Wikipedia
lijwiki
https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2
MediaWiki 1.47.0-wmf.20
first-letter
Media
Speçiale
Discûscion
Utente
Discûscioîn ûtente
Wikipedia
Discûscioîn Wikipedia
Immaggine
Discûscioîn immaggine
MediaWiki
Discûscioîn MediaWiki
Template
Discûscioîn template
Agiûtto
Discûscioîn agiûtto
Categorîa
Discûscioîn categorîa
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Thermodesulfobacteriota
0
7293
274076
274058
2026-09-18T18:26:03Z
N.Longo
12052
up
274076
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Thermodesulfobacteria
|immagine = Dvulgaris micrograph.JPG
|didascalia = <div style="text-align:center;">''[[Nitratidesulfovibrio vulgaris]]''</div>
|dominio = [[Bacteria]]
|regno = [[Pseudomonadati]]
|phylum = '''Thermodesulfobacteria'''<br /><small>Garrity & Holt, 2021</small>
|var-scinònimi = Scinònimi<ref name="2020a" />
|sinonimi = Thermodesulfobacteria <small>Garrity & Holt, 2002</small><br />Thermodesulfobacteraeota <small>Oren et al., 2015</small><br />"''Ca.'' Dadabacteria" <small>Hug & al. 2016</small><br />Desulfobacterota <small>Waite & al. 2020</small>
|suddivisione = Clàsse<ref name="2020a" />
|suddivisione_testo = * "''Ca.'' [[Anaeroferrophillalia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Anaeropigmentia]]" <small> Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Dadabacteria]]"<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Asimenia Gavriilidou, Burak Avcı, Anastasia Galani, Michelle A. Schorn, Colin J. Ingham, Thijs J. G. Ettema, Hauke Smidt e Detmer Sipkema|ànno=2023|tìtolo=Candidatus Nemesobacterales is a sponge-specific clade of the candidate phylum Desulfobacterota adapted to a symbiotic lifestyle|revìsta=The ISME Journal|volùmme=17|nùmero=11|pp=1808-1818|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10579324}}</ref>
* [[Deferrisomatia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfarculia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobaccia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobulbia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* "''Ca.'' [[Desulfofervidia]]" <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfomonilia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfovibrionia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfuromonadia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Dissulfuribacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophorhabdia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Thermodesulfobacteria]] <small>Hatchikian & al., 2002</small>
* "''Ca.'' [[Zymogenia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
}}
'''Thermodesulfobacteriota''' <small>(Garrity & Holt, 2021)</small> ò '''Desulfobacterota'''<ref name="2020a">{{Çitta publicaçión|outô=David W. Waite, Maria Chuvochina, Claus Pelikan, Donovan H. Parks, Pelin Yilmaz, Michael Wagner, Alexander Loy, Takeshi Naganuma, Ryosuke Nakai, William B. Whitman, Martin W. Hahn, Jan Kuever e Philip Hugenholtz|dæta=2020-11-01|tìtolo=Proposal to reclassify the proteobacterial classes Deltaproteobacteria and Oligoflexia, and the phylum Thermodesulfobacteria into four phyla reflecting major functional capabilities|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=70|nùmero=11|pp=5972-6016|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2Fijsem.0.004213}}</ref> o l'é 'n [[phylum]] do [[Régno (biologîa)|régno]] [[Bacteria]], formòu da di particolæ microrganìsmi ch'òtêgnan l'energîa da reaçioìn chìmiche. E seu fórme pêuan cangiâ benbén, con vibrioìn, bacìlli e còcchi<ref name="2020a" />, ciù che [[batérri a câvo]] ascì<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Christian Pfeffer, Steffen Larsen, Jie Song, Mingdong Dong, Flemming Besenbacher, Rikke Louise Meyer, Kasper Urup Kjeldsen, Lars Schreiber, Yuri A. Gorby, Mohamed Y. El-Naggar, Kar Man Leung, Andreas Schramm, Nils Risgaard-Petersen e Lars Peter Nielsen|ànno=2012|tìtolo=Filamentous bacteria transport electrons over centimetre distances|revìsta=Nature|volùmme=491|nùmero=7423|pp=218-221|léngoa=EN|url=https://www.nature.com/articles/nature11586}}</ref>.
== Descriçión ==
Se tràtta d'organìsmi [[autotrofia|aotòtrofi]] che, pe scintetizâ de molécole conplèsse a partî da quélle ciù sénplici, a-o pòsto de adêuviâ l'energîa iradiâ da-o [[Sô]] sfrùttan quélla òtegnûa da-a riduçión di sorfæ a [[àcido sorfìdrico]]; sénsa avéi de bezéugno da [[Luxe|lûxe]].
Di [[Bacteria|batérri]] inclûxi inte sto grùppo vîvan inte ægoe de çèrte vivàgne termâli ascì.
== Clascificaçión ==
O phylum Thermodesulfobacteriota o l'é stæto creòu meténdo insémme a clàsse [[Thermodesulfobacteria]], bén atestâ, o phylum propòsto Dadabacteria e di âtri taxa ch'én stæti destacæ da-a clàsse no monofilética Deltaproteobacteria, ancheu abandonâ, ciù che inti âtri tréi phyla [[Myxococcota]], [[Bdellovibrionota]] e SAR324<ref name="2020a" />.
