Wikipedia
lijwiki
https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2
MediaWiki 1.47.0-wmf.20
first-letter
Media
Speçiale
Discûscion
Utente
Discûscioîn ûtente
Wikipedia
Discûscioîn Wikipedia
Immaggine
Discûscioîn immaggine
MediaWiki
Discûscioîn MediaWiki
Template
Discûscioîn template
Agiûtto
Discûscioîn agiûtto
Categorîa
Discûscioîn categorîa
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Bacteria
0
2771
274050
274030
2026-09-17T18:38:32Z
N.Longo
12052
+
274050
wikitext
text/x-wiki
{{Zeneize}}
{{Tassobox
|nome = Bacteria
|immagine = Hpylori.jpg
|didascalia = O battêrio de l'''[[Helicobacter pylori]]''
|intervallo = {{Intervàllo geològico/estéizo|3500|0|nòtta=<ref>{{Çitta web|url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/marslife/slide_31.html|tìtolo=31. Ancient Life: Apex Chert Microfossils|dæta=2022-03-12|léngoa=EN|vìxita=2026-09-16}}</ref>}}
|dominio = '''Bacteria'''
|tipo = Bacillus
|tipoautore = Cohn
|tipodata = 1872 (Approved Lists 1980)<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Aidan C. Parte, Joaquim Sardà Carbasse, Jan P. Meier-Kolthoff, Lorenz C. Reimer e Markus Göker|dæta=2020-11-01|tìtolo=List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN) moves to the DSMZ|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=70|nùmero=11|pp=5607-5612|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7723251}}</ref>
|sinonimi = Schizomycetes <small>Nägeli, 1857</small><br />Bacteriaceae <small>Cohn, 1872a</small><br />Bacteria <small>(Cohn, 1872) Cavalier-Smith, 1983</small><br />Schizomycetaceae <small>de Toni & Trevisan, 1889</small><br />Bacteria <small>Haeckel, 1894</small><br />Bacteriophyta <small>Schussnig, 1925</small><br />Eubacteria <small>Woese & Fox, 1977</small><ref>{{Çitta publicaçión|outô=C.R. Woese|outô2=G.E. Fox|ànno=1977|méize=novénbre|tìtolo=Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms|revìsta=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volùmme=74|nùmero=11|pp=5088-5090|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC432104/}}</ref><br />Bacteriobionta <small>Möhn, 1984</small><br />Neobacteria <small>Möhn, 1984</small><br />Bacteria <small>Cavalier-Smith, 2002</small><br />
|suddivisione = Regni
|suddivisione_testo = * [[Bacillati]]
* [[Fusobacteriati]]
* [[Pseudomonadati]]
* [[Thermotogati]]
}}
I '''Batteri''' o '''Schizomiceti''' son esseri viventi microscopici unicellulari classifichæ in ti ''Protisti inferiori'' comme e [[Spirochete]] e e [[Schizoficee]]. Mentre questi dui ürtimi grüppi son ao sö interno moltô omogenei, i batteri comprenden organiximi fortemente diversci segge comme forma che comme [[metabolismo]].
== Descriçion ==
[[Immaggine:Anillo de la vida.png|miniatura|Schêma de l'evoluçion di Prokaryota ([[Archaea]] e Bacteria) segondo e teorîe filogenetiche.|sinistra]]
Existe varî grüppi de batteri: o prinçipä o l'è quello di ''Eubatteri'', caratterizou dall'aspetto nettamente unicellulare, da a parete cellulare redena, da a riproduçion pe scission binaria. O grüppo di Eubatteri o l'è quello comprendente ciü specie, e squæxi tütte quelle patogene. I atri tipi de batteri se differençian sôviatütto pe a struttüa da parete cellulare (pe esempio i ''Mixobatteri''). A [[sciensa]] che a stüdia i batteri, dita [[Microbiologia]], a se dividde in Microbiologia Generale e Microbiologia Speçiale.
=== Microbiologia Generale ===
A stüdia e proprietæ fondamentali da cellula batterica indagando a sö morfologia (fôrma) e fisiologia (funçionamentô), mettendo in lüxe e lezzi fondamentali da [[biologia]] batterica. E forme fondamentali di batteri son de trei tipi: rionda (cocchi), a bacchettô (batteri propiamente diti o bacilli), a spirale (vibriuin, se han unna sola cürvatüa; spirilli, se han ciü cürve che ghe dan un aspetto a elica).
Ôltre che a forma, l'è importante e differense che i batteri han in to moddo de associase fra de lô, che a sö votta a l'è ligä a a mainea de riprodüise: coscì se distingue fra i cocchi quelli isolæ, poi i ''diplococchi'' (attacchæ a grüppi de dui), e ''sarcine'' (quattro o öttô batteri assemme con dispozision cübica), i ''streptocococchi'' (riunî a cadenna), i ''stafilococchi'' (ammüggiæ a rappô).
Fra i bacilli a dispozision a pö esse isolä oppüre a dui pe votta (''diplobatteri''), in cadenna (''streptobatteri''), a dui a dui missi a angolô, paralellamente comme a formä unna ringhea, o ancun a ''müggietti de spilli''. Queste dispozisioin son costanti pe e varie specie. E dimenscioin da cellula batterica pöen annä da 0,15 a 30 ''micron''.
=== Batteriologia Speçiale ===
A stüddia e caratteristiche di scingôli grüppi de batteri: l'interesse che questa branca da Microbiologia a l'ha pe a meixinna o fa scì che a sö ricerca a vagghe sôviatütto ae speçcie patogene.
== Phyla ==
I phyla chi sotta en quelli pigiæ pe validi segondo o ''Prokaryotic Code''; quelli che no son parte de nisciün regno en marcæ co-o grascetto<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Aharon Oren|outô2=George M. Garrity|ànno=2021|tìtolo=Valid publication of the names of forty-two phyla of prokaryotes|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=71|nùmero=10|p=5056|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2Fijsem.0.005056}}</ref>:
{{Colonne}}
* [[Abditibacteriota]]
* [[Acidobacteriota]]
* [[Actinomycetota]]
* [[Aquificota]]
* [[Armatimonadota]]
* [[Atribacterota]]
* [[Bacillota]]
* [[Bacteroidota]]
* [[Balneolota]]
* [[Caldifarciminota]]
* [[Caldisericota]]
* [[Calditrichota]]
* [[Chlamydiota]]
* [[Chlorobiota]]
* [[Chloroflexota]]
* [[Chrysiogenota]]
* [[Coprothermobacterota]]
* [[Cyanobacteriota]]
* [[Deferribacterota]]
* [[Deinococcota]]
* [[Dictyoglomerota]]
{{Colonne spezza}}
* [[Elusimicrobiota]]
* [[Fibrobacterota]]
* '''[[Fidelibacterota]]'''
* [[Fusobacteriota]]
* [[Gemmatimonadota]]
* [[Kiritimatiellota]]
* [[Lentisphaerota]]
* [[Minisyncoccota]]
* [[Mycoplasmatota]]
* [[Nitrospinota]]
* [[Nitrospirota]]
* [[Planctomycetota]]
* [[Pseudomonadota]]
* [[Rhodothermota]]
* [[Spirochaetota]]
* [[Synergistota]]
* [[Thermodesulfobacteriota]]
* [[Thermomicrobiota]]
* [[Thermotogota]]
* [[Verrucomicrobiota]]
* '''[[Vulcanimicrobiota]]'''
{{Colonne fine}}
== Nòtte ==
<references />
== Bibliografia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=C.R. Woese|outô2=O. Kandler|outô3=M.L. Wheelis|ànno=1990|méize=zùgno|tìtolo=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya|revìsta=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volùmme=87|nùmero=12|pp=4576–4579|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC54159/}}
== Vôxe corelæ ==
* [[Botulismo]]
== Âtri progetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de feua ==
* {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/batteri/|tìtolo=Batteri|outô=Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2021-05-18}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Batteri| ]]
hrpek79m6vhptdqmnmubh8maj2t7145
Gumbu
0
3796
274071
273434
2026-09-18T10:14:51Z
Arbenganese
12552
/* Strutü(r)a */ +struct,
274071
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese}}
[[Immaggine:Abandoned olive oil mill.jpg|miniatura|In antigu gumbu a [[Ventemiglia|Vintimìa]]]]
In '''Gumbu''' (o ascì scritu ''gunbu'') u l'è l'impiantu ch'u se duve(r)a pe' franze e u(r)ìve pe' fâghe l'ö(r)iu. Di antighi gumbi da tradisiùn in genere u ghe n'è de dui tipi, a segunda de cumme i funsiunan<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Chabrol de Volvic|curatô=Giovanni Assereto|tìtolo=Statistica delle province di Savona, di Oneglia, di Acqui e parte della provincia di Mondovì che formavano il Dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1994|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=292-293|volùmme=II|capìtolo=V. Industria, regno vegetale, Frantoi da olive}}</ref>: i ponen êsse a sangue, se asiunài dae bestie (cumme in bö o in mü) o senù a àiva, se a mö(r)a a gi(r)a pe'a forsa d'in riàn ch'u ghe scûre d'ataccu.
== U(r)igine du nòmme ==
U termine gumbu u l'è pe'u ciü tipicu du punènte lìgü(r)e e u se(r)eva difüsu a partì dau latìn de l'[[Etæ de Mëzo|Etài de Mezzu]], dund'u termine ''Gombus'' o ''Gumbus'' u vuxeva propiu indicà u "postu dund'u se fa l'ö(r)iu".<ref name=":0">{{Çitta|Noberasco, 1997|XVIII. Mulini da grano, "gombi" da olio, "paperiere" e "martinetti", Premessa, p.165, nòtta 1}}</ref> Cumme pruveniènsa, ancù ciü in derê, podâse ch'u ne vegne dau grêgu κύμβος, se(r)eva a dì "basìn" o "cuppa".<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA30262|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Inpêia|léngoa=LIJ, IT|p=127}}</ref>
A spiegâne a mutivasiùn u l'è ascì l'üsu ch'u se ne fa inte serte va(r)ietài de l'estremu punènte, a indicà intu specificu numma a vasca dund'a gi(r)a a mö(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.intemelion.it/soldano.pdf|tìtolo=Il catasto della magnifica comunità di Ventimiglia. Famiglie proprietà e territorio (1545-1554)|outô=AA.VV.|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20|curatô=Fausto Amalberti|capìtolo=Popolazione e territorio di Soldano nel secolo XVI|p=228}}</ref>, mèntre che a strutü(r)a tütta a pie(r)eva u nòmme de ''defissiu.''<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>
U termine [[Léngoa latìnn-a|latìn]] u l'è stàu registràu ascì inte di antighi papêi, de lungu cu'u mèximu sènsu. U ghe n'è in esèmpiu inti antighi [[Statüi d'Arbenga du 1288|statüi d'Arbenga]] ([[1288]]), ch'u gh'è dedicàu in intregu capitulu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|[40] De gumbis sive oleariis, p. 73|Costa Restagno, 1995}}</ref>, inte quelli de Diàn ([[1363]]) o fina inte 'na divixùn fâ du [[1476]] tra i cònti de [[Ventemiglia|Vintimìa]] Ottone e Guarnerio.<ref name=":0" />
Ste mensciùi i fan pröva de cumme a pa(r)òlla in u(r)igine a fusse bèn spansa inte stu terito(r)iu, e che au dì d'ancöi a se mantegne inte [[Lìgure òcidentâle|parlàe ligü(r)i du punènte]] e du [[Lìgure céntro-òcidentâle|sèntru punènte]] (difüsu mascimamènte fin a [[Rensén|Rensàn]]).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1987|editô=[[Consulta Ligure]]|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=94|volùmme=II. D-M}}</ref>
== Strutü(r)a ==
De seguitu e parte ch'i cumpunen in gumbu da tradisiùn:
* A mö(r)a: a l'è a grossa röa de prìa ch'a l'è fâ gi(r)â da 'na béstia (i [[Ase|axi]] o senù i böi, de rài(r)u i [[Cavallo|cavalli]]) de mòddu da franze e u(r)ie. A mö(r)a a g'ha cumme fundu ina lastra de prìa riunda, u giassu, de suvènte cu'in surcu, ch'u l'è dund'a se remba a röa. A fà da pernu aa mö(r)a u l'è l'asse, palu de legnu drìtu ch'u se tröva intu mèzzu du giassu, mèntre u muvimèntu u l'è trasmessu daa büsciu(r)a, in palu trasversu ch'u se ghe mette a incastru. In âtu l'asse u finìsce cu'a röa dentâ, tra a mö(r)a e sta lì u se che cianta in âtru toccu de legnu de traversu, a stanga. Daa fin da stanga, in âtu cu'in ba(r)ansìn, e daa fin da büsciu(r)a, da bassu, i parten e ti(r)ele, ch'u se ghe ligava e bestie.
* A pressa, a serve doppu che e u(r)ive e sun passàe sutta aa mö(r)a, u se furma a pasta d'u(r)ive, ch'a l'è se mette inti spurtìn, dischi de fibra pugiài in sci bancassa e sciacài daa culonna. Sta lì a finìsce cu'u bancottu, in toccu de legnu cianellu ch'u vegne a tucà i spurtìn. A pressa a funsiuna cumme in torciu e, in âtu, e culonne i sun fissàe au nuxottu, sbara de legnu urizuntâle, ch'u gh'è fissàu e culonne, che in âtu sun scaelàe cumme ina via.
== Sto(r)ia ==
<gallery mode="packed" heights="150">
Immaggine:Villa Varignano.jpg|U giassu du veju torciu, scavi da Villa de Va(r)ignàn
Immaggine:Torchio alla genovese.jpg|In torciu "aa zenese", disegnu du [[XVI secolo|seculu XVI]]
Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|Bartolomeo Gandolfi, in gumbu da ö(r)iu au Portu, ilustrasiùn du 1793
</gallery>
Zà inte l'epuca rumâna u se sa ch'u gh'é(r)a cumme di mü(r)ìn, ch'i funsiunavan cu'u travaju de bestie o, intu câxu de punisiùi curporee, ascì di scciavi.<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/ABCZETA/ALIME.HTM#FRANTOI|tìtolo=Frantoi|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref> Numma int'in secundu mumèntu u l'è nasciüu di mü(r)ìn a àiva o a vèntu, e pe' sta mutivasiùn, armenu int'in primmu tèmpu, i gumbi prupiamènte dìti i l'é(r)an impa(r)entài cu'i mu(r)ìn.
Ün'antìga testimuniansa d'in ''torciu da ö(r)iu'' de l'[[Etæ Classica|Etài Clàscica]] u l'è vegnüu fö(r)a dai scavi da Villa Rumâna de Va(r)ignàn, a [[Pòrtivene|Purtuvene(r)e]] e i se(r)evan i resti de 'n impiantu du [[I secolo a.C.|I seculu a.C.]] intu rispèttu du tratàu ''De Agricultura'', scrìtu dau [[Marcus Porcius Cato|Catùn]]. Difatti l'impianti de l'epuca i mustravan ina primma mö(r)a da spremme e u(r)ìve, che aa fin da passâ u ne vegnìva fö(r)a 'na pasta d'u(r)ive, ch'a finiva ancù sciacâ tra i dui torci e u se furmava 'na pilla cu'a pasta d'u(r)ìve alternâ cun di dischi de fibre. U prucessu ducca u se semejava du tüttu a quellu mudernu.<ref>{{Çitta web|url=https://villaromanavarignano.cultura.gov.it/area_archeologica/frantoio/|tìtolo=Il frantoio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>
U setû de l'ö(r)iu u l'ha cuntinuàu intu tèmpu, cu'ina bòna difuxùn di gumbi, tostu inte tüttu u Punènte e a tecnica ch'a s'è tramandâ grassie au travaju di artigiài.
Intu Punènte lìgü(r)e u primmu esèmpiu de mensciùn de 'na strutü(r)a du genere inte l'[[Etæ de Mëzo|Etài de Mezzu]] a gh'è stâ int'in attu firmàu ai 28 de dixèmbre du [[1205]], ch'u vegghe u pagamèntu d'in ligàu e u passaggiu fra Bonaventura Marzano di Ardizzone e l'abâte de San Stêva da prupietài d'in fundu in Villaregia, dundu'u se sà ch'u gh'é(r)a in mü(r)ìn da ö(r)iu ch'u funsiunava pe' mezzu de 'na nö(r)ia.<ref name=":3" />
Tèmpu di fransexi, intu terito(r)iu du [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]] u se ne cuntava inte tüttu 280, ma cumme scrìtu dau prefettu [[Gilbert Chabrol de Volvic|Chabrol]] inta sò statistica, u nüme(r)u u l'é(r)a fassile ch'u cangiasse a segunda du besögnu ch'u ghe n'é(r)a, o pe' speculasiùn, vistu ch'u l'é(r)a bèn puscibile a quelli tèmpi ti(r)âne sciü in növu.<ref name=":1" /> Fòscia ascì pe' sta mutivasiun serti gumbai(r)öi i nu duxevan avêghe 'n bòn nòmme, tantu da guagnâse de suvènte u tìtulu de "''laddri unci''", cumme u capitava intu paìse de [[Villanöva]].<ref name=":2" />
== Nòtte ==
<references/>
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Franco Noberasco|outô2=Enrico Zunino|tìtolo=Storia di Cisano borgo in vaò Neva|ànno=1997|editô=Comune di Cisano sul Neva|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Noberasco, Zunino 1997}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Agricoltua]]
f8mslxgemkftvo5n703ppzwuk8tx5db
274072
274071
2026-09-18T10:16:53Z
Arbenganese
12552
/* Strutü(r)a */ +ref
274072
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese}}
[[Immaggine:Abandoned olive oil mill.jpg|miniatura|In antigu gumbu a [[Ventemiglia|Vintimìa]]]]
In '''Gumbu''' (o ascì scritu ''gunbu'') u l'è l'impiantu ch'u se duve(r)a pe' franze e u(r)ìve pe' fâghe l'ö(r)iu. Di antighi gumbi da tradisiùn in genere u ghe n'è de dui tipi, a segunda de cumme i funsiunan<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Chabrol de Volvic|curatô=Giovanni Assereto|tìtolo=Statistica delle province di Savona, di Oneglia, di Acqui e parte della provincia di Mondovì che formavano il Dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1994|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=292-293|volùmme=II|capìtolo=V. Industria, regno vegetale, Frantoi da olive}}</ref>: i ponen êsse a sangue, se asiunài dae bestie (cumme in bö o in mü) o senù a àiva, se a mö(r)a a gi(r)a pe'a forsa d'in riàn ch'u ghe scûre d'ataccu.
== U(r)igine du nòmme ==
U termine gumbu u l'è pe'u ciü tipicu du punènte lìgü(r)e e u se(r)eva difüsu a partì dau latìn de l'[[Etæ de Mëzo|Etài de Mezzu]], dund'u termine ''Gombus'' o ''Gumbus'' u vuxeva propiu indicà u "postu dund'u se fa l'ö(r)iu".<ref name=":0">{{Çitta|Noberasco, 1997|XVIII. Mulini da grano, "gombi" da olio, "paperiere" e "martinetti", Premessa, p.165, nòtta 1}}</ref> Cumme pruveniènsa, ancù ciü in derê, podâse ch'u ne vegne dau grêgu κύμβος, se(r)eva a dì "basìn" o "cuppa".<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA30262|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Inpêia|léngoa=LIJ, IT|p=127}}</ref>
A spiegâne a mutivasiùn u l'è ascì l'üsu ch'u se ne fa inte serte va(r)ietài de l'estremu punènte, a indicà intu specificu numma a vasca dund'a gi(r)a a mö(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.intemelion.it/soldano.pdf|tìtolo=Il catasto della magnifica comunità di Ventimiglia. Famiglie proprietà e territorio (1545-1554)|outô=AA.VV.|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20|curatô=Fausto Amalberti|capìtolo=Popolazione e territorio di Soldano nel secolo XVI|p=228}}</ref>, mèntre che a strutü(r)a tütta a pie(r)eva u nòmme de ''defissiu.''<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>
U termine [[Léngoa latìnn-a|latìn]] u l'è stàu registràu ascì inte di antighi papêi, de lungu cu'u mèximu sènsu. U ghe n'è in esèmpiu inti antighi [[Statüi d'Arbenga du 1288|statüi d'Arbenga]] ([[1288]]), ch'u gh'è dedicàu in intregu capitulu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|[40] De gumbis sive oleariis, p. 73|Costa Restagno, 1995}}</ref>, inte quelli de Diàn ([[1363]]) o fina inte 'na divixùn fâ du [[1476]] tra i cònti de [[Ventemiglia|Vintimìa]] Ottone e Guarnerio.<ref name=":0" />
Ste mensciùi i fan pröva de cumme a pa(r)òlla in u(r)igine a fusse bèn spansa inte stu terito(r)iu, e che au dì d'ancöi a se mantegne inte [[Lìgure òcidentâle|parlàe ligü(r)i du punènte]] e du [[Lìgure céntro-òcidentâle|sèntru punènte]] (difüsu mascimamènte fin a [[Rensén|Rensàn]]).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1987|editô=[[Consulta Ligure]]|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=94|volùmme=II. D-M}}</ref>
== Strutü(r)a ==
De seguitu e parte ch'i cumpunen in gumbu da tradisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=397|volùmme=I. A-M|capìtolo=In tu gumbu}}</ref>:
* A mö(r)a: a l'è a grossa röa de prìa ch'a l'è fâ gi(r)â da 'na béstia (i [[Ase|axi]] o senù i böi, de rài(r)u i [[Cavallo|cavalli]]) de mòddu da franze e u(r)ie. A mö(r)a a g'ha cumme fundu ina lastra de prìa riunda, u giassu, de suvènte cu'in surcu, ch'u l'è dund'a se remba a röa. A fà da pernu aa mö(r)a u l'è l'asse, palu de legnu drìtu ch'u se tröva intu mèzzu du giassu, mèntre u muvimèntu u l'è trasmessu daa büsciu(r)a, in palu trasversu ch'u se ghe mette a incastru. In âtu l'asse u finìsce cu'a röa dentâ, tra a mö(r)a e sta lì u se che cianta in âtru toccu de legnu de traversu, a stanga. Daa fin da stanga, in âtu cu'in ba(r)ansìn, e daa fin da büsciu(r)a, da bassu, i parten e ti(r)ele, ch'u se ghe ligava e bestie.
* A pressa, a serve doppu che e u(r)ive e sun passàe sutta aa mö(r)a, u se furma a pasta d'u(r)ive, ch'a l'è se mette inti spurtìn, dischi de fibra pugiài in sci bancassa e sciacài daa culonna. Sta lì a finìsce cu'u bancottu, in toccu de legnu cianellu ch'u vegne a tucà i spurtìn. A pressa a funsiuna cumme in torciu e, in âtu, e culonne i sun fissàe au nuxottu, sbara de legnu urizuntâle, ch'u gh'è fissàu e culonne, che in âtu sun scaelàe cumme ina via.
== Sto(r)ia ==
<gallery mode="packed" heights="150">
Immaggine:Villa Varignano.jpg|U giassu du veju torciu, scavi da Villa de Va(r)ignàn
Immaggine:Torchio alla genovese.jpg|In torciu "aa zenese", disegnu du [[XVI secolo|seculu XVI]]
Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|Bartolomeo Gandolfi, in gumbu da ö(r)iu au Portu, ilustrasiùn du 1793
</gallery>
Zà inte l'epuca rumâna u se sa ch'u gh'é(r)a cumme di mü(r)ìn, ch'i funsiunavan cu'u travaju de bestie o, intu câxu de punisiùi curporee, ascì di scciavi.<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/ABCZETA/ALIME.HTM#FRANTOI|tìtolo=Frantoi|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref> Numma int'in secundu mumèntu u l'è nasciüu di mü(r)ìn a àiva o a vèntu, e pe' sta mutivasiùn, armenu int'in primmu tèmpu, i gumbi prupiamènte dìti i l'é(r)an impa(r)entài cu'i mu(r)ìn.
Ün'antìga testimuniansa d'in ''torciu da ö(r)iu'' de l'[[Etæ Classica|Etài Clàscica]] u l'è vegnüu fö(r)a dai scavi da Villa Rumâna de Va(r)ignàn, a [[Pòrtivene|Purtuvene(r)e]] e i se(r)evan i resti de 'n impiantu du [[I secolo a.C.|I seculu a.C.]] intu rispèttu du tratàu ''De Agricultura'', scrìtu dau [[Marcus Porcius Cato|Catùn]]. Difatti l'impianti de l'epuca i mustravan ina primma mö(r)a da spremme e u(r)ìve, che aa fin da passâ u ne vegnìva fö(r)a 'na pasta d'u(r)ive, ch'a finiva ancù sciacâ tra i dui torci e u se furmava 'na pilla cu'a pasta d'u(r)ìve alternâ cun di dischi de fibre. U prucessu ducca u se semejava du tüttu a quellu mudernu.<ref>{{Çitta web|url=https://villaromanavarignano.cultura.gov.it/area_archeologica/frantoio/|tìtolo=Il frantoio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>
U setû de l'ö(r)iu u l'ha cuntinuàu intu tèmpu, cu'ina bòna difuxùn di gumbi, tostu inte tüttu u Punènte e a tecnica ch'a s'è tramandâ grassie au travaju di artigiài.
