Wikipedia
lijwiki
https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2
MediaWiki 1.47.0-wmf.20
first-letter
Media
Speçiale
Discûscion
Utente
Discûscioîn ûtente
Wikipedia
Discûscioîn Wikipedia
Immaggine
Discûscioîn immaggine
MediaWiki
Discûscioîn MediaWiki
Template
Discûscioîn template
Agiûtto
Discûscioîn agiûtto
Categorîa
Discûscioîn categorîa
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Archaea
0
2770
274025
273958
2026-09-16T18:02:50Z
N.Longo
12052
+
274025
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Archaea
|immagine = Archaea.png
|didascalia = Di raprezentànti de Archea: in sciâ mancìnn-a, de 'n çìmma a-o fóndo, ''[[Methanosarcina barkeri]]'', ''[[Ignicoccus hospitalis]]'' con doî ''[[Nanoarchaeum equitans]]'', in [[ARMAN]] e ''[[Haloquadratum walsbyi]]''. In sciâ drîta ''[[Methanohalophilus mahii]]'', dizégno de ''[[Pyrococcus furiosus]]'', modéllo de ''[[Promethearchaeum syntrophicum]]'' e a spêce NRC-1 de ''[[Halobacterium]]''.
|intervallo = {{Intervàllo geològico/estéizo|3420|0}}
|dominio = '''Archaea'''
|tipo = Methanobacterium
|tipoautore = Kluyver & van Niel, 1936 (Approved Lists 1980)<ref name="AAVV2020">{{Çitta publicaçión|outô=Aidan C. Parte, Joaquim Sardà Carbasse, Jan P. Meier-Kolthoff, Lorenz C. Reimer e Markus Göker|dæta=2020-11-01|tìtolo=List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN) moves to the DSMZ|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=70|nùmero=11|pp=5607-5612|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7723251}}</ref>
|sinonimi = Archaebacteria <small>Woese & Fox, 1977</small><br />Mendosicutes <small>Gibbons & Murray, 1978</small><br />Metabacteria <small>Hori and Osawa 1979</small><br />Mendosicutes <small>Murray, 1984</small><br />Archaeobacteria <small>Murray, 1988</small><br />Neomura <small>Cavalier-Smith, 2002</small><br />Archaebiota <small>Luketa, 2012</small><br />Arkarya <small>Forterre, 2015</small>
|suddivisione = Régni<ref name="Göker&Oren">{{Çitta publicaçión|outô=Markus Göker|outô2=Aharon Oren|dæta=2024-01-22|tìtolo=Valid publication of names of two domains and seven kingdoms of prokaryotes|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=74|nùmero=1|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2Fijsem.0.006242}}</ref><ref name="AAVV2020" />
|suddivisione_testo = * [[Methanobacteriati]]
* [[Nanobdellati]]
* [[Promethearchaeati]]
* [[Thermoproteati]]
}}
'''Archaea''' (da-o [[Lengua grega antiga|grêgo antîgo]] ''ἀρχαῖα'', "antîgo") o l'é 'n [[Domìnio (biologîa)|domìnio]] de [[Òrganìsma|òrganìsmi]]. Pe tradiçión, inte Archaea o gh'êa sôlo che di ménbri [[Prokaryota|procariöti]] ma, a-a giornâ d'ancheu, o s'é descovèrto che són [[Parafilîa (filogénexi)|parafilétichi]], dæto che i [[Eukaryota|eocariöti]] se sàivan evolûi da-i archea. Scibén chò-u domìnio Archaea, pi-â [[cladìstica]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=W. Ford Doolittle|dæta=2020-02-24|tìtolo=Evolution: Two Domains of Life or Three?|revìsta=Current Biology|volùmme=30|nùmero=4|léngoa=EN|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)30010-5}}</ref>, o conprénde i eocariöti ascì, o nómme "archaea" o l'é ancón adêuviòu pe parlâ sôlo che di ménbri procariòtichi de Archaea.
A l'inprinçìppio, i archaea én stæti clascificæ cómme di [[Bacteria|batérri]], ciamæ archeobatérri e conpréixi into [[Régno (biologîa)|régno]] di Archaebacteria, ma sta teorîa tascionòmica a l'é finîa fêua d'ûzo<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pace NR|ànno=2006|méize=Màzzo|tìtolo=Time for a change|revìsta=Nature|volùmme=441|nùmero=7091|p=289|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F441289a}}</ref>.
A caraterìstica sconpartîa da sti òrganìsmi a l'é quélla de seu strutûe asæ sénplici. A tùtte e mainêe, a despêto do sò nómme, i Archaea no són e fórme de vìtta ciù antîghe in sciâ [[Tæra]], dæto che i [[Bacteria|eubatéri]] són conparîi ancón de prìmma.
== Descovèrta ==
{{Seçión vêua}}
== Òrìgine ==
<gallery widths="180" heights="150" mode="packed">
Immaggine:Two domain tree.png|Evoluçión da vìtta pe-e teorîe a tréi ò a doî domìnni.
Immaggine:A schematic evolutionary tree of the archaea 2015 final.svg|L'èrbo evolutîvo di archaea.
</gallery>
{{Seçión vêua}}
== Nòtte ==
<references />
== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=John L. Howland|tìtolo=The Surprising Archaea: Discovering Another Domain of Life|url=https://books.google.it/books?id=25LQQRBJI8QC|ànno=2000|editô=Oxford University|çitæ=Oxford|léngoa=EN|ISBN=0-195-11183-4}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://ucmp.berkeley.edu/archaea/archaea.html|tìtolo=Introduction to the Archaea|léngoa=EN|vìxita=2021-05-13}}
* {{Çitta web|url=https://www.microbiologiaitalia.it/didattica/alla-scoperta-della-classificazione-degli-archaea/|tìtolo=Alla scoperta della straordinaria e complessa classificazione degli Archaea|léngoa=IT|vìxita=2021-05-13}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Prokaryota]]
nd8mskihhxci7jhbxk2ytfydjx4qf6e
274026
274025
2026-09-16T18:03:22Z
N.Longo
12052
cat
274026
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Archaea
|immagine = Archaea.png
|didascalia = Di raprezentànti de Archea: in sciâ mancìnn-a, de 'n çìmma a-o fóndo, ''[[Methanosarcina barkeri]]'', ''[[Ignicoccus hospitalis]]'' con doî ''[[Nanoarchaeum equitans]]'', in [[ARMAN]] e ''[[Haloquadratum walsbyi]]''. In sciâ drîta ''[[Methanohalophilus mahii]]'', dizégno de ''[[Pyrococcus furiosus]]'', modéllo de ''[[Promethearchaeum syntrophicum]]'' e a spêce NRC-1 de ''[[Halobacterium]]''.
|intervallo = {{Intervàllo geològico/estéizo|3420|0}}
|dominio = '''Archaea'''
|tipo = Methanobacterium
|tipoautore = Kluyver & van Niel, 1936 (Approved Lists 1980)<ref name="AAVV2020">{{Çitta publicaçión|outô=Aidan C. Parte, Joaquim Sardà Carbasse, Jan P. Meier-Kolthoff, Lorenz C. Reimer e Markus Göker|dæta=2020-11-01|tìtolo=List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN) moves to the DSMZ|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=70|nùmero=11|pp=5607-5612|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7723251}}</ref>
|sinonimi = Archaebacteria <small>Woese & Fox, 1977</small><br />Mendosicutes <small>Gibbons & Murray, 1978</small><br />Metabacteria <small>Hori and Osawa 1979</small><br />Mendosicutes <small>Murray, 1984</small><br />Archaeobacteria <small>Murray, 1988</small><br />Neomura <small>Cavalier-Smith, 2002</small><br />Archaebiota <small>Luketa, 2012</small><br />Arkarya <small>Forterre, 2015</small>
|suddivisione = Régni<ref name="Göker&Oren">{{Çitta publicaçión|outô=Markus Göker|outô2=Aharon Oren|dæta=2024-01-22|tìtolo=Valid publication of names of two domains and seven kingdoms of prokaryotes|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=74|nùmero=1|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2Fijsem.0.006242}}</ref><ref name="AAVV2020" />
|suddivisione_testo = * [[Methanobacteriati]]
* [[Nanobdellati]]
* [[Promethearchaeati]]
* [[Thermoproteati]]
}}
'''Archaea''' (da-o [[Lengua grega antiga|grêgo antîgo]] ''ἀρχαῖα'', "antîgo") o l'é 'n [[Domìnio (biologîa)|domìnio]] de [[Òrganìsma|òrganìsmi]]. Pe tradiçión, inte Archaea o gh'êa sôlo che di ménbri [[Prokaryota|procariöti]] ma, a-a giornâ d'ancheu, o s'é descovèrto che són [[Parafilîa (filogénexi)|parafilétichi]], dæto che i [[Eukaryota|eocariöti]] se sàivan evolûi da-i archea. Scibén chò-u domìnio Archaea, pi-â [[cladìstica]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=W. Ford Doolittle|dæta=2020-02-24|tìtolo=Evolution: Two Domains of Life or Three?|revìsta=Current Biology|volùmme=30|nùmero=4|léngoa=EN|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)30010-5}}</ref>, o conprénde i eocariöti ascì, o nómme "archaea" o l'é ancón adêuviòu pe parlâ sôlo che di ménbri procariòtichi de Archaea.
A l'inprinçìppio, i archaea én stæti clascificæ cómme di [[Bacteria|batérri]], ciamæ archeobatérri e conpréixi into [[Régno (biologîa)|régno]] di Archaebacteria, ma sta teorîa tascionòmica a l'é finîa fêua d'ûzo<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pace NR|ànno=2006|méize=Màzzo|tìtolo=Time for a change|revìsta=Nature|volùmme=441|nùmero=7091|p=289|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1038%2F441289a}}</ref>.
A caraterìstica sconpartîa da sti òrganìsmi a l'é quélla de seu strutûe asæ sénplici. A tùtte e mainêe, a despêto do sò nómme, i Archaea no són e fórme de vìtta ciù antîghe in sciâ [[Tæra]], dæto che i [[Bacteria|eubatéri]] són conparîi ancón de prìmma.
== Descovèrta ==
{{Seçión vêua}}
== Òrìgine ==
<gallery widths="180" heights="150" mode="packed">
Immaggine:Two domain tree.png|Evoluçión da vìtta pe-e teorîe a tréi ò a doî domìnni.
Immaggine:A schematic evolutionary tree of the archaea 2015 final.svg|L'èrbo evolutîvo di archaea.
</gallery>
{{Seçión vêua}}
== Nòtte ==
<references />
== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=John L. Howland|tìtolo=The Surprising Archaea: Discovering Another Domain of Life|url=https://books.google.it/books?id=25LQQRBJI8QC|ànno=2000|editô=Oxford University|çitæ=Oxford|léngoa=EN|ISBN=0-195-11183-4}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://ucmp.berkeley.edu/archaea/archaea.html|tìtolo=Introduction to the Archaea|léngoa=EN|vìxita=2021-05-13}}
* {{Çitta web|url=https://www.microbiologiaitalia.it/didattica/alla-scoperta-della-classificazione-degli-archaea/|tìtolo=Alla scoperta della straordinaria e complessa classificazione degli Archaea|léngoa=IT|vìxita=2021-05-13}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Archaea| ]]
qerq3c4lyjaow26qi3gjp3jca9kc44t
Bacteria
0
2771
274030
271969
2026-09-16T18:32:36Z
N.Longo
12052
rev tl
274030
wikitext
text/x-wiki
{{Zeneize}}
{{Tassobox
|nome = Bacteria
|immagine = Hpylori.jpg
|didascalia = O battêrio de l'''[[Helicobacter pylori]]''
|intervallo = {{Intervàllo geològico/estéizo|3500|0|nòtta=<ref>{{Çitta web|url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/marslife/slide_31.html|tìtolo=31. Ancient Life: Apex Chert Microfossils|dæta=2022-03-12|léngoa=EN|vìxita=2026-09-16}}</ref>}}
|dominio = '''Bacteria'''
|tipo = Bacillus
|tipoautore = Cohn
|tipodata = 1872 (Approved Lists 1980)<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Aidan C. Parte, Joaquim Sardà Carbasse, Jan P. Meier-Kolthoff, Lorenz C. Reimer e Markus Göker|dæta=2020-11-01|tìtolo=List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN) moves to the DSMZ|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=70|nùmero=11|pp=5607-5612|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7723251}}</ref>
|sinonimi = Schizomycetes <small>Nägeli, 1857</small><br />Bacteriaceae <small>Cohn, 1872a</small><br />Bacteria <small>(Cohn, 1872) Cavalier-Smith, 1983</small><br />Schizomycetaceae <small>de Toni & Trevisan, 1889</small><br />Bacteria <small>Haeckel, 1894</small><br />Bacteriophyta <small>Schussnig, 1925</small><br />Eubacteria <small>Woese & Fox, 1977</small><ref>{{Çitta publicaçión|outô=C.R. Woese|outô2=G.E. Fox|ànno=1977|méize=novénbre|tìtolo=Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms|revìsta=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volùmme=74|nùmero=11|pp=5088-5090|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC432104/}}</ref><br />Bacteriobionta <small>Möhn, 1984</small><br />Neobacteria <small>Möhn, 1984</small><br />Bacteria <small>Cavalier-Smith, 2002</small><br />
|suddivisione = Regni
|suddivisione_testo = * [[Bacillati]]
* [[Fusobacteriati]]
* [[Pseudomonadati]]
* [[Thermotogati]]
}}
I '''Batteri''' o '''Schizomiceti''' son esseri viventi microscopici unicellulari classifichæ in ti ''Protisti inferiori'' comme e [[Spirochete]] e e [[Schizoficee]]. Mentre questi dui ürtimi grüppi son ao sö interno moltô omogenei, i batteri comprenden organiximi fortemente diversci segge comme forma che comme [[metabolismo]].
== Descriçion ==
[[Immaggine:Anillo de la vida.png|miniatura|Schêma de l'evoluçion di Prokaryota ([[Archaea]] e Bacteria) segondo e teorîe filogenetiche.|sinistra]]
Existe varî grüppi de batteri: o prinçipä o l'è quello di ''Eubatteri'', caratterizou dall'aspetto nettamente unicellulare, da a parete cellulare redena, da a riproduçion pe scission binaria. O grüppo di Eubatteri o l'è quello comprendente ciü specie, e squæxi tütte quelle patogene. I atri tipi de batteri se differençian sôviatütto pe a struttüa da parete cellulare (pe esempio i ''Mixobatteri''). A [[sciensa]] che a stüdia i batteri, dita [[Microbiologia]], a se dividde in Microbiologia Generale e Microbiologia Speçiale.
=== Microbiologia Generale ===
A stüdia e proprietæ fondamentali da cellula batterica indagando a sö morfologia (fôrma) e fisiologia (funçionamentô), mettendo in lüxe e lezzi fondamentali da [[biologia]] batterica. E forme fondamentali di batteri son de trei tipi: rionda (cocchi), a bacchettô (batteri propiamente diti o bacilli), a spirale (vibriuin, se han unna sola cürvatüa; spirilli, se han ciü cürve che ghe dan un aspetto a elica).
Ôltre che a forma, l'è importante e differense che i batteri han in to moddo de associase fra de lô, che a sö votta a l'è ligä a a mainea de riprodüise: coscì se distingue fra i cocchi quelli isolæ, poi i ''diplococchi'' (attacchæ a grüppi de dui), e ''sarcine'' (quattro o öttô batteri assemme con dispozision cübica), i ''streptocococchi'' (riunî a cadenna), i ''stafilococchi'' (ammüggiæ a rappô).
Fra i bacilli a dispozision a pö esse isolä oppüre a dui pe votta (''diplobatteri''), in cadenna (''streptobatteri''), a dui a dui missi a angolô, paralellamente comme a formä unna ringhea, o ancun a ''müggietti de spilli''. Queste dispozisioin son costanti pe e varie specie. E dimenscioin da cellula batterica pöen annä da 0,15 a 30 ''micron''.
=== Batteriologia Speçiale ===
A stüddia e caratteristiche di scingôli grüppi de batteri: l'interesse che questa branca da Microbiologia a l'ha pe a meixinna o fa scì che a sö ricerca a vagghe sôviatütto ae speçcie patogene.
== Nòtte ==
<references />
== Bibliografia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=C.R. Woese|outô2=O. Kandler|outô3=M.L. Wheelis|ànno=1990|méize=zùgno|tìtolo=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya|revìsta=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volùmme=87|nùmero=12|pp=4576–4579|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC54159/}}
== Vôxe corelæ ==
* [[Botulismo]]
== Âtri progetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de feua ==
* {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/batteri/|tìtolo=Batteri|outô=Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2021-05-18}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Batteri| ]]
q27emn2x5s9si6doluwl0vdc9kz749z
Legiunella
0
3878
274033
273187
2026-09-16T18:39:00Z
N.Longo
12052
up
274033
wikitext
text/x-wiki
{{Tassobox
|nome = ''Legionella pneumophila''
|immagine = Legionella pneumophila 01.jpg
|didascalia = U batteriu da ''Legionella pneumophila''
|dominio = [[Bacteria]]
|regno = [[ Pseudomonadati]]
|phylum = [[Pseudomonadota]]
|classe = [[Gammaproteobacteria]]
|ordine = [[Legionellales]]
|famiglia = [[Legionellaceae]]
|genere = [[Legionella]]
|specie = '''L. pneumophila'''
|biautore = D.J. Brenner, A.G. Steigerwalt, J.E. McDade
|binome = Legionella pneumophila
|bidata = [[1979]]
}}
A '''Legiunella pneumophila''' a l'è un [[batterio|batteriu]] ch'u deve u sö numme a l'[[epidemia]] de [[purmunite]] ch'a s'è verificö in te l'aestae d'u [[1976]] a [[Philadelphia]] tra i ciü de 4000 veteraen d'u [[Vietnam]] ch'i parteçipävan a inn-a riûniùn de l'[[American Legion]] (ciamae pe' l'appuntu ''Legionnaires''): 221 vegnîvan marótti e 34 muìvan a causa de 'stu battériu scinn'a a alùa scunusciüu, denuminò pe' l'occaxùn ''Legiunella'' e isulò in te l'impiantu de l'äia cundiçiunä de l'albergu dunde i partecipanti l'aean.
== Descrisiùn ==
U principäle [[ambiente]] de [[vitta]] e svilüppu d'u micrurganismu u l'è quellu de l'[[Ægoa|aegua]], cumme läghi, rièn, sciümmi, terme. Da lì u passa in t'i ambienti artificiäli e u po' aniäse in t'e cundüte de l'aegua de [[Çitæ|çitae]], in t'i impianti de l'äia cundiçiunä, in t'e piscinn-e, e.a.
'Sti ambienti pôan putensialmente fä da amplificatui e spanzitui d'u batteriu. U Preferisce ''habitat'' de aegua cäda, tra 25 e i 42°C, e survavive scinn-a-a 5-6°C. U l'è ampiamente diffüsu in [[Natua|natüa]] e in t'i ambienti dunde u vive l'[[Ommo|ommu]].
U batteriu u pö pruvucö inn-a gräve furma de [[purmunite]]: a legiunellosi; i cäxi de legiunellosi in [[Italia|Itallia]] sun ciü o menu 650 l'annu (10 pe' miliun de abitanti), tendenti a cresce. In [[Liguria]] se sun segnalae 37 cäxi in trei anni.
I cäxi letäli in Itallia sun ciü o menu chinze pe' [[Ànno|annu]] ciü de 2/3 in t'a fascia de gente cun ciü de 60 anni [funte: Istitütu Süperiure de Sanitae]. U semestre ciü periculusu u l'è oviamente quellu da [[Zûgno|zügnu]] a [[Novénbre|nuvembre]].
A Legiunella a se fèra cun e [[mucûse]] respiàndu ''aerosol'' o äia cuntaminä. A nu l'è mäi staeta dimusträ a trasmisciun da inn-a persunn-a a n'ätra o cu-u beive aegua cuntaminä da u batteriu.
=== Diferenti tipi ===
A [[legiunellusi]] a pö êse de trei differenti tipi:
* furma subclinica: sensa cumpärsa de sintumi clinici, a se pö scrûvî sulu cun in test a pósta.
* [[frêve]] de ''Pontiac'': furma ch'a nu interessa i [[purmùi]] e a pä inflüença.
* malattia d'i [[legiunäi]]: a l'è a furma ciü brütta de infesiùn, ch'a fa muì mediamente in te quaexi u 10% di cäxi. A se presenta cumme inn-a [[purmunite]] agüa ch'u mette mä cunusce da ätre furme respiratóie agüe. A l'a inn-a [[incagübasiùn]] de 2-10 giurni cun distürbi in pärte paigi a l'inflüença.
== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Batteri]]
2dsjv5oqjgaw3sb4vihy5p9n6u9ln71
Club de Gimnasia y Esgrima La Plata
0
5560
274041
270140
2026-09-16T21:22:51Z
PSQ1887
20386
274041
wikitext
text/x-wiki
{{Zeneize}}
{{Squàddra de balón
|nómme squàddra = Gimnasia y Esgrima La Plata
|nomiâgi = ''El lobo'', ''Los Triperos'', ''Mens Sana'', ''Basureros'', ''Decano de América''
|pattern_la1 = _gelp1920h
|leftarm1 = ffffff
|pattern_b1 = _gelp1920h
|body1 = ffffff
|pattern_ra1 = _gelp1920h
|rightarm1 = ffffff
|pattern_sh1 = _shorts
|shorts1 = ffffff
|pattern_so1 = _socks
|socks1 = ffffff
|pattern_la2 = _gelp1920a
|leftarm2 = 0000ff
|pattern_b2 = _gelp1920a
|body2 = 000040
|pattern_ra2 = _gelp1920a
|rightarm2 = 0000ff
|pattern_sh2 =
|shorts2 = 000040
|pattern_so2 = _socks
|socks2 = 000040
|coî = {{Scìnbolo|600px Bianco con striscia Blu centrale.svg}} [[Gianco]], [[bleu]]
|scìnboli = [[Canis lupus|Lô]]
|ìnno = Himno Oficial
|outô = Délfor B. Méndez - Juan Serpentini
|çitæ = {{Scìnbolo|Bandera de La Plata.svg}} [[La Plata (Argentinn-a)|La Plata]]
|naçión = {{ARG}}
|confederaçión = [[CONMEBOL]]
|federaçión = {{ARG}} [[Asociación del Fútbol Argentino|AFA]]
|canpionòu = [[Primera División (Argentìnn-a)|Primera División]]
|ànnofondaçión = 1887
|prescidénte = {{Bandêa|ARG}} Gabriel Pellegrino
|alenatô = {{Bandêa|ARG}} Leonardo Madelón
|stàdio = [[Stadio Juan Carmelo Zerillo|Juan Carmelo Zerillo]]
|capiénsa = 33.500
|tìtoli naçionâli = 1 [[Copa Estímulo]]<br />1 [[Copa Centenario de la AFA]]
|Primera División ARG = 1
}}
O '''Club de Gimnasia y Esgrima La Plata''' (CGE) o l'é 'n club sportivo da çittæ de [[La Plata (Argentinn-a)|La Plata]], [[Argentinn-a]].
Stabilîo into quartê (''barrio'') de El Mondongo, o l'é stæto fondòu into [[1887]], e o zêuga inta primma divixon da liga de balón argentin. I tifôxi vegnan ciammæ ''basureros'' ("quelli da rumenta", òu "rumentæ").
O stàddio o gh'à o nomme de Juan Carlos Zerrillo, ma o l'é ciammòu de sovente "Estadio del Bosque".
[[File:GELP - Plantel 1970.jpg|thumb|I zugoéi da squaddra into 1970|sinistra]]
{{Clear}}
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de feua ==
* {{Çitta web|url=http://www.gimnasia.org.ar|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=ES|vìxita=2026-05-30}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Argentinn-a]]
[[Categorîa:Squàddre de balón|Gimnasia y Esgrima La Plata]]
m8ch53chs501b5gcmm8wuvdqcj36u4f
Thermodesulfobacteriota
0
7293
274034
230250
2026-09-16T18:39:42Z
N.Longo
12052
up
274034
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Thermodesulfobacteria
|immagine = Dvulgaris micrograph.JPG
|didascalia = ''Desulfovibrio vulgaris''
|dominio = [[Bacteria]]
|regno = [[Pseudomonadati]]
|phylum = '''Thermodesulfobacteria'''<br><small>Garrity & Holt, 2002</small>
|classe = '''Thermodesulfobacteria'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia, 2002</small>
|ordine = '''Thermodesulfobacteriales'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia 2002</small>
|famiglia = '''Thermodesulfobacteriaceae'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia 2002</small>
|sinonimi = Thermodesulfobacteraeota<br><small>Oren et al., 2015</small>
|suddivisione = Géneri
|suddivisione_testo = * ''[[Caldimicrobium]]''
* ''[[Geothermobacterium]]''
* ''[[Thermodesulfatator]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium]]''
* ''[[Thermosulfurimonas]]''
}}
'''Thermodesulfobacteria''' <small>(Garrity & Holt, 2002)</small> o l'è 'n ''phylum'' do régno [[Bacteria]], formòu da di particolæ microrganìsmi ch'òtegnan l'energîa da çèrtidùnn-e reaçioìn chìmiche.
== Descriçión ==
Se tràtta d'organìsmi [[autotrofia|autotrofi]] che, pe scintetizâ de molécole conplèsse a partî da quélle ciù sénplici, a-o pòsto de dêuviâ l'energîa iradiâ da-o [[sô]] sfrutan quélla òtegnûa da-a riduçión di sorfæ a [[àcido sorfidrico]]; sénsa avéi de bezéugno da [[Luxe|lûxe]].
Di [[Bacteria|batéri]] inclûxi inte quésto grùppo vîvan inte ægoe de çèrte vivàgne termâli ascì.