== Nòtte ==
<references />
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/phylum/thermodesulfobacteria|tìtolo=Phylum Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/class/thermodesulfobacteria|tìtolo=Class Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/order/thermodesulfobacteriales|tìtolo=Order Thermodesulfobacteriales|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/family/thermodesulfobacteriaceae|tìtolo=Family Thermodesulfobacteriaceae|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
[[Categorîa:Batteri]]
55g0704vub6zl84ze90pzhicu7dvod8
274077
274076
2026-09-18T18:28:52Z
N.Longo
12052
ref
274077
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Tassobox
|nome = Thermodesulfobacteria
|immagine = Dvulgaris micrograph.JPG
|didascalia = <div style="text-align:center;">''[[Nitratidesulfovibrio vulgaris]]''</div>
|dominio = [[Bacteria]]
|regno = [[Pseudomonadati]]
|phylum = '''Thermodesulfobacteria'''<br /><small>Garrity & Holt, 2021</small><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Aharon Oren|outô2=George M. Garrity|ànno=2021|tìtolo=Valid publication of the names of forty-two phyla of prokaryotes|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=71|nùmero=10|p=5056|léngoa=EN|url=https://www.microbiologyresearch.org/content/journal/ijsem/10.1099/ijsem.0.005056}}</ref>
|var-scinònimi = Scinònimi<ref name="2020a" />
|sinonimi = Thermodesulfobacteria <small>Garrity & Holt, 2002</small><br />Thermodesulfobacteraeota <small>Oren et al., 2015</small><br />"''Ca.'' Dadabacteria" <small>Hug & al. 2016</small><br />Desulfobacterota <small>Waite & al. 2020</small>
|suddivisione = Clàsse<ref name="2020a" />
|suddivisione_testo = * "''Ca.'' [[Anaeroferrophillalia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Anaeropigmentia]]" <small> Murphy & al., 2021</small>
* "''Ca.'' [[Dadabacteria]]"<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Asimenia Gavriilidou, Burak Avcı, Anastasia Galani, Michelle A. Schorn, Colin J. Ingham, Thijs J. G. Ettema, Hauke Smidt e Detmer Sipkema|ànno=2023|tìtolo=Candidatus Nemesobacterales is a sponge-specific clade of the candidate phylum Desulfobacterota adapted to a symbiotic lifestyle|revìsta=The ISME Journal|volùmme=17|nùmero=11|pp=1808-1818|léngoa=EN|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10579324}}</ref>
* [[Deferrisomatia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfarculia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobaccia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfobulbia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* "''Ca.'' [[Desulfofervidia]]" <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfomonilia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfovibrionia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Desulfuromonadia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Dissulfuribacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophobacteria]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Syntrophorhabdia]] <small>Waite & al., 2020</small>
* [[Thermodesulfobacteria]] <small>Hatchikian & al., 2002</small>
* "''Ca.'' [[Zymogenia]]" <small>Murphy & al., 2021</small>
}}
'''Thermodesulfobacteriota''' <small>(Garrity & Holt, 2021)</small> ò '''Desulfobacterota'''<ref name="2020a">{{Çitta publicaçión|outô=David W. Waite, Maria Chuvochina, Claus Pelikan, Donovan H. Parks, Pelin Yilmaz, Michael Wagner, Alexander Loy, Takeshi Naganuma, Ryosuke Nakai, William B. Whitman, Martin W. Hahn, Jan Kuever e Philip Hugenholtz|dæta=2020-11-01|tìtolo=Proposal to reclassify the proteobacterial classes Deltaproteobacteria and Oligoflexia, and the phylum Thermodesulfobacteria into four phyla reflecting major functional capabilities|revìsta=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology|volùmme=70|nùmero=11|pp=5972-6016|léngoa=EN|url=https://doi.org/10.1099%2Fijsem.0.004213}}</ref> o l'é 'n [[phylum]] do [[Régno (biologîa)|régno]] [[Bacteria]], formòu da di particolæ microrganìsmi ch'òtêgnan l'energîa da reaçioìn chìmiche. E seu fórme pêuan cangiâ benbén, con vibrioìn, bacìlli e còcchi<ref name="2020a" />, ciù che [[batérri a câvo]] ascì<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Christian Pfeffer, Steffen Larsen, Jie Song, Mingdong Dong, Flemming Besenbacher, Rikke Louise Meyer, Kasper Urup Kjeldsen, Lars Schreiber, Yuri A. Gorby, Mohamed Y. El-Naggar, Kar Man Leung, Andreas Schramm, Nils Risgaard-Petersen e Lars Peter Nielsen|ànno=2012|tìtolo=Filamentous bacteria transport electrons over centimetre distances|revìsta=Nature|volùmme=491|nùmero=7423|pp=218-221|léngoa=EN|url=https://www.nature.com/articles/nature11586}}</ref>.
== Descriçión ==
Se tràtta d'organìsmi [[autotrofia|aotòtrofi]] che, pe scintetizâ de molécole conplèsse a partî da quélle ciù sénplici, a-o pòsto de adêuviâ l'energîa iradiâ da-o [[Sô]] sfrùttan quélla òtegnûa da-a riduçión di sorfæ a [[àcido sorfìdrico]]; sénsa avéi de bezéugno da [[Luxe|lûxe]].
Di [[Bacteria|batérri]] inclûxi inte sto grùppo vîvan inte ægoe de çèrte vivàgne termâli ascì.
== Clascificaçión ==
O phylum Thermodesulfobacteriota o l'é stæto creòu meténdo insémme a clàsse [[Thermodesulfobacteria]], bén atestâ, o phylum propòsto Dadabacteria e di âtri taxa ch'én stæti destacæ da-a clàsse no monofilética Deltaproteobacteria, ancheu abandonâ, ciù che inti âtri tréi phyla [[Myxococcota]], [[Bdellovibrionota]] e SAR324<ref name="2020a" />.
== Nòtte ==
<references />
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/phylum/thermodesulfobacteria|tìtolo=Phylum Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/class/thermodesulfobacteria|tìtolo=Class Thermodesulfobacteria|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/order/thermodesulfobacteriales|tìtolo=Order Thermodesulfobacteriales|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
* {{Çitta web|url=https://lpsn.dsmz.de/family/thermodesulfobacteriaceae|tìtolo=Family Thermodesulfobacteriaceae|léngoa=EN|vìxita=2021-05-18}}
[[Categorîa:Batteri]]
fpor488zcfhbo1q71uonq08a9v0cldo
Dêuva
0
14229
274086
273380
2026-09-19T09:15:25Z
Luensu1959
1211
ò azonto 'na föto
274086
wikitext
text/x-wiki
{{Zeneize}}
[[File:Dova Superiore.jpg|thumb|350px|Panoràmma de Dêuva]]
'''Dêuva''' (in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]: ''Dova'') o l'è 'n pàize de 46 abitanti ch'o se trêuva inta [[provinsa de Lisciandria]], inte l'äta [[Val Borbêa|val Borbëa]]. O l'è divîso inte doì pàixi: ''Dêuva de d'äto'' (Dova superiore) e ''Dêuva de sotta'' (Dova inferiore).
== Giögrafîa ==
Dêuva a s'atrêuva inte l'Âta Val Borbéia into comûne de Cabela.
; Âtre fraçión de [[Cabela]]
* [[Cabanne de Chêuxoa]]
* [[Chêuxoa]]
* [[Cornaieu]]
* [[Peubbio]]
* [[Piûsso]]
* [[Teio]]
[[File:Dovachiesa.JPG|thumb|350px|A Gêxa de San Martìn]]
== Stöia ==
A primma mençión stòrica a l'è de l'anno [[869]], quande l'inperatô do [[Sacro Impêo Roman|Sacro Impeo Roman]] [[Ludovico II]] o l'à dæto Dêuva comme regàllo a-a sêu mogé Engelberga pe anâ a caccia.<ref>Clelio Goggi, ''Storia dei comuni e delle parrocchie della diocesi di Tortona'', Tortona, Litocoop, 1973.</ref> Dêuva o l'ëa quindi diventòu feudo inperiâle in te moén di famigge zeneixi comme i [[Döia (famiggia)|Döia]], i [[Fieschi (famiggia)|Fieschi]] e i [[Spinnoa (famiggia)|Spinoa]]. L'è pe questa raxón che questo comûne o l'è stæto ligòu a-a [[Repùbrica de Zena|Repubbrica de Zena]] pe tanti sécoli. Da-o [[1797]] a-o [[1805]] o l'à fæto parte da [[Repùbrica Lìgure|Repûbbrica Lìgûre]], pöi scinn' a-o [[1814]] o l'ëa parte de l'impero napoleònico e da-o [[1815]] parte do [[Regno de Sardegna]] inta División de [[Zena]] e inta Provinsa de [[Neuve|Nêuve]]. Da-o [[1859]] o fa parte da [[Provinsa de Lisciandria]].
== Pòsti de interesse ==
[[File:Palasso a Deuva.jpg|thumb|O palasso nòbile de Deuva de d'âto co-ina tipica decoraçion zeneize]]
A Gêxa de San Martìn, scitoâ a Dêuva de d'âto, a l'è stæta fæta into [[1870]], dòppo che 'na lûbbia a l'aveiva destrûta quella vêgia insemme a-o canposànto. I l'àn restaurâ into [[2004]] inti coî originali. In sciâ stradda pe Dêuva gh'é o santuâio da [[Nòstra Scignôa de Duagné]].
