATIVU | | colspan="2" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU |- | |Presente |Passau proscimu |Imperfettu |Futüřu |Futüřu anteriure |Presente |Imperfettu |- |Mi |a sun |a sun stau |a eiřa |a serai |a serai stau |che mi a scie |che mi a fusse |- |Tü |ti sei |ti sei stau |ti eiři |ti serai |ti serai stau |che tü ti scii |che tü ti fussi |- |ēř/ela |u/a l’è |u /a l’è stau/sta |u l’eiřa |u serà |u serà stau/a |che ēř u scie, che ela a scie |che ēř u fusse/ela a fusse |- |Nuiautri |u semu |u semu stai |u eiřavamu |u seremu |u seremu stai/e |che nuiautri u sciimu |che nui u fussimu |- |Vuiautri |u seve |u seve stai |u eiřavai |u seré |u seré stai/e |che vuiautri u sciei |che vui u fussi |- |eli/ele |i/e sun |i/e sun stai/e |i/e eiřan |i/e seran |i/e seran stai/stae |che eli i scien/ele e scien |che eli i fussen/che ele e fussen |} {| class="wikitable" | colspan="2" rowspan="1" |Cungiuntivu |CUNDISSIUNALE | |IMPERATIVU |- |Passau |Trapassau | | |Presente |- |che mi a scie stau |che mi a fusse stau/sta |mi a seřìa | | |- |che tü ti scii stau |che tü ti fussi stau/sta |ti seřìi | |scii! |- |che ēř u scie, che ela a scie stau/sta |che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta |u seřìa | | |- |che nuiautri u sciimu stai |che nui u fussimu stai/stae |u seřiavamu | | |- |che vuiautri u sciei stai |che vui u fussi stai/stae |u seřiavai | |sciei! |- |che eli i scien/ele e scien stai/stae |che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae |i seřian | | |} Avé {| class="wikitable" |Mi |e g’ho |e g’ho avüu |e g’axea | | |- |Ti |ti g’hai |ti g’hai avüu |ti g’axei | | |- |èlu/a |u /a g’ha |u /a g’ha avüu |u/a g’axea | | |- |Nuiautri |e gh’emmu |e gh’emmu avüu |e g’axemu | | |- |Vuiautri |e g’hai |e g’hai avüu |e gh’axei | | |- |éli/e |i/e g’han |i/e g’han avüu |i/e g’axean | | |} Cantař Perde - beve - scrive Dìe - durmìe p8yt1xotmctkqb5spu37fgglw7uz098 273914 273913 2026-09-12T17:29:49Z Arbenganese 12552 /* */ deu 273914 wikitext text/x-wiki '''Pařlař bligařencu''' U bligařencu u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu deu paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia. U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di  paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunante. Già u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Già de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař. == Carateřistiche == ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du pařlař bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu: * A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu già mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante * A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zeneřse) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu. * Autru segnu da marcař peř u pařlař bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zeneřse d’ancöi A difeřènse de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme * U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o èscì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe  üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presènsè ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u pařlař d’Ulmea, trattu ben che cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřea caütu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi in Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendènsè a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.