== Taxonavigaçión ==
Superrégno: Bacteria
: Régno: [[Bacteria]]
:: Phylum: '''Thermodesulfobacteria'''
::: Clàsse: '''Thermodesulfobacteria'''
:::: Órdine: '''Thermodesulfobacteriales'''
::::: Famìggia: '''Thermodesulfobacteriaceae'''
:::::: Génere: ''[[Caldimicrobium]]''
:::::::* ''[[Caldimicrobium rimae|C. rimae]]''
:::::::* ''[[Caldimicrobium thiodismutans|C. thiodismutans]]''
:::::: Génere: ''[[Geothermobacterium]]''
:::::::* ''[[Geothermobacterium ferrireducens|G. ferrireducens]]''
:::::: Génere: ''[[Thermodesulfatator]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfatator autotrophicus|T. autotrophicus]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfatator atlanticus|T. atlanticus]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfatator indicus|T. indicus]]''
:::::: Génere: ''[[Thermodesulfobacterium]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium geofontis|T. geofontis]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium hydrogeniphilum|T. hydrogeniphilum]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium commune|T. commune]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium hveragerdense|T. hveragerdense]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium thermophilum|T. thermophilum]]''
:::::: Génere: ''[[Thermosulfurimonas]]''
:::::::* ''[[Thermosulfurimonas dismutans|T. dismutans]]''
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Colegaménti estèrni ==
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/phylum/thermodesulfobacteria|tìtolo=Phylum Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/class/thermodesulfobacteria|tìtolo=Class Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/order/thermodesulfobacteriales|tìtolo=Order Thermodesulfobacteriales|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/family/thermodesulfobacteriaceae|tìtolo=Family Thermodesulfobacteriaceae|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
[[Categorîa:Batteri]]
1y18opndnykhve556vkirl0o4rwyoo8
Dialet mentunasch
0
17611
274037
273812
2026-09-16T20:18:14Z
Arbenganese
12552
/* Nòtte */ typo
274037
wikitext
text/x-wiki
{{Mentunasch}}
{{Léngoa
|nómme = Mentunasch
|nomenativo = Mentounasc / Mentunascu
|pronónçia = {{IPA|[meŋtu'naʃk]}}
|stâti = {{FRA}}
* {{FR-PAC}}<br><small>([[Mentun|Mentàn]] e cumüne visine)</small>
|persónn-e = 4.185
|dæta = [[2007]]
|fam1 = [[Lengoe indoeuropee]]
|fam2 = [[Léngoe itàliche|Gruppu Italicu]]
|fam3 = [[Lengoe romanse|Rumànse]]
|fam4 = de punent
|fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallo-italiche]]
|fam6 = [[Lengoa ligure|Lìgüře]]
|fam7 = Lìgüře arpìn
|fam8 = '''Mentunasch'''
|mappa = Languages of Alpes-Maritimes Department, France.svg
|didascalia = Difüsiàn d'e parlàie lucàle ent'u departiment d'e Arpi Marìtime, in russu scüru u mentunàsch.
|estræto = Tute rü ome naiscian liberi e ügale en dignità e en drec, san dutà de ragian e de cuscensa e devan cumpurtase rü en dam'ü autre dam'en spiritu de fraternità.
}}
U '''dialet mentunasch''' (''dialetu mentunascu'' en [[Lengoa ligure|lìgüre]], ''dialecte mentonnais'' o ''mentonasque'' en [[Lengua françéise|franses]], ''dialetto mentonasco'' en [[Léngoa italiànn-a|taliàn]], ''dialect mentounasc'' en [[Lengoa ocçitann-a|ussitàn]]) è en dialet du süd est d'a [[Fransa]] e che se parla ente 8 regiù che san: [[Mentun|Mentàn]], [[Rocabrüna]], [[Castelà (Arpe Marìtime)|Castelà]], [[Sant'Agne (Arpe Marìtime)|Sant'Agne]], [[Guarbe]], [[Castiyàn (Arpe Marìtime)|Castiyiàn]], [[Suspèe|Suspè]] e [[Murinet]].
U mentunasch è en parlà dic de "transissiàn" trà u lìgüre d'apress fruntiera e r'ussitàn [[Dialétto Nisàrdo|Nissard]], che cambia trà acheste cumüne e è caraterisà da e sue varietà lenghistighe: u mentunasch de Mentàn è u mai püru trà acheli, mentre en ru autre paisi è encà mai enflüensà da r'ussitàn de [[Nissa]] (per esempi u suspelench) o autri dialeti: int'u lessicu, gramatica e meme a cungiügassiàn pue cambià d'üna part a r'autra.
Se ben che ü trace gallo-italichi e [[Lengoa ligure|lìgüri]] san nümarusi ent'a strütüra, è cunsiderà da re assussiassiù cuma ra SAHM (Susietà d'Arte e de Storia du Mentunasch, ''Societé d'Art et d'Histoire du Mentonnais'' en [[Lengua françéise|franses]]) uffisialament cum'en dialet de tipu ussitan arpìn (gavuat). Lenghisti cuma [[Werner Forner]] han clasificà u mentunasch cuma en dialet de fruntiera [[Ligüre Arpin]], de transissiàn vers r'ussitàn, enseme a u [[Dialettu ruiascu|ruiasch]].
== Classificassiàn ==
U mentunasch è dificile da classificà, perch'è veru che hà en fuart caràteru de transissiàn, ch'u rende difìcile a sua classificassiàn. De segü' per acheli che s'enteressan a ra lenga, i è en debà per a classificassiàn d'u mentunasch. En grana magiù parte du temp, u Mentunasch è classificà cuma ussitàn arpìn o gavuat, se ben a visinansa chiarament dame u pruvensale marrìtimu, e a a varianta nissarda, e nu au parlà de Isura e de autre paisoti d'a [[cuntea de Nissa]] ùna se parla r'ussitàn gavuat, che è ben distent du nissard o du pruvensale de [[Tolón|Tulùn]], o de [[Marseggia|Marseya]].
Semeya dificile d'esse en dialet gavuat, alura ch'u paisotu mai vesìn ùna se parla u gavuat, se trova a scaji 40 km. Dunca, Mentàn, e u [[Pais Mentunasch]], nu stan limìtrofi ďün'aria lenghistiga gavuata, e semeya dificile d'esse stac enflüensà da r'ussità arpìn. Perché i era besugna d'avè a pupülassiàn inissiala che parlava gavuat o en tipu de pré-gavuat, o au menu de truvàse limìtrofu d'üna sità/cumüna che parla o parlava gavuat per ün enflüensa ent'u temp.
Ben che nu déu nan desmentegàse che rü trace ussità san ben presente ent'a murfulugìa d'a lenga e aiscì ent'u lèssicu, a basa d'a strütüra è ben gallo-italica e ligüre. È empurtant recunusce che r'ussitan e u ligüre san en cuntinum e acò vue dì che se re cumparema dame u latèn vürgà, prima eran e stesse lenghe ma che aüra san legeramente trope diverse per parlà d'en ünicu spassiu lenghistigu. R'ussitan è stac pü arcaicu, hà campà dame r'enflüensa du franses, vesèn, ha aiscì evulüà da suret, idem per u ligüre. Serìa technicament serìa pü giüstu de parlà de diferense evolütive, aiscì se stan, aüra, due lenghe diverse ente r'entercumprenssiàn. Veéma che suarte chiarament u caràteru de "Cuntinum" d'achesti dù spassi
=== Trace ligüri ===
* Segürament ün de rü mai grosse trace minga ussità d'u Mentunasch, sàn ü: -PL-, -CL-, -GL-, -FL-, -BL-, che se cambian en [pi], [chi], [fi], [bi], [ghi]. Esempi: plassa→piassa, clar→chiaru, gleisa→ghieja, flù→fiù, blan'→bianch. Se remarca che nun è cuma en lìgüre (''ciassa'', ''geija'', ''sciù'', ''giancu''). Ente stu casu, se trova trà u lìgüre e r'ussitàn: nüscèn parla ent'a penisura dame sta furma de strütüra e viceversa assulütament nüscèn ussitàn è parlà dame sta furma.
* Trac lìgüre e L che sübiscian u rutasismu: lu→ru, escala→scara, escola→scora, sauvà→sarvà. Ben che u rutasismu se cunstata aiscì ent'u Gavuat, nu è minga cuma en mentunasch, ùna scaiji tute re L se trasfurmaie en R, esatament cuma en ligüre.
* A presensa de r intervucàliche palatale tale che : scora, scara, ru, alura, che retruvema subretut ente rü dialete arpìn lìgüre, meme se deurìa prunusià aiscì cum'acò. Se cumparema dame rü dialete du levant, veé che ùna i era na R intervucalica ent'u dialet tale ch'u genuves, nu i è pü de R intervucalica au giorn d'ancüi.
* Ü artìculi: ü articuli ussità che san ''lu'' et ''la'', deventan, ''ru/u,'' ''ra/a'' (scaiji cuma en ligüre, ''u vent'', ''a piassa''); a furma ru e ra è curreta mà cunsideraia cuma na maniera mai antiga de scrive. Ancüi, se preferisce scrive «u gussu» (barca tìpica de pescaù) au lüegh de «ru gussu» aiscì se serìa acetà. Na regula dame ru è ubrigatori è prima na vucala (cuma: ome→r'ome, anciùa→ r'anciùa).
* U plürale: meme se u plürale de vote è poch diversu du ligüre, nu i è ren da vede dame r'ussitàn, una i è che r'artìculu cambia, esempi: lu càn -> li/lü can, la muntagna→ li muntagna, Alura ch'en mentunasch serìa : ü cà, e muntagne, dam'en trac cumün au ligüre e a rü autre dialet gallo-italichi.
* A palatisassiàn, re S intervucaliche devent u suàn [ʒ] , «j» franses (cume en ligüre, ma nun è sistematicu) scric «j» segund r'urtugrafia d'u [[Dialetto monegasco|munegasch]], «x» dame a VPL e a grafìa d'a Barma Grande o encà «jh» segund'a grafìa mistralenca o ussitana. Esempi: camisa→ camija, dies→diej, plasì→piajè. Cuma è scric prima, nun è sistematica perchè u i è paraule cuma ad esempi : «dise» a ra segunda persuna d'u singülari.
* Esiste en'autra palatisassiàn d'a dubie «s» (passage en «sc» cuma: cussìn →cuscìn, si→scì<ref group="n.">sì, nu è ütilisà per dì “scì” mà pue esse ütilisà, en ussitàn se dirà “òc” o “ahì” per dì scì però “scì”, ente nuasc paìs significa ben “scì”</ref>, seisanta→sciüscianta. Sta furma là nun è tambèn sistematicu, per esempi se ghe dise: pussibile e nun puscibile (cume en ligüre du punent).
* I è pien d'achele paraule che, au filu du temp, han vist a vucale atuniche che a lenga mentunasca ha cunservà (cuma: pussibile, credible), cuma aiscì e finale en «u» che san numaruse: econòmicu, catalogu, cutidianu, nervu, babotu, maramotu, ciarafu, stüpidu, lücidu, tepidu, Giachimu, étaru, erbu…
* Desinense en -ale che nu deventan minga -au (cuma: Nadau→ Natale, nasiunau→ nasiunale, prensipau→ prencipale, pruvensau→ pruvensale<ref group="n.">provenzale, se pue dì aiscì “pruvensau” ma è en nume propriu alura ne se pue piyà en cünti</ref> ent'achestu u ligüre duneria : nasiunâ, prinsipâ, pruvensâ. Esitu che, en rari casi, sta esiste aiscì en mentunasch (cuma : espitau→ uspità, en ligüre uspeâ).
*Prununsia nasala d'e terminassiàn -in/-un, en fac r'articulu "ün", scric aiscì "en" segunda a grafia d'u VPL, nu se prununse /yŋ/ cume en ussitàn mà /eŋ/. (Esempi: mi catu en tocu de pan, è en belu gussu….) En Ligüria, r'articulu "en" se dise "in", ma u i'è dü dialeti ent'u punent ùna i ha "en" cuma r'evulüssiàn direta de "in"). Tamben sta prununsia se tröva in autre paraule, per esempi à Mentàn nu se dì "u camin", mà: "u camen".<ref group="n.">Se pue dì “camìn”, perché semeya esse aiscì ütilisà da ü lucütori</ref>
*Scaiji scimile e desinense en -ùn che se cambian en -àn, nun è sistematicu ma suvent è cum'acò : Mentùn→Mentàn, revolüssiùn→ revolüssiàn. Ma se ghe dì: ciucatùn, garçuna, "bàn" ma esiste aiscì a maniera "bùn", pelandrùn…
*A prima persuna du singulari pe ü verbi en -à (es. mangià, anà, fà) ha r'istessa cunstrüssiàn gramaticala ligüre, en fac i è poche verbi che fàn a prima persuna du singülari de na maniera diversa. Esempi: mangi→mangiu, vau→ vagu,fau→ fagu/fassu… Però termine è de vote diversu, che semeya a na finale ussitana cuma (cumparassian dame u ligüre de punente): mi ho → mi hai , mi sò /saciu→ mi sai, è abastansa raru perché ü termine san scaiji tute en -u cuma: mi bevu, mi mangiu, mi capisciu, mi vagu, mi durmu, mi dunu, mi cumpru, mi suanu, mi sentu…
*A ra sengunda persuna du singülari è mai marcà int'u nümaru, nu semeya nan ussitàn, ma en tute casi, menga tantu italicu (sempre cumpara dame u ligür) : ti hai→ tü al, ti sei→ tü est, ti fai→ tü fal
*A sparissiàn d'a E prima ena S cuma: escola→scora, escala→scara, espesialità→spesialità…
=== Trace ussità ===
*Cambiament -CT- latén en -cc-, cuma : früta→frücia, faitu→ fac, laitu→lac…, present en ussità ma aiscì en serti dialeti ligüri
* E «o» turbate cuma u suanema en taliàn, cuma: nötte, scöra, tipicamente ligüri, en mentunasch nun sàn menga propi de re «ö» ma en mischiu trà «ö» et «üe» ussitàn: (nöte→nüec)<ref group="n.">Meme se se pue sentì prununsià aiscì [nöce], nu è sistematicu
De vote se sente prununsià [nöc(e)] cuma [nüec(e)]. Depend d’a gent, du lögh, de ř’acentu…
A titulu d’esempi, se sente suvent : « je suis CÖC' »(sono cotto), fransesismu peř dì : sü cöc (sono stanco en taliàn)</ref>
*Ent'u lèssicu i è de maniera significativa ün' enflüensa de r'ussitàn (cumparà dame u ligüre: dreta→drecia, sù→surey, binè/binelu→bessàn, cù/cùn→dame, quandu/candu→cura), i è d'autre esempi, aiscì de diverse espressiù mentunasche che san e mai cunusciüe e han na fuarta enflüensa d'u ligüre o d'a Ligüria: belìn/belèn, me ne batu belin, trenta purghe<ref group="n.">Trenta purghe, emplica che i è besugna de trenta pürghe per lavà u servé</ref>, badalücu<ref>Sò che dighema per en tipu en pò matu perché se dì che a [[Baaücu|Badalücu]], en paisotu d’a Ligüria san tute en pò sceme per u fac che aurìa augü de ra cunsanghinità trà elü</ref>, babaciu, babulu, gnocu, rumpa bale, seca bale, tira belin, abelinà, piyà en giru…
* U mascülìn ha vari termine diversi pussibile respet au ligüre : medicu→medichi, gat'→gate, econòmicu→econòmichi, tut'→ tute, achelu→achelü, cavà→cavale, uspità→uspitale, camèn→camì, vesìn→vesèn; En pü r'articulu mascülìn plürale nu è «,ri» ma « ü, rü ». Esempi, r'ome→ü/rü ome (lig. l'òmmu→i òmmi), u gat'→ü gate (lig. u gattu→i gatti). Però, è pussibile che a prununsia de "ü/rü" se fà pütostu "i/ri" cuma en nissard dame u se "lü" che se puaran dì "li".
* U participiu passà e ü agetivi cumparà da u ligüre è pü vesìn de r'ussitàn, ecetu u feminìn ch'è na furma pü arcaica en -àia, che se pùe retruvà int'a variante [[Bonifassin|ligüre de Bunifassiu]] e esiste aiscì en vivaro arpìn, meme se serìa magarra giüstu de parlà d'en stess camèn evolütivu pü che d'ün'iflüensa direta: arrivau/arrivà →arribà/arribàia, bagnà/bagnàia…
* A tumbaia de vucale atuniche tale che: ventu→vent', gatu→gat', cumandante→cumandant, nüece, nüec. Acò nun è fursament nan en ussitanismu ma devema amete che na currelassiàn è pussibile. Per cumpletà, ente rü carruge, se pùe aiscì sentì na [e] dicia de sustene, per esempi puré sentì tambèn : cumandante envece de cumandant…
== Gramatica ==
=== Articuli ===
{{colonne}}
{| class="wikitable"
!Determinativi
!Masculìn
!Feminìn
|-
!Singülari
|u - ru
|a - ra
|-
|Plürale
|ü - rü
|e - re
|}
Prima na vucala va solu “R’” cuma:<br>“r’anciua”, o “r’ugetu”.
{{colonne spezza}}
{| class="wikitable"
!Endeterminativi
!Masculìn
!Feminìn
|-
!Singülari
|en
|üna
|-
!Plürale
| colspan="2" |de
|}
{{colonne spezza}}
{| class="wikitable"
!Cuntratà
!Masculìn
!Feminìn
|-
!Singülari
|d’u - au
|d’a - a ra
|-
!Plürale
|d’ü -a ü
|d’e - a e (a re)
|}
{{colonne fine}}
=== Prunume ===
{| class="wikitable"
!Persunale
!Cumplemente
|-
|Mi
|Me
|-
|Tü
|Te
|-
|Elu/ela
|Ru/ra - r' - ri - y
|-
|Nautre/nu
|Nu/en
|-
|Vaute/vu
|Vu
|-
|Elü/ele
|Rü
|}
=== Agetivi de pussessiàn ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Masculìn
! colspan="2" |Femenìn
|-
!Singülari
!Plürali
!Singülari
!Plürali
|-
|U men
|Ü me
|A mia
|E mie
|-
|U ten
|Ü te
|A tua
|E tue
|-
|U sen
|Ü se
|A sua
|E sue
|-
|U nuasc/nuastre
|Ü nuaisce
|A nuascia
|E nuasce
|-
|U vuasc/vuastre
|Ü vuasce
|A vuascia
|E vuasce
|-
|U sen
|Ü se
|A sua
|E sue
|}
=== Vèrbi ===
Seghita de suta en ensem d'esempi d'ü prencipale vèrbi en mentunasch, en grafìa italica. Numerusi elementi de gramatica sàn stac' aiscì culessiunài pe' a prima vota ent'u 1875, grassia a James Bruyn Andrew, scritù de l'''Essai de grammaire du dialecte Mentonais, avec quelques contes, chansons et musique du pays.''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Essai de grammaire du dialecte Mentonais, avec quelques contes, chansons et musique du pays|url=https://books.google.it/books?id=y2ELbhTarloC&printsec=frontcover&hl=it&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nìssa|léngoa=LIJ, OC, FRA}}</ref>
{| class="wikitable"
|+Esse
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|sü
|era
|serai
|sieghe
|fughessa/fussa
|seria
| -
|-
|Tü
|est
|ere
|serar
|sieghe
|fughesse/fusse
|serie
|sieghe
|-
|Elu/ela
|è (es/ese)
|era
|serà
|sieghe
|fughessa/fussa
|seria
| sieghe
|-
|Nautre/nu
|sema
|eran
|serema
|sieghan
|fughessan/fussan
|serian
|sieghema
|-
|Vaute/vu
|este
|era
|serer
|sieghar
|fughessar/fussar
|seriar
|sieghar
|-
|Elü/ele
|sàn
|eran
|serà
|siegan
|fughessan/fussan
|serian
|siegan
|}
A u participiu u vèrbu esse u fa ''essent'' o ''essendu'' (presente) e ''stac'' (passà).
{| class="wikitable"
|+Avè
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|hai
|avia
|aurai
|aighe
|aughessa
|auria
| -
|-
|Tü
|al
|avie
|aurar
|aighe
|aughesse
|aurie
|aighe
|-
|Elu/ela
|ha
|avia
|aurà
|aighe
|aughessa
|auria
| aighe
|-
|Nautre/nu
|avema
|avian
|aurema
|aigan
|aughessan
|aurian
| -
|-
|Vaute/vu
|avè
|aviar
|aurè
|aigar
|aughessar
|auriar
| -
|-
|Elü/ele
|hàn
|avian
|auran
|aigan
|aughessan
|aurian
|aigan
|}
A u participiu u vèrbu avé u fa ''avent o avendu'' (presente) e ''agü'/augü''' (passà).
A parte sti du' verbi, se presentan due cungiügassiàn regülàri, a primma dame ü verbi che terminan en -à, mèntre a segunda dame i vèrbi in -e o -i.
{| class="wikitable"
|+Cantà (prima cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|cantu
|cantava
|canterai
|cante
|cantessa
|canteria
| -
|-
|Tü
|cante
|cantave
|canterar
|cante
|cantesse
|canterie
|canta
|-
|Elu/ela
|canta
|cantlava
|canterà
|cante
|cantessa
|canteria
| cante
|-
|Nautre/nu
|cantema
|cantavan
|canterema
|cantema
|cantessan
|canterian
| cantema
|-
|Vaute/vu
|canté
|cantavar
|canterè
|cantlè
|cantessar
|canteriar
| cantè
|-
|Elü/ele
|cantan
|cantavan
|canteràn
|cantan
|cantessan
|canterian
|cantan
|}
A u participiu u vèrbu parlà u fa cantent o cantendu (presente) e cantà/cantàia (passà).
{| class="wikitable"
|+Mangià (prima cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|mangiu
|mangiava
|mangerai
|mange
|mangessa
|mangeria
| -
|-
|Tü
|mange
|mangiave
|mangerar
|mange
|mangesse
|mangerie
| mange
|-
|Elu/ela
|mangia
|mangiava
|mangerà
|mange
|mangessa
|mangeria
|mange
|-
|Nautre/nu
|mangema
|mangiavan
|mangerema
|mangema
|mangessan
|mangerian
| mangema
|-
|Vaute/vu
|mangé
|mangiavar
|mangerè
|manglè
|mangessar
|mangeriar
| mangé
|-
|Elü/ele
|mangian
|mangiavan
|mangeràn
|mangian
|mangessan
|mangerian
| mangian
|}
A u participiu u vèrbu mangià fa mange''nt o mangendu'' (presente) e mangià/mangiàia (passà).
{| class="wikitable"
|+Stà (prima cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|stagu
|stasìa
|starai
|staghe
|staghessa
|starìa
| -
|-
|Tü
|stal
|stasìe
|staral/r
|staghe
|staghesse
|starìe
|stai
|-
|Elu/ela
|stà
|stasìa
|starà
|staghe
|staghessa
|starìa
| -
|-
|Nautre/nu
|stasema
|stasìan
|starema
|stasema
|staghessan
|starìan
|stasema
|-
|Vaute/vu
|stasé
|stasìe
|staré
|stasé
|staghesse
|starìe
|stasé
|-
|Elü/ele
|stàn
|stasìan
|staran
|stagan
|staghessan
|starìan
| -
|}
A u participiu u vèrbu stà u fa stasent o stasendu (presente) stac (passà)
{| class="wikitable"
|+Perde (segunda cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|perdu
|perdia
|perderai
|perde
|perdesse
|perderia
| -
|-
|Tü
|perde
|perdie
|perderar
|perde
|perdesse
|perderie
|perde
|-
|Elu/ela
|perde
|perdia
|perderà
|perde
|perdessa
|perderia
| perde
|-
|Nautre/nu
|perdema
|perdiam
|perderema
|perdema
|perdessan
|perderian
| perdema
|-
|Vaute/vu
|perdè
|perdiar
|perderè
|perdè
|perdessar
|perderiar
| perdè
|-
|Elü/ele
|perdan
|perdian
|perderàn
|perdan
|perdessan
|perderian
|perdan
|}
A u participiu u vèrbu perde u fa ''perdent'' o perdendu (presente) e perdü (passà).
{| class="wikitable"
|+Vé (segunda cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|vegu
|
|
|
|
|
|
|-
|Tü
|vée
|
|
|
|
|
|
|-
|Elu/ela
|vé
|
|
|
|
|
|
|-
|Nautre/nu
|veéma
|
|
|
|
|
|
|-
|Vaute/vu
|veé
|
|
|
|
|
|
|-
|Elü/ele
|véan
|
|
|
|
|
|
|}
== Grafia ==
En Mentunasch esistan varie grafìe pe scrìveru :
*grafìa ussitan dicia « morpho-etymologique »
*grafia mistralenca che repiya u sistema de scritüra frenses
*grafìa italica che repiya u sistema taliàn, simile aiscì aa VPL e aa grafìa munegasca
Esempi :
{| class="wikitable"
|+
!Ussitana
|Aquest'artìcolo è scrich en mentonasc, per parlar do dialet mentonasc
|-
!Mistralenca
|Aquest'artìcoulou è scrich en mentounasc, per parlà dou dialet mentounasc
|-
!Itàlica
|Achest'artìculu è scric en mentunasch, per parlà d'u dialet mentunasch.
|}
E tre grafìe san buane a esse üsaie segunde e preferense d'u scritù.