A Locanda do Maggiociondolo a l'é l'ûnico pónto de resciöo inte quella zöna de montâgna. O nomme o l'é stæto çernûo da-o præve do pòsto, òriginâio de Deuva de d'âto, Præ Luciano Maggiolo, ch'o l'à pigiòu da-o lasbórno (ò labórno) co-e tipiche scioî giâne de mazzo dîte "mazzi"<ref>https://www.altavaltrebbia.net/2023/07/05/dova-superiore-riparte-la-storia-della-locanda-del-maggiociondolo/</ref>.
A capelétta ò tempietto dedicòu a Santa Anna, arente a-a gêxa de San Martìn.
== Economìa ==
== Coltûa ==
A Dêuva se parla ancón a [[lengoa ligure|lengua lìgûre]]. A cuxinn-a ascì a l'è prinçipalmente lìgûre.
== Feste e fëe ==
O 26 de lûggio gh'è a Festa de [[Sant'Anna]].
A-o 9 d'agosto gh'è a Festa de San Fermo a-a gexetta omònima ch'a se trêuva in sciô valico de San Fermo in sciâ stradda pe anâ a [[Valensonn-a]]. A festa a l'è organizâ con l'[[ANPI]] de [[Zena]], a [[Diòcexi de Tortónn-a|diòcesi de Tortonn-a]] e l'[[Arçidiòcexi de Zêna|arcidiòcesi de Zena]].
A primma domenega dòppo o 18 de agosto gh'è stæto pe tanti anni, scinn' a-o tempo do coronn-avirus, a Festa da Montagna vixìn a-a Gêxa de San Martìn.
== Comunicaçioìn ==
== Nòtte ==
<references />
{{Clear}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Conlìgamenti esterni ==
* Dêuva, [http://www.dovasuperiore.it/]
[[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria]]
d2kika0ppjcp73mqdo038x6qkzkguz8
Cuni
0
17706
274078
273797
2026-09-18T18:29:22Z
N.Longo
12052
è
274078
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Cuni
|Tipo = [[comun|cumün]]
|Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Pms}} ''Coni'', {{It}} ''Cuneo''</div>
|Panorama = Cuneo PiazzaGalimberti panorama.jpg
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciàssa Galimberti</div>
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Piemunte
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Patrizia Manassero
|Partito = PD
|Data elezione = 4-7-2022
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 55819
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2025&i=D7B Dètu Istat] - Pupulasiùn residènte ai 31 d'agustu du 2025.
|Aggiornamento abitanti = 31-8-2025
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = 22 cumitèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141220194434/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/la_citta/ComitatiCartina.pdf|tìtolo=Cartina comitati|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], [[Vignolo]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3s
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 3012
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = De Cuni<br />{{Maioscolétto|([[Lengua brigašca|br]])}} ''cuneéṡ''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Alesciandria|léngoa=LIJ, IT|p=140|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref><br />{{Pms}} ''coniees''
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Michê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]]
|var-mòtto = Mòttu
|Motto = {{Maioscolétto|Ferendo}}
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Cuneo (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle
}}
'''Cuni'''{{#tag:ref|''Cuni'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], [[Lengua brigašca|brigascu]], [[Dialettu garescìn|garescìn]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cüneu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA12773|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|p=25}}</ref>|group=n.}} (''Coni'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], prununsiàu {{IPA|[ˈkʊni]}}, ''Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] du [[Piemonte|Piemunte]] de 55.798 abitanti, sêde de [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]] e de [[Diocexi de Cuni|diocexi]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/>. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cuneo/?search=Cuneo%2F|tìtolo=Cuneo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>.
A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna.
== Geugrafìa ==
=== Terito(r)iu ===
[[Immaggine:Cuneo e Bisalta.jpg|sinistra|miniatura|Cuni cu'a [[Munte Bisarta|Bisarta]] de derê]]
U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du [[Piemonte|Piemunte]], grossu moddu intu mezzu fra a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], au nòrd-èst, e a cadena de [[Arpi|Àrpi]], a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de [[Langhe]] e, in linea d'a(r)ia, a 70 km dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]].
I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431 mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de [[Ronchi (Cuni)|Ronchi]], ai 615 m da frasiùn de [[San Rocco Castagnaretta]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|tìtolo=Cuneo in cifre|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexêna de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a [[Còlla de l'Agnélu]] (2.748 m), a punènte a [[Còlla da Lumbarda]] (2.350 m) e a [[Còlla da Madalêna]] (1.996 m) e a meridiùn a [[Còlla de Tenda]] (1.871 m) e a [[Cóla ed Cazótu|Còlla de Casòttu]] (1.379 m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaalpina.org/cuneo-e-citta-alpina-dellanno-2024/|tìtolo=Cuneo è «Città Alpina dell’anno 2024»|léngoa=IT|vìxita=24 dixémbre 2023}}</ref>.
A sitè a l'è traversâ dai sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.parks.it/parco.gesso.stura/mapl.jpeg|tìtolo=Parco Gesso Stura, mappa|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150402181339/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/foto-gallery/la-capitale-verde-del-piemonte.html|tìtolo=La "Capitale verde del Piemonte"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte [[Grâna (turènte)|Grâna]]<ref name=":0" />.
Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121021071204/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/class2012_02prov.pdf|tìtolo=Classificazione sismica al 2012|outô=Prutesiùn Sivìle|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>.
=== Climma ===
U climma de Cuni u l'è du tìpu [[Clìmma tenpiòu ùmio|tempe(r)àu sub-cuntinentâle]], cun di inverni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6 °C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6 °C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3 °C<ref>{{Çitta web|url=https://it.climate-data.org/location/1111/|tìtolo=Temperatura media annua|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>.
A Cuni u ciöve de media 950 mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a [[Turin|Tü(r)ìn]], pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invernu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44 mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efettu du ''[[Stau]]'' di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de [[Arpi|Àrpi]], ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü.
A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2 m/s<ref>{{Çitta web|url=http://www.meoweather.com/history/Italy/na/44.3833333/7.5333333/Cuneo.html|tìtolo=Giorni di nebbia all'anno|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa<ref>{{Çitta web|url=https://weatherspark.com/averages/32271/Cuneo-Piemonte-Italy|tìtolo=Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Italy/Cuneo/climate-profile.aspx?month=1|tìtolo=Medie mensili Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti<ref>{{Çitta web|url=http://www.comuni-italiani.it/soleluna/comune/004078/|tìtolo=Alba/tramonto Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>.
Mi(r)andu a [[clascificasiùn du climma de Köppen]], Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni [[1961]]-[[1990]].