Intu Punènte lìgü(r)e u primmu esèmpiu de mensciùn de 'na strutü(r)a du genere inte l'[[Etæ de Mëzo|Etài de Mezzu]] a gh'è stâ int'in attu firmàu ai 28 de dixèmbre du [[1205]], ch'u vegghe u pagamèntu d'in ligàu e u passaggiu fra Bonaventura Marzano di Ardizzone e l'abâte de San Stêva da prupietài d'in fundu in Villaregia, dundu'u se sà ch'u gh'é(r)a in mü(r)ìn da ö(r)iu ch'u funsiunava pe' mezzu de 'na nö(r)ia.<ref name=":3" />
Tèmpu di fransexi, intu terito(r)iu du [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]] u se ne cuntava inte tüttu 280, ma cumme scrìtu dau prefettu [[Gilbert Chabrol de Volvic|Chabrol]] inta sò statistica, u nüme(r)u u l'é(r)a fassile ch'u cangiasse a segunda du besögnu ch'u ghe n'é(r)a, o pe' speculasiùn, vistu ch'u l'é(r)a bèn puscibile a quelli tèmpi ti(r)âne sciü in növu.<ref name=":1" /> Fòscia ascì pe' sta mutivasiun serti gumbai(r)öi i nu duxevan avêghe 'n bòn nòmme, tantu da guagnâse de suvènte u tìtulu de "''laddri unci''", cumme u capitava intu paìse de [[Villanöva]].<ref name=":2" />
== Nòtte ==
<references/>
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Franco Noberasco|outô2=Enrico Zunino|tìtolo=Storia di Cisano borgo in vaò Neva|ànno=1997|editô=Comune di Cisano sul Neva|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Noberasco, Zunino 1997}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Agricoltua]]
b41lx6ryfrod9wpafmwhr2r065on9gx
274073
274072
2026-09-18T10:17:05Z
Arbenganese
12552
/* Strutü(r)a */ asentu
274073
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese}}
[[Immaggine:Abandoned olive oil mill.jpg|miniatura|In antigu gumbu a [[Ventemiglia|Vintimìa]]]]
In '''Gumbu''' (o ascì scritu ''gunbu'') u l'è l'impiantu ch'u se duve(r)a pe' franze e u(r)ìve pe' fâghe l'ö(r)iu. Di antighi gumbi da tradisiùn in genere u ghe n'è de dui tipi, a segunda de cumme i funsiunan<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Chabrol de Volvic|curatô=Giovanni Assereto|tìtolo=Statistica delle province di Savona, di Oneglia, di Acqui e parte della provincia di Mondovì che formavano il Dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1994|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=292-293|volùmme=II|capìtolo=V. Industria, regno vegetale, Frantoi da olive}}</ref>: i ponen êsse a sangue, se asiunài dae bestie (cumme in bö o in mü) o senù a àiva, se a mö(r)a a gi(r)a pe'a forsa d'in riàn ch'u ghe scûre d'ataccu.
== U(r)igine du nòmme ==
U termine gumbu u l'è pe'u ciü tipicu du punènte lìgü(r)e e u se(r)eva difüsu a partì dau latìn de l'[[Etæ de Mëzo|Etài de Mezzu]], dund'u termine ''Gombus'' o ''Gumbus'' u vuxeva propiu indicà u "postu dund'u se fa l'ö(r)iu".<ref name=":0">{{Çitta|Noberasco, 1997|XVIII. Mulini da grano, "gombi" da olio, "paperiere" e "martinetti", Premessa, p.165, nòtta 1}}</ref> Cumme pruveniènsa, ancù ciü in derê, podâse ch'u ne vegne dau grêgu κύμβος, se(r)eva a dì "basìn" o "cuppa".<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA30262|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Inpêia|léngoa=LIJ, IT|p=127}}</ref>
A spiegâne a mutivasiùn u l'è ascì l'üsu ch'u se ne fa inte serte va(r)ietài de l'estremu punènte, a indicà intu specificu numma a vasca dund'a gi(r)a a mö(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|url=https://www.intemelion.it/soldano.pdf|tìtolo=Il catasto della magnifica comunità di Ventimiglia. Famiglie proprietà e territorio (1545-1554)|outô=AA.VV.|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20|curatô=Fausto Amalberti|capìtolo=Popolazione e territorio di Soldano nel secolo XVI|p=228}}</ref>, mèntre che a strutü(r)a tütta a pie(r)eva u nòmme de ''defissiu.''<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>
U termine [[Léngoa latìnn-a|latìn]] u l'è stàu registràu ascì inte di antighi papêi, de lungu cu'u mèximu sènsu. U ghe n'è in esèmpiu inti antighi [[Statüi d'Arbenga du 1288|statüi d'Arbenga]] ([[1288]]), ch'u gh'è dedicàu in intregu capitulu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1995|[40] De gumbis sive oleariis, p. 73|Costa Restagno, 1995}}</ref>, inte quelli de Diàn ([[1363]]) o fina inte 'na divixùn fâ du [[1476]] tra i cònti de [[Ventemiglia|Vintimìa]] Ottone e Guarnerio.<ref name=":0" />
Ste mensciùi i fan pröva de cumme a pa(r)òlla in u(r)igine a fusse bèn spansa inte stu terito(r)iu, e che au dì d'ancöi a se mantegne inte [[Lìgure òcidentâle|parlàe ligü(r)i du punènte]] e du [[Lìgure céntro-òcidentâle|sèntru punènte]] (difüsu mascimamènte fin a [[Rensén|Rensàn]]).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1987|editô=[[Consulta Ligure]]|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=94|volùmme=II. D-M}}</ref>
== Strutü(r)a ==
De seguitu e parte ch'i cumpunen in gumbu da tradisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=397|volùmme=I. A-M|capìtolo=In tu gumbu}}</ref>:
* A mö(r)a: a l'è a grossa röa de prìa ch'a l'è fâ gi(r)â da 'na béstia (i [[Ase|axi]] o senù i böi, de rài(r)u i [[Cavallo|cavalli]]) de mòddu da franze e u(r)ie. A mö(r)a a g'ha cumme fundu ina lastra de prìa riunda, u giassu, de suvènte cu'in surcu, ch'u l'è dund'a se remba a röa. A fà da pernu aa mö(r)a u l'è l'asse, palu de legnu drìtu ch'u se tröva intu mezzu du giassu, mèntre u muvimèntu u l'è trasmessu daa büsciu(r)a, in palu trasversu ch'u se ghe mette a incastru. In âtu l'asse u finìsce cu'a röa dentâ, tra a mö(r)a e sta lì u se che cianta in âtru toccu de legnu de traversu, a stanga. Daa fin da stanga, in âtu cu'in ba(r)ansìn, e daa fin da büsciu(r)a, da bassu, i parten e ti(r)ele, ch'u se ghe ligava e bestie.
* A pressa, a serve doppu che e u(r)ive e sun passàe sutta aa mö(r)a, u se furma a pasta d'u(r)ive, ch'a l'è se mette inti spurtìn, dischi de fibra pugiài in sci bancassa e sciacài daa culonna. Sta lì a finìsce cu'u bancottu, in toccu de legnu cianellu ch'u vegne a tucà i spurtìn. A pressa a funsiuna cumme in torciu e, in âtu, e culonne i sun fissàe au nuxottu, sbara de legnu urizuntâle, ch'u gh'è fissàu e culonne, che in âtu sun scaelàe cumme ina via.
== Sto(r)ia ==
<gallery mode="packed" heights="150">
Immaggine:Villa Varignano.jpg|U giassu du veju torciu, scavi da Villa de Va(r)ignàn
Immaggine:Torchio alla genovese.jpg|In torciu "aa zenese", disegnu du [[XVI secolo|seculu XVI]]
Immaggine:Traditional oil mill in Imperia.jpg|Bartolomeo Gandolfi, in gumbu da ö(r)iu au Portu, ilustrasiùn du 1793
</gallery>
Zà inte l'epuca rumâna u se sa ch'u gh'é(r)a cumme di mü(r)ìn, ch'i funsiunavan cu'u travaju de bestie o, intu câxu de punisiùi curporee, ascì di scciavi.<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/ABCZETA/ALIME.HTM#FRANTOI|tìtolo=Frantoi|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref> Numma int'in secundu mumèntu u l'è nasciüu di mü(r)ìn a àiva o a vèntu, e pe' sta mutivasiùn, armenu int'in primmu tèmpu, i gumbi prupiamènte dìti i l'é(r)an impa(r)entài cu'i mu(r)ìn.
Ün'antìga testimuniansa d'in ''torciu da ö(r)iu'' de l'[[Etæ Classica|Etài Clàscica]] u l'è vegnüu fö(r)a dai scavi da Villa Rumâna de Va(r)ignàn, a [[Pòrtivene|Purtuvene(r)e]] e i se(r)evan i resti de 'n impiantu du [[I secolo a.C.|I seculu a.C.]] intu rispèttu du tratàu ''De Agricultura'', scrìtu dau [[Marcus Porcius Cato|Catùn]]. Difatti l'impianti de l'epuca i mustravan ina primma mö(r)a da spremme e u(r)ìve, che aa fin da passâ u ne vegnìva fö(r)a 'na pasta d'u(r)ive, ch'a finiva ancù sciacâ tra i dui torci e u se furmava 'na pilla cu'a pasta d'u(r)ìve alternâ cun di dischi de fibre. U prucessu ducca u se semejava du tüttu a quellu mudernu.<ref>{{Çitta web|url=https://villaromanavarignano.cultura.gov.it/area_archeologica/frantoio/|tìtolo=Il frantoio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>
U setû de l'ö(r)iu u l'ha cuntinuàu intu tèmpu, cu'ina bòna difuxùn di gumbi, tostu inte tüttu u Punènte e a tecnica ch'a s'è tramandâ grassie au travaju di artigiài.
Intu Punènte lìgü(r)e u primmu esèmpiu de mensciùn de 'na strutü(r)a du genere inte l'[[Etæ de Mëzo|Etài de Mezzu]] a gh'è stâ int'in attu firmàu ai 28 de dixèmbre du [[1205]], ch'u vegghe u pagamèntu d'in ligàu e u passaggiu fra Bonaventura Marzano di Ardizzone e l'abâte de San Stêva da prupietài d'in fundu in Villaregia, dundu'u se sà ch'u gh'é(r)a in mü(r)ìn da ö(r)iu ch'u funsiunava pe' mezzu de 'na nö(r)ia.<ref name=":3" />
Tèmpu di fransexi, intu terito(r)iu du [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]] u se ne cuntava inte tüttu 280, ma cumme scrìtu dau prefettu [[Gilbert Chabrol de Volvic|Chabrol]] inta sò statistica, u nüme(r)u u l'é(r)a fassile ch'u cangiasse a segunda du besögnu ch'u ghe n'é(r)a, o pe' speculasiùn, vistu ch'u l'é(r)a bèn puscibile a quelli tèmpi ti(r)âne sciü in növu.<ref name=":1" /> Fòscia ascì pe' sta mutivasiun serti gumbai(r)öi i nu duxevan avêghe 'n bòn nòmme, tantu da guagnâse de suvènte u tìtulu de "''laddri unci''", cumme u capitava intu paìse de [[Villanöva]].<ref name=":2" />
== Nòtte ==
<references/>
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Franco Noberasco|outô2=Enrico Zunino|tìtolo=Storia di Cisano borgo in vaò Neva|ànno=1997|editô=Comune di Cisano sul Neva|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Noberasco, Zunino 1997}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Agricoltua]]
lmuiwftl6vx06goquc48tw6o976opp7
Thermodesulfobacteriota
0
7293
274051
274034
2026-09-17T18:43:45Z
N.Longo
12052
+
274051
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Thermodesulfobacteria
|immagine = Dvulgaris micrograph.JPG
|didascalia = ''Desulfovibrio vulgaris''
|dominio = [[Bacteria]]
|regno = [[Pseudomonadati]]
|phylum = '''Thermodesulfobacteria'''<br><small>Garrity & Holt, 2002</small>
|classe = '''Thermodesulfobacteria'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia, 2002</small>
|ordine = '''Thermodesulfobacteriales'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia 2002</small>
|famiglia = '''Thermodesulfobacteriaceae'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia 2002</small>
|sinonimi = Thermodesulfobacteraeota<br><small>Oren et al., 2015</small>
|suddivisione = Clàsse
|suddivisione_testo = * "''Ca.'' [[Anaeroferrophillalia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Anaeropigmentia]]" <small> Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Dadabacteria]]"<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Asimenia Gavriilidou, Burak Avcı, Anastasia Galani, Michelle A. Schorn, Colin J. Ingham, Thijs J. G. Ettema, Hauke Smidt e Detmer Sipkema|ànno=2023|tìtolo=Candidatus Nemesobacterales is a sponge-specific clade of the candidate phylum Desulfobacterota adapted to a symbiotic lifestyle|revìsta=The ISME Journal|volùmme=17|nùmero=11|pp=1808-1818|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10579324}}</ref>
* [[Deferrisomatia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfarculia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobaccia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobulbia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* "''Ca.'' [[Desulfofervidia]]" <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfomonilia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfovibrionia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfuromonadia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Dissulfuribacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophorhabdia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Thermodesulfobacteria]] <small>Hatchikian & al., 2002</small>
* "''Ca.'' [[Zymogenia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
}}
'''Thermodesulfobacteria''' <small>(Garrity & Holt, 2002)</small> o l'è 'n ''phylum'' do régno [[Bacteria]], formòu da di particolæ microrganìsmi ch'òtegnan l'energîa da çèrtidùnn-e reaçioìn chìmiche.
== Descriçión ==
Se tràtta d'organìsmi [[autotrofia|autotrofi]] che, pe scintetizâ de molécole conplèsse a partî da quélle ciù sénplici, a-o pòsto de dêuviâ l'energîa iradiâ da-o [[sô]] sfrutan quélla òtegnûa da-a riduçión di sorfæ a [[àcido sorfidrico]]; sénsa avéi de bezéugno da [[Luxe|lûxe]].
Di [[Bacteria|batéri]] inclûxi inte quésto grùppo vîvan inte ægoe de çèrte vivàgne termâli ascì.
== Taxonavigaçión ==
Superrégno: Bacteria
: Régno: [[Bacteria]]
:: Phylum: '''Thermodesulfobacteria'''
::: Clàsse: '''Thermodesulfobacteria'''
:::: Órdine: '''Thermodesulfobacteriales'''
::::: Famìggia: '''Thermodesulfobacteriaceae'''
:::::: Génere: ''[[Caldimicrobium]]''
:::::::* ''[[Caldimicrobium rimae|C. rimae]]''
:::::::* ''[[Caldimicrobium thiodismutans|C. thiodismutans]]''
:::::: Génere: ''[[Geothermobacterium]]''
:::::::* ''[[Geothermobacterium ferrireducens|G. ferrireducens]]''
:::::: Génere: ''[[Thermodesulfatator]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfatator autotrophicus|T. autotrophicus]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfatator atlanticus|T. atlanticus]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfatator indicus|T. indicus]]''
:::::: Génere: ''[[Thermodesulfobacterium]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium geofontis|T. geofontis]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium hydrogeniphilum|T. hydrogeniphilum]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium commune|T. commune]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium hveragerdense|T. hveragerdense]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium thermophilum|T. thermophilum]]''
:::::: Génere: ''[[Thermosulfurimonas]]''
:::::::* ''[[Thermosulfurimonas dismutans|T. dismutans]]''
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Colegaménti estèrni ==
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/phylum/thermodesulfobacteria|tìtolo=Phylum Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/class/thermodesulfobacteria|tìtolo=Class Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/order/thermodesulfobacteriales|tìtolo=Order Thermodesulfobacteriales|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/family/thermodesulfobacteriaceae|tìtolo=Family Thermodesulfobacteriaceae|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
[[Categorîa:Batteri]]
j25bf157dsemfcmfsqv40queqioysj4
274052
274051
2026-09-17T18:45:01Z
N.Longo
12052
N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Thermodesulfobacteria]] a [[Thermodesulfobacteriota]]: up
274051
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Thermodesulfobacteria
|immagine = Dvulgaris micrograph.JPG
|didascalia = ''Desulfovibrio vulgaris''
|dominio = [[Bacteria]]
|regno = [[Pseudomonadati]]
|phylum = '''Thermodesulfobacteria'''<br><small>Garrity & Holt, 2002</small>
|classe = '''Thermodesulfobacteria'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia, 2002</small>
|ordine = '''Thermodesulfobacteriales'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia 2002</small>
|famiglia = '''Thermodesulfobacteriaceae'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia 2002</small>
|sinonimi = Thermodesulfobacteraeota<br><small>Oren et al., 2015</small>
|suddivisione = Clàsse
|suddivisione_testo = * "''Ca.'' [[Anaeroferrophillalia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Anaeropigmentia]]" <small> Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Dadabacteria]]"<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Asimenia Gavriilidou, Burak Avcı, Anastasia Galani, Michelle A. Schorn, Colin J. Ingham, Thijs J. G. Ettema, Hauke Smidt e Detmer Sipkema|ànno=2023|tìtolo=Candidatus Nemesobacterales is a sponge-specific clade of the candidate phylum Desulfobacterota adapted to a symbiotic lifestyle|revìsta=The ISME Journal|volùmme=17|nùmero=11|pp=1808-1818|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10579324}}</ref>
* [[Deferrisomatia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfarculia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobaccia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobulbia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* "''Ca.'' [[Desulfofervidia]]" <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfomonilia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfovibrionia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfuromonadia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Dissulfuribacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophorhabdia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Thermodesulfobacteria]] <small>Hatchikian & al., 2002</small>
* "''Ca.'' [[Zymogenia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
}}
'''Thermodesulfobacteria''' <small>(Garrity & Holt, 2002)</small> o l'è 'n ''phylum'' do régno [[Bacteria]], formòu da di particolæ microrganìsmi ch'òtegnan l'energîa da çèrtidùnn-e reaçioìn chìmiche.
== Descriçión ==
Se tràtta d'organìsmi [[autotrofia|autotrofi]] che, pe scintetizâ de molécole conplèsse a partî da quélle ciù sénplici, a-o pòsto de dêuviâ l'energîa iradiâ da-o [[sô]] sfrutan quélla òtegnûa da-a riduçión di sorfæ a [[àcido sorfidrico]]; sénsa avéi de bezéugno da [[Luxe|lûxe]].
Di [[Bacteria|batéri]] inclûxi inte quésto grùppo vîvan inte ægoe de çèrte vivàgne termâli ascì.
== Taxonavigaçión ==
Superrégno: Bacteria
: Régno: [[Bacteria]]
:: Phylum: '''Thermodesulfobacteria'''
::: Clàsse: '''Thermodesulfobacteria'''
:::: Órdine: '''Thermodesulfobacteriales'''
::::: Famìggia: '''Thermodesulfobacteriaceae'''
:::::: Génere: ''[[Caldimicrobium]]''
:::::::* ''[[Caldimicrobium rimae|C. rimae]]''
:::::::* ''[[Caldimicrobium thiodismutans|C. thiodismutans]]''
:::::: Génere: ''[[Geothermobacterium]]''
:::::::* ''[[Geothermobacterium ferrireducens|G. ferrireducens]]''
:::::: Génere: ''[[Thermodesulfatator]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfatator autotrophicus|T. autotrophicus]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfatator atlanticus|T. atlanticus]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfatator indicus|T. indicus]]''
:::::: Génere: ''[[Thermodesulfobacterium]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium geofontis|T. geofontis]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium hydrogeniphilum|T. hydrogeniphilum]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium commune|T. commune]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium hveragerdense|T. hveragerdense]]''
:::::::* ''[[Thermodesulfobacterium thermophilum|T. thermophilum]]''
:::::: Génere: ''[[Thermosulfurimonas]]''
:::::::* ''[[Thermosulfurimonas dismutans|T. dismutans]]''
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Colegaménti estèrni ==
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/phylum/thermodesulfobacteria|tìtolo=Phylum Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/class/thermodesulfobacteria|tìtolo=Class Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/order/thermodesulfobacteriales|tìtolo=Order Thermodesulfobacteriales|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/family/thermodesulfobacteriaceae|tìtolo=Family Thermodesulfobacteriaceae|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
[[Categorîa:Batteri]]
j25bf157dsemfcmfsqv40queqioysj4
274054
274052
2026-09-17T18:52:51Z
N.Longo
12052
up
274054
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Thermodesulfobacteria
|immagine = Dvulgaris micrograph.JPG
|didascalia = ''Desulfovibrio vulgaris''
|dominio = [[Bacteria]]
|regno = [[Pseudomonadati]]
|phylum = '''Thermodesulfobacteria'''<br><small>Garrity & Holt, 2002</small>
|classe = '''Thermodesulfobacteria'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia, 2002</small>
|ordine = '''Thermodesulfobacteriales'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia 2002</small>
|famiglia = '''Thermodesulfobacteriaceae'''<br><small>Hatchikian, Ollivier & Garcia 2002</small>
|sinonimi = Thermodesulfobacteraeota<br><small>Oren et al., 2015</small>
|suddivisione = Clàsse
|suddivisione_testo = * "''Ca.'' [[Anaeroferrophillalia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Anaeropigmentia]]" <small> Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Dadabacteria]]"<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Asimenia Gavriilidou, Burak Avcı, Anastasia Galani, Michelle A. Schorn, Colin J. Ingham, Thijs J. G. Ettema, Hauke Smidt e Detmer Sipkema|ànno=2023|tìtolo=Candidatus Nemesobacterales is a sponge-specific clade of the candidate phylum Desulfobacterota adapted to a symbiotic lifestyle|revìsta=The ISME Journal|volùmme=17|nùmero=11|pp=1808-1818|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10579324}}</ref>
* [[Deferrisomatia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfarculia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobaccia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobulbia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* "''Ca.'' [[Desulfofervidia]]" <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfomonilia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfovibrionia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfuromonadia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Dissulfuribacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophorhabdia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Thermodesulfobacteria]] <small>Hatchikian & al., 2002</small>
* "''Ca.'' [[Zymogenia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
}}
'''Thermodesulfobacteriota''' <small>(Garrity & Holt, 2021)</small> ò '''Desulfobacterota'''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=David W. Waite, Maria Chuvochina, Claus Pelikan, Donovan H. Parks, Pelin Yilmaz, Michael Wagner, Alexander Loy, Takeshi Naganuma, Ryosuke Nakai, William B. Whitman, Martin W. Hahn, Jan Kuever e Philip Hugenholtz|dæta=2020-11-01|tìtolo=Proposal to reclassify the proteobacterial classes Deltaproteobacteria and Oligoflexia, and the phylum Thermodesulfobacteria into four phyla reflecting major functional capabilities|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=70|nùmero=11|pp=5972-6016|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2Fijsem.0.004213}}</ref> o l'é 'n [[phylum]] do [[Régno (biologîa)|régno]] [[Bacteria]], formòu da di particolæ microrganìsmi ch'òtêgnan l'energîa da reaçioìn chìmiche.
== Descriçión ==
Se tràtta d'organìsmi [[autotrofia|autotrofi]] che, pe scintetizâ de molécole conplèsse a partî da quélle ciù sénplici, a-o pòsto de dêuviâ l'energîa iradiâ da-o [[sô]] sfrutan quélla òtegnûa da-a riduçión di sorfæ a [[àcido sorfidrico]]; sénsa avéi de bezéugno da [[Luxe|lûxe]].
Di [[Bacteria|batéri]] inclûxi inte quésto grùppo vîvan inte ægoe de çèrte vivàgne termâli ascì.
== Géneri ==
Génere: ''[[Caldimicrobium]]''
* ''[[Caldimicrobium rimae|C. rimae]]''
* ''[[Caldimicrobium thiodismutans|C. thiodismutans]]''
Génere: ''[[Geothermobacterium]]''
* ''[[Geothermobacterium ferrireducens|G. ferrireducens]]''
Génere: ''[[Thermodesulfatator]]''
* ''[[Thermodesulfatator autotrophicus|T. autotrophicus]]''
* ''[[Thermodesulfatator atlanticus|T. atlanticus]]''
* ''[[Thermodesulfatator indicus|T. indicus]]''
Génere: ''[[Thermodesulfobacterium]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium geofontis|T. geofontis]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium hydrogeniphilum|T. hydrogeniphilum]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium commune|T. commune]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium hveragerdense|T. hveragerdense]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium thermophilum|T. thermophilum]]''
Génere: ''[[Thermosulfurimonas]]''
* ''[[Thermosulfurimonas dismutans|T. dismutans]]''
== Nòtte ==
<references />
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/phylum/thermodesulfobacteria|tìtolo=Phylum Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/class/thermodesulfobacteria|tìtolo=Class Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/order/thermodesulfobacteriales|tìtolo=Order Thermodesulfobacteriales|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/family/thermodesulfobacteriaceae|tìtolo=Family Thermodesulfobacteriaceae|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
[[Categorîa:Batteri]]
63jxq8ht9hl5b0f1m5di7f4lit3kh3g
274056
274054
2026-09-17T18:55:53Z
N.Longo
12052
up
274056
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Thermodesulfobacteria
|immagine = Dvulgaris micrograph.JPG
|didascalia = <div style="text-align:center;">Ezenplâre de ''[[Nitratidesulfovibrio vulgaris]]''</div>
|dominio = [[Bacteria]]
|regno = [[Pseudomonadati]]
|phylum = '''Thermodesulfobacteria'''<br /><small>Garrity & Holt, 2021</small>
|sinonimi = Thermodesulfobacteraeota<br /><small>Oren et al., 2015</small>
|suddivisione = Clàsse
|suddivisione_testo = * "''Ca.'' [[Anaeroferrophillalia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Anaeropigmentia]]" <small> Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Dadabacteria]]"<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Asimenia Gavriilidou, Burak Avcı, Anastasia Galani, Michelle A. Schorn, Colin J. Ingham, Thijs J. G. Ettema, Hauke Smidt e Detmer Sipkema|ànno=2023|tìtolo=Candidatus Nemesobacterales is a sponge-specific clade of the candidate phylum Desulfobacterota adapted to a symbiotic lifestyle|revìsta=The ISME Journal|volùmme=17|nùmero=11|pp=1808-1818|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10579324}}</ref>
* [[Deferrisomatia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfarculia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobaccia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobulbia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* "''Ca.'' [[Desulfofervidia]]" <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfomonilia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfovibrionia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfuromonadia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Dissulfuribacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophorhabdia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Thermodesulfobacteria]] <small>Hatchikian & al., 2002</small>
* "''Ca.'' [[Zymogenia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
}}
'''Thermodesulfobacteriota''' <small>(Garrity & Holt, 2021)</small> ò '''Desulfobacterota'''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=David W. Waite, Maria Chuvochina, Claus Pelikan, Donovan H. Parks, Pelin Yilmaz, Michael Wagner, Alexander Loy, Takeshi Naganuma, Ryosuke Nakai, William B. Whitman, Martin W. Hahn, Jan Kuever e Philip Hugenholtz|dæta=2020-11-01|tìtolo=Proposal to reclassify the proteobacterial classes Deltaproteobacteria and Oligoflexia, and the phylum Thermodesulfobacteria into four phyla reflecting major functional capabilities|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=70|nùmero=11|pp=5972-6016|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2Fijsem.0.004213}}</ref> o l'é 'n [[phylum]] do [[Régno (biologîa)|régno]] [[Bacteria]], formòu da di particolæ microrganìsmi ch'òtêgnan l'energîa da reaçioìn chìmiche.