{{colonne}}
{| class="wikitable"
|+Grafìa Bruyn Andrew<ref group="n.">Grafìa adutàia ent'u 1875 da u studius James Bruyn Andrews, è staia üna de prime grafie mentunasche, adutaia ent'u sen ''Essay.'' È ispiraia a e grafie storiche de r'ussitan, segond a norma "morpho-etymologique", ma presenta trace en cumün dame a grafia storica du genuese aiscì, ùna a [u] è marcaia cuma <o></ref>
!Létere
!Suan
IPA/AFI
!Nòte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|duss dame -e/-i, düra dame e autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i e tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|'''é''' serà/ '''è''' avèrta
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|duss dame -e/-i, düra dame r'autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i e tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle
|-
|GL
|ʎ/ij
|acumpagnàu da a -i u l'ha u suan d'u franses ''famille'', tambèn a u termine da paròla (es. ''travagl'')
|-
|H
|
|müta
|-
|I
|i
|
|-
|J
|ʒ
|suan d'u franses '''j'''ardin
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
| -n finale se prununsia nasale cume ent'u grüpu -ng d'u franses, per i autri casi n'a l'è mai nasale (-n- mediale e -nt finale), -nn cume in italian o cume -nne franses
|-
|O
|o/ɔ/ø/u
|o serà (ent'a magiuransa d'i casi üna via de mésu dame [u]), o avèrta (rara), cume eu franses ent'u mésu da paraula (rara)
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|nu esiste
|-
|R
|r/ɹ
|
|-
|S
|s
|
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u/y
|cuma [y] quande n'a l'è acumpagnàia da ün'autra vucale o ent'i grupi de vucàli dame trèma (ü)<br>cuma [u] ent'i grüpi de vucàli sensa trèma
|-
|V
|v
|
|-
|Z
|ts/dz
|rara, meme funsiàn che en taliàn cuma a paraula "zeru"
|}
{{colonne spezza}}
{| class="wikitable"
|+Grafìa d'u [[Marcel Firpo|Firpo]]<ref group="n.">a grafia ventemiyusa.</ref>
!Létere
!Suan
IPA/AFI
!Nòte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|duss dam e-e/-i, düra dame e autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i. Tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle ('''c'''' duss, '''ch'''' düra)
|-
|Ç
|s
|suan da s de l'italiàn '''s'''erpente intervucalica
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|'''é''' serà/ '''è''' avèrta
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|duss dame -e/-i, düra dame r'autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i. Tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle ('''g'''' duss, '''gh'''' düra)
|-
|GL
|ʎ/ij
|suan d'u franses ''famille''
|-
|H
|
|müta
|-
|I
|i
|u grüpu -ii e a -i' a a fìn de 'na paròla se lesu cuma gl-
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
| -n finale se prununsia nasale cume ent'u grüpu -ng d'u franses, per i autri casi n'a l'è mai nasale (-n- mediale e -nt finale), -nn cume in italian o cume -nne franses
|-
|O
|o/ɔ
|o serà/o avèrta
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|meme funsiùn che en taliàn
|-
|R
|r/ɹ
|
|-
|S
|s/z
|suan de l'italian '''s'''erpente se cumpagnàu da 'na cunsunate, suan de l'italiàn me'''s'''e entervucalicu
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|meme che en taliàn
|-
|Ü
|y
|suan d'a '''u''' franses
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|cuma ent'u zenese ''paxe'', suan d'u franses ''jardin''
|-
|Z
|ts/dz
|rara, meme funsiàn che en taliàn
|}
{{colonne fine}}
== Esempi ==
Seghita ün esempi de testu scric' en mentunasch ent'a grafia ussitana, cumparà dame a revirada en grafia italica:
{{Colonne}}
<blockquote>
''U Mentounasque se rendèran en proucessian ent-ou ver de Mentan, paraïs misterious de source. Prìou en testa, caminèran difichilamen fint' e limite d'a coumuna.''<br>
''Aqui, ou prèire s'engenouia e levant vers ou chelou a soua vilha testa bianca, prega Maria-Vergine. Puhi, dame soua man tremourenta, fa sus ou solou ou signou d'ou Redentou....''<br>
''Una aiga fresca e pura sguita ent ou liech d'ou valan...''<br>
''Aichi, tout' u seze de loulh, festa d'a Madona d'ou Carmel, anavan en proufessian senti a messa ent' a pichouna capela rurale d'ou Sourge, cougounaia sout' u amourie.''<br>
''E souta r'oumbra benefichente dou vielh erbou pianta d'ou princhipe Antoni Primou, Barba Antoni, pensavan ent' u noaiche couragious antenati u Barbeti, que, retirà ent' aquela capeleta, lutavan ja contr' u satelite d'a Revoulucian e d'ou centralismou jacoubin.''<br>
''E dague una devoucian per aquelu vielhe que nou bevian mai d'aiga''.
</blockquote>
{{Colonne spezza}}
<blockquote>
Ü Mentunasche se rendèran en prusessian ent'u ver de Mentàn, parais misterius de surse. Priù en testa, caminèran dificilament fint'e limite d'a cumüna.<br>
Achì u prèire s'engenuya e levandu vers u celu a sua vieya testa bianca, prega Maria-Vergine. Puyi, dame sua man tremurenta, fa süs u solu u signu d'u Redentù...<br>.
Ün'aiga fresca e püra seghita ent'u liec d'u valan...<br>
Aisì, tut'ü sese de lügl', festa d'a Madona d'u Carmel, anavan en prusessiàn sentì a messa ent'a piciuna capela rürale d'u Surge, cugunaia sut'ü amourié.<br>
E suta r'umbra beneficente du viey'erbu piantà d'u principe [[Antoni Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Antoni Primu]], Barba Antoni, pensavan ent' ü noaisce curagius antenati ü Barbeti, che, retirà ent'achela capeleta, lütavan gia contr'ü satelite d'a Revulüçian e d'u sentralismu giacubin.<br>
E daghe üna devussiàn per achelü vieye che nu bevian mai d'aiga.
</blockquote>
{{Colonne fine}}
== Opere ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Louis Caserio|tìtolo=A Lambrusca de Paigran: fàure e cuenti en lenga dou pais|url=https://books.google.it/books?id=4jDRtgAACAAJ|ànno=1987|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais, Scora felibranca mentounasca}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Louis Caserio|tìtolo=Ou Mentounasc per ou Bachelerà|url=https://books.google.it/books?id=-0JdAAAAMAAJ|ediçión=3|ànno=2000|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais, Scora felibranca mentounasca}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Jean Ansaldi|tìtolo=Brandi mentounasc|url=https://books.google.it/books?id=zaROMwEACAAJ|ànno=2010|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais}} (a puesia ''Ou Bouasc-Fouran'' è visibile [https://web.archive.org/web/20211201125110/http://www.sahm06.com/spip.php?article136 aiçì])
== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josiane Tricotti|outô2=Jean-Louis Caserio|outô3=Louis Caperan|tìtolo=Ou mentounasc a ra scora|url=https://books.google.it/books?id=BfdWAAAAMAAJ|ediçión=1|ànno=1984|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais|léngoa=LIJ, FR}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|curatô=Giuliano Gasca-Queirazza|tìtolo=Atti 2° Congresso Internazionale AIEO|url=https://books.google.it/books?id=WFO3zQEACAAJ|ànno=1993|editô=Universcitæ|çitæ=[[Turin|Turin]]|léngoa=FR|pp=653-678|volùmme=2|capìtolo=La composante 'alpine' du mentonnais|cid=Forner, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|curatô=Jean-Louis Caserio|tìtolo=Lexique Français-Mentonnais|url=https://books.google.it/books?id=pF8iGwAACAAJ|ànno=2001|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais|çitæ=[[Mentun|Mentun]]|léngoa=FR|pp=11-23|capìtolo=Le mentonnais entre toutes les chaises? Regards comparatifs sur quelques mécanismes morphologiques|cid=Forner, 2001}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Jean-Louis Caserio|ànno=2015|tìtolo=Entre provençal (nissart) et ligurien: le parler
mentounasc|revìsta=Luenga & fablas|volùmme=19|pp=61-65|léngoa=FR|url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5520044.pdf}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Werner Forner|ànno=2018|tìtolo=”Ou loub e r’agnè” – Du mentonnais d’aujourdhui au mentonnais d’hier|revìsta=ALD (éd.), Actes du 15e Colloque des Langues Dialectales|editô=EGC|çitæ=[[Prinçipatu de Mùnegu|Munegu]]|pp=15-33|léngoa=FR|cid=Forner, 2018}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|outô2=|tìtolo=Morphologie comparée du mentonnais et du ligurien alpin. Analyse synchronique et essai de reconstruction|url=|ànno=nov. 2021, ca. 450 pp|editô=De Gruyter|çitæ=Beihefte ZrP, [[Berlin|Berlin]]|léngoa=FR|cid=Forner, 2021b}}
== Nòtte ==
;Nòte au testu
<references group="n." />
;Nòte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Autri prugeti ==
{{Interprogetto}}
{{Léngoa lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Lengua ligure]]
c5ac3qv22ua5gaw4hpmdeld3oals6fa
274038
274037
2026-09-16T20:19:41Z
Arbenganese
12552
/* Trace ussità */ group n.
274038
wikitext
text/x-wiki
{{Mentunasch}}
{{Léngoa
|nómme = Mentunasch
|nomenativo = Mentounasc / Mentunascu
|pronónçia = {{IPA|[meŋtu'naʃk]}}
|stâti = {{FRA}}
* {{FR-PAC}}<br><small>([[Mentun|Mentàn]] e cumüne visine)</small>
|persónn-e = 4.185
|dæta = [[2007]]
|fam1 = [[Lengoe indoeuropee]]
|fam2 = [[Léngoe itàliche|Gruppu Italicu]]
|fam3 = [[Lengoe romanse|Rumànse]]
|fam4 = de punent
|fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallo-italiche]]
|fam6 = [[Lengoa ligure|Lìgüře]]
|fam7 = Lìgüře arpìn
|fam8 = '''Mentunasch'''
|mappa = Languages of Alpes-Maritimes Department, France.svg
|didascalia = Difüsiàn d'e parlàie lucàle ent'u departiment d'e Arpi Marìtime, in russu scüru u mentunàsch.
|estræto = Tute rü ome naiscian liberi e ügale en dignità e en drec, san dutà de ragian e de cuscensa e devan cumpurtase rü en dam'ü autre dam'en spiritu de fraternità.
}}
U '''dialet mentunasch''' (''dialetu mentunascu'' en [[Lengoa ligure|lìgüre]], ''dialecte mentonnais'' o ''mentonasque'' en [[Lengua françéise|franses]], ''dialetto mentonasco'' en [[Léngoa italiànn-a|taliàn]], ''dialect mentounasc'' en [[Lengoa ocçitann-a|ussitàn]]) è en dialet du süd est d'a [[Fransa]] e che se parla ente 8 regiù che san: [[Mentun|Mentàn]], [[Rocabrüna]], [[Castelà (Arpe Marìtime)|Castelà]], [[Sant'Agne (Arpe Marìtime)|Sant'Agne]], [[Guarbe]], [[Castiyàn (Arpe Marìtime)|Castiyiàn]], [[Suspèe|Suspè]] e [[Murinet]].
U mentunasch è en parlà dic de "transissiàn" trà u lìgüre d'apress fruntiera e r'ussitàn [[Dialétto Nisàrdo|Nissard]], che cambia trà acheste cumüne e è caraterisà da e sue varietà lenghistighe: u mentunasch de Mentàn è u mai püru trà acheli, mentre en ru autre paisi è encà mai enflüensà da r'ussitàn de [[Nissa]] (per esempi u suspelench) o autri dialeti: int'u lessicu, gramatica e meme a cungiügassiàn pue cambià d'üna part a r'autra.
Se ben che ü trace gallo-italichi e [[Lengoa ligure|lìgüri]] san nümarusi ent'a strütüra, è cunsiderà da re assussiassiù cuma ra SAHM (Susietà d'Arte e de Storia du Mentunasch, ''Societé d'Art et d'Histoire du Mentonnais'' en [[Lengua françéise|franses]]) uffisialament cum'en dialet de tipu ussitan arpìn (gavuat). Lenghisti cuma [[Werner Forner]] han clasificà u mentunasch cuma en dialet de fruntiera [[Ligüre Arpin]], de transissiàn vers r'ussitàn, enseme a u [[Dialettu ruiascu|ruiasch]].
== Classificassiàn ==
U mentunasch è dificile da classificà, perch'è veru che hà en fuart caràteru de transissiàn, ch'u rende difìcile a sua classificassiàn. De segü' per acheli che s'enteressan a ra lenga, i è en debà per a classificassiàn d'u mentunasch. En grana magiù parte du temp, u Mentunasch è classificà cuma ussitàn arpìn o gavuat, se ben a visinansa chiarament dame u pruvensale marrìtimu, e a a varianta nissarda, e nu au parlà de Isura e de autre paisoti d'a [[cuntea de Nissa]] ùna se parla r'ussitàn gavuat, che è ben distent du nissard o du pruvensale de [[Tolón|Tulùn]], o de [[Marseggia|Marseya]].
Semeya dificile d'esse en dialet gavuat, alura ch'u paisotu mai vesìn ùna se parla u gavuat, se trova a scaji 40 km. Dunca, Mentàn, e u [[Pais Mentunasch]], nu stan limìtrofi ďün'aria lenghistiga gavuata, e semeya dificile d'esse stac enflüensà da r'ussità arpìn. Perché i era besugna d'avè a pupülassiàn inissiala che parlava gavuat o en tipu de pré-gavuat, o au menu de truvàse limìtrofu d'üna sità/cumüna che parla o parlava gavuat per ün enflüensa ent'u temp.
Ben che nu déu nan desmentegàse che rü trace ussità san ben presente ent'a murfulugìa d'a lenga e aiscì ent'u lèssicu, a basa d'a strütüra è ben gallo-italica e ligüre. È empurtant recunusce che r'ussitan e u ligüre san en cuntinum e acò vue dì che se re cumparema dame u latèn vürgà, prima eran e stesse lenghe ma che aüra san legeramente trope diverse per parlà d'en ünicu spassiu lenghistigu. R'ussitan è stac pü arcaicu, hà campà dame r'enflüensa du franses, vesèn, ha aiscì evulüà da suret, idem per u ligüre. Serìa technicament serìa pü giüstu de parlà de diferense evolütive, aiscì se stan, aüra, due lenghe diverse ente r'entercumprenssiàn. Veéma che suarte chiarament u caràteru de "Cuntinum" d'achesti dù spassi
=== Trace ligüri ===
* Segürament ün de rü mai grosse trace minga ussità d'u Mentunasch, sàn ü: -PL-, -CL-, -GL-, -FL-, -BL-, che se cambian en [pi], [chi], [fi], [bi], [ghi]. Esempi: plassa→piassa, clar→chiaru, gleisa→ghieja, flù→fiù, blan'→bianch. Se remarca che nun è cuma en lìgüre (''ciassa'', ''geija'', ''sciù'', ''giancu''). Ente stu casu, se trova trà u lìgüre e r'ussitàn: nüscèn parla ent'a penisura dame sta furma de strütüra e viceversa assulütament nüscèn ussitàn è parlà dame sta furma.
* Trac lìgüre e L che sübiscian u rutasismu: lu→ru, escala→scara, escola→scora, sauvà→sarvà. Ben che u rutasismu se cunstata aiscì ent'u Gavuat, nu è minga cuma en mentunasch, ùna scaiji tute re L se trasfurmaie en R, esatament cuma en ligüre.
* A presensa de r intervucàliche palatale tale che : scora, scara, ru, alura, che retruvema subretut ente rü dialete arpìn lìgüre, meme se deurìa prunusià aiscì cum'acò. Se cumparema dame rü dialete du levant, veé che ùna i era na R intervucalica ent'u dialet tale ch'u genuves, nu i è pü de R intervucalica au giorn d'ancüi.
* Ü artìculi: ü articuli ussità che san ''lu'' et ''la'', deventan, ''ru/u,'' ''ra/a'' (scaiji cuma en ligüre, ''u vent'', ''a piassa''); a furma ru e ra è curreta mà cunsideraia cuma na maniera mai antiga de scrive. Ancüi, se preferisce scrive «u gussu» (barca tìpica de pescaù) au lüegh de «ru gussu» aiscì se serìa acetà. Na regula dame ru è ubrigatori è prima na vucala (cuma: ome→r'ome, anciùa→ r'anciùa).
* U plürale: meme se u plürale de vote è poch diversu du ligüre, nu i è ren da vede dame r'ussitàn, una i è che r'artìculu cambia, esempi: lu càn -> li/lü can, la muntagna→ li muntagna, Alura ch'en mentunasch serìa : ü cà, e muntagne, dam'en trac cumün au ligüre e a rü autre dialet gallo-italichi.
* A palatisassiàn, re S intervucaliche devent u suàn [ʒ] , «j» franses (cume en ligüre, ma nun è sistematicu) scric «j» segund r'urtugrafia d'u [[Dialetto monegasco|munegasch]], «x» dame a VPL e a grafìa d'a Barma Grande o encà «jh» segund'a grafìa mistralenca o ussitana. Esempi: camisa→ camija, dies→diej, plasì→piajè. Cuma è scric prima, nun è sistematica perchè u i è paraule cuma ad esempi : «dise» a ra segunda persuna d'u singülari.
* Esiste en'autra palatisassiàn d'a dubie «s» (passage en «sc» cuma: cussìn →cuscìn, si→scì<ref group="n.">sì, nu è ütilisà per dì “scì” mà pue esse ütilisà, en ussitàn se dirà “òc” o “ahì” per dì scì però “scì”, ente nuasc paìs significa ben “scì”</ref>, seisanta→sciüscianta. Sta furma là nun è tambèn sistematicu, per esempi se ghe dise: pussibile e nun puscibile (cume en ligüre du punent).
* I è pien d'achele paraule che, au filu du temp, han vist a vucale atuniche che a lenga mentunasca ha cunservà (cuma: pussibile, credible), cuma aiscì e finale en «u» che san numaruse: econòmicu, catalogu, cutidianu, nervu, babotu, maramotu, ciarafu, stüpidu, lücidu, tepidu, Giachimu, étaru, erbu…
* Desinense en -ale che nu deventan minga -au (cuma: Nadau→ Natale, nasiunau→ nasiunale, prensipau→ prencipale, pruvensau→ pruvensale<ref group="n.">provenzale, se pue dì aiscì “pruvensau” ma è en nume propriu alura ne se pue piyà en cünti</ref> ent'achestu u ligüre duneria : nasiunâ, prinsipâ, pruvensâ. Esitu che, en rari casi, sta esiste aiscì en mentunasch (cuma : espitau→ uspità, en ligüre uspeâ).
*Prununsia nasala d'e terminassiàn -in/-un, en fac r'articulu "ün", scric aiscì "en" segunda a grafia d'u VPL, nu se prununse /yŋ/ cume en ussitàn mà /eŋ/. (Esempi: mi catu en tocu de pan, è en belu gussu….) En Ligüria, r'articulu "en" se dise "in", ma u i'è dü dialeti ent'u punent ùna i ha "en" cuma r'evulüssiàn direta de "in"). Tamben sta prununsia se tröva in autre paraule, per esempi à Mentàn nu se dì "u camin", mà: "u camen".<ref group="n.">Se pue dì “camìn”, perché semeya esse aiscì ütilisà da ü lucütori</ref>
*Scaiji scimile e desinense en -ùn che se cambian en -àn, nun è sistematicu ma suvent è cum'acò : Mentùn→Mentàn, revolüssiùn→ revolüssiàn. Ma se ghe dì: ciucatùn, garçuna, "bàn" ma esiste aiscì a maniera "bùn", pelandrùn…
*A prima persuna du singulari pe ü verbi en -à (es. mangià, anà, fà) ha r'istessa cunstrüssiàn gramaticala ligüre, en fac i è poche verbi che fàn a prima persuna du singülari de na maniera diversa. Esempi: mangi→mangiu, vau→ vagu,fau→ fagu/fassu… Però termine è de vote diversu, che semeya a na finale ussitana cuma (cumparassian dame u ligüre de punente): mi ho → mi hai , mi sò /saciu→ mi sai, è abastansa raru perché ü termine san scaiji tute en -u cuma: mi bevu, mi mangiu, mi capisciu, mi vagu, mi durmu, mi dunu, mi cumpru, mi suanu, mi sentu…
*A ra sengunda persuna du singülari è mai marcà int'u nümaru, nu semeya nan ussitàn, ma en tute casi, menga tantu italicu (sempre cumpara dame u ligür) : ti hai→ tü al, ti sei→ tü est, ti fai→ tü fal
*A sparissiàn d'a E prima ena S cuma: escola→scora, escala→scara, espesialità→spesialità…
=== Trace ussità ===
*Cambiament -CT- latén en -cc-, cuma : früta→frücia, faitu→ fac, laitu→lac…, present en ussità ma aiscì en serti dialeti ligüri
* E «o» turbate cuma u suanema en taliàn, cuma: nötte, scöra, tipicamente ligüri, en mentunasch nun sàn menga propi de re «ö» ma en mischiu trà «ö» et «üe» ussitàn: (nöte→nüec)<ref group="n.">Meme se se pue sentì prununsià aiscì [nöce], nu è sistematicu
De vote se sente prununsià [nöc(e)] cuma [nüec(e)]. Depend d’a gent, du lögh, de ř’acentu…
A titulu d’esempi, se sente suvent : « je suis CÖC' »(sono cotto), fransesismu peř dì : sü cöc (sono stanco en taliàn)</ref>
*Ent'u lèssicu i è de maniera significativa ün' enflüensa de r'ussitàn (cumparà dame u ligüre: dreta→drecia, sù→surey, binè/binelu→bessàn, cù/cùn→dame, quandu/candu→cura), i è d'autre esempi, aiscì de diverse espressiù mentunasche che san e mai cunusciüe e han na fuarta enflüensa d'u ligüre o d'a Ligüria: belìn/belèn, me ne batu belin, trenta purghe<ref group="n.">Trenta purghe, emplica che i è besugna de trenta pürghe per lavà u servé</ref>, badalücu<ref group="n.">Sò che dighema per en tipu en pò matu perché se dì che a [[Baaücu|Badalücu]], en paisotu d’a Ligüria san tute en pò sceme per u fac che aurìa augü de ra cunsanghinità trà elü</ref>, babaciu, babulu, gnocu, rumpa bale, seca bale, tira belin, abelinà, piyà en giru…
* U mascülìn ha vari termine diversi pussibile respet au ligüre : medicu→medichi, gat'→gate, econòmicu→econòmichi, tut'→ tute, achelu→achelü, cavà→cavale, uspità→uspitale, camèn→camì, vesìn→vesèn; En pü r'articulu mascülìn plürale nu è «,ri» ma « ü, rü ». Esempi, r'ome→ü/rü ome (lig. l'òmmu→i òmmi), u gat'→ü gate (lig. u gattu→i gatti). Però, è pussibile che a prununsia de "ü/rü" se fà pütostu "i/ri" cuma en nissard dame u se "lü" che se puaran dì "li".
* U participiu passà e ü agetivi cumparà da u ligüre è pü vesìn de r'ussitàn, ecetu u feminìn ch'è na furma pü arcaica en -àia, che se pùe retruvà int'a variante [[Bonifassin|ligüre de Bunifassiu]] e esiste aiscì en vivaro arpìn, meme se serìa magarra giüstu de parlà d'en stess camèn evolütivu pü che d'ün'iflüensa direta: arrivau/arrivà →arribà/arribàia, bagnà/bagnàia…
* A tumbaia de vucale atuniche tale che: ventu→vent', gatu→gat', cumandante→cumandant, nüece, nüec. Acò nun è fursament nan en ussitanismu ma devema amete che na currelassiàn è pussibile. Per cumpletà, ente rü carruge, se pùe aiscì sentì na [e] dicia de sustene, per esempi puré sentì tambèn : cumandante envece de cumandant…
== Gramatica ==
=== Articuli ===
{{colonne}}
{| class="wikitable"
!Determinativi
!Masculìn
!Feminìn
|-
!Singülari
|u - ru
|a - ra
|-
|Plürale
|ü - rü
|e - re
|}
Prima na vucala va solu “R’” cuma:<br>“r’anciua”, o “r’ugetu”.
{{colonne spezza}}
{| class="wikitable"
!Endeterminativi
!Masculìn
!Feminìn
|-
!Singülari
|en
|üna
|-
!Plürale
| colspan="2" |de
|}
{{colonne spezza}}
{| class="wikitable"
!Cuntratà
!Masculìn
!Feminìn
|-
!Singülari
|d’u - au
|d’a - a ra
|-
!Plürale
|d’ü -a ü
|d’e - a e (a re)
|}
{{colonne fine}}
=== Prunume ===
{| class="wikitable"
!Persunale
!Cumplemente
|-
|Mi
|Me
|-
|Tü
|Te
|-
|Elu/ela
|Ru/ra - r' - ri - y
|-
|Nautre/nu
|Nu/en
|-
|Vaute/vu
|Vu
|-
|Elü/ele
|Rü
|}
=== Agetivi de pussessiàn ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Masculìn
! colspan="2" |Femenìn
|-
!Singülari
!Plürali
!Singülari
!Plürali
|-
|U men
|Ü me
|A mia
|E mie
|-
|U ten
|Ü te
|A tua
|E tue
|-
|U sen
|Ü se
|A sua
|E sue
|-
|U nuasc/nuastre
|Ü nuaisce
|A nuascia
|E nuasce
|-
|U vuasc/vuastre
|Ü vuasce
|A vuascia
|E vuasce
|-
|U sen
|Ü se
|A sua
|E sue
|}
=== Vèrbi ===
Seghita de suta en ensem d'esempi d'ü prencipale vèrbi en mentunasch, en grafìa italica. Numerusi elementi de gramatica sàn stac' aiscì culessiunài pe' a prima vota ent'u 1875, grassia a James Bruyn Andrew, scritù de l'''Essai de grammaire du dialecte Mentonais, avec quelques contes, chansons et musique du pays.''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Essai de grammaire du dialecte Mentonais, avec quelques contes, chansons et musique du pays|url=https://books.google.it/books?id=y2ELbhTarloC&printsec=frontcover&hl=it&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nìssa|léngoa=LIJ, OC, FRA}}</ref>
{| class="wikitable"
|+Esse
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|sü
|era
|serai
|sieghe
|fughessa/fussa
|seria
| -
|-
|Tü
|est
|ere
|serar
|sieghe
|fughesse/fusse
|serie
|sieghe
|-
|Elu/ela
|è (es/ese)
|era
|serà
|sieghe
|fughessa/fussa
|seria
| sieghe
|-
|Nautre/nu
|sema
|eran
|serema
|sieghan
|fughessan/fussan
|serian
|sieghema
|-
|Vaute/vu
|este
|era
|serer
|sieghar
|fughessar/fussar
|seriar
|sieghar
|-
|Elü/ele
|sàn
|eran
|serà
|siegan
|fughessan/fussan
|serian
|siegan
|}
A u participiu u vèrbu esse u fa ''essent'' o ''essendu'' (presente) e ''stac'' (passà).
{| class="wikitable"
|+Avè
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|hai
|avia
|aurai
|aighe
|aughessa
|auria
| -
|-
|Tü
|al
|avie
|aurar
|aighe
|aughesse
|aurie
|aighe
|-
|Elu/ela
|ha
|avia
|aurà
|aighe
|aughessa
|auria
| aighe
|-
|Nautre/nu
|avema
|avian
|aurema
|aigan
|aughessan
|aurian
| -
|-
|Vaute/vu
|avè
|aviar
|aurè
|aigar
|aughessar
|auriar
| -
|-
|Elü/ele
|hàn
|avian
|auran
|aigan
|aughessan
|aurian
|aigan
|}
A u participiu u vèrbu avé u fa ''avent o avendu'' (presente) e ''agü'/augü''' (passà).