<Forner Mentun 94> * A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia. * U son da -ř- ch’a pař üna -l- u pö pigliař fina u postu de -z-, in moddu du tüttu scimile a di dialetti da vixin.  [ˈskɛʎsu, ˈnaʎzu] (= /ˈskɛrsu, ˈnazu/) ; ou spécialement après [ˈi-] : Buggio [ˈskieʎza] = Pigna [ˈski:za] = lig. [ˈsky:za] ‘excuse’. Castelvittorio connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u  ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale. * De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. ''söř'' e nu ''sò''). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/  : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ]. * Passagiu [ˈɛɹ]--> [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté. * ''Passagiu da -a a -è aa fin de pa''řole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da ''a'' atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na ''e'' bèn bèn aveřta, dita [[Agiûtto:IPA|[ä]]], cumme '''''è'''rbè'' ò ''f'''è'''stè''. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de  ''porte''/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u l'à avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.^[1] * L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è èscì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin. * Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba. == Grafia == U nu l'existe in modu üňicu recunusciüu peř u pařlař bligařencu. Üňa de prime testimunianse ent'u giařgùn du postu in epuca mudèrnè a l'è a cunscideřasiùn de Bligař cume puntu de rifeřimèntu ent'u campař e enfurmasiùi peř scrive u Vucabulařiu de Parlate Ligüři da parte dea Cunsüřta Ligüře, a partìe dau 1985. A furma da grafia duveřà a remunta au Cunvegnu de Sanremu deu 1976. Ent'i ani, i vari scrituři ent'u pařlař i àn ciǜ o menu fau di adatamènti persuňali a stu scistema. De contu u l'è u duveřař ente tante ricurènse da -l- au postu dea -ř-, ch'a vegne pařegià aa prununsia de [ɹ], ben spantegà ent'u punènte ligüre. ;Esse {| class="wikitable" | | colspan="4" rowspan="1" |INDICATIVU | | colspan="2" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU |- | |Presente |Passau proscimu |Imperfettu |Futüřu |Futüřu anteriure |Presente |Imperfettu |- |Mi |a sun |a sun stau |a eiřa |a serai |a serai stau |che mi a scie |che mi a fusse |- |Tü |ti sei |ti sei stau |ti eiři |ti serai |ti serai stau |che tü ti scii |che tü ti fussi |- |ēř/ela |u/a l’è |u /a l’è stau/sta |u l’eiřa |u serà |u serà stau/a |che ēř u scie, che ela a scie |che ēř u fusse/ela a fusse |- |Nuiautri |u semu |u semu stai |u eiřavamu |u seremu |u seremu stai/e |che nuiautri u sciimu |che nui u fussimu |- |Vuiautri |u seve |u seve stai |u eiřavai |u seré |u seré stai/e |che vuiautri u sciei |che vui u fussi |- |eli/ele |i/e sun |i/e sun stai/e |i/e eiřan |i/e seran |i/e seran stai/stae |che eli i scien/ele e scien |che eli i fussen/che ele e fussen |} {| class="wikitable" | colspan="2" rowspan="1" |Cungiuntivu |CUNDISSIUNALE | |IMPERATIVU |- |Passau |Trapassau | | |Presente |- |che mi a scie stau |che mi a fusse stau/sta |mi a seřìa | | |- |che tü ti scii stau |che tü ti fussi stau/sta |ti seřìi | |scii! |- |che ēř u scie, che ela a scie stau/sta |che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta |u seřìa | | |- |che nuiautri u sciimu stai |che nui u fussimu stai/stae |u seřiavamu | | |- |che vuiautri u sciei stai |che vui u fussi stai/stae |u seřiavai | |sciei! |- |che eli i scien/ele e scien stai/stae |che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae |i seřian | | |} Avé {| class="wikitable" |Mi |e g’ho |e g’ho avüu |e g’axea | | |- |Ti |ti g’hai |ti g’hai avüu |ti