== Descriçión ==
Se tràtta d'organìsmi [[autotrofia|autotrofi]] che, pe scintetizâ de molécole conplèsse a partî da quélle ciù sénplici, a-o pòsto de dêuviâ l'energîa iradiâ da-o [[sô]] sfrutan quélla òtegnûa da-a riduçión di sorfæ a [[àcido sorfidrico]]; sénsa avéi de bezéugno da [[Luxe|lûxe]].
Di [[Bacteria|batéri]] inclûxi inte quésto grùppo vîvan inte ægoe de çèrte vivàgne termâli ascì.
== Géneri ==
Génere: ''[[Caldimicrobium]]''
* ''[[Caldimicrobium rimae|C. rimae]]''
* ''[[Caldimicrobium thiodismutans|C. thiodismutans]]''
Génere: ''[[Geothermobacterium]]''
* ''[[Geothermobacterium ferrireducens|G. ferrireducens]]''
Génere: ''[[Thermodesulfatator]]''
* ''[[Thermodesulfatator autotrophicus|T. autotrophicus]]''
* ''[[Thermodesulfatator atlanticus|T. atlanticus]]''
* ''[[Thermodesulfatator indicus|T. indicus]]''
Génere: ''[[Thermodesulfobacterium]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium geofontis|T. geofontis]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium hydrogeniphilum|T. hydrogeniphilum]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium commune|T. commune]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium hveragerdense|T. hveragerdense]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium thermophilum|T. thermophilum]]''
Génere: ''[[Thermosulfurimonas]]''
* ''[[Thermosulfurimonas dismutans|T. dismutans]]''
== Nòtte ==
<references />
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/phylum/thermodesulfobacteria|tìtolo=Phylum Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/class/thermodesulfobacteria|tìtolo=Class Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/order/thermodesulfobacteriales|tìtolo=Order Thermodesulfobacteriales|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/family/thermodesulfobacteriaceae|tìtolo=Family Thermodesulfobacteriaceae|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
[[Categorîa:Batteri]]
1qmwrv4jw3483ax05ogoi043zfl4v64
274057
274056
2026-09-17T18:59:23Z
N.Longo
12052
+
274057
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Thermodesulfobacteria
|immagine = Dvulgaris micrograph.JPG
|didascalia = <div style="text-align:center;">Ezenplâre de ''[[Nitratidesulfovibrio vulgaris]]''</div>
|dominio = [[Bacteria]]
|regno = [[Pseudomonadati]]
|phylum = '''Thermodesulfobacteria'''<br /><small>Garrity & Holt, 2021</small>
|var-scinònimi = Scinònimi<ref name="2020a" />
|sinonimi = Thermodesulfobacteria <small>Garrity & Holt, 2002</small><br />Thermodesulfobacteraeota <small>Oren et al., 2015</small><br />"''Ca.'' Dadabacteria" <small>Hug & al. 2016</small><br />Desulfobacterota <small>Waite & al. 2020</small>
|suddivisione = Clàsse
|suddivisione_testo = * "''Ca.'' [[Anaeroferrophillalia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Anaeropigmentia]]" <small> Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Dadabacteria]]"<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Asimenia Gavriilidou, Burak Avcı, Anastasia Galani, Michelle A. Schorn, Colin J. Ingham, Thijs J. G. Ettema, Hauke Smidt e Detmer Sipkema|ànno=2023|tìtolo=Candidatus Nemesobacterales is a sponge-specific clade of the candidate phylum Desulfobacterota adapted to a symbiotic lifestyle|revìsta=The ISME Journal|volùmme=17|nùmero=11|pp=1808-1818|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10579324}}</ref>
* [[Deferrisomatia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfarculia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobaccia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobulbia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* "''Ca.'' [[Desulfofervidia]]" <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfomonilia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfovibrionia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfuromonadia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Dissulfuribacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophorhabdia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Thermodesulfobacteria]] <small>Hatchikian & al., 2002</small>
* "''Ca.'' [[Zymogenia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
}}
'''Thermodesulfobacteriota''' <small>(Garrity & Holt, 2021)</small> ò '''Desulfobacterota'''<ref name="2020a">{{Çitta publicaçión|outô=David W. Waite, Maria Chuvochina, Claus Pelikan, Donovan H. Parks, Pelin Yilmaz, Michael Wagner, Alexander Loy, Takeshi Naganuma, Ryosuke Nakai, William B. Whitman, Martin W. Hahn, Jan Kuever e Philip Hugenholtz|dæta=2020-11-01|tìtolo=Proposal to reclassify the proteobacterial classes Deltaproteobacteria and Oligoflexia, and the phylum Thermodesulfobacteria into four phyla reflecting major functional capabilities|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=70|nùmero=11|pp=5972-6016|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2Fijsem.0.004213}}</ref> o l'é 'n [[phylum]] do [[Régno (biologîa)|régno]] [[Bacteria]], formòu da di particolæ microrganìsmi ch'òtêgnan l'energîa da reaçioìn chìmiche.
== Descriçión ==
Se tràtta d'organìsmi [[autotrofia|autotrofi]] che, pe scintetizâ de molécole conplèsse a partî da quélle ciù sénplici, a-o pòsto de dêuviâ l'energîa iradiâ da-o [[sô]] sfrutan quélla òtegnûa da-a riduçión di sorfæ a [[àcido sorfidrico]]; sénsa avéi de bezéugno da [[Luxe|lûxe]].
Di [[Bacteria|batéri]] inclûxi inte quésto grùppo vîvan inte ægoe de çèrte vivàgne termâli ascì.
== Géneri ==
Génere: ''[[Caldimicrobium]]''
* ''[[Caldimicrobium rimae|C. rimae]]''
* ''[[Caldimicrobium thiodismutans|C. thiodismutans]]''
Génere: ''[[Geothermobacterium]]''
* ''[[Geothermobacterium ferrireducens|G. ferrireducens]]''
Génere: ''[[Thermodesulfatator]]''
* ''[[Thermodesulfatator autotrophicus|T. autotrophicus]]''
* ''[[Thermodesulfatator atlanticus|T. atlanticus]]''
* ''[[Thermodesulfatator indicus|T. indicus]]''
Génere: ''[[Thermodesulfobacterium]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium geofontis|T. geofontis]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium hydrogeniphilum|T. hydrogeniphilum]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium commune|T. commune]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium hveragerdense|T. hveragerdense]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium thermophilum|T. thermophilum]]''
Génere: ''[[Thermosulfurimonas]]''
* ''[[Thermosulfurimonas dismutans|T. dismutans]]''
== Nòtte ==
<references />
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/phylum/thermodesulfobacteria|tìtolo=Phylum Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/class/thermodesulfobacteria|tìtolo=Class Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/order/thermodesulfobacteriales|tìtolo=Order Thermodesulfobacteriales|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/family/thermodesulfobacteriaceae|tìtolo=Family Thermodesulfobacteriaceae|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
[[Categorîa:Batteri]]
d32h5xekohg2t5mklnfdnx89k1ct94t
274058
274057
2026-09-17T19:04:32Z
N.Longo
12052
274058
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Thermodesulfobacteria
|immagine = Dvulgaris micrograph.JPG
|didascalia = <div style="text-align:center;">''[[Nitratidesulfovibrio vulgaris]]''</div>
|dominio = [[Bacteria]]
|regno = [[Pseudomonadati]]
|phylum = '''Thermodesulfobacteria'''<br /><small>Garrity & Holt, 2021</small>
|var-scinònimi = Scinònimi<ref name="2020a" />
|sinonimi = Thermodesulfobacteria <small>Garrity & Holt, 2002</small><br />Thermodesulfobacteraeota <small>Oren et al., 2015</small><br />"''Ca.'' Dadabacteria" <small>Hug & al. 2016</small><br />Desulfobacterota <small>Waite & al. 2020</small>
|suddivisione = Clàsse<ref name="2020a" />
|suddivisione_testo = * "''Ca.'' [[Anaeroferrophillalia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Anaeropigmentia]]" <small> Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Dadabacteria]]"<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Asimenia Gavriilidou, Burak Avcı, Anastasia Galani, Michelle A. Schorn, Colin J. Ingham, Thijs J. G. Ettema, Hauke Smidt e Detmer Sipkema|ànno=2023|tìtolo=Candidatus Nemesobacterales is a sponge-specific clade of the candidate phylum Desulfobacterota adapted to a symbiotic lifestyle|revìsta=The ISME Journal|volùmme=17|nùmero=11|pp=1808-1818|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10579324}}</ref>
* [[Deferrisomatia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfarculia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobaccia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobulbia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* "''Ca.'' [[Desulfofervidia]]" <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfomonilia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfovibrionia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfuromonadia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Dissulfuribacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophorhabdia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Thermodesulfobacteria]] <small>Hatchikian & al., 2002</small>
* "''Ca.'' [[Zymogenia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
}}
'''Thermodesulfobacteriota''' <small>(Garrity & Holt, 2021)</small> ò '''Desulfobacterota'''<ref name="2020a">{{Çitta publicaçión|outô=David W. Waite, Maria Chuvochina, Claus Pelikan, Donovan H. Parks, Pelin Yilmaz, Michael Wagner, Alexander Loy, Takeshi Naganuma, Ryosuke Nakai, William B. Whitman, Martin W. Hahn, Jan Kuever e Philip Hugenholtz|dæta=2020-11-01|tìtolo=Proposal to reclassify the proteobacterial classes Deltaproteobacteria and Oligoflexia, and the phylum Thermodesulfobacteria into four phyla reflecting major functional capabilities|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=70|nùmero=11|pp=5972-6016|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2Fijsem.0.004213}}</ref> o l'é 'n [[phylum]] do [[Régno (biologîa)|régno]] [[Bacteria]], formòu da di particolæ microrganìsmi ch'òtêgnan l'energîa da reaçioìn chìmiche.
== Descriçión ==
Se tràtta d'organìsmi [[autotrofia|aotòtrofi]] che, pe scintetizâ de molécole conplèsse a partî da quélle ciù sénplici, a-o pòsto de adêuviâ l'energîa iradiâ da-o [[Sô]] sfrùttan quélla òtegnûa da-a riduçión di sorfæ a [[àcido sorfìdrico]]; sénsa avéi de bezéugno da [[Luxe|lûxe]].
Di [[Bacteria|batérri]] inclûxi inte sto grùppo vîvan inte ægoe de çèrte vivàgne termâli ascì.
== Géneri ==
Génere: ''[[Caldimicrobium]]''
* ''[[Caldimicrobium rimae|C. rimae]]''
* ''[[Caldimicrobium thiodismutans|C. thiodismutans]]''
Génere: ''[[Geothermobacterium]]''
* ''[[Geothermobacterium ferrireducens|G. ferrireducens]]''
Génere: ''[[Thermodesulfatator]]''
* ''[[Thermodesulfatator autotrophicus|T. autotrophicus]]''
* ''[[Thermodesulfatator atlanticus|T. atlanticus]]''
* ''[[Thermodesulfatator indicus|T. indicus]]''
Génere: ''[[Thermodesulfobacterium]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium geofontis|T. geofontis]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium hydrogeniphilum|T. hydrogeniphilum]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium commune|T. commune]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium hveragerdense|T. hveragerdense]]''
* ''[[Thermodesulfobacterium thermophilum|T. thermophilum]]''
Génere: ''[[Thermosulfurimonas]]''
* ''[[Thermosulfurimonas dismutans|T. dismutans]]''
== Nòtte ==
<references />
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/phylum/thermodesulfobacteria|tìtolo=Phylum Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/class/thermodesulfobacteria|tìtolo=Class Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/order/thermodesulfobacteriales|tìtolo=Order Thermodesulfobacteriales|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/family/thermodesulfobacteriaceae|tìtolo=Family Thermodesulfobacteriaceae|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
[[Categorîa:Batteri]]
jeknf6ab62d8p0d2vzwm08unu88yvcp
Discûscioîn ûtente:SHB
3
28472
274065
218665
2026-09-18T02:37:45Z
Max
16256
Max o/a l'à mesciòu a pàgina [[Discûscioîn ûtente:SHB2000]] a [[Discûscioîn ûtente:SHB]]: Paggina mesciâ aotomaticamente durante a rinommina de l'utente "SHB2000" a "SHB"
218665
wikitext
text/x-wiki
<div style="border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;">Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]] instead. I may not notice messages on this page.</div>
ojy2vkqs676esjrcfi79dwyt0tjr5xc
Utente:Arbenganese/Sandbox/Bligar
2
32708
274059
274036
2026-09-17T22:00:37Z
Arbenganese
12552
/* Pařlař bligařencu */ ref
274059
wikitext
text/x-wiki
= Pařlař bligařencu =
U '''bligařencu'''{{#tag:ref|''Vrigarencu'' en [[Dialettu ventemigliusu|ventemigliuřsu]], ''Vrigarencu'' en giargùn de L'Ieřsuřa<ref>{{Çitta web|url=https://www.marinocassini.it/Isolabona%20Parte%20terza.htm|tìtolo=Isolabona. Parte terza: Folklore economico ed ergologico|outô=Marino Cassini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-09-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|tìtolo=Le parole della nostra infanzia: dialettu lisurencu|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|léngoa=LIJ, IT|p=83}}</ref>|group=n.}} u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu deu paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia.
U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunante. Già u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Già de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.
== Cařateřistiche ==
Ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du pařlař bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:
* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu già mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zeneřse) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u pařlař bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zeneřse d’ancöi
A difeřènse de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme
* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o èscì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presènsè ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u pařlař d’Ulmea, trattu ben cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřia cagiüu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi en Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendènsè a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.<Forner Mentun 94>
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pař üna -l- u pö pigliař fina u postu de -z-, in moddu c’u se semeglia au giargùn di paiřsi vixin. A Ubüüxe i dixen ''schèlsu'' [ˈskɛʎsu], ma èscì nařsu [ˈnaʎzu], o ancuř ''schieřsa'' [ˈskieʎza] peř ''scüřsa'' [ˈskyɹza]. U Castel u cunusce use connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. söř e nu sò). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/ : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--> [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* Passagiu da -a a -è aa fin de pařole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da a atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na e bèn bèn aveřta, dita [ä], cumme èrbè ò fèstè. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de porte/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u l'à avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.<ref name=":14">{{Çitta|Sicardi, 2010|p. 119}}</ref>
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è èscì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.
* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.
== Grafia ==
U nu l'existe in modu üňicu recunusciüu peř u pařlař bligařencu. Üňa de prime testimunianse ent'u giařgùn du postu in epuca mudèrnè a l'è a cunscideřasiùn de Bligař cume puntu de rifeřimèntu ent'u campař e enfurmasiùi peř scrive u Vucabulařiu de Parlate Ligüři da parte dea Cunsüřta Ligüře, a partìe dau 1985. A furma da grafia duveřà a remunta au Cunvegnu de Sanremu deu 1976. Già de přima in spunciùn peř a scritüřa u l’è stau chelu deu ''Festival da Cultüřa e dea Cumedia Entemelia'', a partìe daa fin dei ani ‘60. Ent'i ani, i vari scrituři ent'u pařlař i àn ciǜ o menu fau di adatamènti persuňali a stu scistema. De contu u l'è ue tante ricurènse da -l- au postu dea -ř-, ch'a vegne pařegià aa prununsia de [ɹ], ben spantegà ent'u punènte ligüre.
{| class="wikitable"
!Leteře
!Son
[[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]]
!Note
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e
|e serà (cume ente l’italian ''m'''e'''la'')
|-
|È
|ɛ
|e auvèrta (cume ente l’italian: egli '''è'''), èscì nu tonica en fin de parola ('''è'''rb'''è''')
|-
|É
|e
|e serà tonica (cume ente l’italian ''perch'''é''''')
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta
|-
|I
|i
|
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m/ŋ
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
| Ň
|ɹ
|Son dea n “fantasma”, c’u se semeglia a üna r mola
|-
|O
|o/ɔ
|"o" serò/"o" auvèrta
|-
|Ö
|ø
|son deu françese "eu"
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|ku
|
|-
|R
|r
|
|-
|'''Ř'''
|ɹ/ʎ
|R mola carateřistica, quaxi diita cume üna -l-. I verbi dea prima cuniugassiùn en bligarencu i nu sun mai trunchi e i vön -ř aa fin (es. andař), de voute sustituìa cun -l-
|-
|S
|s/z
|Specificà cume -ş- se sunora [z] en caxu de dübi , -ss- se duse (es. passař)
|-
|S-C
|ʃ+t͡ʃ
|son de a par̂ola "s-ciüma", de chi u ghe mete scc
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|
|-
|Ü
|y
|son dea "u" franseřse, o da ü tedesca
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|son deu françese "jardin"
|-
|Z
|z
|cume s sunora en prinsipiu de parola
|}
== Gramatica ==
=== Veřbi ===
==== Esse ====
{| class="wikitable"
| rowspan="2" |
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a eiřa stau
|a serai
|a serai stau
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti eiři stau
|ti serai
|ti serai stau
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u l’eiřa stau
|u serà
|u serà stau/a
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u eiřavamu stai/e
|u seremu
|u seremu stai/e
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u eiřavai stai/stae
|u seré
|u seré stai/e
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e eiřan stai/stae
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Imperfettu
|Passau
|Trapassau
|-
|che mi a scie
|che mi a fusse
|che mi a scie stau
|che mi a fusse stau/sta
|-
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|che tü ti scii stau
|che tü ti fussi stau/sta
|-
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|che ēř u scie, che ela a scie stau/sta
|che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta
|-
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|che nuiautri u sciimu stai
|che nui u fussimu stai/stae
|-
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|che vuiautri u sciei stai
|che vui u fussi stai/stae
|-
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|che eli i scien/ele e scien stai/stae
|che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi a seřìa
|mi a seřìa stau
|
|-
|ti seřìi
|ti seřìi stau/sta
|scii!
|-
|u seřìa
|u seřìa stau/sta
|
|-
|u seřiavamu
|u seřiavamu stai/stae
|
|-
|u seřiavai
|u seřiavai stai/stae
|sciei!
|-
|i seřian
|i seřian stai/stae
|
|}
==== Aglìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a ài
|a ài avüu
|a avìa
|a avìa avüu
|a aveřai
|a aveřai avüu
|-
|Ti
|ti ài
|ti ài avüu
|ti avìi
|ti avìi avüu
|ti aveřai
|ti aveřai avüu
|-
|èlu/a
|u/a l’à
|u/a l’à avüu
|u/a l’avìa
|u/a l’avìa avüu
|u/a l’aveřà
|u/a l’aveřà avüu
|-
|Nuiautri
|u amu
|u amu avüu
|u aviavamu
|u aviavamu avüu
|u aveřemu
|u aveřemu avüu
|-
|Vuiautri
|u ave
|u ave avüu
|u aviavai
|u aviavai avüu
|u aveřé
|u aveřé avüu
|-
|éli/e
|i/e àn
|i/e àn avüu
|i/e avian
|i/e avian avüu
|i aveřan
|i aveřan avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a aglie
|che mi a aglie avüu
|che mi a aglisse/avisse
|che mi a aglisse/avisse avüu
|-
|che tü ti agli
|che tü ti agli avüu
|che tü ti aglissi
|che tü ti aglissi avüu
|-
|che ēř u/a l’aglie
|che ēř u/a l’aglie avüu
|che ēř u l’aglisse
|che ēř u l’aglisse avüu
|-
|che nuiautri u aglìmu
|che nuiautri u aglìmu avüu
|che nui u aglissimu
|che nui u aglissimu avüu
|-
|che vuiautri u aglìi
|che vuiautri u aglìi avüu
|che vui u aglissi
|che vui u aglissi avüu
|-
|che eli i aglien/ele e aglien
|che eli i aglien/ele e aglien avüu
|che eli i/e aglissen
|che eli i/e aglissen avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi aveřìa
|mi aveřìa avüu
|
|-
|ti aveřìi
|ti aveřìi avüu
|agli!
|-
|u l’aveřia
|u l’aveřia avüu
|
|-
|u aveřiavamu
|u aveřiavamu avüu
|
|-
|vuiautri u aveřiavai
|vuiautri u aveřiavai avüu
|aglìi!
|-
|eli i aveřian
|eli i aveřian avüu
|
|}
==== Cantař ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a cantu
|a ài cantau
|a cantava
|a avìa cantau
|a canteřai
|a aveřai cantau
|-
|Tü
|ti canti
|ti ài cantau
|ti cantavi
|ti avìi cantau
|ti canteřai
|ti aveřai cantau
|-
|ēř/ela
|u/a canta
|u/a l’à cantau
|u cantava
|u/a l’avìa cantau
|u canteřà
|u/a l’aveřà cantau
|-
|Nuiautri
|u cantamu
|u amu cantau
|u cantavamu
|u aviavamu cantau
|u canteremu
|u aveřemu cantau
|-
|Vuiautri
|u cantave
|u ave cantau
|u cantavai
|u aviavai cantau
|u canteré
|u aveřé cantau
|-
|eli/ele
|i/e cantan
|i/e àn cantau
|i/e eiřan
|i/e avian cantau
|i/e canteřan
|i aveřan cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a cante
|che mi a aglie cantau
|che mi a cantesse
|che mi a aglisse cantau
|-
|che tü ti canti
|che tü ti agli cantau
|che tü ti cantessi
|che tü ti aglissi cantau
|-
|che ēř u/ ela a cante
|che ēř u/a l’aglie cantau
|che ēř u / ela a cantesse
|che ēř u l’aglisse cantau
|-
|che nuiautri u cantemu
|che nuiautri u aglìmu cantau
|che nui u cantessimu
|che nui u aglissimu cantau
|-
|che vuiautri u cantei
|che vuiautri u aglìi cantau
|che vui u cantessi
|che vui u aglissi cantau
|-
|che eli i canten
|che eli i aglien/ele e aglien cantau
|che eli i cantessen
|che eli i/e aglissen cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|
|mi aveřìa cantau
|
|-
|
|ti aveřìi cantau
|canta!
|-
|
|u l’aveřia cantau
|
|-
|
|u aveřiavamu cantau
|
|-
|
|vuiautri u aveřiavai cantau
|cantei!
|-
|
|eli i aveřian cantau
|
|}
==== Dìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a digu
|a ài diitu
|a diixìa
|a avìa diitu
|a diřai
|a aveřai diitu
|-
|Tü
|ti dii
|ti ài diitu
|ti diixìi
|ti avìi diitu
|ti diřai
|ti aveřai diitu
|-
|ēř/ela
|u/a dixe
|u/a l’à diitu
|u diixìa
|u/a l’avìa diitu
|u diřà
|u/a l’aveřà diitu
|-
|Nuiautri
|u dimu
|u amu diitu
|u diixavamu
|u aviavamu diitu
|u diřemu
|u aveřemu diitu
|-
|Vuiautri
|u dive
|u ave diitu
|u diixavai
|u aviavai diitu
|u diřé
|u aveřé diitu
|-
|eli/ele
|i/e dixen
|i/e àn diitu
|i/e diixian
|i/e avian diitu
|i/e diřan
|i aveřan diitu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|Trapassau proscimu
|-
|che mi a dighe
|che mi a aglie diitu
|che mi a dighesse
|che mi a aglisse diitu
|a avìa diitu
|-
|che tü ti dii
|che tü ti agli diitu
|che tü ti dighessi
|che tü ti aglissi diitu
|ti avìi diitu
|-
|che ēř u/ ela a dighe
|che ēř u/a l’aglie diitu
|che ēř u / ela a dighesse
|che ēř u l’aglisse diitu
|u/a l’avìa diitu
|-
|che nuiautri u dighemu
|che nuiautri u aglìmu diitu
|che nui u dighessimu
|che nui u aglissimu diitu
|u aviavamu diitu
|-
|che vuiautri u dighei
|che vuiautri u aglìi diitu
|che vui u dighessi
|che vui u aglissi diitu
|u aviavai diitu
|-
|che eli i dighen
|che eli i aglien/ele e aglien diitu
|che eli i dighessen
|che eli i/e aglissen diitu
|i/e avian diitu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a diřìa
|mi aveřìa diitu
|
|-
|Tü
|ti diřìi
|ti aveřìi diitu
|di!