A parte sti du' verbi, se presentan due cungiügassiàn regülàri, a primma dame ü verbi che terminan en -à, mèntre a segunda dame i vèrbi in -e o -i.
{| class="wikitable"
|+Cantà (prima cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|cantu
|cantava
|canterai
|cante
|cantessa
|canteria
| -
|-
|Tü
|cante
|cantave
|canterar
|cante
|cantesse
|canterie
|canta
|-
|Elu/ela
|canta
|cantlava
|canterà
|cante
|cantessa
|canteria
| cante
|-
|Nautre/nu
|cantema
|cantavan
|canterema
|cantema
|cantessan
|canterian
| cantema
|-
|Vaute/vu
|canté
|cantavar
|canterè
|cantlè
|cantessar
|canteriar
| cantè
|-
|Elü/ele
|cantan
|cantavan
|canteràn
|cantan
|cantessan
|canterian
|cantan
|}
A u participiu u vèrbu parlà u fa cantent o cantendu (presente) e cantà/cantàia (passà).
{| class="wikitable"
|+Mangià (prima cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|mangiu
|mangiava
|mangerai
|mange
|mangessa
|mangeria
| -
|-
|Tü
|mange
|mangiave
|mangerar
|mange
|mangesse
|mangerie
| mange
|-
|Elu/ela
|mangia
|mangiava
|mangerà
|mange
|mangessa
|mangeria
|mange
|-
|Nautre/nu
|mangema
|mangiavan
|mangerema
|mangema
|mangessan
|mangerian
| mangema
|-
|Vaute/vu
|mangé
|mangiavar
|mangerè
|manglè
|mangessar
|mangeriar
| mangé
|-
|Elü/ele
|mangian
|mangiavan
|mangeràn
|mangian
|mangessan
|mangerian
| mangian
|}
A u participiu u vèrbu mangià fa mange''nt o mangendu'' (presente) e mangià/mangiàia (passà).
{| class="wikitable"
|+Stà (prima cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|stagu
|stasìa
|starai
|staghe
|staghessa
|starìa
| -
|-
|Tü
|stal
|stasìe
|staral/r
|staghe
|staghesse
|starìe
|stai
|-
|Elu/ela
|stà
|stasìa
|starà
|staghe
|staghessa
|starìa
| -
|-
|Nautre/nu
|stasema
|stasìan
|starema
|stasema
|staghessan
|starìan
|stasema
|-
|Vaute/vu
|stasé
|stasìe
|staré
|stasé
|staghesse
|starìe
|stasé
|-
|Elü/ele
|stàn
|stasìan
|staran
|stagan
|staghessan
|starìan
| -
|}
A u participiu u vèrbu stà u fa stasent o stasendu (presente) stac (passà)
{| class="wikitable"
|+Perde (segunda cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|perdu
|perdia
|perderai
|perde
|perdesse
|perderia
| -
|-
|Tü
|perde
|perdie
|perderar
|perde
|perdesse
|perderie
|perde
|-
|Elu/ela
|perde
|perdia
|perderà
|perde
|perdessa
|perderia
| perde
|-
|Nautre/nu
|perdema
|perdiam
|perderema
|perdema
|perdessan
|perderian
| perdema
|-
|Vaute/vu
|perdè
|perdiar
|perderè
|perdè
|perdessar
|perderiar
| perdè
|-
|Elü/ele
|perdan
|perdian
|perderàn
|perdan
|perdessan
|perderian
|perdan
|}
A u participiu u vèrbu perde u fa ''perdent'' o perdendu (presente) e perdü (passà).
{| class="wikitable"
|+Vé (segunda cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|vegu
|
|
|
|
|
|
|-
|Tü
|vée
|
|
|
|
|
|
|-
|Elu/ela
|vé
|
|
|
|
|
|
|-
|Nautre/nu
|veéma
|
|
|
|
|
|
|-
|Vaute/vu
|veé
|
|
|
|
|
|
|-
|Elü/ele
|véan
|
|
|
|
|
|
|}
== Grafia ==
En Mentunasch esistan varie grafìe pe scrìveru :
*grafìa ussitan dicia « morpho-etymologique »
*grafia mistralenca che repiya u sistema de scritüra frenses
*grafìa italica che repiya u sistema taliàn, simile aiscì aa VPL e aa grafìa munegasca
Esempi :
{| class="wikitable"
|+
!Ussitana
|Aquest'artìcolo è scrich en mentonasc, per parlar do dialet mentonasc
|-
!Mistralenca
|Aquest'artìcoulou è scrich en mentounasc, per parlà dou dialet mentounasc
|-
!Itàlica
|Achest'artìculu è scric en mentunasch, per parlà d'u dialet mentunasch.
|}
E tre grafìe san buane a esse üsaie segunde e preferense d'u scritù.
{{colonne}}
{| class="wikitable"
|+Grafìa Bruyn Andrew<ref group="n.">Grafìa adutàia ent'u 1875 da u studius James Bruyn Andrews, è staia üna de prime grafie mentunasche, adutaia ent'u sen ''Essay.'' È ispiraia a e grafie storiche de r'ussitan, segond a norma "morpho-etymologique", ma presenta trace en cumün dame a grafia storica du genuese aiscì, ùna a [u] è marcaia cuma <o></ref>
!Létere
!Suan
IPA/AFI
!Nòte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|duss dame -e/-i, düra dame e autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i e tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|'''é''' serà/ '''è''' avèrta
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|duss dame -e/-i, düra dame r'autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i e tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle
|-
|GL
|ʎ/ij
|acumpagnàu da a -i u l'ha u suan d'u franses ''famille'', tambèn a u termine da paròla (es. ''travagl'')
|-
|H
|
|müta
|-
|I
|i
|
|-
|J
|ʒ
|suan d'u franses '''j'''ardin
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
| -n finale se prununsia nasale cume ent'u grüpu -ng d'u franses, per i autri casi n'a l'è mai nasale (-n- mediale e -nt finale), -nn cume in italian o cume -nne franses
|-
|O
|o/ɔ/ø/u
|o serà (ent'a magiuransa d'i casi üna via de mésu dame [u]), o avèrta (rara), cume eu franses ent'u mésu da paraula (rara)
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|nu esiste
|-
|R
|r/ɹ
|
|-
|S
|s
|
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u/y
|cuma [y] quande n'a l'è acumpagnàia da ün'autra vucale o ent'i grupi de vucàli dame trèma (ü)<br>cuma [u] ent'i grüpi de vucàli sensa trèma
|-
|V
|v
|
|-
|Z
|ts/dz
|rara, meme funsiàn che en taliàn cuma a paraula "zeru"
|}
{{colonne spezza}}
{| class="wikitable"
|+Grafìa d'u [[Marcel Firpo|Firpo]]<ref group="n.">a grafia ventemiyusa.</ref>
!Létere
!Suan
IPA/AFI
!Nòte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|duss dam e-e/-i, düra dame e autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i. Tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle ('''c'''' duss, '''ch'''' düra)
|-
|Ç
|s
|suan da s de l'italiàn '''s'''erpente intervucalica
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|'''é''' serà/ '''è''' avèrta
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|duss dame -e/-i, düra dame r'autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i. Tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle ('''g'''' duss, '''gh'''' düra)
|-
|GL
|ʎ/ij
|suan d'u franses ''famille''
|-
|H
|
|müta
|-
|I
|i
|u grüpu -ii e a -i' a a fìn de 'na paròla se lesu cuma gl-
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
| -n finale se prununsia nasale cume ent'u grüpu -ng d'u franses, per i autri casi n'a l'è mai nasale (-n- mediale e -nt finale), -nn cume in italian o cume -nne franses
|-
|O
|o/ɔ
|o serà/o avèrta
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|meme funsiùn che en taliàn
|-
|R
|r/ɹ
|
|-
|S
|s/z
|suan de l'italian '''s'''erpente se cumpagnàu da 'na cunsunate, suan de l'italiàn me'''s'''e entervucalicu
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|meme che en taliàn
|-
|Ü
|y
|suan d'a '''u''' franses
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|cuma ent'u zenese ''paxe'', suan d'u franses ''jardin''
|-
|Z
|ts/dz
|rara, meme funsiàn che en taliàn
|}
{{colonne fine}}
== Esempi ==
Seghita ün esempi de testu scric' en mentunasch ent'a grafia ussitana, cumparà dame a revirada en grafia italica:
{{Colonne}}
<blockquote>
''U Mentounasque se rendèran en proucessian ent-ou ver de Mentan, paraïs misterious de source. Prìou en testa, caminèran difichilamen fint' e limite d'a coumuna.''<br>
''Aqui, ou prèire s'engenouia e levant vers ou chelou a soua vilha testa bianca, prega Maria-Vergine. Puhi, dame soua man tremourenta, fa sus ou solou ou signou d'ou Redentou....''<br>
''Una aiga fresca e pura sguita ent ou liech d'ou valan...''<br>
''Aichi, tout' u seze de loulh, festa d'a Madona d'ou Carmel, anavan en proufessian senti a messa ent' a pichouna capela rurale d'ou Sourge, cougounaia sout' u amourie.''<br>
''E souta r'oumbra benefichente dou vielh erbou pianta d'ou princhipe Antoni Primou, Barba Antoni, pensavan ent' u noaiche couragious antenati u Barbeti, que, retirà ent' aquela capeleta, lutavan ja contr' u satelite d'a Revoulucian e d'ou centralismou jacoubin.''<br>
''E dague una devoucian per aquelu vielhe que nou bevian mai d'aiga''.
</blockquote>
{{Colonne spezza}}
<blockquote>
Ü Mentunasche se rendèran en prusessian ent'u ver de Mentàn, parais misterius de surse. Priù en testa, caminèran dificilament fint'e limite d'a cumüna.<br>
Achì u prèire s'engenuya e levandu vers u celu a sua vieya testa bianca, prega Maria-Vergine. Puyi, dame sua man tremurenta, fa süs u solu u signu d'u Redentù...<br>.
Ün'aiga fresca e püra seghita ent'u liec d'u valan...<br>
Aisì, tut'ü sese de lügl', festa d'a Madona d'u Carmel, anavan en prusessiàn sentì a messa ent'a piciuna capela rürale d'u Surge, cugunaia sut'ü amourié.<br>
E suta r'umbra beneficente du viey'erbu piantà d'u principe [[Antoni Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Antoni Primu]], Barba Antoni, pensavan ent' ü noaisce curagius antenati ü Barbeti, che, retirà ent'achela capeleta, lütavan gia contr'ü satelite d'a Revulüçian e d'u sentralismu giacubin.<br>
E daghe üna devussiàn per achelü vieye che nu bevian mai d'aiga.
</blockquote>
{{Colonne fine}}
== Opere ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Louis Caserio|tìtolo=A Lambrusca de Paigran: fàure e cuenti en lenga dou pais|url=https://books.google.it/books?id=4jDRtgAACAAJ|ànno=1987|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais, Scora felibranca mentounasca}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Louis Caserio|tìtolo=Ou Mentounasc per ou Bachelerà|url=https://books.google.it/books?id=-0JdAAAAMAAJ|ediçión=3|ànno=2000|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais, Scora felibranca mentounasca}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Jean Ansaldi|tìtolo=Brandi mentounasc|url=https://books.google.it/books?id=zaROMwEACAAJ|ànno=2010|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais}} (a puesia ''Ou Bouasc-Fouran'' è visibile [https://web.archive.org/web/20211201125110/http://www.sahm06.com/spip.php?article136 aiçì])
== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josiane Tricotti|outô2=Jean-Louis Caserio|outô3=Louis Caperan|tìtolo=Ou mentounasc a ra scora|url=https://books.google.it/books?id=BfdWAAAAMAAJ|ediçión=1|ànno=1984|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais|léngoa=LIJ, FR}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|curatô=Giuliano Gasca-Queirazza|tìtolo=Atti 2° Congresso Internazionale AIEO|url=https://books.google.it/books?id=WFO3zQEACAAJ|ànno=1993|editô=Universcitæ|çitæ=[[Turin|Turin]]|léngoa=FR|pp=653-678|volùmme=2|capìtolo=La composante 'alpine' du mentonnais|cid=Forner, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|curatô=Jean-Louis Caserio|tìtolo=Lexique Français-Mentonnais|url=https://books.google.it/books?id=pF8iGwAACAAJ|ànno=2001|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais|çitæ=[[Mentun|Mentun]]|léngoa=FR|pp=11-23|capìtolo=Le mentonnais entre toutes les chaises? Regards comparatifs sur quelques mécanismes morphologiques|cid=Forner, 2001}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Jean-Louis Caserio|ànno=2015|tìtolo=Entre provençal (nissart) et ligurien: le parler
mentounasc|revìsta=Luenga & fablas|volùmme=19|pp=61-65|léngoa=FR|url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5520044.pdf}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Werner Forner|ànno=2018|tìtolo=”Ou loub e r’agnè” – Du mentonnais d’aujourdhui au mentonnais d’hier|revìsta=ALD (éd.), Actes du 15e Colloque des Langues Dialectales|editô=EGC|çitæ=[[Prinçipatu de Mùnegu|Munegu]]|pp=15-33|léngoa=FR|cid=Forner, 2018}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|outô2=|tìtolo=Morphologie comparée du mentonnais et du ligurien alpin. Analyse synchronique et essai de reconstruction|url=|ànno=nov. 2021, ca. 450 pp|editô=De Gruyter|çitæ=Beihefte ZrP, [[Berlin|Berlin]]|léngoa=FR|cid=Forner, 2021b}}
== Nòtte ==
;Nòte au testu
<references group="n." />
;Nòte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Autri prugeti ==
{{Interprogetto}}
{{Léngoa lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Lengua ligure]]
nqsqtrlgt0yixg19cr790nprfbu6znv
274040
274038
2026-09-16T20:31:03Z
Arbenganese
12552
spec. notte
274040
wikitext
text/x-wiki
{{Mentunasch}}
{{Léngoa
|nómme = Mentunasch
|nomenativo = Mentounasc / Mentunascu
|pronónçia = {{IPA|[meŋtu'naʃk]}}
|stâti = {{FRA}}
* {{FR-PAC}}<br><small>([[Mentun|Mentàn]] e cumüne visine)</small>
|persónn-e = 4.185
|dæta = [[2007]]
|fam1 = [[Lengoe indoeuropee]]
|fam2 = [[Léngoe itàliche|Gruppu Italicu]]
|fam3 = [[Lengoe romanse|Rumànse]]
|fam4 = de punent
|fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallo-italiche]]
|fam6 = [[Lengoa ligure|Lìgüře]]
|fam7 = Lìgüře arpìn
|fam8 = '''Mentunasch'''
|mappa = Languages of Alpes-Maritimes Department, France.svg
|didascalia = Difüsiàn d'e parlàie lucàle ent'u departiment d'e Arpi Marìtime, in russu scüru u mentunàsch.
|estræto = Tute rü ome naiscian liberi e ügale en dignità e en drec, san dutà de ragian e de cuscensa e devan cumpurtase rü en dam'ü autre dam'en spiritu de fraternità.
}}
U '''dialet mentunasch''' (''dialetu mentunascu'' en [[Lengoa ligure|lìgüre]], ''dialecte mentonnais'' o ''mentonasque'' en [[Lengua françéise|franses]], ''dialetto mentonasco'' en [[Léngoa italiànn-a|taliàn]], ''dialect mentounasc'' en [[Lengoa ocçitann-a|ussitàn]]) è en dialet du süd est d'a [[Fransa]] e che se parla ente 8 regiù che san: [[Mentun|Mentàn]], [[Rocabrüna]], [[Castelà (Arpe Marìtime)|Castelà]], [[Sant'Agne (Arpe Marìtime)|Sant'Agne]], [[Guarbe]], [[Castiyàn (Arpe Marìtime)|Castiyiàn]], [[Suspèe|Suspè]] e [[Murinet]].
U mentunasch è en parlà dic de "transissiàn" trà u lìgüre d'apress fruntiera e r'ussitàn [[Dialétto Nisàrdo|Nissard]], che cambia trà acheste cumüne e è caraterisà da e sue varietà lenghistighe: u mentunasch de Mentàn è u mai püru trà acheli, mentre en ru autre paisi è encà mai enflüensà da r'ussitàn de [[Nissa]] (per esempi u suspelench) o autri dialeti: int'u lessicu, gramatica e meme a cungiügassiàn pue cambià d'üna part a r'autra.
Se ben che ü trace gallo-italichi e [[Lengoa ligure|lìgüri]] san nümarusi ent'a strütüra, è cunsiderà da re assussiassiù cuma ra SAHM (Susietà d'Arte e de Storia du Mentunasch, ''Societé d'Art et d'Histoire du Mentonnais'' en [[Lengua françéise|franses]]) uffisialament cum'en dialet de tipu ussitan arpìn (gavuat). Lenghisti cuma [[Werner Forner]] han clasificà u mentunasch cuma en dialet de fruntiera [[Ligüre Arpin]], de transissiàn vers r'ussitàn, enseme a u [[Dialettu ruiascu|ruiasch]].<ref>{{Çitta|Forner, 2021b|1.1 L’aire examinée. Présentation géographique, pp. 3-5}}</ref>
== Classificassiàn ==
U mentunasch è dificile da classificà, perch'è veru che hà en fuart caràteru de transissiàn, ch'u rende difìcile a sua classificassiàn. De segü' per acheli che s'enteressan a ra lenga, i è en debà per a classificassiàn d'u mentunasch. En grana magiù parte du temp, u Mentunasch è classificà cuma ussitàn arpìn o gavuat, se ben a visinansa chiarament dame u pruvensale marrìtimu, e a a varianta nissarda, e nu au parlà de Isura e de autre paisoti d'a [[cuntea de Nissa]] ùna se parla r'ussitàn gavuat, che è ben distent du nissard o du pruvensale de [[Tolón|Tulùn]], o de [[Marseggia|Marseya]].
Semeya dificile d'esse en dialet gavuat, alura ch'u paisotu mai vesìn ùna se parla u gavuat, se trova a scaji 40 km. Dunca, Mentàn, e u [[Pais Mentunasch]], nu stan limìtrofi ďün'aria lenghistiga gavuata, e semeya dificile d'esse stac enflüensà da r'ussità arpìn. Perché i era besugna d'avè a pupülassiàn inissiala che parlava gavuat o en tipu de pré-gavuat, o au menu de truvàse limìtrofu d'üna sità/cumüna che parla o parlava gavuat per ün enflüensa ent'u temp.
Ben che nu déu nan desmentegàse che rü trace ussità san ben presente ent'a murfulugìa d'a lenga e aiscì ent'u lèssicu, a basa d'a strütüra è ben gallo-italica e ligüre. È empurtant recunusce che r'ussitan e u ligüre san en cuntinum e acò vue dì che se re cumparema dame u latèn vürgà, prima eran e stesse lenghe ma che aüra san legeramente trope diverse per parlà d'en ünicu spassiu lenghistigu. R'ussitan è stac pü arcaicu, hà campà dame r'enflüensa du franses, vesèn, ha aiscì evulüà da suret, idem per u ligüre. Serìa technicament serìa pü giüstu de parlà de diferense evolütive, aiscì se stan, aüra, due lenghe diverse ente r'entercumprenssiàn. Veéma che suarte chiarament u caràteru de "Cuntinum" d'achesti dù spassi
=== Trace ligüri ===
* Segürament ün de rü mai grosse trace minga ussità d'u Mentunasch, sàn ü: -PL-, -CL-, -GL-, -FL-, -BL-, che se cambian en [pi], [chi], [fi], [bi], [ghi]. Esempi: plassa→piassa, clar→chiaru, gleisa→ghieja, flù→fiù, blan'→bianch. Se remarca che nun è cuma en lìgüre (''ciassa'', ''geija'', ''sciù'', ''giancu''). Ente stu casu, se trova trà u lìgüre e r'ussitàn: nüscèn parla ent'a penisura dame sta furma de strütüra e viceversa assulütament nüscèn ussitàn è parlà dame sta furma.
* Trac lìgüre e L che sübiscian u rutasismu: lu→ru, escala→scara, escola→scora, sauvà→sarvà. Ben che u rutasismu se cunstata aiscì ent'u Gavuat, nu è minga cuma en mentunasch, ùna scaiji tute re L se trasfurmaie en R, esatament cuma en ligüre.
* A presensa de r intervucàliche palatale tale che : scora, scara, ru, alura, che retruvema subretut ente rü dialete arpìn lìgüre, meme se deurìa prunusià aiscì cum'acò. Se cumparema dame rü dialete du levant, veé che ùna i era na R intervucalica ent'u dialet tale ch'u genuves, nu i è pü de R intervucalica au giorn d'ancüi.
* Ü artìculi: ü articuli ussità che san ''lu'' et ''la'', deventan, ''ru/u,'' ''ra/a'' (scaiji cuma en ligüre, ''u vent'', ''a piassa''); a furma ru e ra è curreta mà cunsideraia cuma na maniera mai antiga de scrive. Ancüi, se preferisce scrive «u gussu» (barca tìpica de pescaù) au lüegh de «ru gussu» aiscì se serìa acetà. Na regula dame ru è ubrigatori è prima na vucala (cuma: ome→r'ome, anciùa→ r'anciùa).
* U plürale: meme se u plürale de vote è poch diversu du ligüre, nu i è ren da vede dame r'ussitàn, una i è che r'artìculu cambia, esempi: lu càn -> li/lü can, la muntagna→ li muntagna, Alura ch'en mentunasch serìa : ü cà, e muntagne, dam'en trac cumün au ligüre e a rü autre dialet gallo-italichi.
* A palatisassiàn, re S intervucaliche devent u suàn [ʒ] , «j» franses (cume en ligüre, ma nun è sistematicu) scric «j» segund r'urtugrafia d'u [[Dialetto monegasco|munegasch]], «x» dame a VPL e a grafìa d'a Barma Grande o encà «jh» segund'a grafìa mistralenca o ussitana. Esempi: camisa→ camija, dies→diej, plasì→piajè. Cuma è scric prima, nun è sistematica perchè u i è paraule cuma ad esempi : «dise» a ra segunda persuna d'u singülari.
* Esiste en'autra palatisassiàn d'a dubie «s» (passage en «sc» cuma: cussìn →cuscìn, si→scì<ref group="n.">sì, nu è ütilisà per dì “scì” mà pue esse ütilisà, en ussitàn se dirà “òc” o “ahì” per dì scì però “scì”, ente nuasc paìs significa ben “scì”</ref>, seisanta→sciüscianta. Sta furma là nun è tambèn sistematicu, per esempi se ghe dise: pussibile e nun puscibile (cume en ligüre du punent).
* I è pien d'achele paraule che, au filu du temp, han vist a vucale atuniche che a lenga mentunasca ha cunservà (cuma: pussibile, credible), cuma aiscì e finale en «u» che san numaruse: econòmicu, catalogu, cutidianu, nervu, babotu, maramotu, ciarafu, stüpidu, lücidu, tepidu, Giachimu, étaru, erbu…
* Desinense en -ale che nu deventan minga -au (cuma: Nadau→ Natale, nasiunau→ nasiunale, prensipau→ prencipale, pruvensau→ pruvensale<ref group="n.">provenzale, se pue dì aiscì “pruvensau” ma è en nume propriu alura ne se pue piyà en cünti</ref> ent'achestu u ligüre duneria : nasiunâ, prinsipâ, pruvensâ. Esitu che, en rari casi, sta esiste aiscì en mentunasch (cuma : espitau→ uspità, en ligüre uspeâ).
*Prununsia nasala d'e terminassiàn -in/-un, en fac r'articulu "ün", scric aiscì "en" segunda a grafia d'u VPL, nu se prununse /yŋ/ cume en ussitàn mà /eŋ/. (Esempi: mi catu en tocu de pan, è en belu gussu….) En Ligüria, r'articulu "en" se dise "in", ma u i'è dü dialeti ent'u punent ùna i ha "en" cuma r'evulüssiàn direta de "in"). Tamben sta prununsia se tröva in autre paraule, per esempi à Mentàn nu se dì "u camin", mà: "u camen".<ref group="n.">Se pue dì “camìn”, perché semeya esse aiscì ütilisà da ü lucütori</ref>
*Scaiji scimile e desinense en -ùn che se cambian en -àn, nun è sistematicu ma suvent è cum'acò : Mentùn→Mentàn, revolüssiùn→ revolüssiàn. Ma se ghe dì: ciucatùn, garçuna, "bàn" ma esiste aiscì a maniera "bùn", pelandrùn…
*A prima persuna du singulari pe ü verbi en -à (es. mangià, anà, fà) ha r'istessa cunstrüssiàn gramaticala ligüre, en fac i è poche verbi che fàn a prima persuna du singülari de na maniera diversa. Esempi: mangi→mangiu, vau→ vagu,fau→ fagu/fassu… Però termine è de vote diversu, che semeya a na finale ussitana cuma (cumparassian dame u ligüre de punente): mi ho → mi hai , mi sò /saciu→ mi sai, è abastansa raru perché ü termine san scaiji tute en -u cuma: mi bevu, mi mangiu, mi capisciu, mi vagu, mi durmu, mi dunu, mi cumpru, mi suanu, mi sentu…
*A ra sengunda persuna du singülari è mai marcà int'u nümaru, nu semeya nan ussitàn, ma en tute casi, menga tantu italicu (sempre cumpara dame u ligür) : ti hai→ tü al, ti sei→ tü est, ti fai→ tü fal
*A sparissiàn d'a E prima ena S cuma: escola→scora, escala→scara, espesialità→spesialità…
=== Trace ussità ===
*Cambiament -CT- latén en -cc-, cuma : früta→frücia, faitu→ fac, laitu→lac…, present en ussità ma aiscì en serti dialeti ligüri
* E «o» turbate cuma u suanema en taliàn, cuma: nötte, scöra, tipicamente ligüri, en mentunasch nun sàn menga propi de re «ö» ma en mischiu trà «ö» et «üe» ussitàn: (nöte→nüec)<ref group="n.">Meme se se pue sentì prununsià aiscì [nöce], nu è sistematicu
De vote se sente prununsià [nöc(e)] cuma [nüec(e)]. Depend d’a gent, du lögh, de ř’acentu…
A titulu d’esempi, se sente suvent : « je suis CÖC' »(sono cotto), fransesismu peř dì : sü cöc (sono stanco en taliàn)</ref>
*Ent'u lèssicu i è de maniera significativa ün' enflüensa de r'ussitàn (cumparà dame u ligüre: dreta→drecia, sù→surey, binè/binelu→bessàn, cù/cùn→dame, quandu/candu→cura), i è d'autre esempi, aiscì de diverse espressiù mentunasche che san e mai cunusciüe e han na fuarta enflüensa d'u ligüre o d'a Ligüria: belìn/belèn, me ne batu belin, trenta purghe<ref group="n.">Trenta purghe, emplica che i è besugna de trenta pürghe per lavà u servé</ref>, badalücu<ref group="n.">Sò che dighema per en tipu en pò matu perché se dì che a [[Baaücu|Badalücu]], en paisotu d’a Ligüria san tute en pò sceme per u fac che aurìa augü de ra cunsanghinità trà elü</ref>, babaciu, babulu, gnocu, rumpa bale, seca bale, tira belin, abelinà, piyà en giru…
* U mascülìn ha vari termine diversi pussibile respet au ligüre : medicu→medichi, gat'→gate, econòmicu→econòmichi, tut'→ tute, achelu→achelü, cavà→cavale, uspità→uspitale, camèn→camì, vesìn→vesèn; En pü r'articulu mascülìn plürale nu è «,ri» ma « ü, rü ». Esempi, r'ome→ü/rü ome (lig. l'òmmu→i òmmi), u gat'→ü gate (lig. u gattu→i gatti). Però, è pussibile che a prununsia de "ü/rü" se fà pütostu "i/ri" cuma en nissard dame u se "lü" che se puaran dì "li".