{| class="wikitable"
! rowspan="2" |Cuni - Sèntru
! colspan="12" |Mesi
! colspan="4" |Stagiùi
! rowspan="2" |Ànnu
|-
!Zen
!Fev
!Mar
!Arv
!Maz
!Züg
!Lüj
!Agu
!Set
!Utt
!Nuv
!Dix
!Inv
!Pri
!Est
!Aut
|-
!T. max. media (°C)
|5,3
|7,0
|10,9
|14,7
|19,1
|23,6
|26,6
|25,4
|21,5
|15,4
|9,6
|6,3
|6,2
|14,9
|25,2
|15,5
|15,5
|-
!T. min. media (°C)
| -1,8
| -0,7
|2,6
|6,1
|9,9
|13,9
|16,6
|16,1
|13,0
|7,8
|2,9
| -0,4
| -1,0
|6,2
|15,5
|7,9
|7,2
|-
!Nivu(r)e (okta au giurnu)
|4
|4
|4
|5
|4
|4
|3
|4
|5
|4
|4
|3
|3,7
|4,3
|3,7
|4,3
|4
|-
!Precipitasiùi (mm)
|52
|51
|88
|116
|126
|88
|44
|53
|77
|109
|94
|64
|167
|330
|185
|280
|962
|-
!Giurni d'ègua
|5
|5
|8
|9
|10
|8
|5
|5
|6
|8
|7
|5
|15
|27
|18
|21
|81
|-
!Giurni de neggia
|3
|2
|1
|1
|1
|1
|0
|1
|1
|3
|3
|5
|10
|3
|2
|7
|22
|-
!Vèntu (diresiùn-m/s)
|SW
2,2
|SW
2,2
|SW
2,2
|NE
2,3
|NE
2,2
|NE
2,2
|NE
2,2
|NE
2,1
|NE
2,1
|SW
2,1
|SW
2,2
|SW
2,3
|2,2
|2,2
|2,2
|2,1
|2,2
|}
== Sto(r)ia ==
=== Etè antìga ===
A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna.
Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de [[Auriate]], sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di [[Franchi]], fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi.
=== Etè de mezzu ===
==== Fundasiùn de Cuni ====
Fina dai tèmpi di [[Longobàrdi|lungubardi]] u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'[[abasìa de San Darmàssu de Pedona]], pe' passà de dòppu au [[Diocexi de Àsti|vescu de Àsti]]. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de ''[[Augusta Bagiennorum]]'', au dì d'ancöi [[Bene Vagienna]], cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di [[Liguri Antighi|lìgü(r)i]] [[Bagienni]]. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu [[cumitàu de Auriate]], cu'u [[Stü(r)a]] ch'u marcava i tèrmi fra e [[Arçidiòcexi de Turìn|diocexi de Tü(r)ìn]] e [[Diòcexi d'Àsti|de Àsti]] e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a [[Regio IX Liguria|Ligü(r)ia]] e a [[Lonbardîa (región stòrica)|Lumbardìa]].
E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme [[Quaranta]] e [[Brusaporcello]], pe' schivà e pretese di [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]] e [[Marchesàu de Salüssu|de Salüssu]] i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in [[Milan|Milàn]] cumme che l'impe(r)atû [[Federigo Barbarossa|Fede(r)igu Barbarussa]] u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme ''Monte Vico'', [[Munduì]], e [[Savijàn]].
A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du [[XII secolo|Millesèntu]], quande, du [[1198]], Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana.
==== Guère cu'i marchesi ====
Du [[1204]], i [[Marchesàu de Salüssu|marchesi de Salüssu]] i l'han dicia(r)àu guèra a [[Asti|Àsti]] e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau [[1202]], a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]], [[Marchesàu de Büsca|de Büsca]], [[Marchesàu de Sêva|de Sêva]], [[Du Carettu (famiggia)|du Carettu]] e [[Marchesàu de Clavesâna|de Clavesâna]], ciü che a sitè d'[[Àrba (Italia)|Àrba]]. Pe(r)ò, du [[1206]] u marchese [[Manfrêdu II de Salüssu]] u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de [[Villafalletto]], [[Costigliole Saluzzo|Costigliole]], [[Centallo]] e [[Romanisio]] de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu.
A ògni moddu, du [[1210]] u Manfrêdu II de Salüssu e u [[Guièrmu VI du Munferàu]] i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti.
Pe' di papèi ch'i se trövan a [[Tolosa|Tulusa]], ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai [[Catari|Càtari]] a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta ''bourg tournant'', titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi versu a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu.
Du [[1230]], Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u [[Borgo San Dalmazzo|Burgu de San Darmàssu]] e [[Savigliano|Savijàn]], cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de [[Milan|Milàn]], ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de [[Chivasso|Chivassu]]. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du [[1237]], du [[1238]] a l'è finìa au [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau [[1251]], ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n ''miles'', paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle [[Val Grana|du Grâna]] e [[Val Maira|du Maira]], spartìe cu'a grande [[abasìa de San Darmàssu]].
==== Fra i angiuìn e i Savoia ====
Du [[1259]] u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au [[Carlo d'Angiò|Carlu d'Angiò]], cunte de [[Provensa|Pruvènsa]]. I angiuìn, du [[1306]], i l'han purtàu a Cuni a secca du [[Régno de Nàpoli|regnu de Napuli]], regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du [[1307]] firmàu fra u senescallu du [[Carlo II d'Angiò|Carlu II d'Angiò]], u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a [[Àrba (Itlia)|Àrba]], Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai "pèi di munti". U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du [[1309]], i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]] e, int'in sigillu du Cumün du [[1379]], u se ghe tröva a scrìta "''Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis''".
U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], pe'a primma votta, du [[1347]]-[[1348]], i [[Viscónti (famìggia)|Viscunti]] du [[1348]]-[[1356]], u [[marchesàu de Salüssu]] du [[1356]] e, turna, i Viscunti du [[1366]]-[[1372]].
Du [[1382]] Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'[[Amedeu IV de Savoia]], u "cunte vèrde", in cangiu du sò agiüttu aa regìna [[Giovanna d'Angiò|Giuànna d'Angiò]] a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu [[Ducâto de Savöia|stâtu di Savoia]], pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a [[Savoia]] e a [[cuntea de Nissa]], cu'a funsiùn, daa fìn da [[Goæra di çent'anni|guèra di sent'ànni]] fin'ai tèmpi du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], de blucà e pretese di fransesi in scia [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]].
=== Etè mudèrna ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
– Statuta civitatis Cunei, 1590 – BEIC 14493098.jpg|I statüi de Cuni du [[1590]]
Belagerung von Coni-1691-Huchtenburg.jpg|[[Jan van Huchtenburgh]], l'asêdiu de Cuni du [[1691]]
Cuneo (1726) - 2.jpg|Vista de Cuni du [[1726]]
Le prince de Conti à la bataille de Coni, 30 septembre 1744.jpg|[[Henri Serrur]], ''Le prince de Conti à la bataille de Coni'', [[1837]]
</gallery>
Inti seculi da duminasiùn di [[Savöia (famìggia)|Savoia]], Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du [[1515]] e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u [[Françesco I|Fransescu I]]. Du [[1542]] u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau [[Claude d'Annebault]], turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du [[1557]]. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte [[Carlo Manfredi Luserna d'Angrogna|Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna]], l'[[Emanuele Filiberto di Savoia|Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du [[1639]] e du [[1641]], Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da [[Cristìna de Burbùn-Fransa|Cristìna de Burbùn]] e, du [[1691]], dai fransesi cumandèi dau [[Nicolas de Catinat]].