|-
|ēř/ela
|u/a diřìa
|u l’aveřia diitu
|
|-
|Nuiautri
|u diřiavamu
|u aveřiavamu diitu
|
|-
|Vuiautri
|u diřiavai
|vuiautri u aveřiavai diitu
|diei!
|-
|eli/ele
|i/e diřian
|eli i aveřian diitu
|
|}
==== Dořme ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a dořmu
|a ài duřmìu
|a duřmìa
|a avìa duřmìu
|a duřmiřai
|a aveřai duřmìu
|-
|Tü
|ti dořmi
|ti ài duřmìu
|ti duřmìi
|ti avìi duřmìu
|ti duřmiřai
|ti aveřai duřmìu
|-
|ēř/ela
|u/a dořme
|u/a l’à duřmìu
|u duřmìa
|u/a l’avìa duřmìu
|u duřmiřà
|u/a l’aveřà duřmìu
|-
|Nuiautri
|u duřmimu
|u amu duřmìu
|u duřmiavamu
|u aviavamu duřmìu
|u durmiřemu
|u aveřemu duřmìu
|-
|Vuiautri
|u duřmive
|u ave duřmìu
|u duřmiavai
|u aviavai duřmìu
|u duřmiřé
|u aveřé duřmìu
|-
|eli/ele
|i/e dořmen
|i/e àn duřmìu
|i/e duřmian
|i/e avian duřmìu
|i/e duřmiřan
|i aveřan duřmìu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a dořme
|che mi a aglie duřmiu
|che mi a duřmisse
|che mi a aglisse duřmiu
|-
|che tü ti dořmi
|che tü ti agli duřmiu
|che tü ti duřmissi
|che tü ti aglissi duřmiu
|-
|che ēř u/ ela a dořme
|che ēř u/a l’aglie duřmiu
|che ēř u / ela a duřmisse
|che ēř u l’aglisse duřmiu
|-
|che nuiautri u duřmimu
|che nuiautri u aglìmu duřmiu
|che nui u duřmissimu
|che nui u aglissimu duřmiu
|-
|che vuiautri u duřmive
|che vuiautri u aglìi duřmiu
|che vui u duřmissi
|che vui u aglissi duřmiu
|-
|che eli i dořmen
|che eli i aglien/ele e aglien duřmiu
|che eli i duřmissen
|che eli i/e aglissen duřmiu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a duřmiřia
|mi aveřìa duřmiu
|
|-
|Tü
|ti duřmiřii
|ti aveřìi duřmiu
|dořmi!
|-
|ēř/ela
|u/a duřmiřia
|u l’aveřia duřmiu
|
|-
|Nuiautri
|u duřmiřiavamu
|u aveřiavamu duřmiu
|
|-
|Vuiautri
|u duřmiřiavai
|vuiautri u aveřiavai duřmiu
|duřmii!
|-
|eli/ele
|i/e duřmiřian
|eli i aveřian duřmiu
|
|}
<nowiki>*</nowiki> {{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|curatô=Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt|tìtolo=Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete vom Mittelalter bis zur Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=n3rh8ltHjWQC&pg=PA111|ànno=2010|editô=Walter de Gruyter|çitæ=Tübingen|léngoa=IT|pp=111-124|volùmme=2|òpera=Lexikon der Romanistischen Linguistik|capìtolo=128. Ligurien (Liguria)|cid=Sicardi, 2010|ISBN=3-110-93835-9}}
== Note ==
;Rifeřimenti au dialetu
<references group="n." />
;Rifeřimenti au testu
<references responsive="" />
btaca56lmt53fzh2d0lyik3sevpl6qq
274060
274059
2026-09-17T22:01:46Z
Arbenganese
12552
/* Dořme */ <siwiki>
274060
wikitext
text/x-wiki
= Pařlař bligařencu =
U '''bligařencu'''{{#tag:ref|''Vrigarencu'' en [[Dialettu ventemigliusu|ventemigliuřsu]], ''Vrigarencu'' en giargùn de L'Ieřsuřa<ref>{{Çitta web|url=https://www.marinocassini.it/Isolabona%20Parte%20terza.htm|tìtolo=Isolabona. Parte terza: Folklore economico ed ergologico|outô=Marino Cassini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-09-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|tìtolo=Le parole della nostra infanzia: dialettu lisurencu|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|léngoa=LIJ, IT|p=83}}</ref>|group=n.}} u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu deu paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia.
U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunante. Già u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Già de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.
== Cařateřistiche ==
Ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du pařlař bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:
* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu già mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zeneřse) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u pařlař bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zeneřse d’ancöi
A difeřènse de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme
* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o èscì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presènsè ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u pařlař d’Ulmea, trattu ben cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřia cagiüu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi en Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendènsè a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.<Forner Mentun 94>
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pař üna -l- u pö pigliař fina u postu de -z-, in moddu c’u se semeglia au giargùn di paiřsi vixin. A Ubüüxe i dixen ''schèlsu'' [ˈskɛʎsu], ma èscì nařsu [ˈnaʎzu], o ancuř ''schieřsa'' [ˈskieʎza] peř ''scüřsa'' [ˈskyɹza]. U Castel u cunusce use connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. söř e nu sò). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/ : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--> [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* Passagiu da -a a -è aa fin de pařole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da a atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na e bèn bèn aveřta, dita [ä], cumme èrbè ò fèstè. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de porte/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u l'à avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.<ref name=":14">{{Çitta|Sicardi, 2010|p. 119}}</ref>
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è èscì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.
* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.
== Grafia ==
U nu l'existe in modu üňicu recunusciüu peř u pařlař bligařencu. Üňa de prime testimunianse ent'u giařgùn du postu in epuca mudèrnè a l'è a cunscideřasiùn de Bligař cume puntu de rifeřimèntu ent'u campař e enfurmasiùi peř scrive u Vucabulařiu de Parlate Ligüři da parte dea Cunsüřta Ligüře, a partìe dau 1985. A furma da grafia duveřà a remunta au Cunvegnu de Sanremu deu 1976. Già de přima in spunciùn peř a scritüřa u l’è stau chelu deu ''Festival da Cultüřa e dea Cumedia Entemelia'', a partìe daa fin dei ani ‘60. Ent'i ani, i vari scrituři ent'u pařlař i àn ciǜ o menu fau di adatamènti persuňali a stu scistema. De contu u l'è ue tante ricurènse da -l- au postu dea -ř-, ch'a vegne pařegià aa prununsia de [ɹ], ben spantegà ent'u punènte ligüre.
{| class="wikitable"
!Leteře
!Son
[[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]]
!Note
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e
|e serà (cume ente l’italian ''m'''e'''la'')
|-
|È
|ɛ
|e auvèrta (cume ente l’italian: egli '''è'''), èscì nu tonica en fin de parola ('''è'''rb'''è''')
|-
|É
|e
|e serà tonica (cume ente l’italian ''perch'''é''''')
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta
|-
|I
|i
|
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m/ŋ
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
| Ň
|ɹ
|Son dea n “fantasma”, c’u se semeglia a üna r mola
|-
|O
|o/ɔ
|"o" serò/"o" auvèrta
|-
|Ö
|ø
|son deu françese "eu"
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|ku
|
|-
|R
|r
|
|-
|'''Ř'''
|ɹ/ʎ
|R mola carateřistica, quaxi diita cume üna -l-. I verbi dea prima cuniugassiùn en bligarencu i nu sun mai trunchi e i vön -ř aa fin (es. andař), de voute sustituìa cun -l-
|-
|S
|s/z
|Specificà cume -ş- se sunora [z] en caxu de dübi , -ss- se duse (es. passař)
|-
|S-C
|ʃ+t͡ʃ
|son de a par̂ola "s-ciüma", de chi u ghe mete scc
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|
|-
|Ü
|y
|son dea "u" franseřse, o da ü tedesca
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|son deu françese "jardin"
|-
|Z
|z
|cume s sunora en prinsipiu de parola
|}
== Gramatica ==
=== Veřbi ===
==== Esse ====
{| class="wikitable"
| rowspan="2" |
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a eiřa stau
|a serai
|a serai stau
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti eiři stau
|ti serai
|ti serai stau
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u l’eiřa stau
|u serà
|u serà stau/a
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u eiřavamu stai/e
|u seremu
|u seremu stai/e
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u eiřavai stai/stae
|u seré
|u seré stai/e
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e eiřan stai/stae
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Imperfettu
|Passau
|Trapassau
|-
|che mi a scie
|che mi a fusse
|che mi a scie stau
|che mi a fusse stau/sta
|-
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|che tü ti scii stau
|che tü ti fussi stau/sta
|-
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|che ēř u scie, che ela a scie stau/sta
|che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta
|-
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|che nuiautri u sciimu stai
|che nui u fussimu stai/stae
|-
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|che vuiautri u sciei stai
|che vui u fussi stai/stae
|-
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|che eli i scien/ele e scien stai/stae
|che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi a seřìa
|mi a seřìa stau
|
|-
|ti seřìi
|ti seřìi stau/sta
|scii!
|-
|u seřìa
|u seřìa stau/sta
|
|-
|u seřiavamu
|u seřiavamu stai/stae
|
|-
|u seřiavai
|u seřiavai stai/stae
|sciei!
|-
|i seřian
|i seřian stai/stae
|
|}
==== Aglìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a ài
|a ài avüu
|a avìa
|a avìa avüu
|a aveřai
|a aveřai avüu
|-
|Ti
|ti ài
|ti ài avüu
|ti avìi
|ti avìi avüu
|ti aveřai
|ti aveřai avüu
|-
|èlu/a
|u/a l’à
|u/a l’à avüu
|u/a l’avìa
|u/a l’avìa avüu
|u/a l’aveřà
|u/a l’aveřà avüu
|-
|Nuiautri
|u amu
|u amu avüu
|u aviavamu
|u aviavamu avüu
|u aveřemu
|u aveřemu avüu
|-
|Vuiautri
|u ave
|u ave avüu
|u aviavai
|u aviavai avüu
|u aveřé
|u aveřé avüu
|-
|éli/e
|i/e àn
|i/e àn avüu
|i/e avian
|i/e avian avüu
|i aveřan
|i aveřan avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a aglie
|che mi a aglie avüu
|che mi a aglisse/avisse
|che mi a aglisse/avisse avüu
|-
|che tü ti agli
|che tü ti agli avüu
|che tü ti aglissi
|che tü ti aglissi avüu
|-
|che ēř u/a l’aglie
|che ēř u/a l’aglie avüu
|che ēř u l’aglisse
|che ēř u l’aglisse avüu
|-
|che nuiautri u aglìmu
|che nuiautri u aglìmu avüu
|che nui u aglissimu
|che nui u aglissimu avüu
|-
|che vuiautri u aglìi
|che vuiautri u aglìi avüu
|che vui u aglissi
|che vui u aglissi avüu
|-
|che eli i aglien/ele e aglien
|che eli i aglien/ele e aglien avüu
|che eli i/e aglissen
|che eli i/e aglissen avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi aveřìa
|mi aveřìa avüu
|
|-
|ti aveřìi
|ti aveřìi avüu
|agli!
|-
|u l’aveřia
|u l’aveřia avüu
|
|-
|u aveřiavamu
|u aveřiavamu avüu
|
|-
|vuiautri u aveřiavai
|vuiautri u aveřiavai avüu
|aglìi!
|-
|eli i aveřian
|eli i aveřian avüu
|
|}
==== Cantař ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a cantu
|a ài cantau
|a cantava
|a avìa cantau
|a canteřai
|a aveřai cantau
|-
|Tü
|ti canti
|ti ài cantau
|ti cantavi
|ti avìi cantau
|ti canteřai
|ti aveřai cantau
|-
|ēř/ela
|u/a canta
|u/a l’à cantau
|u cantava
|u/a l’avìa cantau
|u canteřà
|u/a l’aveřà cantau
|-
|Nuiautri
|u cantamu
|u amu cantau
|u cantavamu
|u aviavamu cantau
|u canteremu
|u aveřemu cantau
|-
|Vuiautri
|u cantave
|u ave cantau
|u cantavai
|u aviavai cantau
|u canteré
|u aveřé cantau
|-
|eli/ele
|i/e cantan
|i/e àn cantau
|i/e eiřan
|i/e avian cantau
|i/e canteřan
|i aveřan cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a cante
|che mi a aglie cantau
|che mi a cantesse
|che mi a aglisse cantau
|-
|che tü ti canti
|che tü ti agli cantau
|che tü ti cantessi
|che tü ti aglissi cantau
|-
|che ēř u/ ela a cante
|che ēř u/a l’aglie cantau
|che ēř u / ela a cantesse
|che ēř u l’aglisse cantau
|-
|che nuiautri u cantemu
|che nuiautri u aglìmu cantau
|che nui u cantessimu
|che nui u aglissimu cantau
|-
|che vuiautri u cantei
|che vuiautri u aglìi cantau
|che vui u cantessi
|che vui u aglissi cantau
|-
|che eli i canten
|che eli i aglien/ele e aglien cantau
|che eli i cantessen
|che eli i/e aglissen cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|
|mi aveřìa cantau
|
|-
|
|ti aveřìi cantau
|canta!
|-
|
|u l’aveřia cantau
|
|-
|
|u aveřiavamu cantau
|
|-
|
|vuiautri u aveřiavai cantau
|cantei!
|-
|
|eli i aveřian cantau
|
|}
==== Dìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a digu
|a ài diitu
|a diixìa
|a avìa diitu
|a diřai
|a aveřai diitu
|-
|Tü
|ti dii
|ti ài diitu
|ti diixìi
|ti avìi diitu
|ti diřai
|ti aveřai diitu
|-
|ēř/ela
|u/a dixe
|u/a l’à diitu
|u diixìa
|u/a l’avìa diitu
|u diřà
|u/a l’aveřà diitu
|-
|Nuiautri
|u dimu
|u amu diitu
|u diixavamu
|u aviavamu diitu
|u diřemu
|u aveřemu diitu
|-
|Vuiautri
|u dive
|u ave diitu
|u diixavai
|u aviavai diitu
|u diřé
|u aveřé diitu
|-
|eli/ele
|i/e dixen
|i/e àn diitu
|i/e diixian
|i/e avian diitu
|i/e diřan
|i aveřan diitu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|Trapassau proscimu
|-
|che mi a dighe
|che mi a aglie diitu
|che mi a dighesse
|che mi a aglisse diitu
|a avìa diitu
|-
|che tü ti dii
|che tü ti agli diitu
|che tü ti dighessi
|che tü ti aglissi diitu
|ti avìi diitu
|-
|che ēř u/ ela a dighe
|che ēř u/a l’aglie diitu
|che ēř u / ela a dighesse
|che ēř u l’aglisse diitu
|u/a l’avìa diitu
|-
|che nuiautri u dighemu
|che nuiautri u aglìmu diitu
|che nui u dighessimu
|che nui u aglissimu diitu
|u aviavamu diitu
|-
|che vuiautri u dighei
|che vuiautri u aglìi diitu
|che vui u dighessi
|che vui u aglissi diitu
|u aviavai diitu
|-
|che eli i dighen
|che eli i aglien/ele e aglien diitu
|che eli i dighessen
|che eli i/e aglissen diitu
|i/e avian diitu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a diřìa
|mi aveřìa diitu
|
|-
|Tü
|ti diřìi
|ti aveřìi diitu
|di!
|-
|ēř/ela
|u/a diřìa
|u l’aveřia diitu
|
|-
|Nuiautri
|u diřiavamu
|u aveřiavamu diitu
|
|-
|Vuiautri
|u diřiavai
|vuiautri u aveřiavai diitu
|diei!
|-
|eli/ele
|i/e diřian
|eli i aveřian diitu
|
|}
==== Dořme ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a dořmu
|a ài duřmìu
|a duřmìa
|a avìa duřmìu
|a duřmiřai
|a aveřai duřmìu
|-
|Tü
|ti dořmi
|ti ài duřmìu
|ti duřmìi
|ti avìi duřmìu
|ti duřmiřai
|ti aveřai duřmìu
|-
|ēř/ela
|u/a dořme
|u/a l’à duřmìu
|u duřmìa
|u/a l’avìa duřmìu
|u duřmiřà
|u/a l’aveřà duřmìu
|-
|Nuiautri
|u duřmimu
|u amu duřmìu
|u duřmiavamu
|u aviavamu duřmìu
|u durmiřemu
|u aveřemu duřmìu
|-
|Vuiautri
|u duřmive
|u ave duřmìu
|u duřmiavai
|u aviavai duřmìu
|u duřmiřé
|u aveřé duřmìu
|-
|eli/ele
|i/e dořmen
|i/e àn duřmìu
|i/e duřmian
|i/e avian duřmìu
|i/e duřmiřan
|i aveřan duřmìu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a dořme
|che mi a aglie duřmiu
|che mi a duřmisse
|che mi a aglisse duřmiu
|-
|che tü ti dořmi
|che tü ti agli duřmiu
|che tü ti duřmissi
|che tü ti aglissi duřmiu
|-
|che ēř u/ ela a dořme
|che ēř u/a l’aglie duřmiu
|che ēř u / ela a duřmisse
|che ēř u l’aglisse duřmiu
|-
|che nuiautri u duřmimu
|che nuiautri u aglìmu duřmiu
|che nui u duřmissimu
|che nui u aglissimu duřmiu
|-
|che vuiautri u duřmive
|che vuiautri u aglìi duřmiu
|che vui u duřmissi
|che vui u aglissi duřmiu
|-
|che eli i dořmen
|che eli i aglien/ele e aglien duřmiu
|che eli i duřmissen
|che eli i/e aglissen duřmiu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a duřmiřia
|mi aveřìa duřmiu
|
|-
|Tü
|ti duřmiřii
|ti aveřìi duřmiu
|dořmi!
|-
|ēř/ela
|u/a duřmiřia
|u l’aveřia duřmiu
|
|-
|Nuiautri
|u duřmiřiavamu
|u aveřiavamu duřmiu
|
|-
|Vuiautri
|u duřmiřiavai
|vuiautri u aveřiavai duřmiu
|duřmii!
|-
|eli/ele
|i/e duřmiřian
|eli i aveřian duřmiu
|
|}
*{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|curatô=Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt|tìtolo=Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete vom Mittelalter bis zur Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=n3rh8ltHjWQC&pg=PA111|ànno=2010|editô=Walter de Gruyter|çitæ=Tübingen|léngoa=IT|pp=111-124|volùmme=2|òpera=Lexikon der Romanistischen Linguistik|capìtolo=128. Ligurien (Liguria)|cid=Sicardi, 2010|ISBN=3-110-93835-9}}
== Note ==
;Rifeřimenti au dialetu
<references group="n." />
;Rifeřimenti au testu
<references responsive="" />
2oqw9uzk02j0po1i8eeidkvu6txmm5j
274061
274060
2026-09-17T22:02:06Z
Arbenganese
12552
/* Dìe */ +1
274061
wikitext
text/x-wiki
= Pařlař bligařencu =
U '''bligařencu'''{{#tag:ref|''Vrigarencu'' en [[Dialettu ventemigliusu|ventemigliuřsu]], ''Vrigarencu'' en giargùn de L'Ieřsuřa<ref>{{Çitta web|url=https://www.marinocassini.it/Isolabona%20Parte%20terza.htm|tìtolo=Isolabona. Parte terza: Folklore economico ed ergologico|outô=Marino Cassini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-09-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|tìtolo=Le parole della nostra infanzia: dialettu lisurencu|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|léngoa=LIJ, IT|p=83}}</ref>|group=n.}} u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu deu paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia.
U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunante. Già u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Già de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.
== Cařateřistiche ==
Ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du pařlař bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:
* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu già mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zeneřse) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u pařlař bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zeneřse d’ancöi
A difeřènse de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme
* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o èscì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presènsè ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u pařlař d’Ulmea, trattu ben cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřia cagiüu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi en Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendènsè a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.<Forner Mentun 94>
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pař üna -l- u pö pigliař fina u postu de -z-, in moddu c’u se semeglia au giargùn di paiřsi vixin. A Ubüüxe i dixen ''schèlsu'' [ˈskɛʎsu], ma èscì nařsu [ˈnaʎzu], o ancuř ''schieřsa'' [ˈskieʎza] peř ''scüřsa'' [ˈskyɹza]. U Castel u cunusce use connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. söř e nu sò). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/ : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--> [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* Passagiu da -a a -è aa fin de pařole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da a atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na e bèn bèn aveřta, dita [ä], cumme èrbè ò fèstè. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de porte/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u l'à avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.<ref name=":14">{{Çitta|Sicardi, 2010|p. 119}}</ref>
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è èscì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.
* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.
== Grafia ==
U nu l'existe in modu üňicu recunusciüu peř u pařlař bligařencu. Üňa de prime testimunianse ent'u giařgùn du postu in epuca mudèrnè a l'è a cunscideřasiùn de Bligař cume puntu de rifeřimèntu ent'u campař e enfurmasiùi peř scrive u Vucabulařiu de Parlate Ligüři da parte dea Cunsüřta Ligüře, a partìe dau 1985. A furma da grafia duveřà a remunta au Cunvegnu de Sanremu deu 1976. Già de přima in spunciùn peř a scritüřa u l’è stau chelu deu ''Festival da Cultüřa e dea Cumedia Entemelia'', a partìe daa fin dei ani ‘60. Ent'i ani, i vari scrituři ent'u pařlař i àn ciǜ o menu fau di adatamènti persuňali a stu scistema. De contu u l'è ue tante ricurènse da -l- au postu dea -ř-, ch'a vegne pařegià aa prununsia de [ɹ], ben spantegà ent'u punènte ligüre.