* U participiu passà e ü agetivi cumparà da u ligüre è pü vesìn de r'ussitàn, ecetu u feminìn ch'è na furma pü arcaica en -àia, che se pùe retruvà int'a variante [[Bonifassin|ligüre de Bunifassiu]] e esiste aiscì en vivaro arpìn, meme se serìa magarra giüstu de parlà d'en stess camèn evolütivu pü che d'ün'iflüensa direta: arrivau/arrivà →arribà/arribàia, bagnà/bagnàia…
* A tumbaia de vucale atuniche tale che: ventu→vent', gatu→gat', cumandante→cumandant, nüece, nüec. Acò nun è fursament nan en ussitanismu ma devema amete che na currelassiàn è pussibile. Per cumpletà, ente rü carruge, se pùe aiscì sentì na [e] dicia de sustene, per esempi puré sentì tambèn : cumandante envece de cumandant…
== Gramatica ==
=== Articuli ===
{{colonne}}
{| class="wikitable"
!Determinativi
!Masculìn
!Feminìn
|-
!Singülari
|u - ru
|a - ra
|-
|Plürale
|ü - rü
|e - re
|}
Prima na vucala va solu “R’” cuma:<br>“r’anciua”, o “r’ugetu”.
{{colonne spezza}}
{| class="wikitable"
!Endeterminativi
!Masculìn
!Feminìn
|-
!Singülari
|en
|üna
|-
!Plürale
| colspan="2" |de
|}
{{colonne spezza}}
{| class="wikitable"
!Cuntratà
!Masculìn
!Feminìn
|-
!Singülari
|d’u - au
|d’a - a ra
|-
!Plürale
|d’ü -a ü
|d’e - a e (a re)
|}
{{colonne fine}}
=== Prunume ===
{| class="wikitable"
!Persunale
!Cumplemente
|-
|Mi
|Me
|-
|Tü
|Te
|-
|Elu/ela
|Ru/ra - r' - ri - y
|-
|Nautre/nu
|Nu/en
|-
|Vaute/vu
|Vu
|-
|Elü/ele
|Rü
|}
=== Agetivi de pussessiàn ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Masculìn
! colspan="2" |Femenìn
|-
!Singülari
!Plürali
!Singülari
!Plürali
|-
|U men
|Ü me
|A mia
|E mie
|-
|U ten
|Ü te
|A tua
|E tue
|-
|U sen
|Ü se
|A sua
|E sue
|-
|U nuasc/nuastre
|Ü nuaisce
|A nuascia
|E nuasce
|-
|U vuasc/vuastre
|Ü vuasce
|A vuascia
|E vuasce
|-
|U sen
|Ü se
|A sua
|E sue
|}
=== Vèrbi ===
Seghita de suta en ensem d'esempi d'ü prencipale vèrbi en mentunasch, en grafìa italica. Numerusi elementi de gramatica sàn stac' aiscì culessiunài pe' a prima vota ent'u 1875, grassia a James Bruyn Andrew, scritù de l'''Essai de grammaire du dialecte Mentonais, avec quelques contes, chansons et musique du pays.''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=James Bruyn Andrews|tìtolo=Essai de grammaire du dialecte Mentonais, avec quelques contes, chansons et musique du pays|url=https://books.google.it/books?id=y2ELbhTarloC&printsec=frontcover&hl=it&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ànno=1875|editô=Imprimerie Niçoise|çitæ=Nìssa|léngoa=LIJ, OC, FRA}}</ref>
{| class="wikitable"
|+Esse
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|sü
|era
|serai
|sieghe
|fughessa/fussa
|seria
| -
|-
|Tü
|est
|ere
|serar
|sieghe
|fughesse/fusse
|serie
|sieghe
|-
|Elu/ela
|è (es/ese)
|era
|serà
|sieghe
|fughessa/fussa
|seria
| sieghe
|-
|Nautre/nu
|sema
|eran
|serema
|sieghan
|fughessan/fussan
|serian
|sieghema
|-
|Vaute/vu
|este
|era
|serer
|sieghar
|fughessar/fussar
|seriar
|sieghar
|-
|Elü/ele
|sàn
|eran
|serà
|siegan
|fughessan/fussan
|serian
|siegan
|}
A u participiu u vèrbu esse u fa ''essent'' o ''essendu'' (presente) e ''stac'' (passà).
{| class="wikitable"
|+Avè
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|hai
|avia
|aurai
|aighe
|aughessa
|auria
| -
|-
|Tü
|al
|avie
|aurar
|aighe
|aughesse
|aurie
|aighe
|-
|Elu/ela
|ha
|avia
|aurà
|aighe
|aughessa
|auria
| aighe
|-
|Nautre/nu
|avema
|avian
|aurema
|aigan
|aughessan
|aurian
| -
|-
|Vaute/vu
|avè
|aviar
|aurè
|aigar
|aughessar
|auriar
| -
|-
|Elü/ele
|hàn
|avian
|auran
|aigan
|aughessan
|aurian
|aigan
|}
A u participiu u vèrbu avé u fa ''avent o avendu'' (presente) e ''agü'/augü''' (passà).
A parte sti du' verbi, se presentan due cungiügassiàn regülàri, a primma dame ü verbi che terminan en -à, mèntre a segunda dame i vèrbi in -e o -i.
{| class="wikitable"
|+Cantà (prima cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|cantu
|cantava
|canterai
|cante
|cantessa
|canteria
| -
|-
|Tü
|cante
|cantave
|canterar
|cante
|cantesse
|canterie
|canta
|-
|Elu/ela
|canta
|cantlava
|canterà
|cante
|cantessa
|canteria
| cante
|-
|Nautre/nu
|cantema
|cantavan
|canterema
|cantema
|cantessan
|canterian
| cantema
|-
|Vaute/vu
|canté
|cantavar
|canterè
|cantlè
|cantessar
|canteriar
| cantè
|-
|Elü/ele
|cantan
|cantavan
|canteràn
|cantan
|cantessan
|canterian
|cantan
|}
A u participiu u vèrbu parlà u fa cantent o cantendu (presente) e cantà/cantàia (passà).
{| class="wikitable"
|+Mangià (prima cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|mangiu
|mangiava
|mangerai
|mange
|mangessa
|mangeria
| -
|-
|Tü
|mange
|mangiave
|mangerar
|mange
|mangesse
|mangerie
| mange
|-
|Elu/ela
|mangia
|mangiava
|mangerà
|mange
|mangessa
|mangeria
|mange
|-
|Nautre/nu
|mangema
|mangiavan
|mangerema
|mangema
|mangessan
|mangerian
| mangema
|-
|Vaute/vu
|mangé
|mangiavar
|mangerè
|manglè
|mangessar
|mangeriar
| mangé
|-
|Elü/ele
|mangian
|mangiavan
|mangeràn
|mangian
|mangessan
|mangerian
| mangian
|}
A u participiu u vèrbu mangià fa mange''nt o mangendu'' (presente) e mangià/mangiàia (passà).
{| class="wikitable"
|+Stà (prima cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|stagu
|stasìa
|starai
|staghe
|staghessa
|starìa
| -
|-
|Tü
|stal
|stasìe
|staral/r
|staghe
|staghesse
|starìe
|stai
|-
|Elu/ela
|stà
|stasìa
|starà
|staghe
|staghessa
|starìa
| -
|-
|Nautre/nu
|stasema
|stasìan
|starema
|stasema
|staghessan
|starìan
|stasema
|-
|Vaute/vu
|stasé
|stasìe
|staré
|stasé
|staghesse
|starìe
|stasé
|-
|Elü/ele
|stàn
|stasìan
|staran
|stagan
|staghessan
|starìan
| -
|}
A u participiu u vèrbu stà u fa stasent o stasendu (presente) stac (passà)
{| class="wikitable"
|+Perde (segunda cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|perdu
|perdia
|perderai
|perde
|perdesse
|perderia
| -
|-
|Tü
|perde
|perdie
|perderar
|perde
|perdesse
|perderie
|perde
|-
|Elu/ela
|perde
|perdia
|perderà
|perde
|perdessa
|perderia
| perde
|-
|Nautre/nu
|perdema
|perdiam
|perderema
|perdema
|perdessan
|perderian
| perdema
|-
|Vaute/vu
|perdè
|perdiar
|perderè
|perdè
|perdessar
|perderiar
| perdè
|-
|Elü/ele
|perdan
|perdian
|perderàn
|perdan
|perdessan
|perderian
|perdan
|}
A u participiu u vèrbu perde u fa ''perdent'' o perdendu (presente) e perdü (passà).
{| class="wikitable"
|+Vé (segunda cungiügassiàn)
! rowspan="2" |Prunume
! colspan="3" |Indicatìvu
! colspan="2" |Cungiuntìvu
!Cundissiunàle
!Imperatìvu
|-
!Presente
!Imperfetu
!Futüru
!Presente
!Imperfetu
!Presente
!Presente
|-
|Mi
|vegu
|
|
|
|
|
|
|-
|Tü
|vée
|
|
|
|
|
|
|-
|Elu/ela
|vé
|
|
|
|
|
|
|-
|Nautre/nu
|veéma
|
|
|
|
|
|
|-
|Vaute/vu
|veé
|
|
|
|
|
|
|-
|Elü/ele
|véan
|
|
|
|
|
|
|}
== Grafia ==
En Mentunasch esistan varie grafìe pe scrìveru :
*grafìa ussitan dicia « morpho-etymologique »
*grafia mistralenca che repiya u sistema de scritüra frenses
*grafìa italica che repiya u sistema taliàn, simile aiscì aa VPL e aa grafìa munegasca
Esempi :
{| class="wikitable"
|+
!Ussitana
|Aquest'artìcolo è scrich en mentonasc, per parlar do dialet mentonasc
|-
!Mistralenca
|Aquest'artìcoulou è scrich en mentounasc, per parlà dou dialet mentounasc
|-
!Itàlica
|Achest'artìculu è scric en mentunasch, per parlà d'u dialet mentunasch.
|}
E tre grafìe san buane a esse üsaie segunde e preferense d'u scritù.
{{colonne}}
{| class="wikitable"
|+Grafìa Bruyn Andrew<ref group="n.">Grafìa adutàia ent'u 1875 da u studius James Bruyn Andrews, è staia üna de prime grafie mentunasche, adutaia ent'u sen ''Essay.'' È ispiraia a e grafie storiche de r'ussitan, segond a norma "morpho-etymologique", ma presenta trace en cumün dame a grafia storica du genuese aiscì, ùna a [u] è marcaia cuma <o></ref>
!Létere
!Suan
IPA/AFI
!Nòte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|duss dame -e/-i, düra dame e autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i e tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|'''é''' serà/ '''è''' avèrta
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|duss dame -e/-i, düra dame r'autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i e tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle
|-
|GL
|ʎ/ij
|acumpagnàu da a -i u l'ha u suan d'u franses ''famille'', tambèn a u termine da paròla (es. ''travagl'')
|-
|H
|
|müta
|-
|I
|i
|
|-
|J
|ʒ
|suan d'u franses '''j'''ardin
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
| -n finale se prununsia nasale cume ent'u grüpu -ng d'u franses, per i autri casi n'a l'è mai nasale (-n- mediale e -nt finale), -nn cume in italian o cume -nne franses
|-
|O
|o/ɔ/ø/u
|o serà (ent'a magiuransa d'i casi üna via de mésu dame [u]), o avèrta (rara), cume eu franses ent'u mésu da paraula (rara)
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|nu esiste
|-
|R
|r/ɹ
|
|-
|S
|s
|
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u/y
|cuma [y] quande n'a l'è acumpagnàia da ün'autra vucale o ent'i grupi de vucàli dame trèma (ü)<br>cuma [u] ent'i grüpi de vucàli sensa trèma
|-
|V
|v
|
|-
|Z
|ts/dz
|rara, meme funsiàn che en taliàn cuma a paraula "zeru"
|}
{{colonne spezza}}
{| class="wikitable"
|+Grafìa d'u [[Marcel Firpo|Firpo]]<ref group="n.">a grafia ventemiyusa.</ref>
!Létere
!Suan
IPA/AFI
!Nòte
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|duss dam e-e/-i, düra dame e autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i. Tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle ('''c'''' duss, '''ch'''' düra)
|-
|Ç
|s
|suan da s de l'italiàn '''s'''erpente intervucalica
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|'''é''' serà/ '''è''' avèrta
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|duss dame -e/-i, düra dame r'autre vucàli, u grüpu ch- rende düru u suan duss de -e/-i. Tambèn se mete a u tèrmine d'e paròle ('''g'''' duss, '''gh'''' düra)
|-
|GL
|ʎ/ij
|suan d'u franses ''famille''
|-
|H
|
|müta
|-
|I
|i
|u grüpu -ii e a -i' a a fìn de 'na paròla se lesu cuma gl-
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
| -n finale se prununsia nasale cume ent'u grüpu -ng d'u franses, per i autri casi n'a l'è mai nasale (-n- mediale e -nt finale), -nn cume in italian o cume -nne franses
|-
|O
|o/ɔ
|o serà/o avèrta
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|k
|meme funsiùn che en taliàn
|-
|R
|r/ɹ
|
|-
|S
|s/z
|suan de l'italian '''s'''erpente se cumpagnàu da 'na cunsunate, suan de l'italiàn me'''s'''e entervucalicu
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|meme che en taliàn
|-
|Ü
|y
|suan d'a '''u''' franses
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|cuma ent'u zenese ''paxe'', suan d'u franses ''jardin''
|-
|Z
|ts/dz
|rara, meme funsiàn che en taliàn
|}
{{colonne fine}}
== Esempi ==
Seghita ün esempi de testu scric' en mentunasch ent'a grafia ussitana, cumparà dame a revirada en grafia italica:
{{Colonne}}
<blockquote>
''U Mentounasque se rendèran en proucessian ent-ou ver de Mentan, paraïs misterious de source. Prìou en testa, caminèran difichilamen fint' e limite d'a coumuna.''<br>
''Aqui, ou prèire s'engenouia e levant vers ou chelou a soua vilha testa bianca, prega Maria-Vergine. Puhi, dame soua man tremourenta, fa sus ou solou ou signou d'ou Redentou....''<br>
''Una aiga fresca e pura sguita ent ou liech d'ou valan...''<br>
''Aichi, tout' u seze de loulh, festa d'a Madona d'ou Carmel, anavan en proufessian senti a messa ent' a pichouna capela rurale d'ou Sourge, cougounaia sout' u amourie.''<br>
''E souta r'oumbra benefichente dou vielh erbou pianta d'ou princhipe Antoni Primou, Barba Antoni, pensavan ent' u noaiche couragious antenati u Barbeti, que, retirà ent' aquela capeleta, lutavan ja contr' u satelite d'a Revoulucian e d'ou centralismou jacoubin.''<br>
''E dague una devoucian per aquelu vielhe que nou bevian mai d'aiga''.
</blockquote>
{{Colonne spezza}}
<blockquote>
Ü Mentunasche se rendèran en prusessian ent'u ver de Mentàn, parais misterius de surse. Priù en testa, caminèran dificilament fint'e limite d'a cumüna.<br>
Achì u prèire s'engenuya e levandu vers u celu a sua vieya testa bianca, prega Maria-Vergine. Puyi, dame sua man tremurenta, fa süs u solu u signu d'u Redentù...<br>.
Ün'aiga fresca e püra seghita ent'u liec d'u valan...<br>
Aisì, tut'ü sese de lügl', festa d'a Madona d'u Carmel, anavan en prusessiàn sentì a messa ent'a piciuna capela rürale d'u Surge, cugunaia sut'ü amourié.<br>
E suta r'umbra beneficente du viey'erbu piantà d'u principe [[Antoni Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Antoni Primu]], Barba Antoni, pensavan ent' ü noaisce curagius antenati ü Barbeti, che, retirà ent'achela capeleta, lütavan gia contr'ü satelite d'a Revulüçian e d'u sentralismu giacubin.<br>
E daghe üna devussiàn per achelü vieye che nu bevian mai d'aiga.
</blockquote>
{{Colonne fine}}
== Opere ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Louis Caserio|tìtolo=A Lambrusca de Paigran: fàure e cuenti en lenga dou pais|url=https://books.google.it/books?id=4jDRtgAACAAJ|ànno=1987|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais, Scora felibranca mentounasca}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Louis Caserio|tìtolo=Ou Mentounasc per ou Bachelerà|url=https://books.google.it/books?id=-0JdAAAAMAAJ|ediçión=3|ànno=2000|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais, Scora felibranca mentounasca}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Jean Ansaldi|tìtolo=Brandi mentounasc|url=https://books.google.it/books?id=zaROMwEACAAJ|ànno=2010|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais}} (a puesia ''Ou Bouasc-Fouran'' è visibile [https://web.archive.org/web/20211201125110/http://www.sahm06.com/spip.php?article136 aiçì])
== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josiane Tricotti|outô2=Jean-Louis Caserio|outô3=Louis Caperan|tìtolo=Ou mentounasc a ra scora|url=https://books.google.it/books?id=BfdWAAAAMAAJ|ediçión=1|ànno=1984|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais|léngoa=LIJ, FR}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|curatô=Giuliano Gasca-Queirazza|tìtolo=Atti 2° Congresso Internazionale AIEO|url=https://books.google.it/books?id=WFO3zQEACAAJ|ànno=1993|editô=Universcitæ|çitæ=[[Turin|Turin]]|léngoa=FR|pp=653-678|volùmme=2|capìtolo=La composante 'alpine' du mentonnais|cid=Forner, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|curatô=Jean-Louis Caserio|tìtolo=Lexique Français-Mentonnais|url=https://books.google.it/books?id=pF8iGwAACAAJ|ànno=2001|editô=Société d'art et d'histoire du Mentonnais|çitæ=[[Mentun|Mentun]]|léngoa=FR|pp=11-23|capìtolo=Le mentonnais entre toutes les chaises? Regards comparatifs sur quelques mécanismes morphologiques|cid=Forner, 2001}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Jean-Louis Caserio|ànno=2015|tìtolo=Entre provençal (nissart) et ligurien: le parler
mentounasc|revìsta=Luenga & fablas|volùmme=19|pp=61-65|léngoa=FR|url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5520044.pdf}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Werner Forner|ànno=2018|tìtolo=”Ou loub e r’agnè” – Du mentonnais d’aujourdhui au mentonnais d’hier|revìsta=ALD (éd.), Actes du 15e Colloque des Langues Dialectales|editô=EGC|çitæ=[[Prinçipatu de Mùnegu|Munegu]]|pp=15-33|léngoa=FR|cid=Forner, 2018}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|outô2=|tìtolo=Morphologie comparée du mentonnais et du ligurien alpin. Analyse synchronique et essai de reconstruction|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110755893/html|ànno=nov. 2021, ca. 450 pp|editô=De Gruyter|çitæ=Beihefte ZrP, [[Berlin|Berlin]]|léngoa=FR|cid=Forner, 2021b}}
== Nòtte ==
;Nòte au testu
<references group="n." />
;Nòte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Autri prugeti ==
{{Interprogetto}}
{{Léngoa lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Lengua ligure]]
ngmawylobqkqfy2c7obb9aktxzc1mf6
Caravaggio
0
18081
274044
271540
2026-09-17T07:38:07Z
CommonsDelinker
89
Replacing Caravaggio_Crucifixion_santandrew.jpg with [[File:Clevelandart_1976.2.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Clevelandart 1976.2.jpg|]]).
274044
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
'''Caravaggio''', che a-o sécolo o se ciamâva ''Michelangelo Merisi'' ([[Milan]], [[29 seténbre]] [[1571]] – [[Porto Ercole]], [[18 lùggio]] [[1610]]) o l 'é stæto 'n avoxòu pitô [[Italia|italian]], protagonìsta do moviménto do [[baròcco]]. L'apelatîvo conplêto co-o quæ o l'è conosciûo o l'é ''Michelangelo Merisi da Caravaggio''.
{{Biografia
|inmàgine = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg
|px = 140px
|descriçión = <small>Ottavio Leoni, ''Caravaggio'', 1621 c. (Firénse, [[Biblioteca Marucelliana]])</small>
|nàscita = Milan, 9 seténbre 1571
|mòrte = Porto Ercole, 18 lùggio 1610
|paize = [[Italia]]
|profesción = [[pittô]]
|move =
}}
== Vìtta ==
Formòu a [[Milan]], o l'à dipìnto a [[Romma]], [[Napoli]], [[Mâta]] e [[Sicilia]] da-o 1593 a-o 1610. O l'é stæto 'n pittô inovatîvo e grànde a l'é stæta l'influensa do Caravaggio in scî artisti sucesîvi.