In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du [[1744]]. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa [[Bataja da Madònna de l'Urmu|Madònna de l'Urmu]] cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn [[Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum]], dìtu dae sò gènte u "Barùn Litrùn" e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu [[Baron Litron|in ballu]].
=== Etè cuntempuranea ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Battaglia di Cuneo Bagetti.jpg|[[Giuseppe Pietro Bagetti]], Cuni piâ dai fransesi ai 28 d'arvì du [[1796]]
Le Provincie d'Italia - Cuneo - Piemonte.jpg|A növa pruvinsa de Cuni aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]
THE SPECIAL AIR SERVICE (SAS) IN ITALY DURING THE SECOND WORLD WAR NA25417.jpg|Surdatti inglesi aa messa pe'a fìn da guèra in Ciàssa Galimberti ai 4 de Mazzu du 1945<ref>https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205196762</ref>
</gallery>
Ai tèmpi de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère rivulusiuna(r)ie]], Cuni a l'è stèta piâ dau [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de [[Bataggia de Muntenötte|Muntenötte]], [[Bataggia de Dêgu|Dêgu]], [[Bataggia de Cuscèria|Cuscèria]] e [[Bataja de San Michê de Munduì|San Michê de Munduì]]. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du [[1799]], p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a [[Batàggia de Maréngo|vito(r)ia de Marengu]] tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi.
Sutta au [[Primmu Impe(r)u fransese]] Cuni a l'è vegnüa a capitâle du [[dipartimèntu du Stü(r)a]], da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa d'ancöi]], levàu numma che u terito(r)iu da veggia [[pruvinsa de Sêva]], ch'u l'é(r)a finìu au [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimèntu de Muntenötte]]. Inti ànni da [[Restaoraçión|restaurasiùn]], a sitè a l'è stèta issâ a [[Diocexi de Cuni|diocexi]], vegnindu destacâ da [[Diocexi de Munduì|quella de Munduì]] du [[1817]], e, dau [[1859]], a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du [[1859]], a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di [[Cacioéi de Àrpi|Caciaûi de Àrpi]] du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]].
Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiâle]], Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a [[4° divixón arpìnn-a "Cuneense"|divixùn "Cuneense"]] pe'a sò ruìna inta [[Canpàgna de Rùscia|campagna de Rüscia]] e, fra u [[1943]] e [[1945]], tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a [[Rexisténsa italiànn-a|rexistènsa]], animâ da l'aucattu [[Duccio Galimberti]]. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du [[1944]] e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du [[1945]].
=== Scimbuli ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Cuneo-Stemma 1559.svg|U stemma de Cuni au [[1559]]
Cuneo-Stemma.svg|U stemma de Cuni au dì d'ancöi
Flag of Cuneo.svg|A bande(r)a de Cuni
</gallery>
Cun l'asêdiu du [[1557]] e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca [[Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni, "fedelìscima invitta", u titulu de sitè ai 31 de zenà du [[1559]], ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di [[Savöia (famìggia)|Savoia]] in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: "fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Manno|tìtolo=Bibliografia storica degli Stati della monarchia di Savoia|url=https://books.google.com/books/about/Biblioteca_storica_italiana.html?id=7x4RAAAAYAAJ|ànno=1893|editô=F.lli Bocca|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=85|volùmme=Vul. 5}}</ref>.
U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du [[1936]]<ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?189|tìtolo=Cuneo, decreto 1936-01-28 DCG, riconoscimento di stemma|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/3762ea24-f26f-4b6e-a1df-faa081bf0b83/690-cuneo|tìtolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref>, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia:
{{Çitaçión|Truncàu. U primmu inquartàu: 1° e 4° partìu de Vestfalia <small>(de purpu(r)a, au cavallu inarbu(r)àu e revertegàu d'argèntu)</small> e de Sasônia <small>(fasciàu de öttu tocchi d'ò(r)u e de negru, au crancelìn de vèrde, traversante in banda)</small>, inestàu in punta d'Angria <small>(d'argèntu ai trèi puntâli de russu, missi 1 e 2)</small>; 2° de Chiablese <small>(d'argèntu seminàu de plinti de negru, au leùn du mèximu, armàu e lampasàu de russu)</small>; 3° de Aòsta <small>(de negru, au leùn d'argèntu, armàu e lampasàu de russu)</small>; in sce tüttu in cö, de Savoia mudèrna <small>(de russu, aa crûxe d'argèntu)</small>. U segundu fasciàu d'argèntu e de russu. U scüu u l'è fianchezàu da due brunde de parma e surmuntàu daa cu(r)una de sitè aculâ da 'n nastru cu'u mòttu {{Maioscolétto|Ferendo}}.|3=Troncato. Il primo inquartato: 1° e 4° partito di Vestfalia <small>(di porpora, al cavallo inalberato e rivoltato d'argento)</small> e di Sassonia <small>(fasciato di otto pezzi d'oro e di nero, al crancelino di verde, attraversante in banda)</small>, innestato in punta di Angria <small>(d'argento ai tre puntali di rosso, disposti 1 e 2)</small>; 2° di Chiablese <small>(d'argento, seminato di plinti di nero, al leone dello stesso, armato e lampassato di rosso)</small>; 3° di Aosta <small>(di nero, al leone d'argento, armato e lampassato di rosso)</small>; sul tutto in cuore, di Savoia moderna <small>(di rosso, alla croce d'argento)</small>. Il secondo fasciato d'argento e di rosso. Lo scudo è accostato da due fronde di palma e sormontato dalla corona di città accollata da un nastro con il motto {{Maioscolétto|Ferendo}}.|lingua=IT}}
U mòttu latìn da sitè, ''Ferendo'' ("Supurtandu"), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220601000000*/https://www.comune.cuneo.it/uploads/media/Il_palazzo_municipale_di_Cuneo.pdf|tìtolo=Il Palazzo municipale di Cuneo|outô=Giovanni Cerutti (a cü(r)a de)|léngoa=IT|p=7}}</ref>. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Cuni}}
=== Minu(r)anse fu(r)èste ===
Ai 31 de dixèmbre du [[2024]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera e popolazione residente straniera per sesso al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>.
=== Cugnummi ciü difüsi ===
I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun ''Dutto'', ''Giordano'', ''Giraudo'', ''Pellegrino'' e ''Bruno''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>.
=== Persune lighèi cun Cuni ===
* [[San Steva da Cuni]] (Cuni, [[1340]] ca. - [[Gerusalemme|Gerüsalèmme]], [[1391]]), religiusu, martire e santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Carta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/stefano-da-cuneo-santo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 94|capìtolo=STEFANO da Cuneo, santo}}</ref>.
* [[Angelo Carletti]] ([[Chivasso|Chivassu]], [[1411]] - Cuni, [[1495]]), religiusu, lete(r)àu e ümanista<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sosio Pezzella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-carletti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1977|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 20|capìtolo=CARLETTI, Angelo}}</ref>.
* [[Gian Luigi Pascale]] (Cuni, [[1525]]/[[1530]] - [[Romma|Rumma]], [[1560]]), editû, tradutû e religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Susanna Pyronel|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gian-luigi-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Gian Luigi}}</ref>.
* [[Carlo Pascale]] (Cuni, [[1547]] - [[Abbeville]], [[1625]]), lete(r)àu e diplumaticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Belligni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Carlo}}</ref>.