{| class="wikitable"
!Leteře
!Son
[[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]]
!Note
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e
|e serà (cume ente l’italian ''m'''e'''la'')
|-
|È
|ɛ
|e auvèrta (cume ente l’italian: egli '''è'''), èscì nu tonica en fin de parola ('''è'''rb'''è''')
|-
|É
|e
|e serà tonica (cume ente l’italian ''perch'''é''''')
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta
|-
|I
|i
|
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m/ŋ
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
| Ň
|ɹ
|Son dea n “fantasma”, c’u se semeglia a üna r mola
|-
|O
|o/ɔ
|"o" serò/"o" auvèrta
|-
|Ö
|ø
|son deu françese "eu"
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|ku
|
|-
|R
|r
|
|-
|'''Ř'''
|ɹ/ʎ
|R mola carateřistica, quaxi diita cume üna -l-. I verbi dea prima cuniugassiùn en bligarencu i nu sun mai trunchi e i vön -ř aa fin (es. andař), de voute sustituìa cun -l-
|-
|S
|s/z
|Specificà cume -ş- se sunora [z] en caxu de dübi , -ss- se duse (es. passař)
|-
|S-C
|ʃ+t͡ʃ
|son de a par̂ola "s-ciüma", de chi u ghe mete scc
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|
|-
|Ü
|y
|son dea "u" franseřse, o da ü tedesca
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|son deu françese "jardin"
|-
|Z
|z
|cume s sunora en prinsipiu de parola
|}
== Gramatica ==
=== Veřbi ===
==== Esse ====
{| class="wikitable"
| rowspan="2" |
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a eiřa stau
|a serai
|a serai stau
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti eiři stau
|ti serai
|ti serai stau
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u l’eiřa stau
|u serà
|u serà stau/a
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u eiřavamu stai/e
|u seremu
|u seremu stai/e
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u eiřavai stai/stae
|u seré
|u seré stai/e
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e eiřan stai/stae
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Imperfettu
|Passau
|Trapassau
|-
|che mi a scie
|che mi a fusse
|che mi a scie stau
|che mi a fusse stau/sta
|-
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|che tü ti scii stau
|che tü ti fussi stau/sta
|-
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|che ēř u scie, che ela a scie stau/sta
|che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta
|-
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|che nuiautri u sciimu stai
|che nui u fussimu stai/stae
|-
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|che vuiautri u sciei stai
|che vui u fussi stai/stae
|-
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|che eli i scien/ele e scien stai/stae
|che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi a seřìa
|mi a seřìa stau
|
|-
|ti seřìi
|ti seřìi stau/sta
|scii!
|-
|u seřìa
|u seřìa stau/sta
|
|-
|u seřiavamu
|u seřiavamu stai/stae
|
|-
|u seřiavai
|u seřiavai stai/stae
|sciei!
|-
|i seřian
|i seřian stai/stae
|
|}
==== Aglìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a ài
|a ài avüu
|a avìa
|a avìa avüu
|a aveřai
|a aveřai avüu
|-
|Ti
|ti ài
|ti ài avüu
|ti avìi
|ti avìi avüu
|ti aveřai
|ti aveřai avüu
|-
|èlu/a
|u/a l’à
|u/a l’à avüu
|u/a l’avìa
|u/a l’avìa avüu
|u/a l’aveřà
|u/a l’aveřà avüu
|-
|Nuiautri
|u amu
|u amu avüu
|u aviavamu
|u aviavamu avüu
|u aveřemu
|u aveřemu avüu
|-
|Vuiautri
|u ave
|u ave avüu
|u aviavai
|u aviavai avüu
|u aveřé
|u aveřé avüu
|-
|éli/e
|i/e àn
|i/e àn avüu
|i/e avian
|i/e avian avüu
|i aveřan
|i aveřan avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a aglie
|che mi a aglie avüu
|che mi a aglisse/avisse
|che mi a aglisse/avisse avüu
|-
|che tü ti agli
|che tü ti agli avüu
|che tü ti aglissi
|che tü ti aglissi avüu
|-
|che ēř u/a l’aglie
|che ēř u/a l’aglie avüu
|che ēř u l’aglisse
|che ēř u l’aglisse avüu
|-
|che nuiautri u aglìmu
|che nuiautri u aglìmu avüu
|che nui u aglissimu
|che nui u aglissimu avüu
|-
|che vuiautri u aglìi
|che vuiautri u aglìi avüu
|che vui u aglissi
|che vui u aglissi avüu
|-
|che eli i aglien/ele e aglien
|che eli i aglien/ele e aglien avüu
|che eli i/e aglissen
|che eli i/e aglissen avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi aveřìa
|mi aveřìa avüu
|
|-
|ti aveřìi
|ti aveřìi avüu
|agli!
|-
|u l’aveřia
|u l’aveřia avüu
|
|-
|u aveřiavamu
|u aveřiavamu avüu
|
|-
|vuiautri u aveřiavai
|vuiautri u aveřiavai avüu
|aglìi!
|-
|eli i aveřian
|eli i aveřian avüu
|
|}
==== Cantař ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a cantu
|a ài cantau
|a cantava
|a avìa cantau
|a canteřai
|a aveřai cantau
|-
|Tü
|ti canti
|ti ài cantau
|ti cantavi
|ti avìi cantau
|ti canteřai
|ti aveřai cantau
|-
|ēř/ela
|u/a canta
|u/a l’à cantau
|u cantava
|u/a l’avìa cantau
|u canteřà
|u/a l’aveřà cantau
|-
|Nuiautri
|u cantamu
|u amu cantau
|u cantavamu
|u aviavamu cantau
|u canteremu
|u aveřemu cantau
|-
|Vuiautri
|u cantave
|u ave cantau
|u cantavai
|u aviavai cantau
|u canteré
|u aveřé cantau
|-
|eli/ele
|i/e cantan
|i/e àn cantau
|i/e eiřan
|i/e avian cantau
|i/e canteřan
|i aveřan cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a cante
|che mi a aglie cantau
|che mi a cantesse
|che mi a aglisse cantau
|-
|che tü ti canti
|che tü ti agli cantau
|che tü ti cantessi
|che tü ti aglissi cantau
|-
|che ēř u/ ela a cante
|che ēř u/a l’aglie cantau
|che ēř u / ela a cantesse
|che ēř u l’aglisse cantau
|-
|che nuiautri u cantemu
|che nuiautri u aglìmu cantau
|che nui u cantessimu
|che nui u aglissimu cantau
|-
|che vuiautri u cantei
|che vuiautri u aglìi cantau
|che vui u cantessi
|che vui u aglissi cantau
|-
|che eli i canten
|che eli i aglien/ele e aglien cantau
|che eli i cantessen
|che eli i/e aglissen cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|
|mi aveřìa cantau
|
|-
|
|ti aveřìi cantau
|canta!
|-
|
|u l’aveřia cantau
|
|-
|
|u aveřiavamu cantau
|
|-
|
|vuiautri u aveřiavai cantau
|cantei!
|-
|
|eli i aveřian cantau
|
|}
==== Dìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a digu
|a ài diitu
|a diixìa
|a avìa diitu
|a diřai
|a aveřai diitu
|-
|Tü
|ti dii
|ti ài diitu
|ti diixìi
|ti avìi diitu
|ti diřai
|ti aveřai diitu
|-
|ēř/ela
|u/a dixe
|u/a l’à diitu
|u diixìa
|u/a l’avìa diitu
|u diřà
|u/a l’aveřà diitu
|-
|Nuiautri
|u dimu
|u amu diitu
|u diixavamu
|u aviavamu diitu
|u diřemu
|u aveřemu diitu
|-
|Vuiautri
|u dive
|u ave diitu
|u diixavai
|u aviavai diitu
|u diřé
|u aveřé diitu
|-
|eli/ele
|i/e dixen
|i/e àn diitu
|i/e diixian
|i/e avian diitu
|i/e diřan
|i aveřan diitu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|Trapassau proscimu
|-
|che mi a dighe
|che mi a aglie diitu
|che mi a dighesse
|che mi a aglisse diitu
|a avìa diitu
|-
|che tü ti dii
|che tü ti agli diitu
|che tü ti dighessi
|che tü ti aglissi diitu
|ti avìi diitu
|-
|che ēř u/ ela a dighe
|che ēř u/a l’aglie diitu
|che ēř u / ela a dighesse
|che ēř u l’aglisse diitu
|u/a l’avìa diitu
|-
|che nuiautri u dighemu
|che nuiautri u aglìmu diitu
|che nui u dighessimu
|che nui u aglissimu diitu
|u aviavamu diitu
|-
|che vuiautri u dighei
|che vuiautri u aglìi diitu
|che vui u dighessi
|che vui u aglissi diitu
|u aviavai diitu
|-
|che eli i dighen
|che eli i aglien/ele e aglien diitu
|che eli i dighessen
|che eli i/e aglissen diitu
|i/e avian diitu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a diřìa
|mi aveřìa diitu
|
|-
|Tü
|ti diřìi
|ti aveřìi diitu
|di!
|-
|ēř/ela
|u/a diřìa
|u l’aveřia diitu
|
|-
|Nuiautri
|u diřiavamu
|u aveřiavamu diitu
|
|-
|Vuiautri
|u diřiavai
|vuiautri u aveřiavai diitu
|diei!
|-
|eli/ele
|i/e diřian
|eli i aveřian diitu
|
|}
*{{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|outô2=|tìtolo=Morphologie comparée du mentonnais et du ligurien alpin. Analyse synchronique et essai de reconstruction|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110755893/html|ànno=nov. 2021, ca. 450 pp|editô=De Gruyter|çitæ=Beihefte ZrP, [[Berlin|Berlin]]|léngoa=FR|cid=Forner, 2021b}}
==== Dořme ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a dořmu
|a ài duřmìu
|a duřmìa
|a avìa duřmìu
|a duřmiřai
|a aveřai duřmìu
|-
|Tü
|ti dořmi
|ti ài duřmìu
|ti duřmìi
|ti avìi duřmìu
|ti duřmiřai
|ti aveřai duřmìu
|-
|ēř/ela
|u/a dořme
|u/a l’à duřmìu
|u duřmìa
|u/a l’avìa duřmìu
|u duřmiřà
|u/a l’aveřà duřmìu
|-
|Nuiautri
|u duřmimu
|u amu duřmìu
|u duřmiavamu
|u aviavamu duřmìu
|u durmiřemu
|u aveřemu duřmìu
|-
|Vuiautri
|u duřmive
|u ave duřmìu
|u duřmiavai
|u aviavai duřmìu
|u duřmiřé
|u aveřé duřmìu
|-
|eli/ele
|i/e dořmen
|i/e àn duřmìu
|i/e duřmian
|i/e avian duřmìu
|i/e duřmiřan
|i aveřan duřmìu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a dořme
|che mi a aglie duřmiu
|che mi a duřmisse
|che mi a aglisse duřmiu
|-
|che tü ti dořmi
|che tü ti agli duřmiu
|che tü ti duřmissi
|che tü ti aglissi duřmiu
|-
|che ēř u/ ela a dořme
|che ēř u/a l’aglie duřmiu
|che ēř u / ela a duřmisse
|che ēř u l’aglisse duřmiu
|-
|che nuiautri u duřmimu
|che nuiautri u aglìmu duřmiu
|che nui u duřmissimu
|che nui u aglissimu duřmiu
|-
|che vuiautri u duřmive
|che vuiautri u aglìi duřmiu
|che vui u duřmissi
|che vui u aglissi duřmiu
|-
|che eli i dořmen
|che eli i aglien/ele e aglien duřmiu
|che eli i duřmissen
|che eli i/e aglissen duřmiu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a duřmiřia
|mi aveřìa duřmiu
|
|-
|Tü
|ti duřmiřii
|ti aveřìi duřmiu
|dořmi!
|-
|ēř/ela
|u/a duřmiřia
|u l’aveřia duřmiu
|
|-
|Nuiautri
|u duřmiřiavamu
|u aveřiavamu duřmiu
|
|-
|Vuiautri
|u duřmiřiavai
|vuiautri u aveřiavai duřmiu
|duřmii!
|-
|eli/ele
|i/e duřmiřian
|eli i aveřian duřmiu
|
|}
*{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|curatô=Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt|tìtolo=Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete vom Mittelalter bis zur Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=n3rh8ltHjWQC&pg=PA111|ànno=2010|editô=Walter de Gruyter|çitæ=Tübingen|léngoa=IT|pp=111-124|volùmme=2|òpera=Lexikon der Romanistischen Linguistik|capìtolo=128. Ligurien (Liguria)|cid=Sicardi, 2010|ISBN=3-110-93835-9}}
== Note ==
;Rifeřimenti au dialetu
<references group="n." />
;Rifeřimenti au testu
<references responsive="" />
fhbyao41otkm1ehtiinwvbqneggr509
274062
274061
2026-09-17T22:03:02Z
Arbenganese
12552
musche
274062
wikitext
text/x-wiki
= Pařlař bligařencu =
U '''bligařencu'''{{#tag:ref|''Vrigarencu'' en [[Dialettu ventemigliusu|ventemigliuřsu]], ''Vrigarencu'' en giargùn de L'Ieřsuřa<ref>{{Çitta web|url=https://www.marinocassini.it/Isolabona%20Parte%20terza.htm|tìtolo=Isolabona. Parte terza: Folklore economico ed ergologico|outô=Marino Cassini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-09-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|tìtolo=Le parole della nostra infanzia: dialettu lisurencu|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|léngoa=LIJ, IT|p=83}}</ref>|group=n.}} u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu deu paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia.
U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunante. Già u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Già de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.
== Cařateřistiche ==
Ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du pařlař bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:
* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu già mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zeneřse) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u pařlař bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zeneřse d’ancöi
A difeřènse de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme
* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o èscì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presènsè ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u pařlař d’Ulmea, trattu ben cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřia cagiüu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi en Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendènsè a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.<Forner Mentun 94>
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pař üna -l- u pö pigliař fina u postu de -z-, in moddu c’u se semeglia au giargùn di paiřsi vixin. A Ubüüxe i dixen ''schèlsu'' [ˈskɛʎsu], ma èscì nařsu [ˈnaʎzu], o ancuř ''schieřsa'' [ˈskieʎza] peř ''scüřsa'' [ˈskyɹza]. U Castel u cunusce use connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. söř e nu sò). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/ : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--> [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* Passagiu da -a a -è aa fin de pařole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da a atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na e bèn bèn aveřta, dita [ä], cumme èrbè ò fèstè. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de porte/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u l'à avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.<ref name=":14">{{Çitta|Sicardi, 2010|p. 119}}</ref>
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è èscì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.
* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.
== Grafia ==
U nu l'existe in modu üňicu recunusciüu peř u pařlař bligařencu. Üňa de prime testimunianse ent'u giařgùn du postu in epuca mudèrnè a l'è a cunscideřasiùn de Bligař cume puntu de rifeřimèntu ent'u campař e enfurmasiùi peř scrive u Vucabulařiu de Parlate Ligüři da parte dea Cunsüřta Ligüře, a partìe dau 1985. A furma da grafia duveřà a remunta au Cunvegnu de Sanremu deu 1976. Già de přima in spunciùn peř a scritüřa u l’è stau chelu deu ''Festival da Cultüřa e dea Cumedia Entemelia'', a partìe daa fin dei ani ‘60. Ent'i ani, i vari scrituři ent'u pařlař i àn ciǜ o menu fau di adatamènti persuňali a stu scistema. De contu u l'è ue tante ricurènse da -l- au postu dea -ř-, ch'a vegne pařegià aa prununsia de [ɹ], ben spantegà ent'u punènte ligüre.
{| class="wikitable"
!Leteře
!Son
[[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]]
!Note
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e
|e serà (cume ente l’italian ''m'''e'''la'')
|-
|È
|ɛ
|e auvèrta (cume ente l’italian: egli '''è'''), èscì nu tonica en fin de parola ('''è'''rb'''è''')
|-
|É
|e
|e serà tonica (cume ente l’italian ''perch'''é''''')
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta
|-
|I
|i
|
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m/ŋ
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
| Ň
|ɹ
|Son dea n “fantasma”, c’u se semeglia a üna r mola
|-
|O
|o/ɔ
|"o" serò/"o" auvèrta
|-
|Ö
|ø
|son deu françese "eu"
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|ku
|
|-
|R
|r
|
|-
|'''Ř'''
|ɹ/ʎ
|R mola carateřistica, quaxi diita cume üna -l-. I verbi dea prima cuniugassiùn en bligarencu i nu sun mai trunchi e i vön -ř aa fin (es. andař), de voute sustituìa cun -l-
|-
|S
|s/z
|Specificà cume -ş- se sunora [z] en caxu de dübi , -ss- se duse (es. passař)
|-
|S-C
|ʃ+t͡ʃ
|son de a par̂ola "s-ciüma", de chi u ghe mete scc
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|
|-
|Ü
|y
|son dea "u" franseřse, o da ü tedesca
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|son deu françese "jardin"
|-
|Z
|z
|cume s sunora en prinsipiu de parola
|}
== Gramatica ==
=== Veřbi ===
==== Esse ====
{| class="wikitable"
| rowspan="2" |
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a eiřa stau
|a serai
|a serai stau
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti eiři stau
|ti serai
|ti serai stau
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u l’eiřa stau
|u serà
|u serà stau/a
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u eiřavamu stai/e
|u seremu
|u seremu stai/e
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u eiřavai stai/stae
|u seré
|u seré stai/e
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e eiřan stai/stae
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Imperfettu
|Passau
|Trapassau
|-
|che mi a scie
|che mi a fusse
|che mi a scie stau
|che mi a fusse stau/sta
|-
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|che tü ti scii stau
|che tü ti fussi stau/sta
|-
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|che ēř u scie, che ela a scie stau/sta
|che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta
|-
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|che nuiautri u sciimu stai
|che nui u fussimu stai/stae
|-
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|che vuiautri u sciei stai
|che vui u fussi stai/stae
|-
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|che eli i scien/ele e scien stai/stae
|che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi a seřìa
|mi a seřìa stau
|
|-
|ti seřìi
|ti seřìi stau/sta
|scii!
|-
|u seřìa
|u seřìa stau/sta
|
|-
|u seřiavamu
|u seřiavamu stai/stae
|
|-
|u seřiavai
|u seřiavai stai/stae
|sciei!
|-
|i seřian
|i seřian stai/stae
|
|}
==== Aglìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a ài
|a ài avüu
|a avìa
|a avìa avüu
|a aveřai
|a aveřai avüu
|-
|Ti
|ti ài
|ti ài avüu
|ti avìi
|ti avìi avüu
|ti aveřai
|ti aveřai avüu
|-
|èlu/a
|u/a l’à
|u/a l’à avüu
|u/a l’avìa
|u/a l’avìa avüu
|u/a l’aveřà
|u/a l’aveřà avüu
|-
|Nuiautri
|u amu
|u amu avüu
|u aviavamu
|u aviavamu avüu
|u aveřemu
|u aveřemu avüu
|-
|Vuiautri
|u ave
|u ave avüu
|u aviavai
|u aviavai avüu
|u aveřé
|u aveřé avüu
|-
|éli/e
|i/e àn
|i/e àn avüu
|i/e avian
|i/e avian avüu
|i aveřan
|i aveřan avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a aglie
|che mi a aglie avüu
|che mi a aglisse/avisse
|che mi a aglisse/avisse avüu
|-
|che tü ti agli
|che tü ti agli avüu
|che tü ti aglissi
|che tü ti aglissi avüu
|-
|che ēř u/a l’aglie
|che ēř u/a l’aglie avüu
|che ēř u l’aglisse
|che ēř u l’aglisse avüu
|-
|che nuiautri u aglìmu
|che nuiautri u aglìmu avüu
|che nui u aglissimu
|che nui u aglissimu avüu
|-
|che vuiautri u aglìi
|che vuiautri u aglìi avüu
|che vui u aglissi
|che vui u aglissi avüu
|-
|che eli i aglien/ele e aglien
|che eli i aglien/ele e aglien avüu
|che eli i/e aglissen
|che eli i/e aglissen avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi aveřìa
|mi aveřìa avüu
|
|-
|ti aveřìi
|ti aveřìi avüu
|agli!
|-
|u l’aveřia
|u l’aveřia avüu
|
|-
|u aveřiavamu
|u aveřiavamu avüu
|
|-
|vuiautri u aveřiavai
|vuiautri u aveřiavai avüu
|aglìi!
|-
|eli i aveřian
|eli i aveřian avüu
|
|}
==== Cantař ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a cantu
|a ài cantau
|a cantava
|a avìa cantau
|a canteřai
|a aveřai cantau
|-
|Tü
|ti canti
|ti ài cantau
|ti cantavi
|ti avìi cantau
|ti canteřai
|ti aveřai cantau
|-
|ēř/ela
|u/a canta
|u/a l’à cantau
|u cantava
|u/a l’avìa cantau
|u canteřà
|u/a l’aveřà cantau
|-
|Nuiautri
|u cantamu
|u amu cantau
|u cantavamu
|u aviavamu cantau
|u canteremu
|u aveřemu cantau
|-
|Vuiautri
|u cantave
|u ave cantau
|u cantavai
|u aviavai cantau
|u canteré
|u aveřé cantau
|-
|eli/ele
|i/e cantan
|i/e àn cantau
|i/e eiřan
|i/e avian cantau
|i/e canteřan
|i aveřan cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a cante
|che mi a aglie cantau
|che mi a cantesse
|che mi a aglisse cantau
|-
|che tü ti canti
|che tü ti agli cantau
|che tü ti cantessi
|che tü ti aglissi cantau
|-
|che ēř u/ ela a cante
|che ēř u/a l’aglie cantau
|che ēř u / ela a cantesse
|che ēř u l’aglisse cantau
|-
|che nuiautri u cantemu
|che nuiautri u aglìmu cantau
|che nui u cantessimu
|che nui u aglissimu cantau
|-
|che vuiautri u cantei
|che vuiautri u aglìi cantau
|che vui u cantessi
|che vui u aglissi cantau
|-
|che eli i canten
|che eli i aglien/ele e aglien cantau
|che eli i cantessen
|che eli i/e aglissen cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|
|mi aveřìa cantau
|
|-
|
|ti aveřìi cantau
|canta!
|-
|
|u l’aveřia cantau
|
|-
|
|u aveřiavamu cantau
|
|-
|
|vuiautri u aveřiavai cantau
|cantei!
|-
|
|eli i aveřian cantau
|
|}
==== Dìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a digu
|a ài diitu
|a diixìa
|a avìa diitu
|a diřai
|a aveřai diitu
|-
|Tü
|ti dii
|ti ài diitu
|ti diixìi
|ti avìi diitu
|ti diřai
|ti aveřai diitu
|-
|ēř/ela
|u/a dixe
|u/a l’à diitu
|u diixìa
|u/a l’avìa diitu
|u diřà
|u/a l’aveřà diitu
|-
|Nuiautri
|u dimu
|u amu diitu
|u diixavamu
|u aviavamu diitu
|u diřemu
|u aveřemu diitu
|-
|Vuiautri
|u dive
|u ave diitu
|u diixavai
|u aviavai diitu
|u diřé
|u aveřé diitu
|-
|eli/ele
|i/e dixen
|i/e àn diitu
|i/e diixian
|i/e avian diitu
|i/e diřan
|i aveřan diitu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|Trapassau proscimu
|-
|che mi a dighe
|che mi a aglie diitu
|che mi a dighesse
|che mi a aglisse diitu
|a avìa diitu
|-
|che tü ti dii
|che tü ti agli diitu
|che tü ti dighessi
|che tü ti aglissi diitu
|ti avìi diitu
|-
|che ēř u/ ela a dighe
|che ēř u/a l’aglie diitu
|che ēř u / ela a dighesse
|che ēř u l’aglisse diitu
|u/a l’avìa diitu
|-
|che nuiautri u dighemu
|che nuiautri u aglìmu diitu
|che nui u dighessimu
|che nui u aglissimu diitu
|u aviavamu diitu
|-
|che vuiautri u dighei
|che vuiautri u aglìi diitu
|che vui u dighessi
|che vui u aglissi diitu
|u aviavai diitu
|-
|che eli i dighen
|che eli i aglien/ele e aglien diitu
|che eli i dighessen
|che eli i/e aglissen diitu
|i/e avian diitu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a diřìa
|mi aveřìa diitu
|
|-
|Tü
|ti diřìi
|ti aveřìi diitu
|di!
|-
|ēř/ela
|u/a diřìa
|u l’aveřia diitu
|
|-
|Nuiautri
|u diřiavamu
|u aveřiavamu diitu
|
|-
|Vuiautri
|u diřiavai
|vuiautri u aveřiavai diitu
|diei!
|-
|eli/ele
|i/e diřian
|eli i aveřian diitu
|
|}
*
==== Dořme ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a dořmu
|a ài duřmìu
|a duřmìa
|a avìa duřmìu
|a duřmiřai
|a aveřai duřmìu
|-
|Tü
|ti dořmi
|ti ài duřmìu
|ti duřmìi
|ti avìi duřmìu
|ti duřmiřai
|ti aveřai duřmìu
|-
|ēř/ela
|u/a dořme
|u/a l’à duřmìu
|u duřmìa
|u/a l’avìa duřmìu
|u duřmiřà
|u/a l’aveřà duřmìu
|-
|Nuiautri
|u duřmimu
|u amu duřmìu
|u duřmiavamu
|u aviavamu duřmìu
|u durmiřemu
|u aveřemu duřmìu
|-
|Vuiautri
|u duřmive
|u ave duřmìu
|u duřmiavai
|u aviavai duřmìu
|u duřmiřé
|u aveřé duřmìu
|-
|eli/ele
|i/e dořmen
|i/e àn duřmìu
|i/e duřmian
|i/e avian duřmìu
|i/e duřmiřan
|i aveřan duřmìu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a dořme
|che mi a aglie duřmiu
|che mi a duřmisse
|che mi a aglisse duřmiu
|-
|che tü ti dořmi
|che tü ti agli duřmiu
|che tü ti duřmissi
|che tü ti aglissi duřmiu
|-
|che ēř u/ ela a dořme
|che ēř u/a l’aglie duřmiu
|che ēř u / ela a duřmisse
|che ēř u l’aglisse duřmiu
|-
|che nuiautri u duřmimu
|che nuiautri u aglìmu duřmiu
|che nui u duřmissimu
|che nui u aglissimu duřmiu
|-
|che vuiautri u duřmive
|che vuiautri u aglìi duřmiu
|che vui u duřmissi
|che vui u aglissi duřmiu
|-
|che eli i dořmen
|che eli i aglien/ele e aglien duřmiu
|che eli i duřmissen
|che eli i/e aglissen duřmiu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a duřmiřia
|mi aveřìa duřmiu
|
|-
|Tü
|ti duřmiřii
|ti aveřìi duřmiu
|dořmi!
|-
|ēř/ela
|u/a duřmiřia
|u l’aveřia duřmiu
|
|-
|Nuiautri
|u duřmiřiavamu
|u aveřiavamu duřmiu
|
|-
|Vuiautri
|u duřmiřiavai
|vuiautri u aveřiavai duřmiu
|duřmii!
|-
|eli/ele
|i/e duřmiřian
|eli i aveřian duřmiu
|
|}
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|outô2=|tìtolo=Morphologie comparée du mentonnais et du ligurien alpin. Analyse synchronique et essai de reconstruction|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110755893/html|ànno=nov. 2021, ca. 450 pp|editô=De Gruyter|çitæ=Beihefte ZrP, [[Berlin|Berlin]]|léngoa=FR|cid=Forner, 2021b}}
*{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|curatô=Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt|tìtolo=Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete vom Mittelalter bis zur Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=n3rh8ltHjWQC&pg=PA111|ànno=2010|editô=Walter de Gruyter|çitæ=Tübingen|léngoa=IT|pp=111-124|volùmme=2|òpera=Lexikon der Romanistischen Linguistik|capìtolo=128. Ligurien (Liguria)|cid=Sicardi, 2010|ISBN=3-110-93835-9}}
== Note ==
;Rifeřimenti au dialetu
<references group="n." />
;Rifeřimenti au testu
<references responsive="" />
b0oc3pcgoc80nof6xh814xpu3hdy73l
274063
274062
2026-09-17T22:03:48Z
Arbenganese
12552
title
274063
wikitext
text/x-wiki
= Pařlař bligařencu =
U '''bligařencu'''{{#tag:ref|''Vrigarencu'' en [[Dialettu ventemigliusu|ventemigliuřsu]], ''Vrigarencu'' en giargùn de L'Ieřsuřa<ref>{{Çitta web|url=https://www.marinocassini.it/Isolabona%20Parte%20terza.htm|tìtolo=Isolabona. Parte terza: Folklore economico ed ergologico|outô=Marino Cassini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-09-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|tìtolo=Le parole della nostra infanzia: dialettu lisurencu|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|léngoa=LIJ, IT|p=83}}</ref>|group=n.}} u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu deu paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia.