== Galerîa de òpere ==
<br><gallery>
CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|''Figeu ch'o monda a frûta'', 1592 c. ([[Firense]], Fondazione Roberto Longhi)<ref>Originale perduto, si conserva in copia.</ref>
Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|''O Dîo Bacco zoêno e maròtto'', 1593-1594 ([[Romma|Rómma]], [[Galeria Borghese]])
Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|''Figetto co-a cavagna de frûta'' (Rómma, Galeria Borghese)
The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg|''A bonn-a ventûa'', 1593-1595 (Rómma, [[Musei Capitolinn-i]])
The Cardsharps.jpg|''I laddri de carte'', 1594 (Fort Worth, [[Kimbell Art Museum]])
Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|''Manêna penitente'', 1594-1595 (Rómma, [[Galeria Doia-Pamphilj]])
Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|''San Françesco in èstaxi'', 1594-1595 (Hartford, [[Wadsworth Atheneum]])
The musicians by Caravaggio.jpg|''I muxichi'', 1595 ([[New York]], [[Metropolitan Museum of Art]])
Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|''Figeu adentòu da 'n lagheu'', 1595-1596 (Firénse, Fondazione Roberto Longhi)<ref>Prima versione.</ref>
Michelangelo Caravaggio 020.jpg|''Sunòu da liûto'', 1595-1596 ([[San Peoburgo]], [[Ermitage]])
Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|''Sòsta inta fûga in Egitto'', 1594-1596 (Rómma, [[Galeria Doria Pamphilj]])
Michelangelo Caravaggio 019.jpg|''Cavàgno de frûta'', 1596 ([[Milan|Milàn]], [[Pinacoteca Ambrosiana]])
The Lute Player-Caravaggio (Metropolitan Museum of Art).jpg|''Sunòu da liûto'', 1596-1597 (New York, Metropolitan Museum of Art)
Baco, por Caravaggio.jpg|''Bacco'', 1596-1597 (Firénse, [[Uffizi]])<ref>O rapresenta lê mæximo da zoeno.</ref>
La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|''Bonn-a ventûa'', 1596-1597 ([[Pariggi]], [[Louvre]])
Medusa by Caravaggio.jpg|''Medûza'', 1597 (Firénse, Galeria Uffizi)
Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|''Ritræto de cortexann-a'', 1597 ([[Berlin]], [[Bode-Museum]])
Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|''Zôve, Netùn e Plutón'', 1597 c. (Rçmma, [[Villa Ludovisi]])
Michelangelo Caravaggio 060.jpg|''Santa Catænn-a de Lisciandria'', 1597 ([[Madrid]], [[Museo Thyssen-Bornemisza]])
David and Goliath by Caravaggio.jpg|''David e Golia'', 1597-1598 (Madrid, [[Museo del Prado]])
Michelangelo Caravaggio 065.jpg|''Narcizo'', 1597-1599 (Romma, [[Galerie naçionali d'Arte Antîga]])
Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|''San Gioâne Batista'', 1598 c. ([[Toledo]], [[Museo Tesoro Catedralico]])
Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|''Màia Manêna e Marta'', 1598 c. ([[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]])
Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''Çénn-a a Emmaus'', 1599 (Londra, [[National Gallery]])
Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Vocaçion de San Matê'', 1599-1600 (Rómma, [[Gêxa de San Loîgi di Françeixi]])
Caravaggio-Nativity(1600).jpg|''Nativitæ co-i Santi Loenso e Françesco d'Asîzi'', 1600? 1609? ([[Palermo]], Ötöio de San Loénso)<ref>Depento arobou do 1969 e foscia perduo.</ref>
The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|''Martirio de San Matê'', 1600-1601 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi)
Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|''Crocifisción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, [[Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo]])
Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|''Conversción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo)
Caravaggio incredulity.jpg|''Stupô de Sànto Mâxo'', 1600-1601 (Potsdam, [[Sanssouci]])
Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1602 (Firénse, Uffizi)
Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|''Giuditta e Òloferne'', 1602 (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga)
Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''San Matê e l'àngiou'', 1602 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi)
Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Musei Capitolinn-i)
Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Galeria Döia Pamphilj)<ref>Doe teie, identiche pe dæta, pe soggetto e pe formato, ma unn-a a pâ 'na copia.</ref>
Caravaggio - Taking of Christ - Odessa.jpg|''Catûa do Crìsto'', 1602 ([[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]])
Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|''Amô vitoriôzo'', 1602-1603 (Berlin, [[Gemäldegalerie]])
CaravaggioCrowning01.jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1602-1603 ([[Prato]], Palàçio di Alberti)
The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|''Depoxiçión do Crìsto'', 1602-1604 ([[Çitæ do Vatican]], [[Musei Vatichen]])
Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1603 (Princeton, Barbara Piasecka-Johnson Collection)<ref>Nuova versione del dipinto degli Uffizi, 1598.</ref>
Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|''San Gioâne Batista'', 1603 ([[Kansas City]], [Nelson-Atkins Museum of Art)<ref>Quarta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.</ref>
Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|''Mòrte da Madònna'', 1604 (Pariggi, Louvre)
John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|''San Gioâne Batista'', 1604 c. (Rómma, [[Galeria de Palasso Corsini]])<ref>Quinta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.</ref>
Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605, (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga)
Ecce Homo-Caravaggio (c. 1605).jpg|''Ecce Homo'', 1605 c. (Zêna , [[Palasso Gianco]])
Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|''San Giêumo in meditaçión'', 1605 c. ([[Monistrol de Montserrat]])
Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1605 c. (Rómma, Galeria Borghese)
The Crowning with Thorns-Caravaggio (1602).jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1603-1604 ([[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]])
Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|''Madònna di Pellegrìn'', 1604-1606 (Rómma, [[Baxìlica de Sant'Agostin in Canpo Marsio]])
Caravaggio (Michelangelo Merisi) (1571 - 1610) - Christ on the mount of olives - 359 - Gemäldegalerie.jpg|''Crìsto in sciô Monte di Oîvi'', 1604-1606 (Berlin, [[Bode-Museum]])
Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|''Madònna di Palafrenieri'', 1605 (Rómma, Galeria Borghese)
Michelangelo Caravaggio 055 - color enhanced.jpg|''Sâcra Famìggia co-o San Gioâne Batista'', 1605-1606 (New York, Metropolitan Museum of Art)<ref>In depoxito.</ref>
CaravaggioFrancisContemplation.jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605-1606 ([[Cremon-a]], Museo civico Ala Ponzone)
Mary magdalene caravaggio.jpg|''Màia Manêna in èstaxi'', 1606 (Milàn, [[Pinacoteca de Brera]])
Michelangelo Caravaggio 029.jpg|''Sette òpere da Misericòrdia'', 1606-1607 ([[Napoli]], [[Pio Monte della Misericordia]])
Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1606-1607 ([[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts]])
Clevelandart 1976.2.jpg|''Crocifisción'', 1607 (Cleveland, [[Cleveland Museum of Art]])
Caravaggio - David with the Head of Goliath - Vienna.jpg|''David co-a testa do Golîa'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum)
Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|''Madònna do Rozâio'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum)
CaravaggioFlagellation.jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1607-1608 (Napoli, [[Museo naçionâ de Capodimonte]])
Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg|''Salomé co-a testa do San Gioâne Batista'', 1607-1610 (Londra, National Gallery)
CaravaggioJeromeValletta.jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1608 (La Valletta, [[Concatedrâle de A Valetta]])
Alof Louvre.jpg|''Ritræto de Alof de Wignacourt'', 1608 (Pariggi, Louvre)
The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|''Decolaçión do San Gioâne Batista'', 1608 (A Valletta, Concatedrâle de A Valetta)<ref>Unica opera firmâ da-o Caravaggio. A firma a l'è into sangoe do santo.</ref>
Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|''Seportûa de Santa Luçîa'', 1608 ([[Siracusa]], [[Gêxa de Santa Luçîa a-a Badîa]])
Caravaggio, Michelangelo Merisi da - The Tooth-Drawer- 1607-09.jpg|''O cavadenti'', 1608 (Firénse, [[Palasso Pitti]])
Caravaggio sleeping cupid.jpg|''Amorìn ch'o dòrme'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti)
Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|''Antonio Martelli, cavagêo de Mâta'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti)
Caravaggio - The Annunciation.JPG|''Anonciaçión'', 1609 ([[Nancy]], [[Museo des Beaux-Arts (Nancy)]])
Michelangelo Caravaggio 006.jpg|''Resureçión do Lazzao'', 1609 ([[Mescìnn-a]], [[Museo regionale (Messina)]])
Michelangelo Caravaggio 004.jpg|''Adoraçión di pastoî'', 1609 (Mescìnn-a, Museo regionale)
Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|''Salomé co-a testa de San Gioâne Batista'', 1609 (Madrid, [[Palasso Reale de Madrid]])
The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|''Negaçión de San Pê'', 1609-1610 (New York, Metropolitan Museum of Art)
Michelangelo Caravaggio 018.jpg|''Davide co-a testa do Golîa'', 1609-1610 (Rómma, Galeria Borghese)
John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg|''San Gioâne Batista'', 1610 c. (Rómma, Galeria Borghese)
The Martyrdom of Saint Ursula-Caravaggio (1610).jpg|''Martirio de Sant'Orsola'', 1610 (Napoli, [[Palazzo Zevallos]]<ref>Urtimo dipinto noto do Caravaggio. [http://www.palazzozevallos.com/pop_palazzo.asp|titolo=Palazzo Zevallos.com].</ref>
</gallery>
== Nòtte ==
<references/>
== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Lionello Venturi|tìtolo=Il Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=Iu1FMQAACAAJ|ànno=1951|editô=Istituto geografico de Agostini|çitæ=[[Novæa]]|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Renato Guttuso|outô2=Angela Ottino Della Chiesa|tìtolo=L'opera completa del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=8QSDyAEACAAJ|ànno=1967|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Calvesi|tìtolo=Le realtà del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=ZczqAAAAMAAJ|ànno=1990|editô=G. Einaudi|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-06-11710-6}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Bologna|tìtolo=L'incredulità del Caravaggio e l'esperienza delle "cose naturali"|url=https://books.google.it/books?id=UMZ1QgAACAAJ|ànno=1992|editô=Bollati Boringhieri|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-33-90654-X}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Mina Gregori|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=sg4DMQAACAAJ|ediçión=3|ànno=1994|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-43-54527-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Roberto Longhi|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=pUdBAAAACAAJ|ediçión=4|ànno=1998|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-21444-7}}
*{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Giorgi|tìtolo=Caravaggio: una rivoluzione terrible e sublime|url=https://books.google.it/books?id=mNXqAAAAMAAJ|ànno=1998|editô=Leonardo Arte|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-78-13827-4}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Helen Langdon|tìtolo=Caravaggio: una vita|url=https://books.google.it/books?id=MWjKPAAACAAJ|ediçión=2|ànno=2002|editô=Sellerio|çitæ=[[Palermo]]|léngoa=IT|ISBN=88-38-91705-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Papa|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=64ev9faJuNMC|ànno=2002|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-02839-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Pino Di Silvestro|tìtolo=La fuga, la sosta: Caravaggio a Siracusa|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2002|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-17-87056-0}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Dario Fo|tìtolo=Caravaggio al tempo di Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2005|editô=Franco Cosimo Panini|çitæ=[[Modena]]|léngoa=IT|ISBN=88-82-90783-X}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Dusio|tìtolo=Caravaggio: white album|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2009|editô=Cooper|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-73-94128-1}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Francesca Cappelletti|tìtolo=Caravaggio: un ritratto somigliante|url=https://books.google.it/books?id=d_ZGAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2009|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-37-06950-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Silvano Vinceti|outô2=Giorgio Gruppioni|tìtolo=Caravaggio: la culla del grande pittore: una ricerca sulla gioventù dell'artista|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2010|editô=Armando Editore|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-60-81658-0}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Radini Tedeschi|tìtolo=Caravaggio o della Vulgata|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2012|editô=De Luca|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-65-57080-6}}
=== Mostre ===
* ''Mostra del Caravaggio e dei caravaggeschi, Milano, Palazzo Reale, aprile-giugno 1951 / Introduzione di Roberto Longhi'', Firense, Sansoni, 1951.
* ''Caravaggio e il suo tempo, catalogo della mostra a cura di Gabriella Borsano e Silvia Cassani'', New York (Metropolitan Museum of Art) - Napoli (Museo e Galerie nazionali di Capodimonte), Napoli, Electa Napoli, 1985.
* ''L'ultimo Caravaggio e la cultura artistica a Napoli, in Sicilia e a Malta / a cura di Maurizio Calvesi'', Siracusa, Ediprint, 1987.
* ''Michelangelo Merisi da Caravaggio. Come nascono i capolavori, catalogo della mostra a cura di Mina Gregori'', Firense ([[Palazzo Pitti]]) - Romma (Palazzo Ruspoli), Milan, Electa, 1991.
* ''Caravaggio e la collezione Mattei, catalogo della mostra a cura di Rossella Vodret'', Romma (Galleria nazionale d'Arte Antica), Milan, Electa, 1995.
* ''La Madonna dei Palafrenieri di Caravaggio nella collezione di Scipione Borghese / a cura di Anna Coliva'', Venessia, Marsilio, 1998.
* ''La luce del vero : Caravaggio, La Tour, [[Rembrandt]], Zurbarán, catalogo della mostra a Bergamo, Galleria d'Arte Moderna e Contemporanea'', Cinisello Balsamo, Silvana Editoriale 2000.
* ''Caravaggio e l'Europa: il movimento caravaggesco internazionale da Caravaggio a [[Mattia Preti]], catalogo della mostra a cura di Luigi Spezzaferro'', Milan, Skira, 2005.
* ''Caravaggio Bacon, catalogo della mostra a Roma, Museo e Galleria Borghese / a cura di Anna Coliva e Michael Peppiatt'', Romma-Milan, Motta, 2009.
* ''Caravaggio, catalogo della Mostra tenuta a Roma nel 2010 / a cura di [[Claudio Strinati]]'', Milan, Skira, 2010.
* ''Caravaggio a Roma. Una vita dal vero, catalogo della mostra a cura di Michele di Sivo e Orietta Verdi'', Romma, De Luca, 2010.
* ''Dentro Caravaggio, catalogo della mostra tenuta a Milano nel 2017-2018 / a cura di Rossella Vodret'', Milan, Skira, 2017.
== Âtri progètti ==
{{interprogetto}}
{{Pittûa (àrte)}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Pitoî italién]]
[[Categorîa:Pitoî do baròcco]]
729dhbe4wdudf21a446whseu5faadtr
Template:Tassobox/Categoria
10
18681
274031
273949
2026-09-16T18:33:44Z
N.Longo
12052
up
274031
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>[[Categoria:Vôxe con Tassobox - {{#switch:{{lc:{{{1}}}}}
|[[eukarya]]|'''eukarya'''|[[eukaryota]]|'''eukaryota''' = {{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
|[[animalia]]|'''animalia''' = Régno Animalia
|[[plantæ]]|[[plantae]]|'''plantae''' = Régno Plantæ
|[[fungi]]|'''fungi''' = Régno Fungi
|[[protista]]|'''protista''' = Régno Protista
|[[chromista]]|'''chromista''' = Régno Chromista
|Domìnio Eukaryota}}
|[[prokaryota]]|'''prokaryota''' = {{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
|Domìnio Prokaryota}}
|[[archaea]]|'''archaea''' = Domìnio Archaea
|[[bacteria]]|'''bacteria''' = Domìnio Bacteria
|[[acytota]]|'''acytota''' = Domìnio Acytota
| = Domìnio vêuo
|Domìnio no riconosciûo}}]]</includeonly><noinclude>{{Man}}
[[Categoria:Template Tassobox|Categoria]]</noinclude>
5521e1i0z3hwzcfwltg6rlhfvz74sjk
Dernize
0
27861
274047
273685
2026-09-17T09:56:23Z
Luensu1959
1211
/* Pósti interesanti */ detòiu
274047
wikitext
text/x-wiki
{{Nuvaize|variànte=, inta variante de l'ata Val Burbèia}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Dernize
|Nome ufficiale = (IT) ''Dernice''
|Panorama = Dernice-Val Curone.JPG
|Didascalia = Panurama 'd Dernize
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Piemonte
|Divisione amm grado 2 = Lisandria
|Amministratore locale = Carlo Buscaglia
|Partito = lista civica "Stretta di mano con tre spighe"
|Data elezione = 8-6-2009
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 4
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Sottodivisioni = Brégni, Caséin-a Caràn, Gruppâ, Muntébru, Parogna, Puggiolu, Vigana, Vigpounsu, Funtanelle
|Divisioni confinanti = [[Burghetu Burbaia|Burghetu Burbèia]], [[Brignano Frascata]], [[Cantalô|Cantalovu]], [[Garbagna]], [[Munteigu]], [[San Sebastiano Curone|San Sebastiàn Cuaión]]
|Nome abitanti = Derniziàizi
|Patrono = San Dunnìn
|Mappa = Map of comune of Dernice (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisión de paìze 'd Dernize inta Pruvìncia 'd Lisandria
}}
'''Dernìze''' (''Dernìs'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntèize]], ''Dernice'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) l'è 'n cumüne inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvìncia 'd Lisandria]] ch'u gh'à 183 abitanti<ref>https://www.italiamappata.it/piemonte/410-dernice/</ref>.
== Geugrafia ==
[[Immaggine:Vigoponzo - panoramio.jpg|centro|miniatura|250x250px|Panurama da frasción id Vigpóunsu]]
E cumüne 'd Dernize u s'tröva inti bricchi chi divìdan l'Ata [[Val Borbêa|Val Burbèia]] da-a [[Val Curón|Val Cuaión]]. Tra i só frasción u gh'è [[Vigpounsu]], [[Muntébru]] e Brégni.
== Stória ==
== Pósti interesanti ==
[[Immaggine:Dietro la chiesa di San Donnino - panoramio.jpg|thumb|200px|Dernize, Géza 'd San Dunnéin|centro]]
[[Costa 'd Muntébru]]: lucalitâ panuràmica lungu a costa ch'a divide a Val Burbèia da-a Val du Gróvve<ref>Val Grü intu dialettu da Bassa Val Burbèia, Val Grue in italiàn</ref>.
== Ecunumîa ==
== Cultüa ==
Dernize l'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Pruvìncia 'd Lisandria. U dialettu ch'u s'parla a Dernize (scritu asì ''Dernise'' cu-a stessa prununcia) u gh'à di elementi de Piacentìn.
== Manifestasión-i ==
== Feste e fée ==
== Cumünicasión-i ==
== Note ==
<references />
{{Clear}}
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lisciandria}}
[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lisciandria]]
rzd8h3cdxap9avfi2dkk9purdrugl68
274048
274047
2026-09-17T10:01:19Z
Luensu1959
1211
/* Cultüa */ detòiu
274048
wikitext
text/x-wiki
{{Nuvaize|variànte=, inta variante de l'ata Val Burbèia}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Dernize
|Nome ufficiale = (IT) ''Dernice''
|Panorama = Dernice-Val Curone.JPG
|Didascalia = Panurama 'd Dernize
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Piemonte
|Divisione amm grado 2 = Lisandria
|Amministratore locale = Carlo Buscaglia
|Partito = lista civica "Stretta di mano con tre spighe"
|Data elezione = 8-6-2009
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 4
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Sottodivisioni = Brégni, Caséin-a Caràn, Gruppâ, Muntébru, Parogna, Puggiolu, Vigana, Vigpounsu, Funtanelle
|Divisioni confinanti = [[Burghetu Burbaia|Burghetu Burbèia]], [[Brignano Frascata]], [[Cantalô|Cantalovu]], [[Garbagna]], [[Munteigu]], [[San Sebastiano Curone|San Sebastiàn Cuaión]]
|Nome abitanti = Derniziàizi
|Patrono = San Dunnìn
|Mappa = Map of comune of Dernice (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisión de paìze 'd Dernize inta Pruvìncia 'd Lisandria
}}
'''Dernìze''' (''Dernìs'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntèize]], ''Dernice'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) l'è 'n cumüne inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvìncia 'd Lisandria]] ch'u gh'à 183 abitanti<ref>https://www.italiamappata.it/piemonte/410-dernice/</ref>.
== Geugrafia ==
[[Immaggine:Vigoponzo - panoramio.jpg|centro|miniatura|250x250px|Panurama da frasción id Vigpóunsu]]
E cumüne 'd Dernize u s'tröva inti bricchi chi divìdan l'Ata [[Val Borbêa|Val Burbèia]] da-a [[Val Curón|Val Cuaión]]. Tra i só frasción u gh'è [[Vigpounsu]], [[Muntébru]] e Brégni.
== Stória ==
== Pósti interesanti ==
[[Immaggine:Dietro la chiesa di San Donnino - panoramio.jpg|thumb|200px|Dernize, Géza 'd San Dunnéin|centro]]
[[Costa 'd Muntébru]]: lucalitâ panuràmica lungu a costa ch'a divide a Val Burbèia da-a Val du Gróvve<ref>Val Grü intu dialettu da Bassa Val Burbèia, Val Grue in italiàn</ref>.
== Ecunumîa ==
== Cultüa ==
Dernize l'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Pruvìncia 'd Lisandria. U dialettu ch'u s'parla a Dernize (scritu asì ''Dernise'' cu-a stessa prununcia) u gh'à di elementi du Piacentìn.
== Manifestasión-i ==
== Feste e fée ==
== Cumünicasión-i ==
== Note ==
<references />
{{Clear}}
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lisciandria}}
[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lisciandria]]
cpgmvk5yvwm8aapf9qx55jx99y66ryr
Categorîa:Vôxe con Tassobox - Domìnio Bacteria
14
27996
274032
226154
2026-09-16T18:35:33Z
N.Longo
12052
N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Categorîa:Vôxe con Tassobox - Régno Bacteria]] a [[Categorîa:Vôxe con Tassobox - Domìnio Bacteria]] sénsa lasciâ de rindirìsso: up
226154
wikitext
text/x-wiki
{{Categorîa de servìçio vêua|n}}
[[Categorîa:Template Tassobox]]
998c76foskmjsf9gomtluqczjqnbjvm
San Nazò
0
29523
274043
243832
2026-09-17T00:23:25Z
InternetArchiveBot
12666
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
274043
wikitext
text/x-wiki
{{Nuvaize}}
[[File:Intervista-co-o-brunu-d-san-nazo.ogg|thumb|Intervista co-o Brunu de San Nazò, comüne d'Arbea (AL)|Intervista ncu ei Brunu 'd San Nazò]]
[[File:San Nazò.jpg|thumb|300px|San Nazò e l'albergu Bruno vistu da-i punte dei Burbàia]]
'''San Nazò''' (in italiàn: ''San Nazzaro'') l'é 'na frasción d'Arbea ch'a gh'à sulu 8 abitanti<ref>https://web.archive.org/web/20220201104008/https://www.comuniecitta.it/frazioni-del-comune-di-albera-ligure-6002</ref>. A s'tröva inte l'Òta [[Val Borbêa|Val Burbàia]] a 394m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd [[Arbêa]]. L'è 'n paìze 'd lingua e tradisión-i lìguri inta [[Provinsa de Lisciandria|Provéincia 'd Lisandria]]. San Nazò l'è csì pcinéin ch'l'è spessu identificó ncu u stóricu albergu e risturante Bruno, avertu ncu is nume int'ei 1963, ma ativu zà in precedensa. L'é prubabile che l'albergu, missu inte 'n puntu strategicu a-i biviu da strò che a sinistra a pórta a [[Cabela]] e a destra a [[Rucheta Ligure|Rucheta]], u fissa stó 'na staçión da pósta e per l'ei cambiu di cavòlli za int'ei mediuevu.
== Nóte ==
<references />
== Òtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria]]
4yn6mgyl00y7qhidtikbpmo8oj0k3v7
Culónne
0
29592
274042
258579
2026-09-16T23:55:02Z
InternetArchiveBot
12666
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
274042
wikitext
text/x-wiki
{{Nuvaize|variànte=, inta variante da Val Burbaia}}
[[File:A geza 'd Culònne.jpg|thumb|A géza 'd Culónne, frasción id Cantaluvu]]
'''Culónne''' (in italiàn: ''Colonne'') l'é 'na frasción id [[Cantalô|Cantaluvu]] ch'a gh'ò 28 abitanti<ref>https://web.archive.org/web/20220118101251/https://www.comuniecitta.it/frazioni-del-comune-di-cantalupo-ligure-6028</ref>. A s'tröva inte l'Òta [[Val Borbêa|Val Burbàia]] a 371m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Cantaluvu (Cantalovvu). L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta [[Provinsa de Lisciandria|Provéincia 'd Lisandria]].
== Nóte ==
<references />
{{Clear}}
== Òtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria]]
dfrc67aybv7zpev69kxp5ycr7uix2qv
Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn)
0
31070
274039
273850
2026-09-16T20:21:26Z
Arbenganese
12552
"da" nu cume prepusissiàn articulaia
274039
wikitext
text/x-wiki
{{Mentunasch|càngio variànte=Achesta pagina é scricia en '''[[Dialet mentunasch|mentonasch]]'''|grafîa=, segond a norma de Bruyn Andrews}}
{{Wikipedia parlâ|Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn).ogg|255764|22-02-2025|[[Utente:BastienDeMentan|BastienDeMentan]]}}
[[File:Menton BW 2011-06-06 18-17-59 stitch.jpg|thumb|A faciada d'a ghieija de San Miché]]
A '''Basilica de San Miché Arcangelo''' (''Basilica de San Miché Arcangelu'' aiscì, ''Basilique Saint-Michel-Archange'' en [[Lengua françéise|franses]]) è a ghieija mai enportanta d'a sità vieglia de [[Mentun|Mentàn]], ent'e Arpe Marìtime, en [[Fransa]]. Costruìa en [[1619]] en stilo baroch, è stàcia enaugurà en [[1675]] dao vesche de [[Ventemiglia]] a ra presensa de [[Lui̍ Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Loì I]], principe de [[Prinçipatu de Mu̍negu|Mònigo]].
== Storia ==
[[File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra scara 02.jpg|thumb|A scara d'a ghieija]]
A r'inissi d'o [[XVII secolo|secolo XVII]] grassia ao primo principe de Monigo, [[Nure̍ Segundu de Mu̍negu|Nora II Grimaldi]], grana part d'a borgada medievala ra ven trasformà grassia a d'enterventi d'urbanismo: ven elevà o nòo bastian, san creaie d'e nòve carriere e ru edifissi pu viegle venan rompì pe fà spassi a 'na nòva ghieija, che devìa rempiassa achela d'o [[XV secolo|secolo XV]], trop picina pe tote ru fedele. Ra costrussiàn d'a ghieija comensa a u 27 de magio d'o [[1619]], a a presensa d'o Monsignò Spinola, vesche de [[Ventemiglia]] e de Nora II. Ra diressiàn d'u travaglie ven confià ao capo maistre Lorenso Lavagna, de Genoa, ma re dificoltà tecniche portan a comensà solament en [[1639]].
Per finansià a costrussian d'a ghieija, sìndico, consegl e parlament avìan imposto de taisce ecessionale a partì da'o [[1625]]. Per du motivi economichi ru travaglie partan en ritard e en [[1640]] venan giugne autre taisce sobre a racolta d'u liman, d'o vin e de r'ueri, en sforso considerabile da part da popolassiàn mentonasca pe'a soa ghieija.
U probleme techinichi sàn stace numerose, perché besognava mantene o culto, a sepultura d'u moarte e stabilì 'na grana superficìa piana ona stabilì a basa de r'edifissi. Lavagna desponeva de r'espassi d'a capela d'o [[XV secolo|secolo XV]], delimità da'e muraglie d'o val d'o Fossan e rasà en [[1644]]. Per o basament' da'o lato nord, Lavagna a pogià su d'una roca e, vers o ponent, su'a redota de Sant Antoni, foart che se vée de longh ent'o carog' de score Pie. Pu d'una teoria è stacia facia s'a continuità do culto religios: forsci e pratiche se tenìan ent'a sara da gardia d'o foart de Sant Antoni. Entra [[1619]] e [[1653]] ru ati de sepultura portan sempre mensiàn in ghieija: acheste venan facie ente r'espassi trà a roca e a redota. U travaglie avansan basta vito, tanto che o vicari generale de Ventemiglia porìa benesì o ciantié ([[1644]]) e durbì r'edifissi ao culto en 1653, despui a benedissiàn en [[1675]] da'o vescovo Maur de Promontorio.
En [[1675]] a ghieija è consacraia a ro 18 de magio da'o vesche de Ventemiglia Mauro Promontorius, en presensa de Loì I de Monigo, ma no pue esse consideraia finia. A vieglia tore d'o relueri, en part fotua en terra e recostruia en [[1645]] è consideraia ensuficenta per a ghieija nòva. O nòo campanin è do [[1701]], costruì da r'architeto monegasch Emmanuel Cantone. E campane venan da [[Nissa]], fondue da r'intrapresa de Barthélémy Caisson, beneìt da'o vescovo ventemiglios Ambrosi Spinola. R'intriega strutura è completa dame a fin d'a copola d'o campanin en [[1703]]. E capele a ru fianche de navade san stace concedue a'e famiglie mentonasche, utilisaie come capele funebre.
== Esterno ==
=== Faciada ===
[[File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Faciada 03.jpg|thumb|A faciada e o campanìn]]
A faciada che se vée ancui r'è stacia facia en [[1819]], dame'n stilo che remanda ao [[XVII secolo|secolo XVII]], grassia ao don generos de Giause Faraldo. En ordine colossale caraterisà da catre cobie de colone lisce dame capitelo ionico encadra e tre porte, San Miché riege a giaina ben decoraia.
Y è tre nicie ona se trovan, ent'o mitàn, San Miché vestì da sordato romàn che ten a spada e a baransa, mentre dame o pe terassa o demoni, a a drecia San Roco, en de santi mai populari ent'o Miegegiorn franses, envoca mentre a peste e, a a seneca San Maurissi, protetò d'a [[Savoia|casa Savoia]], legionari roman convertì ao cristianesimo. Sota a ra statua de [[San Michê|San Miché]] y è 'n' enscrissiàn ao soann d'a consacrassiàn d'a ghieija da part d'o vescovo de Ventemiglia.