* [[Giovanni Aicardi]] (Cuni, [[1550]] - [[Zena]], [[1631]]), architèttu e inzegnê<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Labò|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-aicardi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=AICARDI, Giovanni}}</ref>.
* [[Giovanni Francesco Ferrari]] (Cuni, [[1609]]/[[1610]] - [[Anqing]], [[1671]]), misciuna(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Bertuccioli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-francesco-ferrari_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRARI, Giovanni Francesco}}</ref>.
* [[Bruno Bruni]] (Cuni, [[1714]] - [[Romma|Rumma]], [[1796]]), stò(r)icu e teolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Pignatelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/bruno-bruni_res-0bed41c1-87e9-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Bruno}}</ref>.
* [[Pio Eula]] (Cuni, [[1722]]/[[1723]] - Cuni, [[1801]]), architèttu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Signorelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-eula_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1993|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 43|capìtolo=EULA, Pio}}</ref>.
* [[Vittorio Filippo Melano]] (Cuni, [[1737]] - [[Novæa|Nuva(r)a]], [[1813]]), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Palumbo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/vittorio-filippo-melano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2009|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 73|capìtolo=MELANO, Vittorio Filippo}}</ref>.
* [[Maurizio Pipino]] (Cuni, [[1739]] - [[Symi]], [[1788]]), megu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rafaella Pilo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/maurizio-pipino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PIPINO, Maurizio}}</ref>.
* [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (Cuni, [[1757]] - Cuni, [[1821]]), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Scalabrino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bartolomeo-bruni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Antonio Bartolomeo}}</ref>.
* [[Bruno Lanteri]] (Cuni, [[1759]] - Pineròllu, [[1830]]), religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Griseri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-bruno-lanteri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LANTERI, Pio Bruno}}</ref>.
* [[Giuseppe Barbaroux]] (Cuni, [[1772]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1843]]), aucattu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Narciso Nada|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-barbaroux_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1964|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 6|capìtolo=BARBAROUX, Giuseppe}}</ref>.
* [[Franco Andrea Bonelli]] (Cuni, [[1784]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1830]]), ornitolugu e entumolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Baccio Baccetti|outô2=Pietro Omodeo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-andrea-bonelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BONELLI, Franco Andrea}}</ref>.
* [[Alessandro Riberi]] ([[Stroppo]], [[1794]] - Cuni, [[1861]]), megu, academicu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierangelo Gentile|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-riberi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=RIBERI, Alessandro}}</ref>.
* [[Lelio Della Torre]] (Cuni, [[1805]] - [[Padova|Pàduva]], [[1871]]), scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Di Segni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/della-torre-lelio-hillel_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1989|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 37|capìtolo=DELLA TORRE, Lelio Hillel}}</ref>.
* [[Carlo Baudi di Vesme]] (Cuni, [[1809]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1877]]), lete(r)àu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maria Fubini Leuzzi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/baudi-di-vesme-carlo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BAUDI DI VESME, Carlo}}</ref>.
* [[Gustavo Ponza di San Martino]] (Cuni, [[1810]] - [[Dronero]], [[1876]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-alessandro-gustavo-giorgio-filippo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Alessandro Gustavo Giorgio Filippo Maria}}</ref>.
* [[Emilio Ferrero]] (Cuni, [[1819]] - [[Firense|Firènse]], [[1887]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Caciulli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Emilio}}</ref>.
* [[Giovanni Toselli]] (Cuni, [[1819]] - [[Zena]], [[1886]]), atû de teâtru<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Emanuela Agostini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-toselli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 96|capìtolo=TOSELLI, Giovanni}}</ref>.
* [[Antonio Allegretti]] (Cuni, [[1840]] - [[Carrara]], [[1918]]), scurtû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nello Tarchiani|outô2=Franco Russoli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-allegretti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=ALLEGRETTI, Antonio}}</ref>.
* [[Coriolano Ponza di San Martino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1842]] - Cuni, [[1926]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-coriolano-cesare-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Coriolano Cesare Luigi}}</ref>.
* [[Carolina Invernizio]] ([[Voghera]], [[1851]] - Cuni, [[1916]]), scritrixe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Zaccaria|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carolina-invernizio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 62|capìtolo=INVERNIZIO, Carolina}}</ref>.
* [[Giuseppe Brignone]] (Cuni, [[1854]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1937]]), atû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sisto Sallusti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-brignone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRIGNONE, Giuseppe}}</ref>.
* [[Gherardo Ferreri]] (Cuni, [[1856]] - [[Romma|Rumma]], [[1929]]), megu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Domenico Celestino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gherardo-ferreri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRERI, Gherardo}}</ref>.
* [[Tancredi Galimberti]] (Cuni, [[1856]] - Cuni, [[1939]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_res-99642c2c-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>.
* [[Giovanni Muffone]] (Cuni, [[1859]] - [[Cortemilia]], [[1927]]), prefettu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Wladimiro Settimelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-muffone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUFFONE, Giovanni}}</ref>.
* [[Lorenzo Michelangelo Billia]] (Cuni, [[1860]] - [[Firense|Firènse]], [[1924]]), studiusu de filusufia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Traniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lorenzo-michelangelo-billia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1968|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 10|capìtolo=BILLIA, Lorenzo Michelangelo}}</ref>.
* [[Giovanni Battista Ceirano]] (Cuni, [[1860]] - [[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[1912]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-ceirano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CEIRANO, Giovanni}}</ref>.
* [[Cesare Goria Gatti]] (Cuni, [[1860]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1939]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Brignone|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-goria-gatti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2002|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 58|capìtolo=GORIA GATTI, Cesare}}</ref>.
* [[Camillo Manfroni]] (Cuni, [[1863]] - [[Romma|Rumma]], [[1935]]), prufesû e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Monsagrati|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-manfroni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MANFRONI, Camillo}}</ref>.
* [[Luigi Caissotti di Chiusano]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1868]] - Cuni, [[1963]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandro Zussini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caissotti-di-chiusano-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CAISSOTTI DI CHIUSANO, Luigi}}</ref>.
* [[Attilio Mussino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1878]] - Cuni, [[1954]]), ilustratû, fümetista e pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariadelaide Cuozzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/attilio-mussino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUSSINO, Attilio}}</ref>.
* [[Antonio Stefano Benni]] (Cuni, [[1880]] - [[Losanna]], [[1945]]), impresa(r)iu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Pertici|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marcello-soleri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 93|capìtolo=SOLERI, Marcello}}</ref>.
* [[Nino Berrini]] (Cuni, [[1880]] - [[Boves]], [[1962]]), giurnalista, scritû e dramatürgu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pino Fasano|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nino-berrini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1967|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 9|capìtolo=BERRINI, Nino}}</ref>.
* [[Marcello Soleri]] (Cuni, [[1882]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1945]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>.
* [[Aldo Ferrabino]] (Cuni, [[1892]] - [[Romma|Rumma]], [[1972]]), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Treves|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/aldo-ferrabino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRABINO, Aldo}}</ref>.
* [[Giorgio Federico Ghedini]] (Cuni, [[1892]] - [[Nervi|Nèrvi]], [[1965]]), cumpusitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Sardi De letto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-federico-ghedini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 53|capìtolo=GHEDINI, Giorgio Federico}}</ref>.