U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunante. Già u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Già de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.
== Cařateřistiche ==
Ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du pařlař bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:
* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu già mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zeneřse) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u pařlař bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zeneřse d’ancöi
A difeřènse de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme
* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o èscì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presènsè ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u pařlař d’Ulmea, trattu ben cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřia cagiüu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi en Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendènsè a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.<Forner Mentun 94>
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pař üna -l- u pö pigliař fina u postu de -z-, in moddu c’u se semeglia au giargùn di paiřsi vixin. A Ubüüxe i dixen ''schèlsu'' [ˈskɛʎsu], ma èscì nařsu [ˈnaʎzu], o ancuř ''schieřsa'' [ˈskieʎza] peř ''scüřsa'' [ˈskyɹza]. U Castel u cunusce use connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. söř e nu sò). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/ : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--> [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* Passagiu da -a a -è aa fin de pařole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da a atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na e bèn bèn aveřta, dita [ä], cumme èrbè ò fèstè. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de porte/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u l'à avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.<ref name=":14">{{Çitta|Sicardi, 2010|p. 119}}</ref>
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è èscì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.
* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.
== Grafia ==
U nu l'existe in modu üňicu recunusciüu peř u pařlař bligařencu. Üňa de prime testimunianse ent'u giařgùn du postu in epuca mudèrnè a l'è a cunscideřasiùn de Bligař cume puntu de rifeřimèntu ent'u campař e enfurmasiùi peř scrive u Vucabulařiu de Parlate Ligüři da parte dea Cunsüřta Ligüře, a partìe dau 1985. A furma da grafia duveřà a remunta au Cunvegnu de Sanremu deu 1976. Già de přima in spunciùn peř a scritüřa u l’è stau chelu deu ''Festival da Cultüřa e dea Cumedia Entemelia'', a partìe daa fin dei ani ‘60. Ent'i ani, i vari scrituři ent'u pařlař i àn ciǜ o menu fau di adatamènti persuňali a stu scistema. De contu u l'è ue tante ricurènse da -l- au postu dea -ř-, ch'a vegne pařegià aa prununsia de [ɹ], ben spantegà ent'u punènte ligüre.
{| class="wikitable"
!Leteře
!Son
[[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]]
!Note
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e
|e serà (cume ente l’italian ''m'''e'''la'')
|-
|È
|ɛ
|e auvèrta (cume ente l’italian: egli '''è'''), èscì nu tonica en fin de parola ('''è'''rb'''è''')
|-
|É
|e
|e serà tonica (cume ente l’italian ''perch'''é''''')
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta
|-
|I
|i
|
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m/ŋ
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
| Ň
|ɹ
|Son dea n “fantasma”, c’u se semeglia a üna r mola
|-
|O
|o/ɔ
|"o" serò/"o" auvèrta
|-
|Ö
|ø
|son deu françese "eu"
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|ku
|
|-
|R
|r
|
|-
|'''Ř'''
|ɹ/ʎ
|R mola carateřistica, quaxi diita cume üna -l-. I verbi dea prima cuniugassiùn en bligarencu i nu sun mai trunchi e i vön -ř aa fin (es. andař), de voute sustituìa cun -l-
|-
|S
|s/z
|Specificà cume -ş- se sunora [z] en caxu de dübi , -ss- se duse (es. passař)
|-
|S-C
|ʃ+t͡ʃ
|son de a par̂ola "s-ciüma", de chi u ghe mete scc
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|
|-
|Ü
|y
|son dea "u" franseřse, o da ü tedesca
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|son deu françese "jardin"
|-
|Z
|z
|cume s sunora en prinsipiu de parola
|}
== Gramatica ==
=== Veřbi ===
==== Esse ====
{| class="wikitable"
| rowspan="2" |
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a eiřa stau
|a serai
|a serai stau
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti eiři stau
|ti serai
|ti serai stau
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u l’eiřa stau
|u serà
|u serà stau/a
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u eiřavamu stai/e
|u seremu
|u seremu stai/e
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u eiřavai stai/stae
|u seré
|u seré stai/e
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e eiřan stai/stae
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Imperfettu
|Passau
|Trapassau
|-
|che mi a scie
|che mi a fusse
|che mi a scie stau
|che mi a fusse stau/sta
|-
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|che tü ti scii stau
|che tü ti fussi stau/sta
|-
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|che ēř u scie, che ela a scie stau/sta
|che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta
|-
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|che nuiautri u sciimu stai
|che nui u fussimu stai/stae
|-
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|che vuiautri u sciei stai
|che vui u fussi stai/stae
|-
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|che eli i scien/ele e scien stai/stae
|che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi a seřìa
|mi a seřìa stau
|
|-
|ti seřìi
|ti seřìi stau/sta
|scii!
|-
|u seřìa
|u seřìa stau/sta
|
|-
|u seřiavamu
|u seřiavamu stai/stae
|
|-
|u seřiavai
|u seřiavai stai/stae
|sciei!
|-
|i seřian
|i seřian stai/stae
|
|}
==== Aglìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a ài
|a ài avüu
|a avìa
|a avìa avüu
|a aveřai
|a aveřai avüu
|-
|Ti
|ti ài
|ti ài avüu
|ti avìi
|ti avìi avüu
|ti aveřai
|ti aveřai avüu
|-
|èlu/a
|u/a l’à
|u/a l’à avüu
|u/a l’avìa
|u/a l’avìa avüu
|u/a l’aveřà
|u/a l’aveřà avüu
|-
|Nuiautri
|u amu
|u amu avüu
|u aviavamu
|u aviavamu avüu
|u aveřemu
|u aveřemu avüu
|-
|Vuiautri
|u ave
|u ave avüu
|u aviavai
|u aviavai avüu
|u aveřé
|u aveřé avüu
|-
|éli/e
|i/e àn
|i/e àn avüu
|i/e avian
|i/e avian avüu
|i aveřan
|i aveřan avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a aglie
|che mi a aglie avüu
|che mi a aglisse/avisse
|che mi a aglisse/avisse avüu
|-
|che tü ti agli
|che tü ti agli avüu
|che tü ti aglissi
|che tü ti aglissi avüu
|-
|che ēř u/a l’aglie
|che ēř u/a l’aglie avüu
|che ēř u l’aglisse
|che ēř u l’aglisse avüu
|-
|che nuiautri u aglìmu
|che nuiautri u aglìmu avüu
|che nui u aglissimu
|che nui u aglissimu avüu
|-
|che vuiautri u aglìi
|che vuiautri u aglìi avüu
|che vui u aglissi
|che vui u aglissi avüu
|-
|che eli i aglien/ele e aglien
|che eli i aglien/ele e aglien avüu
|che eli i/e aglissen
|che eli i/e aglissen avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi aveřìa
|mi aveřìa avüu
|
|-
|ti aveřìi
|ti aveřìi avüu
|agli!
|-
|u l’aveřia
|u l’aveřia avüu
|
|-
|u aveřiavamu
|u aveřiavamu avüu
|
|-
|vuiautri u aveřiavai
|vuiautri u aveřiavai avüu
|aglìi!
|-
|eli i aveřian
|eli i aveřian avüu
|
|}
==== Cantař ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a cantu
|a ài cantau
|a cantava
|a avìa cantau
|a canteřai
|a aveřai cantau
|-
|Tü
|ti canti
|ti ài cantau
|ti cantavi
|ti avìi cantau
|ti canteřai
|ti aveřai cantau
|-
|ēř/ela
|u/a canta
|u/a l’à cantau
|u cantava
|u/a l’avìa cantau
|u canteřà
|u/a l’aveřà cantau
|-
|Nuiautri
|u cantamu
|u amu cantau
|u cantavamu
|u aviavamu cantau
|u canteremu
|u aveřemu cantau
|-
|Vuiautri
|u cantave
|u ave cantau
|u cantavai
|u aviavai cantau
|u canteré
|u aveřé cantau
|-
|eli/ele
|i/e cantan
|i/e àn cantau
|i/e eiřan
|i/e avian cantau
|i/e canteřan
|i aveřan cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a cante
|che mi a aglie cantau
|che mi a cantesse
|che mi a aglisse cantau
|-
|che tü ti canti
|che tü ti agli cantau
|che tü ti cantessi
|che tü ti aglissi cantau
|-
|che ēř u/ ela a cante
|che ēř u/a l’aglie cantau
|che ēř u / ela a cantesse
|che ēř u l’aglisse cantau
|-
|che nuiautri u cantemu
|che nuiautri u aglìmu cantau
|che nui u cantessimu
|che nui u aglissimu cantau
|-
|che vuiautri u cantei
|che vuiautri u aglìi cantau
|che vui u cantessi
|che vui u aglissi cantau
|-
|che eli i canten
|che eli i aglien/ele e aglien cantau
|che eli i cantessen
|che eli i/e aglissen cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|
|mi aveřìa cantau
|
|-
|
|ti aveřìi cantau
|canta!
|-
|
|u l’aveřia cantau
|
|-
|
|u aveřiavamu cantau
|
|-
|
|vuiautri u aveřiavai cantau
|cantei!
|-
|
|eli i aveřian cantau
|
|}
==== Dìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a digu
|a ài diitu
|a diixìa
|a avìa diitu
|a diřai
|a aveřai diitu
|-
|Tü
|ti dii
|ti ài diitu
|ti diixìi
|ti avìi diitu
|ti diřai
|ti aveřai diitu
|-
|ēř/ela
|u/a dixe
|u/a l’à diitu
|u diixìa
|u/a l’avìa diitu
|u diřà
|u/a l’aveřà diitu
|-
|Nuiautri
|u dimu
|u amu diitu
|u diixavamu
|u aviavamu diitu
|u diřemu
|u aveřemu diitu
|-
|Vuiautri
|u dive
|u ave diitu
|u diixavai
|u aviavai diitu
|u diřé
|u aveřé diitu
|-
|eli/ele
|i/e dixen
|i/e àn diitu
|i/e diixian
|i/e avian diitu
|i/e diřan
|i aveřan diitu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|Trapassau proscimu
|-
|che mi a dighe
|che mi a aglie diitu
|che mi a dighesse
|che mi a aglisse diitu
|a avìa diitu
|-
|che tü ti dii
|che tü ti agli diitu
|che tü ti dighessi
|che tü ti aglissi diitu
|ti avìi diitu
|-
|che ēř u/ ela a dighe
|che ēř u/a l’aglie diitu
|che ēř u / ela a dighesse
|che ēř u l’aglisse diitu
|u/a l’avìa diitu
|-
|che nuiautri u dighemu
|che nuiautri u aglìmu diitu
|che nui u dighessimu
|che nui u aglissimu diitu
|u aviavamu diitu
|-
|che vuiautri u dighei
|che vuiautri u aglìi diitu
|che vui u dighessi
|che vui u aglissi diitu
|u aviavai diitu
|-
|che eli i dighen
|che eli i aglien/ele e aglien diitu
|che eli i dighessen
|che eli i/e aglissen diitu
|i/e avian diitu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a diřìa
|mi aveřìa diitu
|
|-
|Tü
|ti diřìi
|ti aveřìi diitu
|di!
|-
|ēř/ela
|u/a diřìa
|u l’aveřia diitu
|
|-
|Nuiautri
|u diřiavamu
|u aveřiavamu diitu
|
|-
|Vuiautri
|u diřiavai
|vuiautri u aveřiavai diitu
|diei!
|-
|eli/ele
|i/e diřian
|eli i aveřian diitu
|
|}
*
==== Dořme ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a dořmu
|a ài duřmìu
|a duřmìa
|a avìa duřmìu
|a duřmiřai
|a aveřai duřmìu
|-
|Tü
|ti dořmi
|ti ài duřmìu
|ti duřmìi
|ti avìi duřmìu
|ti duřmiřai
|ti aveřai duřmìu
|-
|ēř/ela
|u/a dořme
|u/a l’à duřmìu
|u duřmìa
|u/a l’avìa duřmìu
|u duřmiřà
|u/a l’aveřà duřmìu
|-
|Nuiautri
|u duřmimu
|u amu duřmìu
|u duřmiavamu
|u aviavamu duřmìu
|u durmiřemu
|u aveřemu duřmìu
|-
|Vuiautri
|u duřmive
|u ave duřmìu
|u duřmiavai
|u aviavai duřmìu
|u duřmiřé
|u aveřé duřmìu
|-
|eli/ele
|i/e dořmen
|i/e àn duřmìu
|i/e duřmian
|i/e avian duřmìu
|i/e duřmiřan
|i aveřan duřmìu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a dořme
|che mi a aglie duřmiu
|che mi a duřmisse
|che mi a aglisse duřmiu
|-
|che tü ti dořmi
|che tü ti agli duřmiu
|che tü ti duřmissi
|che tü ti aglissi duřmiu
|-
|che ēř u/ ela a dořme
|che ēř u/a l’aglie duřmiu
|che ēř u / ela a duřmisse
|che ēř u l’aglisse duřmiu
|-
|che nuiautri u duřmimu
|che nuiautri u aglìmu duřmiu
|che nui u duřmissimu
|che nui u aglissimu duřmiu
|-
|che vuiautri u duřmive
|che vuiautri u aglìi duřmiu
|che vui u duřmissi
|che vui u aglissi duřmiu
|-
|che eli i dořmen
|che eli i aglien/ele e aglien duřmiu
|che eli i duřmissen
|che eli i/e aglissen duřmiu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a duřmiřia
|mi aveřìa duřmiu
|
|-
|Tü
|ti duřmiřii
|ti aveřìi duřmiu
|dořmi!
|-
|ēř/ela
|u/a duřmiřia
|u l’aveřia duřmiu
|
|-
|Nuiautri
|u duřmiřiavamu
|u aveřiavamu duřmiu
|
|-
|Vuiautri
|u duřmiřiavai
|vuiautri u aveřiavai duřmiu
|duřmii!
|-
|eli/ele
|i/e duřmiřian
|eli i aveřian duřmiu
|
|}
== Bibliugřafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|outô2=|tìtolo=Morphologie comparée du mentonnais et du ligurien alpin. Analyse synchronique et essai de reconstruction|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110755893/html|ànno=nov. 2021, ca. 450 pp|editô=De Gruyter|çitæ=Beihefte ZrP, [[Berlin|Berlin]]|léngoa=FR|cid=Forner, 2021b}}
*{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|curatô=Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt|tìtolo=Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete vom Mittelalter bis zur Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=n3rh8ltHjWQC&pg=PA111|ànno=2010|editô=Walter de Gruyter|çitæ=Tübingen|léngoa=IT|pp=111-124|volùmme=2|òpera=Lexikon der Romanistischen Linguistik|capìtolo=128. Ligurien (Liguria)|cid=Sicardi, 2010|ISBN=3-110-93835-9}}
== Note ==
;Rifeřimenti au dialetu
<references group="n." />
;Rifeřimenti au testu
<references responsive="" />
rh3c2u889drn3we6q7w08ny937rjozw
274064
274063
2026-09-17T22:04:11Z
Arbenganese
12552
/* Dìe */ -elencu puntau dund'u nu serve
274064
wikitext
text/x-wiki
= Pařlař bligařencu =
U '''bligařencu'''{{#tag:ref|''Vrigarencu'' en [[Dialettu ventemigliusu|ventemigliuřsu]], ''Vrigarencu'' en giargùn de L'Ieřsuřa<ref>{{Çitta web|url=https://www.marinocassini.it/Isolabona%20Parte%20terza.htm|tìtolo=Isolabona. Parte terza: Folklore economico ed ergologico|outô=Marino Cassini|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-09-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.marinocassini.it/Oggetti%20scaricabili/ITACA.pdf|tìtolo=Le parole della nostra infanzia: dialettu lisurencu|outô=Marino Cassini|outô2=Alberto Cane|outô3=Roberta Sala|léngoa=LIJ, IT|p=83}}</ref>|group=n.}} u l’è ün pařlař ligüře de punènte, tipicu deu paieřse de Bligař ent’a valà deu Nèřvia, entrutèrè de Ventemiglia.
U l’è ün pařlař c’u cangia rispetu a cheli di paieřsi veixin e u se fa cunusce přesèmpiu dau modu de dìe a -r-, c’a pö esse düřa, cume in italiàn, o èscì mola, fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a rèstè fra due vucali, ma èscì cande a ven tacà a ün’autra cunsunante. Già u nome deu paieřse, Bligař, u mustra stu fenomenu. Antighiscima testimuniansa deu bligařencu i sun i Statüti deu 1474, scriti en lengua vulgà du postu, cande a cumünitàe a l’éřa suta i marcheřsi Dořia de Dussaigua. Già de sti ani u se pö capìe u cangiu c’u gh’è stàu, ma ascì chelu ch’u s’è cunseřvau ente u pařlař.
== Cařateřistiche ==
Ciǜ tanta pařte de cařateřistiche du pařlař bligařencu e sun scumpařtìe cun l’autři dialetti de l’estremu punènte, suřvatüttu ent’u pařlař ventemigliuřsu:
* A desinènsè di verbi aa prima peřsuňa plürale a l’è in -àmu, cume peř l’autři dialetti èntemeli, fattu già mustrau ent’i papei antighi, cuntru u termine in -ému, ent’e cuniugasiùn di veřbi di dialeti ciǜ a levante
* A cunservasiùn du gruppu -au- là dund’a levante (e in zeneřse) u l’è vegnüu -â- a partìe dau seculu XV, přesèmpiu u se dìe ''autru'' au postu de ''âtru'', ''bausu'' e nu bâsu.
* Autru segnu da marcař peř u pařlař bligařencu u l’è u fenomenu ditu ''delabialisasiùn'' du nessu gw- c’u porta a de pařolle cume ''sanghe'', ''ghera'', che e curispunden a ''sangue, guèra'' ent’u zeneřse d’ancöi
A difeřènse de l’autri dialetti de l’entrutèrè ventemigliuřsu, u gh’è de carateristiche pařticulari, cumme
* U scentař da -r-, c’a pö esse düřa, cumme in italiàn, o èscì mola -ř-, in acordiu cun ciǜ tanti dialetti de l’entrutèrè punentìn (èscì bèn ciǜ a levante, fin versu Ařbenga). Adiřitüřa a -r- a riva fin a vegnìe üna -l-, u ciǜ tantu cande a leteřa a caze fra due vucali, ma èscì cande a ven atacà a üna cunsunante. U se pènsè a ogni modu che de stiani a ghe fusse üna presènsè ciǜ carcà du fenomenu, ch’u l’éiřa ciǜ spansu che aù. A ogni modu, u meximu fenomenu u se incuntra inte di autri dialeti ařpin, cume u büxignolu e u pařlař de Baiřadu ente l’entrutère de Ventemiglia. In acentu scimile u se mustra èscì ent’u pařlař d’Ulmea, trattu ben cunseřvativu, che ente a Riveřa u seřia cagiüu föřa de l’üsu. U gh’è ancù üna testimuniansa ente dei papèi en Ařbenga du Sinchesèntu, mèntre a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante sulu ciǜ ente di paieřsi da valà de l'Ařoscia, dunde u son da -r- u l’è suvente [ɹ]. In geneře, u cangiu fin a [l], u seřea puřtàu daa tendènsè a vixinař ciǜ a lengua au palatu quande a ven dita a cununante.<Forner Mentun 94>
* A Bligař a ven mantegnüa a ř èscì aa fin de ciǜ tante pařole, au cuntřařiu du pignascu, dund’a ven ciǜ debule o di dialeti da Riveřa, dund’a l’è caüta du tütu. Int’u fař i plüřali de ste pařole che finiscen in -ř, u bligařencu u mustra de regula pařolle ch’e sciorten in -i (faixöř/faixöi, fiöř/fiöi), stu fenomenu u l’è ün esempiu de metafunia.
* U son da -ř- ch’a pař üna -l- u pö pigliař fina u postu de -z-, in moddu c’u se semeglia au giargùn di paiřsi vixin. A Ubüüxe i dixen ''schèlsu'' [ˈskɛʎsu], ma èscì nařsu [ˈnaʎzu], o ancuř ''schieřsa'' [ˈskieʎza] peř ''scüřsa'' [ˈskyɹza]. U Castel u cunusce use connaît le même doublage allophonique : /-z-/ s’y réalise [-ɹz-] : [ˈnaɹzu, ˈpeɹzu] = /ˈnaz+u, ˈpez+u/, ou après [ˈi- ; ˈy-] : [u ˈrieɹzu ; a ˈskiœɹza] = /ˈriz+u ; ˈskyz+a/ ‘nez, poids, le rire, l’excuse’.9 Le même phénomène se vérifie à Apricale.
* De cuntru, u dialetu de Bligař u nu gh’a u cangiu da [ø]~[œ] ch’a se strenze in [ę], ben carcàu ente u pignascu. Di resti du pařlař ancù antigu i ghe sun ente pochi teřmini: u se ghe dìe bò, mentre a Ventemiglia u l’è vegnüu ‘bö’. U se tratta d’üna cunseřvasiùn da o breve latina, tipica di dialeti ciǜ “arpìn” ma ch’a nu gh’è ente tüti i numi (es. söř e nu sò). Au cuntrařiu u pignascu u cunseřva -o- ente de furme verbali cume [u pɔ ~ i pɔŋ ; u vɔɹ ~ i vɔŋ], mèntre u bligařencu u l’ha cangiàe en -ˈœ-/ : Apricale [u pø ~ i pœŋ ; u vœɹ ~ i vœŋ].
* Passagiu [ˈɛɹ]--> [ˈeli], spartiu cu’i paieřsi da vixin, u l’è cun -öř/-öi ün di pochi cangi in cumün cu’u pignascu, e ch’a se sente turna au Casté.
* Passagiu da -a a -è aa fin de pařole: caratere registrau numa che in bligařencu, u l’è u cangiu da a atona aa fin de pařole au femenìn scingulâre verso 'na e bèn bèn aveřta, dita [ä], cumme èrbè ò fèstè. Scicume c’u gh’è di passagi -a→-e cume ent’u caxu de porte/porta, dandu amentu ai stüdiuřsi u puřea ese üna testimuniansa du scentař du modu de dìe a “a” aa fin de pařole, fenomenu c’u l'à avüu ben de sücessu, finindu pe’ vegnìe pigliau ent’e tüti i caxi.<ref name=":14">{{Çitta|Sicardi, 2010|p. 119}}</ref>
* L’uřdine di cumplementi u nu se pařesce au ventemigliuřsu: u se dixe “u ve dagu” au cuntrařiu de ‘ve u dagu’, a vegnìe prima en bligařencu u l’è u cumplementu ugettu (u), e pöi chelu de termine (ve). A l’è üna cundissiun ch’a gh’è èscì a Baiařdu e Přeiňaudu, ciǜ che ente i dialeti ligüři ařpin.
* Ente üna maneřa ch’a se semeia cun l’autri dialeti ařpin ae spalle de Ventemiglia e au mentunascu, cařcuna de fuřme di verbi riflescivi, dunde aa fin u gh’è tacàu di prunumi de persuna, a l’è suvente acentà sciǜ l’üřtima scillaba.
== Grafia ==
U nu l'existe in modu üňicu recunusciüu peř u pařlař bligařencu. Üňa de prime testimunianse ent'u giařgùn du postu in epuca mudèrnè a l'è a cunscideřasiùn de Bligař cume puntu de rifeřimèntu ent'u campař e enfurmasiùi peř scrive u Vucabulařiu de Parlate Ligüři da parte dea Cunsüřta Ligüře, a partìe dau 1985. A furma da grafia duveřà a remunta au Cunvegnu de Sanremu deu 1976. Già de přima in spunciùn peř a scritüřa u l’è stau chelu deu ''Festival da Cultüřa e dea Cumedia Entemelia'', a partìe daa fin dei ani ‘60. Ent'i ani, i vari scrituři ent'u pařlař i àn ciǜ o menu fau di adatamènti persuňali a stu scistema. De contu u l'è ue tante ricurènse da -l- au postu dea -ř-, ch'a vegne pařegià aa prununsia de [ɹ], ben spantegà ent'u punènte ligüre.