== Enterno ==
[[File:Basilica de Sant Miché Arcangelu (Mentàn), navada de mieg 02.jpg|thumb|A navata de mieg|220px|sinistra]]
R'edifissi ha 'na pianta a tre navate, achela centrala ha 'na demensian de pu de diej metri, curbìa da una vota a bota, ona se durban de lunete che lascian intrà a lus dam'en efeto colorà. Achele de fianch presentan diferente capele decoraie, a magioransa recostruia apress o teramoto de [[A Maina de Dian|Dian Marina]] d'o [[1880]] e servìan coma sepoltura per e famiglie riche de Mentàn, mentre che r'autre eran portà ente 'na cripta sota a navata de miege.<ref>{{Çitta web|url=https://www.menton.fr/la-basilique-saint-michel-archange.html|tìtolo=Basilica de Sant Miché Archange|vìxita=2024-03-03|
léngoa=FR}}</ref>
=== Autà magiò ===
[[File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Autà magiò 04.jpg|thumb|R'autà magiò]]
Separaia da'o resto de r'edifissi dame un arco trionfale, a part d'o coro è rica de decorassiàn en oro e en fauss marmo, ch'e resoanan o clasicismo. R'autà magiò ès d'o [[XVII secolo|secolo XVII]], costruì en marmo colorà. O ponc prencipale ès o tabernàculo, d'ona tomban e piciune tore curve travagliaie segond a tradissiàn italiana. Alegerì da colonete, è stramontaia da una statua de San Miché, d'ona a so facia è rapresentaia dame un andament teatrale. R'òpera è stacia facia ent'o [[XIX secolo|secolo XIX]] e r'encadra 'na parura de r'autà. A corona da Vèrgine en legno dorà se trova sobre achesto ensem, a suportà en pesant bardachin en damasch de Genoa, corò amaranto a galan d'oro.
=== Capele de flanch ===
<gallery widths="160" heights="160" mode="packed">
File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela de Santa Devota 01.jpg|A capela de Santa Devota
File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela de San Giause.jpg|A capela de San Giause
File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela d'a Madona d'e Grassie.jpg|A capela d'a Madona d'e Grassie
File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela d'o Sacro Coe.jpg|A capela d'o Sacro Coe
</gallery>
* '''Santa Devota''': a prima capela de drecia a partì da'o coro è consacraia a a patrona de [[Prinçipatu de Mu̍negu|Monigo]], era ona ru principe seghitavan a messa. R'autà rapresenta a santa en gloria che ten en man a parmora da martire. Circondaia da figure angéliche, ent'a rapresentasiàn (fa a a fin d'o [[XVII secolo|secolo XVII]]) ha darraire a Roca de Monigo, en riferiment a a legenda d'o son martiri, segond che a serìa stàcia amassaia en [[Corsega]] per esse portaia achì despui. Tot'en marmo, r'autà es circundaia da colone en stilo corinsiàn, a vota è decoraia dame catre medagliò pinte d'oro. Sota r'autà è depositaia a figura do [[Gêxù|Cristo]] moart.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica de Sant Miché Archange, depliant|editô=Villa de Mentan|çitæ=Mentàn|url=https://www.calameo.com/menton/read/001905724fed9c77288c2?page=1}}</ref>
* '''San Giause''': è stacia a prima a esse utilisaia coma capela funebre. D'a famiglia Pretti-Galleani de Sant Ambrosi, è situaia ente r'angolo de nord-ovest de r'edifissi. A para d'autà è d'o pintò Aurassi Ferrari, de [[Zena|Genoa]], nominà cavaliero de r'ordine de San Miché en [[1652]]. Ro cadro rapresenta San Giause vesin a ra Vèrgine e dame r'Enfant e ru pastre che venan a adoràro. da'o [[1999]] dedicaia aiscì ao san Sacramento, a capela è stacia fondaia en [[1619]] per despui esse rangiaia en [[1836]] e en [[1886]].
* '''Madona d'e Grassie''': costruìa per vorontà d'a famiglia Clavesana, a capela presenta una fegura dedicaia a a Madona d'e Grassie, fa de probàbile dao pintò Aurassi Ferrari. A Vèrgine è portaia per 'na nivura d'angelo e ent'a part bassa se trova una emportanta rapresentassiàn de Mentàn, giugnà en [[1850]] e firmà ''Lorenzo''. È una testimoniansa particolaria pe a storia mentonasca, despui che en [[1848]] a sità s'è separaia da'o [[Monego|Principato de Monigo]].
* '''Sacro Coe''': capela decoraia d'o [[XIX secolo|secolo XIX]], è consacraia a u santi e a e sante protetò de confraternità mentonasche. Ha tre pinture ent'un decoro de stuch placà. Terminaia da ra comuna mentonasca enseme ao Batisteri en [[1806]].
* '''Ro Batisteri''': rambaia a a moraia do campanìn, è costruìa su dò niveli. Ent'achelo de sota se trova r'autà magiò d'a capela d'a Misericordia (Batù negre) ao prinsipi colocaia a ra Ciapetta. Desobre ra tina d'a batea, ent'una nicia, en grop de sculture o fegura a batea de Cristo d'o [[XIX secolo|secolo XIX]].
<gallery widths="160" heights="160" mode="packed">
File:Menton,basilique154,chapelle Fonts-Baptismaux02.jpg|O Batisteri
File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Autà d'a fuga en Egitto.jpg|R'autà d'a fuga en Egitto
File:Menton,basilique010,autel-retable Vierge-Noire02.jpg|A Madona Negra
File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela de r'arime d'o Porgatori.jpg|A capela de r'arime d'o Porgatori
</gallery>
* '''Fuga in Egitto''': R'autà è d'a famiglia Chierico, pintà da Gia' e Gioan Augustin Vento, pintò apartenent a a scora d'arte mentonasca, ent'o [[XVI secolo|secolo XVI]]. A scena moscia a Vergine e r'enfant Gesù che r'alarga e brasse vers San Giause.
* A '''Madona Negra''': rapresentasiàn attribuaia ao pintò mentonasch Gia' Vento, rapresenta a Vergine negra en trono, che tegne sobre u se genoglie r'Enfant. A Vergine negra è invocaia, dame San Felì, ent'u tempe de peste: donca ra capela serìa da datà [[1631]], ann de r'ùrtima onda de peste a Mentàn.
* '''Arime d'o Porgatori''': a segonda capela d'a famiglia de Monleon, ona ha o sito a confraternità d'e r'Arimie d'o Porgatori. R'imagine santa ha coma sugeto, se pensa, [[San Nichioso|San Nicolà]], fegurà en genogl' mentre che mendica a a Madona en trono. Se trata de 'na terra facia da r'artista Bernardin Puppo en [[1670]]. R'autà es en marmo colorà, coma vosciù da'a famiglia Monleon ent'o [[XVIII secolo|secolo XVIII]].
<gallery widths="160" heights="160" mode="packed">
File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra capela de r'Assoncian.jpg|A capela de r'Assoncian
File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela de Sant'Antoni.jpg|R'autà de Sant Antoni
File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Capela d’a Madona d'o Rosari.jpg|A Madona d'o Rosari
File:Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn), Ra capela d’a Santa Cros 02.jpg|A Santa Cros
</gallery>
* '''Santa Cros''': autra capela d'a famiglia Monleon, ent'a para d'autessa, pintaia da r'artista ligure Orazio Ferrari, venan rapresentà San Gioan che sostèn a Vèrgine ent'o dorò e Madarena en genogl' che mira vers de Gesù en crus.
* '''Assonssiàn''': achesta è a capela d'a famiglia Faraldo, decoraia dame una para d'autà de Bernardin Puppo che a rafigurà r'assonssiàn d'a Vèrgine. Facia dao [[1676]], ha 'na composissiàn a piramide tìpica baroca. Pintaia ent'a tomba, r'arma d'u Faraldo.
* '''Sant'Antoni''': a para d'autà presenta o santo engenoià ch'o r'adora r'Enfant Gesù. R'arma du Grimaldi ha una datassiàn d'o [[1656]]. E statue de legno che ocupan e nicie de fianch rapresentan ra Vèrgine e San Roco. Acheste statue san portaie fint'a ra piassa de San Roco ent'o cors d'a processiàn votiva d'o 16 d'aost.
* '''Madona d'o Rosari''': presenta a statua da Vèrgine sobre r'autà en marmo colorà, situaia ente 'na nicia. Achesta scultura è facia en marmo de [[Carrara]], magara opera d'un artista de [[Genoa]] d'a butiega d'o scultò de [[Marseggia|Marseglia]] Pierre Puget. Ro stilo baroch se poe vée ent'u drape, che remandan degià ao gusto d'o [[XVI secolo|secolo XVI]].
== Note ==
<references/>
== Autre progete ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Architetûe da Frànsa]]
t87cky87l7l5rv9wo9vqe11bi8e9oni
Purtixö de Camuggi
0
32696
274024
268952
2026-09-16T18:01:56Z
N.Longo
12052
/* Storia */ + da Camuggi
274024
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
[[Immaggine:Porto di Camogli.jpg|miniatura|Vista du Purtixö]]
U '''purtixö de Camuggi''' u l'é ün portu du [[Mâ Ligure|Mà Ligüre]], au servissiu du cumüne de [[Camuggi]] e afaciou in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Cun stu numme u l'é ciamou ascì u mö di vapuretti pe türisti che arivan finn-a a [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] e a [[Zena]] ascì.
== Descrisiun ==
U portu de Camuggi, ch'u l'é gestiu da l'Auturitè Maritima, u se tröva a punente du centru storicu e u l'é prutettu versu u mà da ün mö ch'u cure in diresiun NW. Daa banchinn-a, u pescaggiu u va dai 60 citti au metru e mezu, mentre u fundu u l'é fetu pe'u ciü de fangu e de prie. A menu de 50 metri daa testa du mö bezögna dà amente aa prezensa de scöggi che se levan d'in sciu fundu, tantu a l'intrà du purtixö che lungu a banchinn-a. U ventu ch'u ghe sciüscia ciü de suvente u l'é u [[Sciöco|sciocu]], ma de invernu u nu manca a [[Tramontann-a|tramuntann-a]] e u [[Gregâ|gregà]], de traversu cun venti du II e du III quadrante<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.italiasub.it/pages/porti/scheda_porto.asp?scheda=dettagli&idPorto=315#google_vignette|tìtolo=Porto di Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/29/camogli-interventi-fronte-mare-soffolta-prolungamento-molo-e-falesia/|tìtolo=Camogli: interventi fronte mare: soffolta, prolungamento molo e falesia|outô=Consuelo Pallavicini|dæta=29 dixembre 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
== Storia ==
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Alfred Zoff Segelboot bei Camogli c1905.jpg|U purtixö in te ün quaddru de l'[[Alfred Zoff]] du 1905 ca.
CH-NB Photoglob-Wehrli EAD-WEHR-17111-B.tif|Panuramma de Camuggi cu'u portu du 1910
</gallery>
Aa giurnà d'ancö, a [[Camuggi]] u se ghe tröva di [[Gussu|gussi]] ciü che de barche da diportu; a ogni moddu, suviatüttu in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ea ün di porti ciü impurtanti de l'[[Italia]] e de l'[[Euròpa|Europa]]. A sö origine a ne vegne pe davei finn-a dau [[XVII secolo|Seisentu]], quande L'Izua, cu'u sö [[Castellu du Dragun|castellu]], a l'é steta atacà au paize in scia teraferma, cu'u vegiu mö du castellu ch'a l'ha cangiou de funsiun in te quella de diga a prutesiun du portu. De ciü, cun l'espansciun du portu in ti tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] e in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]], i caruggi che se sun svilüpè doppu han cangiou segundu a necesitè d'arivà au portu o pe varà i barchi, cumpreizu i velieri. A vegia mancinn-a a l'ea steta regalà dau Cumüne de [[Marseggia]] a quellu de Camuggi in tu [[1844]]: primma in dutasiun a l'uspià da sitè a l'é poi turnà a l'aministrasiun cumünale<ref>{{Çitta web|url=https://fuorigenova.cittametropolitana.genova.it/content/poi/porticciolo-di-camogli|tìtolo=Porticciolo di Camogli|outô=Sitè metrupulitann-a de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
In scia caladdra du portu, duv'u gh'ea stetu missu cumme bitte pe l'ormezzu di barchi di canuin du [[Andrîa Masêna|generale Massena]], di tempi du Napuliun, u se truvava ün cazellu da Dugann-a. Lì a [[Goàrdia de Finànsa|Guardia de Finansa]] a cuntrulava a merce scaregà dai barchi, metendughe e tasce ch'a gh'aiva da pagà. In ta nötte du 25 de settembre du [[1915]] u cazellu u l'é stetu purtou via da ün'aluviun insemme au Francesco Salaris, ün prepostu finansé in servissiu, caciou in te l'egua daa rampa e ch'u l'é negou in mà. Quellu giurnu u meximu destin u l'é tucou au Carlo Bandino ascì, guardia du dassiu, mentre ch'u l'ea dau Punte de Cò, in sci[[U Fusou (Camuggi)|u Fusou]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2394_Saluto_a_Francesco_Salaris_morto_alluvione_25-9-1915.htm|tìtolo=2394. ALLUVIONE|léngoa=IT|vìxita=2026-09-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_834_Porto_di_Camogli_Calata_Finanziere_1903.htm|tìtolo=834. PORTICCIOLO DI CAMOGLI|léngoa=IT|vìxita=2026-09-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_744_Alluvione_crollo_del_Ponte_di_C%C3%B2_1915.htm|tìtolo=744. ALLUVIONE|léngoa=IT|vìxita=2026-09-16}}</ref>.
Pe tütta a primma meitè du [[XX secolo|Növesentu]], l'egua du purtixö a l'é steta u campu de cà pe'a [[Rari Nantes Camogli]]. I giancu-neigri han guagnou in te stu "impiantu" tütti i sö scüdetti, spunciè dau pübblicu ch'u i sustegniva dae banchinn-e e dae barche.
== Impianti ==
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Diga Camogli 01.jpg|Vista du mö
Camogli faro del porto.jpg|U faru in sciu mö
Camogli - porticciolo, veduta (1).jpg|L'imbarcaderu in tu Purtixö
Camogli - porticciolo, veduta (2).jpg|Atra vista de l'imbarcaderu cu'u faru in sciu mö
</gallery>
In tu purtixö de Camuggi u se ghe pö intrà a tütte e ue e u g'ha 200 posti barca in te tüttu, cun 5 posti pe'u tranxitu e i 10 metri de lunghessa mascima puscibile. U l'é serviu dau canà radiu VHF 16<ref name=":0" />. U portu u g'ha ün faru ch'u se tröva in scia vegia fin du mö ch'a u prutezze versu u largu. Custruiu in tu [[1950]], u l'ha üna fundasiuin e üna ture de ciümentu ch'a l'é erta 5 metri, pitüà de giancu e cun terasin e lanterna cuverti da üna cupula grixa de metallu<ref>{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1671.aspx|tìtolo=Molo esterno, estr.|outô=Marina Militare|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ibiblio.org/lighthouse/itanw.htm|tìtolo=Lighthouses of Italy: Liguria|léngoa=EN|vìxita=2026-04-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/levante/2025/12/31/news/camogli_diga_subacquea_molo_allungato-15451176/|tìtolo=Una diga subacquea e il molo allungato: via libera ai lavori per difendere Camogli|outô=Edoardo Megli|dæta=31 dixembre 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
L'imbarcaderu, ch'u l'é parte du Purtixö, u l'é missu de traversu aa costa, cun de culonne che rezzan üna cuvertüa de legnu. In sce l'intrà u gh'é üna custrusiun picinn-a de legnu duve u se tröva a bigeteria, mentre u palassu de frunte a sta strutüa u l'é a sede da Capitaneria de portu de Camuggi<ref>{{Çitta web|url=https://www.guardiacostiera.gov.it/portale/l/194771|tìtolo=Ufficio locale marittimo di Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
== Fermata Trenitalia ==
Dau meize de zügnu du [[2022]] se pö acatà tüttu insemme u bigettu integrou du trenu cu'u vapurettu. U servissiu pe mà u l'é ciamou u ''San Fruttuoso Link'', ch'u g'ha e due fermate de "''Camogli Porticciolo''" e de "''Baia San Fruttuoso''"<ref>{{Çitta web|url=https://www.trenitalia.com/it/regionale/collegamenti-regionale/san-fruttuoso-link.html|tìtolo=San Fruttuoso Link|outô=Trenitalia|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.genovatoday.it/attualita/treni-estate-san-fruttuoso-2022.html|tìtolo=Biglietto unico treno-battello per San Fruttuoso, poi 20 fermate a Vesima: le novità di Trenitalia|dæta=31 mazzu 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241102144226/https://www.welcomecamogli.it/it/treni-camogli|tìtolo=Treni|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
A nutissia de stu növu servissiu a l'ha purtou da cunfuxun finn-a in sci giurnali, scicumme che a Camuggi, finn-a in ti [[Anni 1980|anni Otanta]] u gh'ea ün'atra stasiun di treni, [[Stasiun de Camuggi-Prià|quella du Prià]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/07/23/camogli-le-ferrovie-indicano-ancora-una-fermata-soppressa-43-anni-fa/|tìtolo=Camogli: le Ferrovie indicano ancora una fermata soppressa 43 anni fa|dæta=23 lüggiu 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}</ref>.
== Notte ==
<references responsive="" />
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/il-porticciolo?ldc=|tìtolo=Il Porticciolo|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}
* {{Çitta web|url=https://www.porticciolocamogli.it/|tìtolo=Associazione Pesca Sportiva Dilettantistica Porticciolo|léngoa=IT|vìxita=2026-04-10}}
[[Categorîa:Camuggi]]
[[Categorîa:Traspòrti da Ligùria]]
[[Categorîa:Pòrti|Camuggi]]
6otn8h5w83np872ie08lz2ghe89nqbz
Utente:Arbenganese/Sandbox/Bligar
2
32708
274035
274003
2026-09-16T20:14:24Z
Arbenganese
12552
spec, rev
274035
wikitext
text/x-wiki
= Pařlař bligařencu =
U '''bligařencu'''{{#tag:ref|''Vrigarencu'' en [[Dialettu ventemigliusu|ventemigliuřsu]], ''Vrigarencu'' en giargùn de L'Ieřsuřa<ref>{{Çitta web|url=https://www.marinocassini.it/Isolabona%20Parte%20terza.htm|tìtolo=Isolabona. Parte terza: Folklore economico ed ergologico|outô=Marino Cassini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-09-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|tìtolo=Le parole della nostra infanzia: dialettu lisurencu|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|léngoa=LIJ, IT|p=83}}</ref>|group=n.}} u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu deu paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia.
U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunante. Già u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Già de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.
== Cařateřistiche ==
Ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du pařlař bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:
* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu già mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zeneřse) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u pařlař bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zeneřse d’ancöi
A difeřènse de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme
* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o èscì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presènsè ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u pařlař d’Ulmea, trattu ben cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřia cagiüu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi en Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendènsè a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.<Forner Mentun 94>
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pař üna -l- u pö pigliař fina u postu de -z-, in moddu c’u se semeglia au giargùn di paiřsi vixin. A Ubüüxe i dixen ''schèlsu'' [ˈskɛʎsu], ma èscì nařsu [ˈnaʎzu], o ancuř ''schieřsa'' [ˈskieʎza] peř ''scüřsa'' [ˈskyɹza]. U Castel u cunusce use connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. söř e nu sò). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/ : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--> [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* Passagiu da -a a -è aa fin de pařole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da a atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na e bèn bèn aveřta, dita [ä], cumme èrbè ò fèstè. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de porte/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u l'à avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è èscì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.
* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.
== Grafia ==
U nu l'existe in modu üňicu recunusciüu peř u pařlař bligařencu. Üňa de prime testimunianse ent'u giařgùn du postu in epuca mudèrnè a l'è a cunscideřasiùn de Bligař cume puntu de rifeřimèntu ent'u campař e enfurmasiùi peř scrive u Vucabulařiu de Parlate Ligüři da parte dea Cunsüřta Ligüře, a partìe dau 1985. A furma da grafia duveřà a remunta au Cunvegnu de Sanremu deu 1976. Già de přima in spunciùn peř a scritüřa u l’è stau chelu deu ''Festival da Cultüřa e dea Cumedia Entemelia'', a partìe daa fin dei ani ‘60. Ent'i ani, i vari scrituři ent'u pařlař i àn ciǜ o menu fau di adatamènti persuňali a stu scistema. De contu u l'è ue tante ricurènse da -l- au postu dea -ř-, ch'a vegne pařegià aa prununsia de [ɹ], ben spantegà ent'u punènte ligüre.
== Gramatica ==
=== Veřbi ===
==== Esse ====
{| class="wikitable"
| rowspan="2" |
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a eiřa stau
|a serai
|a serai stau
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti eiři stau
|ti serai
|ti serai stau
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u l’eiřa stau
|u serà
|u serà stau/a
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u eiřavamu stai/e
|u seremu
|u seremu stai/e
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u eiřavai stai/stae
|u seré
|u seré stai/e
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e eiřan stai/stae
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Imperfettu
|Passau
|Trapassau
|-
|che mi a scie
|che mi a fusse
|che mi a scie stau
|che mi a fusse stau/sta
|-
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|che tü ti scii stau
|che tü ti fussi stau/sta
|-
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|che ēř u scie, che ela a scie stau/sta
|che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta
|-
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|che nuiautri u sciimu stai
|che nui u fussimu stai/stae
|-
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|che vuiautri u sciei stai
|che vui u fussi stai/stae
|-
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|che eli i scien/ele e scien stai/stae
|che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi a seřìa
|mi a seřìa stau
|
|-
|ti seřìi
|ti seřìi stau/sta
|scii!
|-
|u seřìa
|u seřìa stau/sta
|
|-
|u seřiavamu
|u seřiavamu stai/stae
|
|-
|u seřiavai
|u seřiavai stai/stae
|sciei!
|-
|i seřian
|i seřian stai/stae
|
|}
==== Aglìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a ài
|a ài avüu
|a avìa
|a avìa avüu
|a aveřai
|a aveřai avüu
|-
|Ti
|ti ài
|ti ài avüu
|ti avìi
|ti avìi avüu
|ti aveřai
|ti aveřai avüu
|-
|èlu/a
|u/a l’à
|u/a l’à avüu
|u/a l’avìa
|u/a l’avìa avüu
|u/a l’aveřà
|u/a l’aveřà avüu
|-
|Nuiautri
|u amu
|u amu avüu
|u aviavamu
|u aviavamu avüu
|u aveřemu
|u aveřemu avüu
|-
|Vuiautri
|u ave
|u ave avüu
|u aviavai
|u aviavai avüu
|u aveřé
|u aveřé avüu
|-
|éli/e
|i/e àn
|i/e àn avüu
|i/e avian
|i/e avian avüu
|i aveřan
|i aveřan avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a aglie
|che mi a aglie avüu
|che mi a aglisse/avisse
|che mi a aglisse/avisse avüu
|-
|che tü ti agli
|che tü ti agli avüu
|che tü ti aglissi
|che tü ti aglissi avüu
|-
|che ēř u/a l’aglie
|che ēř u/a l’aglie avüu
|che ēř u l’aglisse
|che ēř u l’aglisse avüu
|-
|che nuiautri u aglìmu
|che nuiautri u aglìmu avüu
|che nui u aglissimu
|che nui u aglissimu avüu
|-
|che vuiautri u aglìi
|che vuiautri u aglìi avüu
|che vui u aglissi
|che vui u aglissi avüu
|-
|che eli i aglien/ele e aglien
|che eli i aglien/ele e aglien avüu
|che eli i/e aglissen
|che eli i/e aglissen avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi aveřìa
|mi aveřìa avüu
|
|-
|ti aveřìi
|ti aveřìi avüu
|agli!
|-
|u l’aveřia
|u l’aveřia avüu
|
|-
|u aveřiavamu
|u aveřiavamu avüu
|
|-
|vuiautri u aveřiavai
|vuiautri u aveřiavai avüu
|aglìi!
|-
|eli i aveřian
|eli i aveřian avüu
|
|}
==== Cantař ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a cantu
|a ài cantau
|a cantava
|a avìa cantau
|a canteřai
|a aveřai cantau
|-
|Tü
|ti canti
|ti ài cantau
|ti cantavi
|ti avìi cantau
|ti canteřai
|ti aveřai cantau
|-
|ēř/ela
|u/a canta
|u/a l’à cantau
|u cantava
|u/a l’avìa cantau
|u canteřà
|u/a l’aveřà cantau
|-
|Nuiautri
|u cantamu
|u amu cantau
|u cantavamu
|u aviavamu cantau
|u canteremu
|u aveřemu cantau
|-
|Vuiautri
|u cantave
|u ave cantau
|u cantavai
|u aviavai cantau
|u canteré
|u aveřé cantau
|-
|eli/ele
|i/e cantan
|i/e àn cantau
|i/e eiřan
|i/e avian cantau
|i/e canteřan
|i aveřan cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a cante
|che mi a aglie cantau
|che mi a cantesse
|che mi a aglisse cantau
|-
|che tü ti canti
|che tü ti agli cantau
|che tü ti cantessi
|che tü ti aglissi cantau
|-
|che ēř u/ ela a cante
|che ēř u/a l’aglie cantau
|che ēř u / ela a cantesse
|che ēř u l’aglisse cantau
|-
|che nuiautri u cantemu
|che nuiautri u aglìmu cantau
|che nui u cantessimu
|che nui u aglissimu cantau
|-
|che vuiautri u cantei
|che vuiautri u aglìi cantau
|che vui u cantessi
|che vui u aglissi cantau
|-
|che eli i canten
|che eli i aglien/ele e aglien cantau
|che eli i cantessen
|che eli i/e aglissen cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|
|mi aveřìa cantau
|
|-
|
|ti aveřìi cantau
|canta!
|-
|
|u l’aveřia cantau
|
|-
|
|u aveřiavamu cantau
|
|-
|
|vuiautri u aveřiavai cantau
|cantei!