* [[Augusto Rostagni]] (Cuni, [[1892]] - [[Muzzano (Italia)|Muzzano]], [[1961]]), filolugu clascicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Piras|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/augusto-rostagni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROSTAGNI, Augusto}}</ref>.
* [[Sergio Ortolani]] ([[Napoli|Napuli]], [[1896]] - Cuni, [[1949]]), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Federica De Rosa|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/sergio-ortolani_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2013|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 79|capìtolo=ORTOLANI, Sergio}}</ref>.
* [[Gastone Lambertini]] (Cuni, [[1902]] - [[Firense|Firènse]], [[1994]]), biolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>.
* [[Amedeo Giacomini]] (Cuni, [[1905]] - [[Romma|Rumma]], [[1979]]), fisicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulio Maltese|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amedeo-giacomini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 54|capìtolo=GIACOMINI, Amedeo}}</ref>.
* [[Duccio Galimberti]] (Cuni, [[1906]] - [[Centallo]], [[1944]]), aucattu e partigiàn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>.
* [[Leonardo Ferrero]] (Cuni, [[1915]] - [[Trieste|Trièste]], [[1965]]), filolugu e prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Gigante|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Leonardo}}</ref>.
* [[Nuto Revelli]] (Cuni, [[1919]] - Cuni, [[2004]]), stò(r)icu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lidia Piccioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/benvenuto-revelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=REVELLI, Benvenuto}}</ref>.
* [[Valerio Verra]] (Cuni, [[1928]] - [[Romma|Rumma]], [[2001]]), prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Melica|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-verra_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2020|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 98|capìtolo=VERRA, Valerio}}</ref>.
== Pòsti de interesse ==
=== Architetü(r)e religiuse ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Cuneo - Duomo di Cuneo - 2023-09-24 16-13-08 001.JPG|A catedrâle de Cuni
Cuneo - Chiesa di Sant'Ambrogio - 2023-09-24 16-16-47 001.JPG|A gêxa de Sant'Ambröxu
Cuneo - Chiesa di Santa Maria della Pieve - 2023-09-24 16-19-58 001.JPG|A faciâ de Santa Ma(r)ìa da Cêve
Cuneo, Chiesa di San Sebastiano, esterno, facciata.jpg|Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn
Chiesa di Sant'Anna, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de Sant'Ànna
Santuario Madonna della Riva, Cuneo 01.jpg|U santua(r)iu da Madònna da Riva
</gallery>
;Paròcchia da catedrâle
* Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu: a l'è a catedrâle da [[diocexi de Cuni-Fusàn]] e a l'è mensunâ fina du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a gêxa d'ancöi a secce du [[XVII secolo|Seisèntu]], cun di âtri intervènti fèti pe'i dànni de l'asêdiu du [[1774]]. A catedrâle de Cuni a g'ha ina furma a crûxe grêga cuèrta da vorte a butte, cu'ina faciâ neuclascica. De drentu a l'è decu(r)â da pitü(r)e e finimènti fèti tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12213/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria del Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-02}}</ref>.
;Paròcchia de Sant'Ambröxu
* Gêxa de Sant'Ambröxu: fina dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a Cuni u gh'é(r)a in gêxa dedicâ a [[Sant'Ambrœuxo|Sant'Ambröxu]], fèta növa aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e turna du [[XVIII secolo|Settesèntu]], quand'a l'ha piàu a sò furma d'ancöi, scibèn che i travai pe'a faciâ ba(r)òcca i sun finìi numma che du [[1890]]. Prugettu du [[Francesco Gallo (architèttu)|Francesco Gallo]], de drentu a g'ha ina cianta a crûxe grega cun de capélle dae parte, cun de vorte e de mü(r)aje tütte decu(r)èi cu'in güstu ba(r)òccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12229/|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/185-chiesa-di-sant-ambrogio|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>.
;Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve
* Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve: a se tröva intu veggiu, dund'i l'han fèta aa mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]] cumme capélla pe'u culêgiu di Gesuiti, sciü prugettu du [[Giovenale Botto]]. Cunsacrâ du [[1673]], du [[1773]] u gh'è stètu a supresciùn de l'urdine e, passàu quarche tèmpu, a l'è stèta rangiâ a gêxa paruchiâle, funsiùn ch'a l'ha tegnüu fina au dì d'ancöi. Derê da faciâ ba(r)òcca a g'ha ina sula navâ, cun quattru èrchi dae parte dund'i se dröven di atèi, ciü de quellu au fundu, de marme(r)u du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12228/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/183-chiesa-di-santa-maria-della-pieve|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref>.
;Paròcchia de San Michê
* Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn: fundâ du [[1481]] in scia pòrte pe' [[Boves]], a l'è stèta fèta növa fra u [[1595]] e u [[1630]], pe' pià a sò faciâ d'ancöi de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De drentu a g'ha ina navâ sula, cuèrta da 'na cupula intu mezzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/11996/|tìtolo=Chiesa dei Santi Giacomo e Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>.
* Gêxa de Sant'Ànna: a punènte du cèntru, inte basse ch'e ne pian u numme.
* Gêxa du Semina(r)iu Vescuvìle: capélla ch'a se tröva intu cumplessu du Semina(r)iu, au sò servissiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12197/|tìtolo=Chiesa del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>.
* Santua(r)iu da Madònna da Riva: fètu in curispundènsa d'ina funte, u l'existeva da primma du [[XV secolo|Quattrusèntu]] ma u l'è stètu fabricàu de növu ciü votte, a l'ürtimu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], p'esse stètu purtàu vìa da de bu(r)e du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]] o ruvinàu au tèmpu di asêdi da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_della_riva_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna della Riva (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>.
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Chiesa del Cuore Immacolato di Maria, Cuneo, campanile.jpg|A gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia
Chiesa di Sant'Antonio, Cuneo, vista frontale.jpg|Sant'Antôgnu, vegnüu ina gêxa urtudossa
Chiesa di San Giovanni Bosco, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni Bòscu
Chiesa di San Paolo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Paulu, vista de frunte
Chiesa del Sacro Cuore di Gesù (Cuneo).jpg|A gêxa du Sacru Cö
</gallery>
;Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia
* Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia: a l'è ina gêxa mudèrna, inandiâ du [[1957]] ma custruìa de növu, ciü grossa, a partì dau [[1961]], pe' êsse cunsacrâ du [[1970]]. Fèta int'in güstu mudèrnu, a g'ha ina faciâ a cabanna e de drentu a se svilüppa int'in'aula ünica, dund'u ghe fà lüxe sette grandi barcùi e in lüxernâ. Tantu l'atâ che u co(r)u, au fundu da gêxa, i sun fèti de legnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12214/|tìtolo=Chiesa del Cuore Immacolato di Maria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>.
* Santua(r)iu de Sant'Antôgnu de Pàduva: inte quartèi növi de Cuni, faciâ in sce Cursu Nissa, u santua(r)iu u l'è stètu issàu du [[1907]] pe' vuluntè du prève Don Peano, di [[Òpia picìnn-a da Divìnn-a Providénsa|fratti de Don Orione]]. Dau [[2003]] u l'è passàu aa cumünitè urtudossa rümêna, ricunusciüa dau [[2005]] cumme ina sò paròcchia da [[Diòcexi ortodòssa roménn-a d'Itàlia|diocexi d'Italia]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2016/01/chiesa-di-santantonio.html|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>.