g’axei | | |- |èlu/a |u /a g’ha |u /a g’ha avüu |u/a g’axea | | |- |Nuiautri |e gh’emmu |e gh’emmu avüu |e g’axemu | | |- |Vuiautri |e g’hai |e g’hai avüu |e gh’axei | | |- |éli/e |i/e g’han |i/e g’han avüu |i/e g’axean | | |} Cantař Perde - beve - scrive Dìe - durmìe myww82rguvvdrhd703c15coiwtw7alv 0 32761 273922 270106 2026-09-13T09:15:19Z Luensu1959 1211 coresión 273922 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Peregrine Falcon 12.jpg|thumb|Peregrine Falcon 12|O farco peregrìn]] '''Farco Peregrìn''' ( Falco Peregrinus - Tunstall 1771 ) o l'é 'n 'öxello diùrno da rapinn-a de medie dimescioìn, difûzo in Eoröpa, Àzia, Àfrica, Nòrd e Sùd América, Òceània. Conosciûo pe l'èrtìscima velocitæ into xêuo a pìcco, o peu arivâ in scî 385 chilòmetri l'ôa, o l'é l'animâ ciù velôce do móndo. == Descriçión == Longhéssa 49 cìtti, avertûa alâre 110 cìtti, o dêve o nómme a-o cô scûo da testa quæxi néigro, scìmile a-o capùsso néigro che portàvan i pelegrìn; o l'à doî mostàsci che contràstan con o giànco do còllo e da gôa, dòrso e âe de cô grîxo ch'o tîa a-o bleu; a parte sótta: gianchinàstro pêto legerménte pitetòu de cô grîxo, a sotî rigatûe òrizóntali do mæximo cô in sciâ pansa, sótta e âe, e in scî câsòtti, sanpe robùste de cô giâno, con granfie lónghe afiæ, adàtte a trasportâ i öxelli amasæ, a-o n­îo pe a fémina e i picìn. O gh'à o becco a lensìn co-ìn dente pe ronpî e vertebre do còllo a-e prede, e naixe riónde àn a l'interno 'na bùgna picinn-a d'òsso a fórma de cöno, dîta tubercolo, ch'o lìmita o flùsso d'âia a proteçión di pormoìn coscì ch'o peu respiâ a 385 Km/h sensa dànno, sedónca scciupiéiva; i éuggi protétti da-a 'na menbrànn-a trasparénte dîta nittitòria, àn doî pónti de mìss-afêugo pe éuggio pe monitorâ a preda e o teritöio sénsa mesciâ a testa coscì da mantegnî a fórma dinamica, dovûa a-e remiganti rédene de lónghe âe e a-e timonêe da côa. A rigiditæ de ciùmme a l'é inportànte pe conclùdde o xêuo a pìcco. Dòppo avéi corpîo a preda ch'a càzze a tæra, o l'àrve e âe pe ralentâ e planâ con 'na stréita girâta in sciâ vitima. O se nûtre ciù che âtro de öxelli, da-e pasoe a-i colàsci, ma anche de mamìferi picìn comme vinvære e ratti penûghi. == Distriboçión == O Farco Peregrìn in Eoröpa o va da o Mediteranio a-o Bàltico scìnn-a a Lappònia, o l'é sedentâio ò migratô a segónda da latitùdine. In Italia o l'é staçionâio e o ghe nidìfica, ma tra Seténbre e Òtôbre se gh'azónze a quélli che végnan a svernâ da l'Eoröpa Setentrionâle. == Riproduçión == O nidìfica in anbienti varri comme falezie costêe, zöne rociôze, nîi abandonæ, ma anche inti grataçê e inte tôre da çitæ, a [[Zêna]] in sciâ Lantèrna. Depónn-an 3-4 êuve, incubaçión 29-32 giórni, xêuan dòppo 'na quaranténn-a de giórni quànde végnan ciù àbili a xoâ, i genitoî coménsan a consegnàghe prede che làscian càzze in basso, coscîe i zóveni inpàran a segoî e a caturâ a preda za mórta. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Oxelli]] bcqsc6mbi90xdz536mdr68m4yslf7t7 0 33194 273919 2026-09-13T09:04:17Z Luensu1959 1211 neuva pagina 273919 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Farchetto''' (''Falco Tinnunculus'' - Linnaeus 1758; in italiàn ''Gheppio''). Famiggia di Falconidi, Sotofamiggia Falconinae. Longhessa 35 citti, avertûa alâre 75 citti ciù ò mêno.O l'é 'n öxello diurno da rapìnn-a e o l'é un di ciù picìn tra i farchi prezénti in Italia. == Descriçión == O masccio o l'à a testa e a côa de cô grîxo ciæo, a côa a tèrmina con 'na banda de cô néigro e bòrdo giànco, gropón e còpritici alâri de 'n bello cô castàgno- ruzenémte leggerménte pitetòu de néigro; e macetìnn-e spésse vòtte pàn asterìschi, inta parte sótta o pêto striòu de néigro, pe cóntra a pansa de cô giànco. A fémina uniformeménte de cô maròn-món, forteménte pitetâ de scûo, a côa a l'à de bande scûe òrizontali pe tùtta a longhessa. Anche sótta a l'é ciù pitetâ do masccio; tùtti doî àn e remiganti de cô néigro e-e sanpe de cô giâno. == Distriboçión == O l'é difûzo in Eoröpa, levòu l'Islanda e l'âto Nòrd di pàixi scandìnavi. E popolaçioìn nòrdiche e òrientali én migratrici. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Oxelli]] nsn7by2kfyww97ulju85o1ui9319o3f 273921 273919 2026-09-13T09:13:40Z Luensu1959 1211 gh'ò azonto 'na föto 273921 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Common kestrel falco tinnunculus.jpg|thumb|Common kestrel falco tinnunculus|O farchetto (falco tinnunculus)]] '''Farchetto''' (''Falco Tinnunculus'' - Linnaeus 1758; in italiàn ''Gheppio''). Famiggia di Falconidi, Sotofamiggia Falconinae. Longhessa 35 citti, avertûa alâre 75 citti ciù ò mêno. O l'é 'n öxello diurno da rapìnn-a e o l'é un di ciù picìn tra i farchi prezénti in Italia. == Descriçión == O masccio o l'à a testa e a côa de cô grîxo ciæo, a côa a tèrmina con 'na banda de cô néigro e bòrdo giànco, gropón e còpritici alâri de 'n bello cô castàgno- ruzenénte leggerménte pitetòu de néigro; e macetìnn-e spésse vòtte pàn asterìschi, inta parte sótta o pêto striòu de néigro, pe cóntra a pansa a l'é de cô giànco. A fémina uniformeménte de cô maròn-món, forteménte pitetâ de scûo, a côa a l'à de bande scûe òrizontali pe tùtta a longhessa. Anche sótta a l'é ciù pitetâ do masccio; tùtti doî àn e remiganti de cô néigro e-e sanpe de cô giâno. == Distriboçión == O l'é difûzo in Eoröpa, levòu l'Islanda e l'âto Nòrd di pàixi scandìnavi. E popolaçioìn nòrdiche e òrientali én migratrici. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Oxelli]] 5lv062lx7fewoqxn7x2viy5l0sxxeke 273923 273921 2026-09-13T09:17:04Z Luensu1959 1211 detaggi 273923 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Common kestrel falco tinnunculus.jpg|thumb|Common kestrel falco tinnunculus|O farchetto (falco tinnunculus)]] '''Farchetto''' (''Falco Tinnunculus'' - Linnaeus 1758; in italiàn ''Gheppio''). Famiggia di Falconidi, Sotofamiggia Falconinae. Longhessa 35 citti, avertûa alâre 75 citti ciù ò mêno. O l'é 'n öxello diùrno da rapìnn-a e o l'é un di ciù picìn tra i farchi prezénti in Italia. == Descriçión == O masccio o l'à a testa e a côa de cô grîxo ciæo, a côa a tèrmina con 'na banda de cô néigro e bòrdo giànco, gropón e còpritici alâri de 'n bello cô castàgno-ruzenénte leggerménte pitetòu de néigro; e macetìnn-e spésse vòtte pàn asterìschi, inta parte sótta o pêto striòu de néigro, pe cóntra a pansa a l'é de cô giànco. A fémina uniformeménte de cô maròn-món, forteménte pitetâ de scûo, a côa a l'à de bande scûe òrizontali pe tùtta a longhessa. Anche sótta a l'é ciù pitetâ do masccio; tùtti doî àn e remiganti de cô néigro e-e sanpe de cô giâno. == Distriboçión == O l'é difûzo in Eoröpa, levòu l'Islanda e l'âto Nòrd di pàixi scandìnavi. E popolaçioìn nòrdiche e òrientali én migratrici. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Oxelli]] 948l7bll4fcbr89mczmo8ngzp3aa56g 1 33195 273920 2026-09-13T09:05:25Z Luensu1959 1211 /* testo do Zòrzo Celoria */ nêuva seçión 273920 wikitext text/x-wiki == testo do Zòrzo Celoria == testo scrito da Zòrzo Celoria, Zena [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 11:05, 13 set 2026 (CEST) fd9ysv8vv7abxvv1zj6sscwm7sdolzm