{| class="wikitable"
!Leteře
!Son
[[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]]
!Note
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e
|e serà (cume ente l’italian ''m'''e'''la'')
|-
|È
|ɛ
|e auvèrta (cume ente l’italian: egli '''è'''), èscì nu tonica en fin de parola ('''è'''rb'''è''')
|-
|É
|e
|e serà tonica (cume ente l’italian ''perch'''é''''')
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/dʒ
|
|-
|H
|
|mütta
|-
|I
|i
|
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m/ŋ
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
| Ň
|ɹ
|Son dea n “fantasma”, c’u se semeglia a üna r mola
|-
|O
|o/ɔ
|"o" serò/"o" auvèrta
|-
|Ö
|ø
|son deu françese "eu"
|-
|P
|p
|
|-
|Q
|ku
|
|-
|R
|r
|
|-
|'''Ř'''
|ɹ/ʎ
|R mola carateřistica, quaxi diita cume üna -l-. I verbi dea prima cuniugassiùn en bligarencu i nu sun mai trunchi e i vön -ř aa fin (es. andař), de voute sustituìa cun -l-
|-
|S
|s/z
|Specificà cume -ş- se sunora [z] en caxu de dübi , -ss- se duse (es. passař)
|-
|S-C
|ʃ+t͡ʃ
|son de a par̂ola "s-ciüma", de chi u ghe mete scc
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|
|-
|Ü
|y
|son dea "u" franseřse, o da ü tedesca
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|son deu françese "jardin"
|-
|Z
|z
|cume s sunora en prinsipiu de parola
|}
== Gramatica ==
=== Veřbi ===
==== Esse ====
{| class="wikitable"
| rowspan="2" |
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a sun
|a sun stau
|a eiřa
|a eiřa stau
|a serai
|a serai stau
|-
|Tü
|ti sei
|ti sei stau
|ti eiři
|ti eiři stau
|ti serai
|ti serai stau
|-
|ēř/ela
|u/a l’è
|u /a l’è stau/sta
|u l’eiřa
|u l’eiřa stau
|u serà
|u serà stau/a
|-
|Nuiautri
|u semu
|u semu stai
|u eiřavamu
|u eiřavamu stai/e
|u seremu
|u seremu stai/e
|-
|Vuiautri
|u seve
|u seve stai
|u eiřavai
|u eiřavai stai/stae
|u seré
|u seré stai/e
|-
|eli/ele
|i/e sun
|i/e sun stai/e
|i/e eiřan
|i/e eiřan stai/stae
|i/e seran
|i/e seran stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Imperfettu
|Passau
|Trapassau
|-
|che mi a scie
|che mi a fusse
|che mi a scie stau
|che mi a fusse stau/sta
|-
|che tü ti scii
|che tü ti fussi
|che tü ti scii stau
|che tü ti fussi stau/sta
|-
|che ēř u scie, che ela a scie
|che ēř u fusse/ela a fusse
|che ēř u scie, che ela a scie stau/sta
|che ēř u fusse/ela a fusse stau/sta
|-
|che nuiautri u sciimu
|che nui u fussimu
|che nuiautri u sciimu stai
|che nui u fussimu stai/stae
|-
|che vuiautri u sciei
|che vui u fussi
|che vuiautri u sciei stai
|che vui u fussi stai/stae
|-
|che eli i scien/ele e scien
|che eli i fussen/che ele e fussen
|che eli i scien/ele e scien stai/stae
|che eli i fussen/che ele e fussen stai/stae
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi a seřìa
|mi a seřìa stau
|
|-
|ti seřìi
|ti seřìi stau/sta
|scii!
|-
|u seřìa
|u seřìa stau/sta
|
|-
|u seřiavamu
|u seřiavamu stai/stae
|
|-
|u seřiavai
|u seřiavai stai/stae
|sciei!
|-
|i seřian
|i seřian stai/stae
|
|}
==== Aglìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a ài
|a ài avüu
|a avìa
|a avìa avüu
|a aveřai
|a aveřai avüu
|-
|Ti
|ti ài
|ti ài avüu
|ti avìi
|ti avìi avüu
|ti aveřai
|ti aveřai avüu
|-
|èlu/a
|u/a l’à
|u/a l’à avüu
|u/a l’avìa
|u/a l’avìa avüu
|u/a l’aveřà
|u/a l’aveřà avüu
|-
|Nuiautri
|u amu
|u amu avüu
|u aviavamu
|u aviavamu avüu
|u aveřemu
|u aveřemu avüu
|-
|Vuiautri
|u ave
|u ave avüu
|u aviavai
|u aviavai avüu
|u aveřé
|u aveřé avüu
|-
|éli/e
|i/e àn
|i/e àn avüu
|i/e avian
|i/e avian avüu
|i aveřan
|i aveřan avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a aglie
|che mi a aglie avüu
|che mi a aglisse/avisse
|che mi a aglisse/avisse avüu
|-
|che tü ti agli
|che tü ti agli avüu
|che tü ti aglissi
|che tü ti aglissi avüu
|-
|che ēř u/a l’aglie
|che ēř u/a l’aglie avüu
|che ēř u l’aglisse
|che ēř u l’aglisse avüu
|-
|che nuiautri u aglìmu
|che nuiautri u aglìmu avüu
|che nui u aglissimu
|che nui u aglissimu avüu
|-
|che vuiautri u aglìi
|che vuiautri u aglìi avüu
|che vui u aglissi
|che vui u aglissi avüu
|-
|che eli i aglien/ele e aglien
|che eli i aglien/ele e aglien avüu
|che eli i/e aglissen
|che eli i/e aglissen avüu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|mi aveřìa
|mi aveřìa avüu
|
|-
|ti aveřìi
|ti aveřìi avüu
|agli!
|-
|u l’aveřia
|u l’aveřia avüu
|
|-
|u aveřiavamu
|u aveřiavamu avüu
|
|-
|vuiautri u aveřiavai
|vuiautri u aveřiavai avüu
|aglìi!
|-
|eli i aveřian
|eli i aveřian avüu
|
|}
==== Cantař ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a cantu
|a ài cantau
|a cantava
|a avìa cantau
|a canteřai
|a aveřai cantau
|-
|Tü
|ti canti
|ti ài cantau
|ti cantavi
|ti avìi cantau
|ti canteřai
|ti aveřai cantau
|-
|ēř/ela
|u/a canta
|u/a l’à cantau
|u cantava
|u/a l’avìa cantau
|u canteřà
|u/a l’aveřà cantau
|-
|Nuiautri
|u cantamu
|u amu cantau
|u cantavamu
|u aviavamu cantau
|u canteremu
|u aveřemu cantau
|-
|Vuiautri
|u cantave
|u ave cantau
|u cantavai
|u aviavai cantau
|u canteré
|u aveřé cantau
|-
|eli/ele
|i/e cantan
|i/e àn cantau
|i/e eiřan
|i/e avian cantau
|i/e canteřan
|i aveřan cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a cante
|che mi a aglie cantau
|che mi a cantesse
|che mi a aglisse cantau
|-
|che tü ti canti
|che tü ti agli cantau
|che tü ti cantessi
|che tü ti aglissi cantau
|-
|che ēř u/ ela a cante
|che ēř u/a l’aglie cantau
|che ēř u / ela a cantesse
|che ēř u l’aglisse cantau
|-
|che nuiautri u cantemu
|che nuiautri u aglìmu cantau
|che nui u cantessimu
|che nui u aglissimu cantau
|-
|che vuiautri u cantei
|che vuiautri u aglìi cantau
|che vui u cantessi
|che vui u aglissi cantau
|-
|che eli i canten
|che eli i aglien/ele e aglien cantau
|che eli i cantessen
|che eli i/e aglissen cantau
|}
{| class="wikitable"
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|
|mi aveřìa cantau
|
|-
|
|ti aveřìi cantau
|canta!
|-
|
|u l’aveřia cantau
|
|-
|
|u aveřiavamu cantau
|
|-
|
|vuiautri u aveřiavai cantau
|cantei!
|-
|
|eli i aveřian cantau
|
|}
==== Dìe ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a digu
|a ài diitu
|a diixìa
|a avìa diitu
|a diřai
|a aveřai diitu
|-
|Tü
|ti dii
|ti ài diitu
|ti diixìi
|ti avìi diitu
|ti diřai
|ti aveřai diitu
|-
|ēř/ela
|u/a dixe
|u/a l’à diitu
|u diixìa
|u/a l’avìa diitu
|u diřà
|u/a l’aveřà diitu
|-
|Nuiautri
|u dimu
|u amu diitu
|u diixavamu
|u aviavamu diitu
|u diřemu
|u aveřemu diitu
|-
|Vuiautri
|u dive
|u ave diitu
|u diixavai
|u aviavai diitu
|u diřé
|u aveřé diitu
|-
|eli/ele
|i/e dixen
|i/e àn diitu
|i/e diixian
|i/e avian diitu
|i/e diřan
|i aveřan diitu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|Trapassau proscimu
|-
|che mi a dighe
|che mi a aglie diitu
|che mi a dighesse
|che mi a aglisse diitu
|a avìa diitu
|-
|che tü ti dii
|che tü ti agli diitu
|che tü ti dighessi
|che tü ti aglissi diitu
|ti avìi diitu
|-
|che ēř u/ ela a dighe
|che ēř u/a l’aglie diitu
|che ēř u / ela a dighesse
|che ēř u l’aglisse diitu
|u/a l’avìa diitu
|-
|che nuiautri u dighemu
|che nuiautri u aglìmu diitu
|che nui u dighessimu
|che nui u aglissimu diitu
|u aviavamu diitu
|-
|che vuiautri u dighei
|che vuiautri u aglìi diitu
|che vui u dighessi
|che vui u aglissi diitu
|u aviavai diitu
|-
|che eli i dighen
|che eli i aglien/ele e aglien diitu
|che eli i dighessen
|che eli i/e aglissen diitu
|i/e avian diitu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a diřìa
|mi aveřìa diitu
|
|-
|Tü
|ti diřìi
|ti aveřìi diitu
|di!
|-
|ēř/ela
|u/a diřìa
|u l’aveřia diitu
|
|-
|Nuiautri
|u diřiavamu
|u aveřiavamu diitu
|
|-
|Vuiautri
|u diřiavai
|vuiautri u aveřiavai diitu
|diei!
|-
|eli/ele
|i/e diřian
|eli i aveřian diitu
|
|}
==== Dořme ====
{| class="wikitable"
|
| colspan="6" rowspan="1" |INDICATIVU
|-
|
|Presente
|Passau proscimu
|Imperfettu
|Trapassau proscimu
|Futüřu
|Futüřu anteriure
|-
|Mi
|a dořmu
|a ài duřmìu
|a duřmìa
|a avìa duřmìu
|a duřmiřai
|a aveřai duřmìu
|-
|Tü
|ti dořmi
|ti ài duřmìu
|ti duřmìi
|ti avìi duřmìu
|ti duřmiřai
|ti aveřai duřmìu
|-
|ēř/ela
|u/a dořme
|u/a l’à duřmìu
|u duřmìa
|u/a l’avìa duřmìu
|u duřmiřà
|u/a l’aveřà duřmìu
|-
|Nuiautri
|u duřmimu
|u amu duřmìu
|u duřmiavamu
|u aviavamu duřmìu
|u durmiřemu
|u aveřemu duřmìu
|-
|Vuiautri
|u duřmive
|u ave duřmìu
|u duřmiavai
|u aviavai duřmìu
|u duřmiřé
|u aveřé duřmìu
|-
|eli/ele
|i/e dořmen
|i/e àn duřmìu
|i/e duřmian
|i/e avian duřmìu
|i/e duřmiřan
|i aveřan duřmìu
|}
{| class="wikitable"
| colspan="4" rowspan="1" |CUNGIUNTIVU
|-
|Presente
|Passau
|Imperfettu
|Trapassau
|-
|che mi a dořme
|che mi a aglie duřmiu
|che mi a duřmisse
|che mi a aglisse duřmiu
|-
|che tü ti dořmi
|che tü ti agli duřmiu
|che tü ti duřmissi
|che tü ti aglissi duřmiu
|-
|che ēř u/ ela a dořme
|che ēř u/a l’aglie duřmiu
|che ēř u / ela a duřmisse
|che ēř u l’aglisse duřmiu
|-
|che nuiautri u duřmimu
|che nuiautri u aglìmu duřmiu
|che nui u duřmissimu
|che nui u aglissimu duřmiu
|-
|che vuiautri u duřmive
|che vuiautri u aglìi duřmiu
|che vui u duřmissi
|che vui u aglissi duřmiu
|-
|che eli i dořmen
|che eli i aglien/ele e aglien duřmiu
|che eli i duřmissen
|che eli i/e aglissen duřmiu
|}
{| class="wikitable"
|
| colspan="2" rowspan="1" |CUNDISSIUNALE
|IMPERATIVU
|-
|
|Presente
|Passau
|Presente
|-
|Mi
|a duřmiřia
|mi aveřìa duřmiu
|
|-
|Tü
|ti duřmiřii
|ti aveřìi duřmiu
|dořmi!
|-
|ēř/ela
|u/a duřmiřia
|u l’aveřia duřmiu
|
|-
|Nuiautri
|u duřmiřiavamu
|u aveřiavamu duřmiu
|
|-
|Vuiautri
|u duřmiřiavai
|vuiautri u aveřiavai duřmiu
|duřmii!
|-
|eli/ele
|i/e duřmiřian
|eli i aveřian duřmiu
|
|}
== Bibliugřafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|outô2=|tìtolo=Morphologie comparée du mentonnais et du ligurien alpin. Analyse synchronique et essai de reconstruction|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110755893/html|ànno=nov. 2021, ca. 450 pp|editô=De Gruyter|çitæ=Beihefte ZrP, [[Berlin|Berlin]]|léngoa=FR|cid=Forner, 2021b}}
*{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|curatô=Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt|tìtolo=Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete vom Mittelalter bis zur Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=n3rh8ltHjWQC&pg=PA111|ànno=2010|editô=Walter de Gruyter|çitæ=Tübingen|léngoa=IT|pp=111-124|volùmme=2|òpera=Lexikon der Romanistischen Linguistik|capìtolo=128. Ligurien (Liguria)|cid=Sicardi, 2010|ISBN=3-110-93835-9}}
== Note ==
;Rifeřimenti au dialetu
<references group="n." />
;Rifeřimenti au testu
<references responsive="" />
dq26eqpmm8cngfftds9bcpw1sq2ta2f
San Fertuzu (Camuggi)
0
32726
274049
271728
2026-09-17T17:41:59Z
Arbenganese
12552
/* Cumünicasiuin */ wl giustau
274049
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = San Fertuzu
|Nome ufficiale = <div align="center">{{it}} ''San Fruttuoso''</div>
|Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]]
|Panorama = SanFruttuoso-pjt3.jpg
|Didascalia = <div align="center">San Fertuzu vista dau mà cun l'Abasia, a Ture e e sö chè</div>
|var-localizaçión = Lucalizasiun
|var-stâto = Statu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]]
|Divisione amm grado 3 = Camuggi
|var-teritöio = Teritoiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 36
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://italia.indettaglio.it/ita/liguria/genova_camogli_sanfruttuoso.html|tìtolo=La Frazione di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-10}}
|Aggiornamento abitanti = 2011
|var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin
|var-fûzo_orâio = Füzu uraiu
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = sanfertuzin
|var-patrón = Patrun
|Patrono = [[San Fertoso de Tæragoña|San Fertuzu]]
|var-cartografîa = Cartugrafia
}}
'''San Fertuzu''' (''San Fruttuoso di Capodimonte'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é üna lucalitè du cumüne de [[Camuggi]], ben cunusciüa perché u se ghe tröva l'[[Abasia de San Fertuzu (Camuggi)|abasia]] cu'u meximu numme.
L'abasia de San Fertuzu a l'é l'ürtima gexa ch'a fa parte de l'[[Arcidiocexi de Zena]], scicumme ch'a l'é a parocchia ciü a levante in ti sö cunfin. A l'é parte du vicariou de [[Recco|Reccu]]-[[Aosci|Ausci]]-Camuggi.
A piggia u numme dau vescuvu catalan [[San Fertoso de Tæragoña|San Fertuzu de Taragunn-a]] ([[III secolo|III seculu]]), e i sö resti sun cunservè in te l'abasia. In tu mezu au [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|parcu du Munte de Portufin]], ch'u se spande tantu in sciu munte quantu in sciu mà, u se ghe pö arrivà sulu che a pé, da duì senté panuramici, o cu'u batellu. L'abasia a l'é sede du [[Fondo Ambiente Italiano|FAI]] (Fundu Ambiente Italian) a partì dau [[1983]], mentre in tu [[1954]], in tu brassu de mà de frunte, gh'é stetu missu u "Cristu di Abissi".<ref name=":4">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_103_San_Fruttuoso_Cristo_degli_Abissi_a_mare.htm|tìtolo=103. Cristo degli Abissi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref>
{{Çitaçión|San Fertuzu<br />postu ascuzu<br />figge belle nu ghe n'é<br />quelle poche che ghe sun<br />sun ciü brütte che u carbun|Ditu pupulare}}
== Geugrafia ==
<gallery mode="packed" heights="150">
File:Porto di San Fruttuoso.jpg|Vista panurmaica, cun l'Abasia, a Ture e e chè au de là da Puntetta
</gallery>
A frasiun de San Fertuzu a se tröva serà in tè un streitu gurfu, ch'u se arve a partì da Punta Turetta e a levante u finisce cun Punta Carega. Ae spalle ghe resta u prumuntoiu du [[Munte de Portufin]] (610 m), de bellu ciü in drentu, in diresiun de Camuggi, a marcà u cunfin cun [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]. A levante u cunfin de Camuggi cun u cumüne de [[Portofin|Portufin]] u tacca dau Munte de Bucche (506 m) e u chinn-a finn-a a Punta Carega. Da ste parti a costa a l'é erta e a piccu, cun di fundali che zà aa riva sun ben prufundi.<ref name=":1" />
In ta lucalitè sbuccan di fussuei, incanalè au fundu du sö percursu. U primmu u l'é ditu Fussou de San Fertuzu, ch'u g'ha cumme funte quella de Cazelle (300 m), zà in tempi antighi adövià dai fratti de l'abasia.<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/news/abbazia-di-san-fruttuoso-lacqua-delle-sorgenti|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso: l’acqua delle sorgenti|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> L'é da chi ch'u partiva in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] l'acquedottu de Camuggi, e che ancö u furnisce l'egua ae chè da frasiun. Sta valetta a piggia ascì u numme de valadda di Muin, tantu ch'u se ghe truvou i resti de antighe custrusiuin cun di blocchi de pria squadre. Au punente da Puntetta, duv'a se tröva a Ture di Doia, u scure u Valun di Funtanin, ch'u parte d'in ta funte in sciu "Pertüzu di Croi" (431 m).
Propiu in frunte a l'abasia se tröva in tretu de ciazza, ch'a mustra in un'origine particulare: vistu cumme ditu primma i fundali abastansa prufundi e i cursci d'egua che gh'é, a ciazza a l'é vegnüa cu'a buriann-a du [[1915]], ch'a l'ha amügiou di depoxiti d'ainin che primma l'ean ciü pochi, mangè dau mà.<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano urbanistico comunale|editô=Cumüne de Camuggi|p=8|léngoa=IT|capìtolo=Morfologia del territorio|vìxita=2026-05-07|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf}}</ref>
== Storia ==
<gallery mode="packed" heights="150">
Immaggine:Camogli Badia di San Fruttuoso.jpg|San Fertuzu in te üna incixun du 1892
Immaggine:Glaspalast München 1896 069.jpg|L'Abasia in t'ün dipintu du 1896
Immaggine:CH-NB Photoglob-Wehrli EAD-WEHR-17107-B.tif|San Fertuzu in tu 1910
Immaggine:San Fruttuoso (Camogli)-abbazia fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|L'Abasia in te üna futugrafia tra a fin de l'Öttusentu e i primmi du Növesentu
</gallery>
Üna primiscima testimuniansa de un insediamentu da ste parti u saieiva du tempu di rumani, ancun primma ch'u fisse fundou u munastéru. Difeti sun steti rinvegnüi di reperti d'archeulugia, cumme de anfure, sparsi in tu brassu de mà tüttu lungu u Munte de Portufin. Dae indagini che s'é cumpiü sun steti indaghè i ciü tanti mumenti da custrusiun du cumplessu, cu'u periudu de fundasiun ch'u saieiva da fissà au [[977]].<ref name=":8">{{Çitta|AA.VV., 2017|Relazione storico-artistica, p. 3}}</ref>
In tu [[VIII secolo|seculu VIII]] a tradisiun a ne cunta de cumme u vescu [[San Prospu de Taragunn-a|Prospu de Taragunn-a]] u segge arrivou a Camuggi doppu ch'u l'ea scapou da l'invaxun di arabi in ta Spagna.<ref name=":9">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_876_San_Fruttuoso_chiostro_Abbazia_cartolina_1900.htm|tìtolo=876. San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> U l'aveiva purtou cun lé i resti du vescuvu Fertuzu. De lungu dandu a mente aa lezenda e reliquie e saieivan stete careghè in sce ün aze che, rivou in sci cunfin fra de [[Recco|Reccu]] e Camuggi, u l'aveiva decisu de aviase versu stu postu, e da chì saieivan cumensè e ratelle tra e due cumünitè vixinn-e du [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. In tu tragittu se dixe ch'u se fisse fermou a [[Zena]], vixin au [[Bezagno|Bezagnu]], duve ciü tardi a l'é steta fundà a [[Gêxa de San Frutôzo (Zêna)|gexa de San Fertuzu]] e da chi u cumüne, e ancö quarté zeneize, ch'u ne porta u numme.[[File:Daphne vid San Fruttuoso 1948 SLSA 1150 foto 1060.jpg|thumb|A barca Daphne, du scritù svedeize Göran Schildt a San Fertuzu, 1948|sinistra]]Doppu i interventi de Ottone I de Sassonia e de Adelaide de Borgogna<ref name=":9" />, u burgu de San Fertuzu u l'é stetu missu sutta a l'aministrasiun di religiuxi da [[Diocexi de Milan]], arrivandu a ‘na vea e propia indipendensa cu'i fratti benedetin in tu [[1162]]. U cuntrollu di fratti u l'ea mai tantu impurtante che sutta de liatri gh'ean finn-a di atri teritoi da [[Liguria|Ligüria]]. Dau [[1162]] au [[1175]], aveivan mantegnüu u cuntrollu in sce Portufin e [[Sestri Levante|Sestri]] (pöi passè sutta a [[Rapallo|Rapallu]] a primma e sutta [[Zena]] a segunda), mentre dau [[1296]] au [[1340]] l'aveivan u cuntrollu ascì in sciu paize de [[A Burdighea|Burdighea]]. Rivendicà in tu [[1366]] dau [[Ducòu de Milàn|Dücou de Milan]], in tu [[1435]] l'abasia a l'é steta catà dai zeneixi, pe' finì turna sutta [[Milan]] in tu [[1438]].
Dexe anni ciü tardi saian i [[Döia (famiggia)|Doia]] a stabilise chi, mentre in tu [[XVI secolo|Sinquesentu]] u burgu u patisce i cuntinui atacchi via mà da parte di saraceni, tantu che i zeneixi sentan u bezögnu de tiaghe sciü de turi de difeiza nu sulu cuntru i cursari, ma finn-a cuntru i [[Fieschi (famiggia)|Fieschi]] e i [[Fregoso (famiggia)|Freguzu]], che a quelli tempi in te ciü mumenti duminavan Portufin. U l'é cuscì che in tu [[1561]] a vegne tià sciü a turetta, in scia punta ch'a dividde "[[Cà de l'Ou]]" da San Fertuzu.
Tra i 26 e i 27 de lüggiu de quell'annu se ricorda a catüa d'üna nave da parte di cursari e ün ataccu a ün velieru, propiu in tu brassu de ma de frunte au burgu. Pe'u mancou segnale de periculu, se sa che u guardian du postu u l'ea stetu ciamou a raportu dau Senatu de Zena. Ai 2 d'agustu u preve de San Fertuzu u manda a ciamà u capitan camugin Marco Pietrasanta, scicumme l'ea capitou l'incruxu de due navi nemighe, de lungu de frunte aa lucalitè.<ref name=":0" /> Da lì a pocu a vegnià anche fabricà a Ture Doia, in scia Puntetta, nu tantu pe' cuntrollu, quantu pe' prutesiùn di abitanti.<ref name=":0" />
Di interventi specializè in sce l'abasia sun steti vusciüi dau [[Dria Doia]] (Andrea Doria) in persunn-a. Cheita in abandun, in tu [[1730]] [[Camillo Doia|Camillu Doia]] (Camillo Doria) u l'ea intervegnüu cun di travaggi ma, dau [[1797]], cu'u rivà di franseixi sutta [[Napolion Bonaparte|Napuliun]], a strutüa a l'é finia pe' vegnì ün'abitasiun.
Ciü tante chè e abitasiuin du burgu se sun svilüpè tra i [[XVI secolo|seculi XVI]] e [[XIX secolo|XIX]], ma se pö dì che l'impiantu de l'insediamentu u segge primma, e dunque de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de mezu]].<ref name=":8" /> A cumünitè du postu, in tu fratempu, a l'ea ben avià in tu cardà e ré da pescà.
In tu [[1855]] au largu de San Fertuzu u l'é capitou u tragicu eventu ch'u l'ha vistu anà a fundu u piroscafu Croesus, partiu da Zena, ch'u gh'aveiva in simma i surdatti Sardi mandè in [[Crimea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/storia-locale/episodi-del-diciannovesimo-secolo|tìtolo=Episodi del diciannovesimo secolo.