|-
|
|eli i aveřian cantau
|
|}
==== Dìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a digu
|a ài diitu
|a diixìa
|a avìa diitu
|a diřai
|a aveřai diitu
|-
|Tü
|ti dii
|ti ài diitu
|ti diixìi
|ti avìi diitu
|ti diřai
|ti aveřai diitu
|-
|ēř/ela
|u/a dixe
|u/a l’à diitu
|u diixìa
|u/a l’avìa diitu
|u diřà
|u/a l’aveřà diitu
|-
|Nuiautri
|u dimu
|u amu diitu
|u diixavamu
|u aviavamu diitu
|u diřemu
|u aveřemu diitu
|-
|Vuiautri
|u dive
|u ave diitu
|u diixavai
|u aviavai diitu
|u diřé
|u aveřé diitu
|-
|eli/ele
|i/e dixen
|i/e àn diitu
|i/e diixian
|i/e avian diitu
|i/e diřan
|i aveřan diitu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|Trapassau proscimu
|-
|che mi a dighe
|che mi a aglie diitu
|che mi a dighesse
|che mi a aglisse diitu
|a avìa diitu
|-
|che tü ti dii
|che tü ti agli diitu
|che tü ti dighessi
|che tü ti aglissi diitu
|ti avìi diitu
|-
|che ēř u/ ela a dighe
|che ēř u/a l’aglie diitu
|che ēř u / ela a dighesse
|che ēř u l’aglisse diitu
|u/a l’avìa diitu
|-
|che nuiautri u dighemu
|che nuiautri u aglìmu diitu
|che nui u dighessimu
|che nui u aglissimu diitu
|u aviavamu diitu
|-
|che vuiautri u dighei
|che vuiautri u aglìi diitu
|che vui u dighessi
|che vui u aglissi diitu
|u aviavai diitu
|-
|che eli i dighen
|che eli i aglien/ele e aglien diitu
|che eli i dighessen
|che eli i/e aglissen diitu
|i/e avian diitu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a diřìa
|mi aveřìa diitu
|
|-
|Tü
|ti diřìi
|ti aveřìi diitu
|di!
|-
|ēř/ela
|u/a diřìa
|u l’aveřia diitu
|
|-
|Nuiautri
|u diřiavamu
|u aveřiavamu diitu
|
|-
|Vuiautri
|u diřiavai
|vuiautri u aveřiavai diitu
|diei!
|-
|eli/ele
|i/e diřian
|eli i aveřian diitu
|
|}
==== Dořme ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a dořmu
|a ài duřmìu
|a duřmìa
|a avìa duřmìu
|a duřmiřai
|a aveřai duřmìu
|-
|Tü
|ti dořmi
|ti ài duřmìu
|ti duřmìi
|ti avìi duřmìu
|ti duřmiřai
|ti aveřai duřmìu
|-
|ēř/ela
|u/a dořme
|u/a l’à duřmìu
|u duřmìa
|u/a l’avìa duřmìu
|u duřmiřà
|u/a l’aveřà duřmìu
|-
|Nuiautri
|u duřmimu
|u amu duřmìu
|u duřmiavamu
|u aviavamu duřmìu
|u durmiřemu
|u aveřemu duřmìu
|-
|Vuiautri
|u duřmive
|u ave duřmìu
|u duřmiavai
|u aviavai duřmìu
|u duřmiřé
|u aveřé duřmìu
|-
|eli/ele
|i/e dořmen
|i/e àn duřmìu
|i/e duřmian
|i/e avian duřmìu
|i/e duřmiřan
|i aveřan duřmìu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a dořme
|che mi a aglie duřmiu
|che mi a duřmisse
|che mi a aglisse duřmiu
|-
|che tü ti dořmi
|che tü ti agli duřmiu
|che tü ti duřmissi
|che tü ti aglissi duřmiu
|-
|che ēř u/ ela a dořme
|che ēř u/a l’aglie duřmiu
|che ēř u / ela a duřmisse
|che ēř u l’aglisse duřmiu
|-
|che nuiautri u duřmimu
|che nuiautri u aglìmu duřmiu
|che nui u duřmissimu
|che nui u aglissimu duřmiu
|-
|che vuiautri u duřmive
|che vuiautri u aglìi duřmiu
|che vui u duřmissi
|che vui u aglissi duřmiu
|-
|che eli i dořmen
|che eli i aglien/ele e aglien duřmiu
|che eli i duřmissen
|che eli i/e aglissen duřmiu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a duřmiřia
|mi aveřìa duřmiu
|
|-
|Tü
|ti duřmiřii
|ti aveřìi duřmiu
|dořmi!
|-
|ēř/ela
|u/a duřmiřia
|u l’aveřia duřmiu
|
|-
|Nuiautri
|u duřmiřiavamu
|u aveřiavamu duřmiu
|
|-
|Vuiautri
|u duřmiřiavai
|vuiautri u aveřiavai duřmiu
|duřmii!
|-
|eli/ele
|i/e duřmiřian
|eli i aveřian duřmiu
|
|}
== Note ==
;Rifeřimenti au dialetu
<references group="n." />
;Rifeřimenti au testu
<references responsive="" />
5jvc8wjn4trvehm86a4blofinzhoh3f
274036
274035
2026-09-16T20:16:52Z
Arbenganese
12552
/* Grafia */ !
274036
wikitext
text/x-wiki
= Pařlař bligařencu =
U '''bligařencu'''{{#tag:ref|''Vrigarencu'' en [[Dialettu ventemigliusu|ventemigliuřsu]], ''Vrigarencu'' en giargùn de L'Ieřsuřa<ref>{{Çitta web|url=https://www.marinocassini.it/Isolabona%20Parte%20terza.htm|tìtolo=Isolabona. Parte terza: Folklore economico ed ergologico|outô=Marino Cassini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-09-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|tìtolo=Le parole della nostra infanzia: dialettu lisurencu|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|léngoa=LIJ, IT|p=83}}</ref>|group=n.}} u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu deu paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia.
U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunante. Già u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Già de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.
== Cařateřistiche ==
Ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du pařlař bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:
* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu già mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zeneřse) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u pařlař bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zeneřse d’ancöi
A difeřènse de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme
* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o èscì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presènsè ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u pařlař d’Ulmea, trattu ben cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřia cagiüu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi en Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendènsè a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.<Forner Mentun 94>
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pař üna -l- u pö pigliař fina u postu de -z-, in moddu c’u se semeglia au giargùn di paiřsi vixin. A Ubüüxe i dixen ''schèlsu'' [ˈskɛʎsu], ma èscì nařsu [ˈnaʎzu], o ancuř ''schieřsa'' [ˈskieʎza] peř ''scüřsa'' [ˈskyɹza]. U Castel u cunusce use connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. söř e nu sò). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/ : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--> [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* Passagiu da -a a -è aa fin de pařole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da a atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na e bèn bèn aveřta, dita [ä], cumme èrbè ò fèstè. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de porte/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u l'à avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è èscì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.
* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.
== Grafia ==
U nu l'existe in modu üňicu recunusciüu peř u pařlař bligařencu. Üňa de prime testimunianse ent'u giařgùn du postu in epuca mudèrnè a l'è a cunscideřasiùn de Bligař cume puntu de rifeřimèntu ent'u campař e enfurmasiùi peř scrive u Vucabulařiu de Parlate Ligüři da parte dea Cunsüřta Ligüře, a partìe dau 1985. A furma da grafia duveřà a remunta au Cunvegnu de Sanremu deu 1976. Già de přima in spunciùn peř a scritüřa u l’è stau chelu deu ''Festival da Cultüřa e dea Cumedia Entemelia'', a partìe daa fin dei ani ‘60. Ent'i ani, i vari scrituři ent'u pařlař i àn ciǜ o menu fau di adatamènti persuňali a stu scistema. De contu u l'è ue tante ricurènse da -l- au postu dea -ř-, ch'a vegne pařegià aa prununsia de [ɹ], ben spantegà ent'u punènte ligüre.
{| class="wikitable"
!Leteře
!Son
[[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]]
!Note
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e
|e serà (cume ente l’italian ''m'''e'''la'')
|-
|È
|ɛ
|e auvèrta (cume ente l’italian: egli '''è'''), èscì nu tonica en fin de parola ('''è'''rb'''è''')
|-
|É
|e
|e serà tonica (cume ente l’italian ''perch'''é''''')
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta
|-
|I
|i
|
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m/ŋ
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
| Ň
|ɹ
|Son dea n “fantasma”, c’u se semeglia a üna r mola
|-
|O
|o/ɔ
|"o" serò/"o" auvèrta
|-
|Ö
|ø
|son deu françese "eu"
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|ku
|
|-
|R
|r
|
|-
|'''Ř'''
|ɹ/ʎ
|R mola carateřistica, quaxi diita cume üna -l-. I verbi dea prima cuniugassiùn en bligarencu i nu sun mai trunchi e i vön -ř aa fin (es. andař), de voute sustituìa cun -l-
|-
|S
|s/z
|Specificà cume -ş- se sunora [z] en caxu de dübi , -ss- se duse (es. passař)
|-
|S-C
|ʃ+t͡ʃ
|son de a par̂ola "s-ciüma", de chi u ghe mete scc
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|
|-
|Ü
|y
|son dea "u" franseřse, o da ü tedesca
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|son deu françese "jardin"
|-
|Z
|z
|cume s sunora en prinsipiu de parola
|}
== Gramatica ==
=== Veřbi ===
==== Esse ====
{| class="wikitable"
| rowspan="2" |
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a eiřa stau
|a serai
|a serai stau
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti eiři stau
|ti serai
|ti serai stau
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u l’eiřa stau
|u serà
|u serà stau/a
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u eiřavamu stai/e
|u seremu
|u seremu stai/e
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u eiřavai stai/stae
|u seré
|u seré stai/e
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e eiřan stai/stae
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Imperfettu
|Passau
|Trapassau
|-
|che mi a scie
|che mi a fusse
|che mi a scie stau
|che mi a fusse stau/sta
|-
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|che tü ti scii stau
|che tü ti fussi stau/sta
|-
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|che ēř u scie, che ela a scie stau/sta
|che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta
|-
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|che nuiautri u sciimu stai
|che nui u fussimu stai/stae
|-
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|che vuiautri u sciei stai
|che vui u fussi stai/stae
|-
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|che eli i scien/ele e scien stai/stae
|che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi a seřìa
|mi a seřìa stau
|
|-
|ti seřìi
|ti seřìi stau/sta
|scii!
|-
|u seřìa
|u seřìa stau/sta
|
|-
|u seřiavamu
|u seřiavamu stai/stae
|
|-
|u seřiavai
|u seřiavai stai/stae
|sciei!
|-
|i seřian
|i seřian stai/stae
|
|}
==== Aglìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a ài
|a ài avüu
|a avìa
|a avìa avüu
|a aveřai
|a aveřai avüu
|-
|Ti
|ti ài
|ti ài avüu
|ti avìi
|ti avìi avüu
|ti aveřai
|ti aveřai avüu
|-
|èlu/a
|u/a l’à
|u/a l’à avüu
|u/a l’avìa
|u/a l’avìa avüu
|u/a l’aveřà
|u/a l’aveřà avüu
|-
|Nuiautri
|u amu
|u amu avüu
|u aviavamu
|u aviavamu avüu
|u aveřemu
|u aveřemu avüu
|-
|Vuiautri
|u ave
|u ave avüu
|u aviavai
|u aviavai avüu
|u aveřé
|u aveřé avüu
|-
|éli/e
|i/e àn
|i/e àn avüu
|i/e avian
|i/e avian avüu
|i aveřan
|i aveřan avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a aglie
|che mi a aglie avüu
|che mi a aglisse/avisse
|che mi a aglisse/avisse avüu
|-
|che tü ti agli
|che tü ti agli avüu
|che tü ti aglissi
|che tü ti aglissi avüu
|-
|che ēř u/a l’aglie
|che ēř u/a l’aglie avüu
|che ēř u l’aglisse
|che ēř u l’aglisse avüu
|-
|che nuiautri u aglìmu
|che nuiautri u aglìmu avüu
|che nui u aglissimu
|che nui u aglissimu avüu
|-
|che vuiautri u aglìi
|che vuiautri u aglìi avüu
|che vui u aglissi
|che vui u aglissi avüu
|-
|che eli i aglien/ele e aglien
|che eli i aglien/ele e aglien avüu
|che eli i/e aglissen
|che eli i/e aglissen avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi aveřìa
|mi aveřìa avüu
|
|-
|ti aveřìi
|ti aveřìi avüu
|agli!
|-
|u l’aveřia
|u l’aveřia avüu
|
|-
|u aveřiavamu
|u aveřiavamu avüu
|
|-
|vuiautri u aveřiavai
|vuiautri u aveřiavai avüu
|aglìi!
|-
|eli i aveřian
|eli i aveřian avüu
|
|}
==== Cantař ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a cantu
|a ài cantau
|a cantava
|a avìa cantau
|a canteřai
|a aveřai cantau
|-
|Tü
|ti canti
|ti ài cantau
|ti cantavi
|ti avìi cantau
|ti canteřai
|ti aveřai cantau
|-
|ēř/ela
|u/a canta
|u/a l’à cantau
|u cantava
|u/a l’avìa cantau
|u canteřà
|u/a l’aveřà cantau
|-
|Nuiautri
|u cantamu
|u amu cantau
|u cantavamu
|u aviavamu cantau
|u canteremu
|u aveřemu cantau
|-
|Vuiautri
|u cantave
|u ave cantau
|u cantavai
|u aviavai cantau
|u canteré
|u aveřé cantau
|-
|eli/ele
|i/e cantan
|i/e àn cantau
|i/e eiřan
|i/e avian cantau
|i/e canteřan
|i aveřan cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a cante
|che mi a aglie cantau
|che mi a cantesse
|che mi a aglisse cantau
|-
|che tü ti canti
|che tü ti agli cantau
|che tü ti cantessi
|che tü ti aglissi cantau
|-
|che ēř u/ ela a cante
|che ēř u/a l’aglie cantau
|che ēř u / ela a cantesse
|che ēř u l’aglisse cantau
|-
|che nuiautri u cantemu
|che nuiautri u aglìmu cantau
|che nui u cantessimu
|che nui u aglissimu cantau
|-
|che vuiautri u cantei
|che vuiautri u aglìi cantau
|che vui u cantessi
|che vui u aglissi cantau
|-
|che eli i canten
|che eli i aglien/ele e aglien cantau
|che eli i cantessen
|che eli i/e aglissen cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|
|mi aveřìa cantau
|
|-
|
|ti aveřìi cantau
|canta!
|-
|
|u l’aveřia cantau
|
|-
|
|u aveřiavamu cantau
|
|-
|
|vuiautri u aveřiavai cantau
|cantei!
|-
|
|eli i aveřian cantau
|
|}
==== Dìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a digu
|a ài diitu
|a diixìa
|a avìa diitu
|a diřai
|a aveřai diitu
|-
|Tü
|ti dii
|ti ài diitu
|ti diixìi
|ti avìi diitu
|ti diřai
|ti aveřai diitu
|-
|ēř/ela
|u/a dixe
|u/a l’à diitu
|u diixìa
|u/a l’avìa diitu
|u diřà
|u/a l’aveřà diitu
|-
|Nuiautri
|u dimu
|u amu diitu
|u diixavamu
|u aviavamu diitu
|u diřemu
|u aveřemu diitu
|-
|Vuiautri
|u dive
|u ave diitu
|u diixavai
|u aviavai diitu
|u diřé
|u aveřé diitu
|-
|eli/ele
|i/e dixen
|i/e àn diitu
|i/e diixian
|i/e avian diitu
|i/e diřan
|i aveřan diitu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|Trapassau proscimu
|-
|che mi a dighe
|che mi a aglie diitu
|che mi a dighesse
|che mi a aglisse diitu
|a avìa diitu
|-
|che tü ti dii
|che tü ti agli diitu
|che tü ti dighessi
|che tü ti aglissi diitu
|ti avìi diitu
|-
|che ēř u/ ela a dighe
|che ēř u/a l’aglie diitu
|che ēř u / ela a dighesse
|che ēř u l’aglisse diitu
|u/a l’avìa diitu
|-
|che nuiautri u dighemu
|che nuiautri u aglìmu diitu
|che nui u dighessimu
|che nui u aglissimu diitu
|u aviavamu diitu
|-
|che vuiautri u dighei
|che vuiautri u aglìi diitu
|che vui u dighessi
|che vui u aglissi diitu
|u aviavai diitu
|-
|che eli i dighen
|che eli i aglien/ele e aglien diitu
|che eli i dighessen
|che eli i/e aglissen diitu
|i/e avian diitu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a diřìa
|mi aveřìa diitu
|
|-
|Tü
|ti diřìi
|ti aveřìi diitu
|di!
|-
|ēř/ela
|u/a diřìa
|u l’aveřia diitu
|
|-
|Nuiautri
|u diřiavamu
|u aveřiavamu diitu
|
|-
|Vuiautri
|u diřiavai
|vuiautri u aveřiavai diitu
|diei!
|-
|eli/ele
|i/e diřian
|eli i aveřian diitu
|
|}
==== Dořme ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a dořmu
|a ài duřmìu
|a duřmìa
|a avìa duřmìu
|a duřmiřai
|a aveřai duřmìu
|-
|Tü
|ti dořmi
|ti ài duřmìu
|ti duřmìi
|ti avìi duřmìu
|ti duřmiřai
|ti aveřai duřmìu
|-
|ēř/ela
|u/a dořme
|u/a l’à duřmìu
|u duřmìa
|u/a l’avìa duřmìu
|u duřmiřà
|u/a l’aveřà duřmìu
|-
|Nuiautri
|u duřmimu
|u amu duřmìu
|u duřmiavamu
|u aviavamu duřmìu
|u durmiřemu
|u aveřemu duřmìu
|-
|Vuiautri
|u duřmive
|u ave duřmìu
|u duřmiavai
|u aviavai duřmìu
|u duřmiřé
|u aveřé duřmìu
|-
|eli/ele
|i/e dořmen
|i/e àn duřmìu
|i/e duřmian
|i/e avian duřmìu
|i/e duřmiřan
|i aveřan duřmìu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a dořme
|che mi a aglie duřmiu
|che mi a duřmisse
|che mi a aglisse duřmiu
|-
|che tü ti dořmi
|che tü ti agli duřmiu
|che tü ti duřmissi
|che tü ti aglissi duřmiu
|-
|che ēř u/ ela a dořme
|che ēř u/a l’aglie duřmiu
|che ēř u / ela a duřmisse
|che ēř u l’aglisse duřmiu
|-
|che nuiautri u duřmimu
|che nuiautri u aglìmu duřmiu
|che nui u duřmissimu
|che nui u aglissimu duřmiu
|-
|che vuiautri u duřmive
|che vuiautri u aglìi duřmiu
|che vui u duřmissi
|che vui u aglissi duřmiu
|-
|che eli i dořmen
|che eli i aglien/ele e aglien duřmiu
|che eli i duřmissen
|che eli i/e aglissen duřmiu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a duřmiřia
|mi aveřìa duřmiu
|
|-
|Tü
|ti duřmiřii
|ti aveřìi duřmiu
|dořmi!
|-
|ēř/ela
|u/a duřmiřia
|u l’aveřia duřmiu
|
|-
|Nuiautri
|u duřmiřiavamu
|u aveřiavamu duřmiu
|
|-
|Vuiautri
|u duřmiřiavai
|vuiautri u aveřiavai duřmiu
|duřmii!
|-
|eli/ele
|i/e duřmiřian
|eli i aveřian duřmiu
|
|}
== Note ==
;Rifeřimenti au dialetu
<references group="n." />
;Rifeřimenti au testu
<references responsive="" />
ppczt0lbhvcged50dyl0nq9bzxu2hc2
Categorîa:Archaea
14
33209
274027
2026-09-16T18:04:14Z
N.Longo
12052
+ cat
274027
wikitext
text/x-wiki
{{Argoménto categorîa}}
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Prokaryota]]
ie236ybuyixqpe09bfin7vzf6x22zau
Archeobatérri
0
33210
274028
2026-09-16T18:07:17Z
N.Longo
12052
+ rdr
274028
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Archaea]]
ts8bd5e5cvg7y1q2jvagik1txjcohgs
Archaebacteria
0
33211
274029
2026-09-16T18:07:36Z
N.Longo
12052
+ rdr
274029
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Archaea]]
ts8bd5e5cvg7y1q2jvagik1txjcohgs
Camallo
0
33212
274045
2026-09-17T08:58:43Z
Luensu1959
1211
neuva pagina
274045
wikitext
text/x-wiki
[[File:Coppia di camalli 1946.jpg|thumb|Coppia di camalli 1946|Camalli in sciô baçî de San Zòrzo into 1946]]
O nómme di camàlli o derîva da-a paròlla àraba “hamal” che veu dî "faticatore a spalla". I camalli camalâvan e mèrci ciù pezànti into pòrto de Zêna.
O seu unico atrésso o l’êa in gancio e in sacco pe crovîse tésta e spalle quande camalavan.
Gh'êa pöi i caravana pe-e merci mêno pezànti. “Niuno presumi di venir ammesso nella Caravana se non sia di Bergamo”.
Coscì dîva n’antîgo statuto zenéize quànde, into 1340, vegnîva dæta sôlo a-a Conpagnîa di Caravàna, a poscibilitæ do càrego e scàrego de mercançie do Pòrto.
D’inprinçipio i Caravàna àivan in Priô pöi ciamòu Cónsole.
Inta gêxa da Nòstra Scignôa do Càrmo, into 1342, a Conpagnîa di Caravàna Bergamaschi a l’àiva fæto èrze na capélla.
N’âtra testimoniansa l’é o croxefìsso de légno do mìllequatroçénto, dîto di Caravàna, ch’o l’è òua conservòu into Musêo de Sant’Agostin.
Perché a Zêna e òutoritæ no voeivàn i zenéixi ma i Bergamàschi inta Corporaçion di Caravàna?
Pâ ch’òu motîvo o ségge o timôre che un’asociaçión poténte e bén òrganizâ poêse êse determinànte inte lòtte fra e fraçioìn çitadìnn-e. Ma perché pròpio i bergamàschi? Perché éan gràn lavoratoî, onèsti, generôzi, afidàbili. No zugâvan, no se picâvan, no giastemâvan, agiutàvan i conpagni maròtti e asoterâvan i seu conpagni mòrti.
Aivan in scösalìn de tèia de jeans, o tìpico tesciûo zeneize, travagiâvan in Dugànn-a e s’òcupavan de mèrci ciù preçiôze.
In Valbrembana àn dedicòu ‘na ciasétta ai Caravana definîi i “Facchini bergamaschi del porto di Genova”.
I camàlli raprezentâvan o vêo cheu do pòrto, e donca de tùtta Zêna. O seu travàggio o l’à dæto pe sécoli o ciù fòrte sponción a tùtte e âtre ativitæ da çitæ. I camàlli êan òrgogliôzi de l’inportònsa do seu travàggio, e o seu giamìn o l’êa aprexòu da tùtti perch’òu portâva richézza a ‘na región.
In camàllo fòrte feua de mexûa, Bartolomeo Pagano, o l’à fæto anche a parte de Maciste inte‘na pelicola do 1914.
Da dòppo goæra i ténpi àn cangiòu e o prìmmo de màrso do 1946 a C.U.L.M.V. (Compagnia Unica fra i Lavoratori delle Merci Varie) a l’à ragrupòu tùtte e Conpagnîe di camàlli, ma con sénpre mêno bràsse e sénpre ciù mézzi. A Compagnia a dâva di getoìn ciamæ “rèsti” pe i spìcci da paga.
Se metéivan insémme e pöi vegnîvan cangiæ in monêa de papê.
6d39c8sgtffl7creajo0cwd92jkszq1
274046
274045
2026-09-17T09:00:02Z
Luensu1959
1211
template grafia ofiçiâ
274046
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
[[File:Coppia di camalli 1946.jpg|thumb|Coppia di camalli 1946|Camalli in sciô baçî de San Zòrzo into 1946]]
O nómme di camàlli o derîva da-a paròlla àraba “hamal” che veu dî "faticatore a spalla". I camalli camalâvan e mèrci ciù pezànti into pòrto de Zêna.
O seu unico atrésso o l’êa in gancio e in sacco pe crovîse tésta e spalle quande camalavan.
Gh'êa pöi i caravana pe-e merci mêno pezànti. “Niuno presumi di venir ammesso nella Caravana se non sia di Bergamo”.
Coscì dîva n’antîgo statuto zenéize quànde, into 1340, vegnîva dæta sôlo a-a Conpagnîa di Caravàna, a poscibilitæ do càrego e scàrego de mercançie do Pòrto.
D’inprinçipio i Caravàna àivan in Priô pöi ciamòu Cónsole.
Inta gêxa da Nòstra Scignôa do Càrmo, into 1342, a Conpagnîa di Caravàna Bergamaschi a l’àiva fæto èrze na capélla.
N’âtra testimoniansa l’é o croxefìsso de légno do mìllequatroçénto, dîto di Caravàna, ch’o l’è òua conservòu into Musêo de Sant’Agostin.
Perché a Zêna e òutoritæ no voeivàn i zenéixi ma i Bergamàschi inta Corporaçion di Caravàna?
Pâ ch’òu motîvo o ségge o timôre che un’asociaçión poténte e bén òrganizâ poêse êse determinànte inte lòtte fra e fraçioìn çitadìnn-e. Ma perché pròpio i bergamàschi? Perché éan gràn lavoratoî, onèsti, generôzi, afidàbili. No zugâvan, no se picâvan, no giastemâvan, agiutàvan i conpagni maròtti e asoterâvan i seu conpagni mòrti.
Aivan in scösalìn de tèia de jeans, o tìpico tesciûo zeneize, travagiâvan in Dugànn-a e s’òcupavan de mèrci ciù preçiôze.
In Valbrembana àn dedicòu ‘na ciasétta ai Caravana definîi i “Facchini bergamaschi del porto di Genova”.
I camàlli raprezentâvan o vêo cheu do pòrto, e donca de tùtta Zêna. O seu travàggio o l’à dæto pe sécoli o ciù fòrte sponción a tùtte e âtre ativitæ da çitæ. I camàlli êan òrgogliôzi de l’inportònsa do seu travàggio, e o seu giamìn o l’êa aprexòu da tùtti perch’òu portâva richézza a ‘na región.
In camàllo fòrte feua de mexûa, Bartolomeo Pagano, o l’à fæto anche a parte de Maciste inte‘na pelicola do 1914.
Da dòppo goæra i ténpi àn cangiòu e o prìmmo de màrso do 1946 a C.U.L.M.V. (Compagnia Unica fra i Lavoratori delle Merci Varie) a l’à ragrupòu tùtte e Conpagnîe di camàlli, ma con sénpre mêno bràsse e sénpre ciù mézzi. A Compagnia a dâva di getoìn ciamæ “rèsti” pe i spìcci da paga.
Se metéivan insémme e pöi vegnîvan cangiæ in monêa de papê.
16dd0zov7uoqf1ujnctwdmwbrvfw4f0