Il sacrificio di Maria Avegno|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Cumm'u l'ea arrivou de frunte a [[Punta Ciappa]], l'aveiva pigiou fögu u lucale du carbun e da lì u restu da nave.<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2486_Nave_mista_vapore_britannica_Croesus_nel_1855.htm|tìtolo=2486. Nave Croesus|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Pe' asmurtà e sciamme, u cumandante John Vine Hall u sercava de purtase versu a riva, puntandu a prua in scia Puntetta.<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_665_San_Fruttuoso_Casa_delle_Sorelle_Avegno_cartolina_1904.htm|tìtolo=665. Sorelle Avegno, San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Chi sun arrivè i sucursi da gente du postu: due sö, Maria e Caterina Avegno, ciü u màiu da primma, Giovanni Oneto che cu'i duì gussi che gh'aveivan agiütou i surdatti, sarvandune ciü ch'u se ne pueiva. In te ün di viagi de sucursu u gussu cun in simma e due sö u l'ea stetu inversou dai troppi naufraghè che ghe vueivan muntà.<ref name=":3" />
A stu moddu Maria a l'é anegà, mentre Caterina a l'ea riuscia a turnà aa riva. Grassie au sö cuntribütu ciü tanti di surdatti se sun sarvè, in tu dramma i morti sun steti vintiquattru e a nave, scciapà in te duì tocchi, a l'é aneta a fundu doppu quarche giurnu. E due sö, cumme vusciüu daa famiggia Pamphili, sun stete sepellie in te l'abasia<ref name=":2" />, mentre in tu zügnu [[1855]] u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] u l'ha ricunusciüu a Maria Avegno a Medagia d'Ou au Valù Civile, pe' questu a l'é steta finn-a a primma donna a aveila risevüa.<ref>{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/la-tragedia-delle-sorelle-avegno-centosettanta-anni-fa-a-san-fruttuoso-di-camogli/|tìtolo=La tragedia delle sorelle Avegno, centosettanta anni fa, a San Fruttuoso di Camogli|dæta=2025-05-01|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In tu [[1904]], in ta ricurensa di sinquant'anni, u scindicu de Camuggi Andrea Schiaffino u l'aveiva fetu mette üna targa aa memoia, destrüta cun l'aluviun du [[1915]], e messa turna in tu [[1933]].<ref name=":3" />
Tra l'Öttusentu e u [[XX secolo|Növesentu]] l'abasia a l'é intrà in te prupietè da famiggia Doia Pamphili, ch'a s'é impegnà in tu [[1933]] in tu arrangià l'edifissiu, mentre in tu Növesentu l'ha cuminsou a aumentà u türismu, cu'a ciazza che, da postu d'ormezzu pe'i pescuèi ch'a l'ea, a l'é vegnüa ün postu pe'i bagnanti. In tu [[1951]] a lucalitè a figure cumme sfundu in tu cine "Il diavolo in convento" du Nunzio Malasomma cu'u [[Gilberto Govi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/05/31/camogli-il-diavolo-in-convento-proiettato-a-san-fruttuoso-dove-fu-girato/|tìtolo=Camogli: “Il diavolo in convento” proiettato a San Fruttuoso dove fu girato|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> In tu [[1983]] l'abasia a vegne deta au FAI, mentre in tu [[2014]] l'Istituto poligrafico e Zecca dello Stato (Istitütu puligraficu e Zecca du Statu) a l'ha batüu de munee d'argentu cu'ün valù de 5 euru dedichè a l'Abasia.<ref>{{Çitta web|url=https://numistoria.altervista.org/blog/?p=13061|tìtolo=Italia, 5 euro per l’abbazia di San Fruttuoso|dæta=2014-01-24|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In tu [[2024]] a l'é steta vixità dau Vescuvu de Taragunn-a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/01/12/camogli-il-vescovo-di-tarragona-nel-monastero-dedicato-al-predecessore-san-prospero/|tìtolo=Camogli: il vescovo di Tarragona nel monastero dedicato al predecessore San Prospero|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref>
== Abitanti ==
=== Evulusiun demugrafica ===
{{Demografia/San Fertuzu (Camuggi)}}
== Posti de interesse ==
<gallery mode="packed" heights="145">
Immaggine:Sanfruttuoso01.jpg|L'Abasia, cu'a ciazza de frunte
Immaggine:Camogli - Abbazia di San Fruttuoso - 2023-09-23 00-13-17 010.jpg|Detaggiu du chiostru
Immaggine:Camogli - Abbazia di San Fruttuoso - 2023-09-23 00-13-17 007.jpg|E tumbe di Doia, sutta l'Abasia
</gallery>
* '''Abasia de San Fertuzu''': l'abasia a remunta ai [[X secolo|seculi X]]-[[XI secolo|XI]], levou a parte ch'a se affaccia in sciu mà, ch'a l'é du [[XIII secolo|seculu XIII]] e a mustra dui urdini de barcuin a trifora, che se sümeggian a quelli che se veddan in ti palassi de famiggie de ben de Zena. U chiostru de l'abasia u l'é stetu tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]] e doppu u l'é stetu cangiou in sce vuentè du Dria Doia, ancö u l'ha ben duì urdini de archè. Au cian de d'atu, un curidù cuvertu cun de votte a cruxea impustè in sce de culonne, ch'u se affaccia in sciu curtì a cianta quadrà. A parte de sutta, invece, a l'é steta adövià cumme sepurtu daa famiggia Doia morti tra u [[1275]] e u [[1305]], surmuntè da di archi a punta cu'a decurasiun a bande gianche e neigre, tipiche de l'arte ligüre. In ciü se vedde atri dui sepurti e ün antigu sarcofagu rumanu.<ref>{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/abbazia-di-san-fruttuoso|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> A ture duv'u gh'é u campanìn, a remunta tostu au [[X secolo|seculu X]], feta segundu u güstu bizantin, in origine a l'ea quexi riunda, pöi cangiou metendughe in simma üna ture a otagunu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=29330|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso. Scheda Luogo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Da tegnì ben a mente a pala d'artà ch'a mustra u vescuvu Fertuzu tra i diacuni Augurio ed Eulogio e San Cuumbàn d'Irlanda, cunservà in ta gexa e feta da Giuseppe Palmieri in tu [[XVIII secolo|seculu XVIII]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.pittoriliguri.info/pittori-liguri/pittori-liguri-600-700/palmieri-giuseppe/|tìtolo=PALMIERI GIUSEPPE|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> In te l'abasia se cunservan e reliquie di martiri de Taragunn-a du [[II secolo|II seculu d.C.]]
* A '''Ture di Doia''' a l'é steta tià sciü in tu [[1562]] in scia cuscì dita "Puntetta", ch'a resta fra l'abasia e e che du paize. L'amiraggiu Dria Doia pe primma cosa u s'ea impegnou a tiala sciü dau mumentu ch'u l'aveiva risevüu u dirittu in sce San Fertuzu dau [[Pappa Giulio III|pappa Giuliu III]]<ref name=":9" />, ma scicumme ch'u l'é mortu in tu [[1560]], u nu l'ha vista: a saià tià sciü cu'i sö figgi Giuvanni, Pagan e Dria, che ghe a van a dedicà üna votta terminè i travaggi. A ture a quel tempi a gh'aveiva in armamentu ch'u l'ea fetu de trei canuin de brunzu e ün a bumbarda, ciü trentetrei muschetti e sccioppi (archibugi).<ref name=":5">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3670_San_Fruttuoso_Torre_Doria_1904.htm|tìtolo=3670. San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In sce i duì fianchi a strutüa a mustra i stemmi da famiggia Doia, cun l'aquila.<ref name=":9" /> In ciü gh'é de decurasiuin in sce curnixe e in sce mensule. Grassie ai travaggi vusciüi da l'abate Spinola in tu [[XVII secolo|Seisentu]], a l'ha cangiou de furma, scicumme a l'é steta arrangià. Ciü de recente, finiu de adövià la cumme difeiza a l'é vegnüa abitasiun de pescuei. Üna de stansie in ti anni a l'ha ospitou finn-a a scöa du paize. Ancö, cun l'abasia, a l'é vegnüa de prupietè du FAI.<ref name=":5" />
<gallery mode="packed" heights="150">
Immaggine:San Fruttuoso di Camogli-Torre Doria-DSCF0664.JPG|A Ture di Doia
File:Costa del Termine vista dal mare 2.jpg|A Turetta vista dau mà
Immaggine:IMG2369fggh.jpg|A caza röza e quella cun l'arcu
Immaggine:Cristo degli abissi.jpg|U Cristu di Abissi
</gallery>
* '''A turetta''', feta custruì dai zeneixi, au tempu de l'espansciun di saraceni in tu Mediteraneu a partì daa meitè du [[XVI secolo|seculu XVI]]. A Resta in scia custea ch'a spartisce a [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] dau gurfu duv'u gh'é San Fertuzu.<ref>{{Çitta|Mortola, 2021|p. 28}}</ref> A l'é steta tià sciü pe' prutezze vivagna d'egua duse che se ghe tröva, scicumme che l'ea fasile arivaghe via mà finn-a pe'i cursari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109753.pdf|tìtolo=Torretta di avvistamento. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In tu [[1561]] dunque u capitan Ottaviano Vivaldi, de [[Ciävai|Ciavai]], u accumpagna in sciu postu ün ommu de sö cunuscensa, Jacopo Vassallo, cun l'impegnu de tià sciü üna turetta.<ref name=":0">{{Çitta|Mortola, 2021|p. 30}}</ref> U prexu de l'interventu u l'ea stetu fissou a 800 lire.<ref>{{Çitta|Mortola, 2021|p. 29}}</ref> In scia punta da rocca, a l'ha üna furma de piramide trunca, cun üna cianta a baze squadrà. Due avertue ciü grosse servivan pe' adövià i canuin, mentre de atre avertüe ciü picinn-e servivan pe' i sccioppi. I travaggi sun steti paghè cu'e tasce de tante cumünitè du levante, cumme [[Ciävai|Ciavai]], [[A Spèza|a Speza]] e [[Pòrtivene|Portuvenere]].<ref name=":0" />
* U '''Cristu di Abissi''', posou in sci fundali de frunte a l'abasia u 29 d'agustu du [[1954]], u se tröva a 17 metri sutta u livellu du mà. A statua a l'é steta vusciüa da Dullio Mercante<ref name=":6">{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Il Cristo degli Abissi, pp. 145-146}}</ref>, amigu de Dario Gonzatti, mortu in tu [[1947]] in te üna escursciùn sutt'egua au largu du prumuntoiu, e a l'é steta missa chi cumme simbulu de riferimentu e de prutesiun. Erta duì metri e mezu, pezante öttu tunelè, a l'é steta sculpia dau prufesù Guido Galletti<ref name=":6" />, a l'é steta füza cun du brunzu de recüperu, grazie a üna inisiativa ch'a l'ha vistu a partecipasiun di sumussatui da tüttu u mundu. L'inaugurasiun a l'é avegnüa aa prezensa de mascime auturitè.<ref name=":4" />
* '''Antigu muin''' du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesentu]], nu guei distante dau cumplessu de l'abasia, u l'é in ezempiu de grande significou da cultüa de l'uivu, e u l'é stetu in pe' di anni mantegnüu daii abitanti du burgu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208251.pdf|tìtolo=Mulino di S. Fruttuoso. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> De drentu, u fabricou u cunserva ancun u vegiu mecanismu.
* '''Caza medievale cun l'arcu''', a l'é ün di simbuli de San Fertuzu, in ta parte ciü a levante du gurfu, a remunta primma du [[XIII secolo|seculu XIII]], a l'ha in ti anni avüu a funsiun de abitasiun.<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208252.pdf|tìtolo=Casa medioevale ad arco. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> A l'é impustà in sce ün arcu a butte fetu cun di blocchi de pria squadrè, ch'u funsiunn-a cumme pasaggiu versu a ciazza e cumme riparu pe'e barche.<ref name=":7" /> Au giurnu d'ancö a l'é gestia dau [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parcu de Portufin]] e deta in gestiun cumme aloggiu pe' türisti.
* '''Caza röza''', a l'estremitè a levante du gurfu, au de là da Puntetta e quexi de frunte a l'abasia, a resta da fiancu aa caza cun l'arcu. Se tratta d'üna custrusiun du [[XX secolo|Növesentu]], prubabimente nasciüa cun üna funsiun de difeiza e de cuntrollu.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2017|Relazione storico-artistica, p. 4}}</ref>
== Cumünicasiuin ==
A stradetta ch'a traversa u burgu a l'é ciamà "Via San Fruttuoso". Quarcüna de chè a se cuntinue lungu i senté du parcu du Munte de Portufin, che portan versu e lucalitè de Camuggi cumme [[A Fuxe (Camuggi)|A Fuxe]], u [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], u [[Semafuru Növu (Camuggi)|Semafuru Növu]], [[Cà de l'Ou]], E Prie Streite e [[A Vetta de Portufin (Camuggi)|Portufin Vetta]] (e da chi [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]) o versu Portufin e a Cala di Ingleixi anche versu Santa Margaita passandu pe'u Passu de Bucche. U servissiu di batelli u cullega San Fertuzu a punente cu'a Fuxe, Camuggi, Reccu, Zena e a levante cun Portufin, Santa Margaita e Rapallu. Da vixin aa Ture di Doia se tröva l'eliportu dedicou au maggiù [[Rinaldo Enrico]].
== Notte ==
;Notte au testu
<references group="n." />
;Notte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=Benedetto Mortola|tìtolo=Frammenti di storia. La Torretta a San Fruttuoso di Camogli|url=https://benedettomortola.wordpress.com/wp-content/uploads/2021/10/articolo_torretta.pdf|revìsta=Portofino per terra e per mare|léngoa=IT|cid=Mortola, 2021}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Tina Leali Rizzi|outô2=Edoardo Meoli|outô3=Sandro Pellegrini|tìtolo=Guida al Golfo Paradiso: Bogliasco, Camogli, Recco, Avegno, Uscio, Pieve L., Sori|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9564|ànno=2000|editô=De Ferrari|çitæ=Reccu|léngoa=IT|cid=Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000}}
* {{Çitta publicaçión|outô=AA. VV.|ànno=2017|tìtolo=Complesso del borgo di San Fruttuoso di Capodimonte, terreni e fabbricati nella Valle dei Mulini della sorgente Caselle. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210836.pdf|cid=AA.VV., 2017}}
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]]
k7gh2n3mstg3jndga18azeho6agw4ps
Utente:AsAIPA/Sandbox
2
33200
274067
274008
2026-09-18T06:36:37Z
AsAIPA
7605
/* Biografîa */
274067
wikitext
text/x-wiki
= Frédéric Mistral =
'''Joseph Étienne Frédéric Mistral''' (in [[Lengoa ocçitann-a|ocçitan]]: ''Josèp Estève Frederic Mistral''; [[Maillane]], 8 seténbre 1830 – 25 marso 1914) o l'é stæto in [[Poeta|poêta]], [[Scritûa|scritô]] e lescicògrafo [[Fransa|françeise]] de [[Lengoa provensâle|léngoa provensâle]].
== Biografîa ==
Frédéric Mistral o l'é nasciûo a Maillane, da-a vixìn a [[Arles]], o giorno da Nativitæ de Marîa, l'8 seténbre, do 1830<ref name=":1" />. I seu genitoî, François Mistral e da-a Adélaïde Poulinet, êan paizan mósci<ref name=":1">{{Çitta|Mistral|3=|tìtolo=Mes Origines|chapitre I}}</ref>. Lê o l'é stæto batezòu "Frédéric" in memöia di 'n garson ch'o avêa fæto da messagê pe-o cortezzo di genitô e ch'o êa morto depoî d'insôlaçion; in ògni mòddo, a moæ a l'é senpre dîto a Mistral che lê a voeiva ciama-lê "Nostradamus" in önô da Vèrgine e do celebre astròlogo<ref name=":1" />.
A l'etæ di sette anni, o Mistral o l'ha iniçiòu a anâ a-a schêua do pàize, che lê folava de spesso<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Frédéric Mistral|tìtolo=Memòri e raconte|url=https://archive.org/details/mounespelido00mistgoog/page/50/mode/2up|ànno=1906|editô=Plon-Nourrit e C.ie|çitæ=Pariggi|léngoa=oc|capìtolo=Lou plantié}}</ref>.
== Fonte ==
<references />
== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Frédéric Mistral|tìtolo=Mes Origines; Mémoires et Récits de Frédéric Mistral|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.gutenberg.org%2Febooks%2F7012|léngoa=fr|cid=Mistral}}
oy5mzqn9bh0jmlqv3nj3gzu990cjekr
274068
274067
2026-09-18T06:47:12Z
AsAIPA
7605
/* Biografîa */
274068
wikitext
text/x-wiki
= Frédéric Mistral =
'''Joseph Étienne Frédéric Mistral''' (in [[Lengoa ocçitann-a|ocçitan]]: ''Josèp Estève Frederic Mistral''; [[Maillane]], 8 seténbre 1830 – 25 marso 1914) o l'é stæto in [[Poeta|poêta]], [[Scritûa|scritô]] e lescicògrafo [[Fransa|françeise]] de [[Lengoa provensâle|léngoa provensâle]].
== Biografîa ==
Frédéric Mistral o l'é nasciûo a Maillane, da-a vixìn a [[Arles]], o giorno da Nativitæ de Marîa, l'8 seténbre, do 1830<ref name=":1" />. I seu genitoî, François Mistral e da-a Adélaïde Poulinet, êan paizan mósci<ref name=":1">{{Çitta|Mistral|3=|tìtolo=Mes Origines|chapitre I}}</ref>. O poæ o l'é stæto menbro do conseggio monicipâle da-o 1817 a-o 1832<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fmaillane.fr%2Fculture%2Ffrederic-mistral%2F|tìtolo=Frédéric Mistral|scîto=maillane.fr|léngoa=fr}}</ref>. O François o l'êa vìdoo de Louise Laville, che o l'avêa spozâ into 1800 o da-a quæ o l'aveâ avûo doî figgi: Marie (1801-1831) e Louis (1807-???)<ref name=":2" />.
Lê o l'é stæto batezòu "Frédéric" in memöia di 'n garson ch'o avêa fæto da messagê pe-o cortezzo di genitô e ch'o êa morto depoî d'insôlaçion; in ògni mòddo, a moæ a l'é senpre dîto a Mistral che lê a voeiva ciama-lê "Nostradamus" in önô da Vèrgine e do celebre astròlogo<ref name=":1" />.
A l'etæ di sette anni, o Mistral o l'ha iniçiòu a anâ a-a schêua do pàize, che lê folava de spesso<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Frédéric Mistral|tìtolo=Memòri e raconte|url=https://archive.org/details/mounespelido00mistgoog/page/50/mode/2up|ànno=1906|editô=Plon-Nourrit e C.ie|çitæ=Pariggi|léngoa=oc|capìtolo=Lou plantié}}</ref>.
== Fonte ==
<references />
== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Frédéric Mistral|tìtolo=Mes Origines; Mémoires et Récits de Frédéric Mistral|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.gutenberg.org%2Febooks%2F7012|léngoa=fr|cid=Mistral}}
rsr21lmte4143uwwa0qpwf71jx5citd
274069
274068
2026-09-18T06:52:03Z
AsAIPA
7605
/* Biografîa */
274069
wikitext
text/x-wiki
= Frédéric Mistral =
'''Joseph Étienne Frédéric Mistral''' (in [[Lengoa ocçitann-a|ocçitan]]: ''Josèp Estève Frederic Mistral''; [[Maillane]], 8 seténbre 1830 – 25 marso 1914) o l'é stæto in [[Poeta|poêta]], [[Scritûa|scritô]] e lescicògrafo [[Fransa|françeise]] de [[Lengoa provensâle|léngoa provensâle]].
== Biografîa ==
Frédéric Mistral o l'é nasciûo a Maillane, da-a vixìn a [[Arles]], o giorno da Nativitæ de Marîa, l'8 seténbre, do 1830<ref name=":1" />. I seu genitoî, François Mistral e da-a Adélaïde Poulinet, êan paizan mósci e se êan spozæ into 1826<ref name=":1">{{Çitta|Mistral|3=|tìtolo=Mes Origines|chapitre I}}</ref><ref name=":2" />. O poæ o l'é stæto menbro do conseggio monicipâle da-o 1817 a-o 1832<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fmaillane.fr%2Fculture%2Ffrederic-mistral%2F|tìtolo=Frédéric Mistral|scîto=maillane.fr|léngoa=fr}}</ref>. O François o l'êa vìdoo de Louise Laville, che o l'avêa spozâ into 1800 o da-a quæ o l'aveâ avûo doî figgi: Marie (1801-1831) e Louis (1807-???)<ref name=":2" />.
Lê o l'é stæto batezòu "Frédéric" in memöia di 'n garson ch'o avêa fæto da messagê pe-o cortezzo di genitô e ch'o êa morto depoî d'insôlaçion; in ògni mòddo, a moæ a l'é senpre dîto a Mistral che lê a voeiva ciama-lê "Nostradamus" in önô da Vèrgine e do celebre astròlogo<ref name=":1" />.
A l'etæ di sette anni, o Mistral o l'ha iniçiòu a anâ a-a schêua do pàize, che lê folava de spesso<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Frédéric Mistral|tìtolo=Memòri e raconte|url=https://archive.org/details/mounespelido00mistgoog/page/50/mode/2up|ànno=1906|editô=Plon-Nourrit e C.ie|çitæ=Pariggi|léngoa=oc|capìtolo=Lou plantié}}</ref>. Into 1839 o Frédéric o l'é inviòu a-o colêgio de l'abaçîa de Saint-Michel de Frigolet<ref name=":2" />.
== Fonte ==
<references />
== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Frédéric Mistral|tìtolo=Mes Origines; Mémoires et Récits de Frédéric Mistral|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.gutenberg.org%2Febooks%2F7012|léngoa=fr|cid=Mistral}}
a3gicbq5ywvbwn0nb49xfmg5se9b04r
Camallo
0
33212
274070
274046
2026-09-18T08:38:17Z
Luensu1959
1211
detaggi
274070
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
[[File:Coppia di camalli 1946.jpg|thumb|Coppia di camalli 1946|Camalli in sciô baçî de San Zòrzo into 1946]]
O nómme di camàlli o derîva da-a paròlla àraba “hamal” che veu dî "faticatore a spalla". I camalli (scaregadoî do pòrto) camalâvan e mèrci ciù pezànti into pòrto de Zêna.
O seu ùnico atrésso o l’êa in gancio e in sacco pe crovîse tésta e spalle quande camalâvan.
Gh'êa pöi i caravana pe-e merci mêno pezànti. “Niuno presumi di venir ammesso nella Caravana se non sia di Bergamo”.
Coscì dîva n’antîgo statûto zenéize quande, into 1340, vegnîva dæta sôlo a-a Conpagnîa di Caravàna a poscibilitæ do càrego e scàrego de mercançîe do Pòrto.
D’inprinçipio i Caravàna àivan in Priô, pöi ciamòu Cónsole.
Inta gêxa da Nòstra Scignôa do Càrmo, into 1342, a Conpagnîa di Caravàna Bergamaschi a l’àiva fæto èrze na capélla.
N’âtra testimoniansa l’é o croxefìsso de légno do mìllequatroçénto, dîto di Caravàna, ch’o l’è òua conservòu into Musêo de Sant’Agostin.
Perché a Zêna e òutoritæ no voeivàn i zenéixi ma i Bergamàschi inta Corporaçion di Caravàna?
Pâ ch’òu motîvo o ségge o timôre che un’asociaçión poténte e bén òrganizâ poêse êse determinànte inte lòtte fra e fraçioìn çitadìnn-e. Ma perché pròpio i bergamàschi? Perché éan gràn lavoratoî, onèsti, generôzi, afidàbili. No zugâvan, no se picâvan, no giastemâvan, agiutàvan i conpagni maròtti e asoterâvan i seu conpagni mòrti.
Aivan in scösalìn de tèia de jeans, o tìpico tesciûo zeneize, travagiâvan in Dugànn-a e s’òcupavan de mèrci ciù preçiôze.
In Valbrembana àn dedicòu ‘na ciasétta ai Caravana definîi i “Facchini bergamaschi del porto di Genova”.
I camàlli raprezentâvan o vêo cheu do pòrto, e donca de tùtta Zêna. O seu travàggio o l’à dæto pe sécoli o ciù fòrte sponción a tùtte e âtre ativitæ da çitæ. I camàlli êan òrgogliôzi de l’inportansa do seu travàggio, e o seu giamìn o l’êa aprexòu da tùtti perch’òu portâva richézza a 'na región.
In camàllo fòrte feua de mexûa, Bartolomeo Pagano, o l’à fæto anche a parte de Maciste inte 'na pelicola do 1914.
Da dòppo goæra i ténpi àn cangiòu e o prìmmo de màrso do 1946 a C.U.L.M.V. (Compagnia Unica fra i Lavoratori delle Merci Varie) a l’à ragrupòu tùtte e Conpagnîe di camàlli, ma con sénpre mêno bràsse e sénpre ciù mézzi. A Compagnia a dâva di getoìn ciamæ “rèsti” pe i spìcci da paga.
Se metéivan insémme e pöi vegnîvan cangiæ in monêa de papê.
nlr8k31shu0k6cxrb1w4g03inqggy5p
Thermodesulfobacteria
0
33213
274053
2026-09-17T18:45:01Z
N.Longo
12052
N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Thermodesulfobacteria]] a [[Thermodesulfobacteriota]]: up
274053
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Thermodesulfobacteriota]]
rng6qewnyfhdrmxq3imwkmh6l65xfov
Desulfobacterota
0
33214
274055
2026-09-17T18:53:32Z
N.Longo
12052
+ rdr
274055
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Thermodesulfobacteriota]]
owjg496pt3n1bmwif698cwzzkfqicj2
Discûscioîn ûtente:SHB2000
3
33215
274066
2026-09-18T02:37:45Z
Max
16256
Max o/a l'à mesciòu a pàgina [[Discûscioîn ûtente:SHB2000]] a [[Discûscioîn ûtente:SHB]]: Paggina mesciâ aotomaticamente durante a rinommina de l'utente "SHB2000" a "SHB"
274066
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Discûscioîn ûtente:SHB]]
n3vckivh7niyzhbs0652y98kpxuy0n5