;Paròcchia de San Giuànni Bòscu
* Gêxa de San Giuànni Bòscu: paròcchia ch'a l'è gestìa dai [[Socjêtæ Saleziànn-a de Sàn Gioâne Bòsco|salesièi de Don Bòscu]], urdine che a Cuni u gh'é(r)a dau [[1928]], a l'è ina custrusiùn mudèrna, cu'a sò primma prìa ch'a l'è stèta missa ai 8 de dixèmbre du [[1975]]. Passàu in ànnu precisu inta gêxa u se gh'è dìtu a primma messa, mèntre a cunsacrasiùn ufisiâle a l'è stèta ai 8 de dixèmbre du [[1977]]<ref>{{Çitta web|url=https://salecuneo.it/i-sale-a-cuneo/|tìtolo=I Sale a Cuneo|outô=Salesiani Don Bosco Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. Daa furma squadrâ, cun l'artâ intu cantu in faccia a quellu de l'intrâ, a l'è fèta de lastre de ciümèntu, de drentu cuèrtu da maùi a vista<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12219/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>.
;Paròcchia de San Paulu
* Gêxa de San Paulu: missa a meridiùn du sèntru, intu quartê növu cu'u mèximu numme, a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1976]], ch'u se n'è ti(r)àu sciü da prinsippiu a canònica e u primmu cian, duve(r)àu cumme gêxa pruviso(r)ia. Fra u [[1982]] e u [[1983]] u s'è finìu i travài, ch'i g'han dètu in tèitu a ciü ègue, rezüu da de trâve pusèi in sce duzze pilastri. Tantu a gêxa che u campanìn i sun de ciümèntu, de cu(r)û in sciu giancu, cun de mü(r)aje che drentu e sun ceghèi a ti(r)à l'öggiu versu l'atâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/195-chiesa-di-san-paolo|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12223/|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>.
;Paròcchia du Sacru Cö
* Gêxa du Sacru Cö: dedicâ au Sacru Cö du Segnû, a se faccia in sce l'àsse de Vìa Nissa, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü fra u [[1892]] e u [[1895]] da prugettu du [[Carlo Ponzo]]. Cunsacrâ ai 20 d'utubre du [[1895]], a l'è vegnüa paròcchia ai 10 d'agustu du [[1905]], cu'a sò faciâ d'ancöi ch'a l'è pe(r)ò du [[1925]]. Fèta int'ina mescciü(r)a fra u güstu rumanicu, pe'u ciü au de fö(r)a, e gòticu, cu'e culònne ch'u gh'è drentu, a g'ha trê navè e quattru atèi pe' parte, mèntre l'atâ magiû u l'è in travaju du [[Giovanni Sassi]]. U campanìn, du [[1902]], u l'è cuèrtu de tère cötte de tanti cu(r)ûi e u g'ha in scia punta ina stàttua de brunzu du Sacru Cö<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/193-chiesa-del-sacro-cuore-di-gesu|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore di Gesù|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>.
* Capélla da Madònna de Lourdes: pensâ cumme sacra(r)iu, a se tröva drentu aa Cà du Mütilàu, ina custrusiùn dau güstu rasiunalista inaugü(r)â au primmu de lüju du [[1936]], prugettu du [[Cesare Genovese]] e de l'[[Augusto Toselli]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2014/01/casa-del-mutilato.html|tìtolo=Casa dei mutilati e degli invalidi di guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>.
* Capélla di Feruvê: au dì d'ancöi u se ghe tegne i incuntri de gêxe evangeliche, ciü che de manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2017/10/25/news/cuneo-polemica-in-consiglio-comunale-sul-centro-islamico-1.34408813/amp/|tìtolo=Cuneo, polemica in Consiglio comunale sul centro islamico|outô=Lorenzo Boratto|dæta=25 utubre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>.
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
ChiesaDiBombonina.jpg|Vista da gêxa da Bombonina
Chiesa di San Giuseppe, Borgo San Giuseppe, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giüsèppe
Chiesa di San Pio X, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Piu X a Cerialdo
Cappella di San Giacomo, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de San Giacumu
Chiesa di San Defendente, Confreria, Cuneo, vista frontale.jpg|San Defendènte de Confreria
</gallery>
;Paròcchia de Bombonina-Tetti Pesio
* Gêxa de San Grâtu: a se tröva inta lucalitè de Tetti Pesio, a levante de Cuni, dund'u gh'è ascì ina capélla dedicâ au mèximu santu inta grangia di [[Órdine certozìn|certusìn]] de Pesio<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/grangia-certosina-di-tetti-pesio|tìtolo=Grangia certosina di Tetti Pesio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. A l'è a sêde de sta paròcchia, ch'a l'è dedicâ pe' cuntru a San Fransescu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12233/|tìtolo=Chiesa di San Grato|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-valle-stura-964/parrocchia-san-grato-in-tetti-pesio-di-cuneo-41/|tìtolo=Parrocchia San Grato in Tetti Pesio di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>.
* Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi: a se tröva intu quartê de Bombonina, au nòrd-èst du sèntru. Quande che sta lucalitè a l'è vegnüa paròcchia, du [[1952]], u s'è pensàu de frabicà ina gêxa növa, ch'a servisse au pòstu da capélla da scignu(r)i duve(r)â fina a quellu mumèntu. Cumensâ du [[1955]], a sò faciâ a repia u güstu rumanicu e, de drentu, a g'ha ina cianta a crûxe latìna, cu'in atâ de marme(r)u e de mü(r)aje gianche, sènsa gua(r)i de decu(r)asiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12222/|tìtolo=Chiesa di San Matteo e Beata Vergine Addolorata|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>.
;Paròcchia de Borgo San Giuseppe
* Gêxa de San Giüsèppe: missa inta lucalitè ch'a pìa u numme da stu santu, vegnüa paròcchia dau [[1936]], a sò custrusiùn a l'è cumensâ dui ànni de dòppu ma, du [[1943]], a l'è stèta derucâ dai bumbardamènti. Rangiâ du [[1950]]-[[1954]], a l'è stèta finìa du [[1987]]-[[1989]] segundu u primmu prugettu de l'inzegnê Toselli, bèn che cun de decu(r)asiùi de mênu. A gêxa a se mustra cu'in frunte fiancàu da dui campanìn binélli, mèntre de drentu a g'ha ina furma a crûxe latìna, cu'a navâ cuèrta da 'na votta a butte e, intu presbite(r)iu, l'atâ magiû fètu du [[1989]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12220/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>.
;Paròcchia de Cerialdo
* Gêxa de San Piu X: a l'è ina gêxa mudèrna, sêde da paròcchia de Cerialdo, lucalitè ch'a se tröva au nòrd-òvest du sèntru de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-pio-x-in-cerialdo-di-cuneo-46/|tìtolo=Parrocchia San Pio X in Cerialdo di Cuneo|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref>.
* Capélla da Madònna du Rusa(r)iu: a fa parte du cumplessu de vìlla Oldofredi Tadini, a setentriùn de Cerialdo, dund'a l'è stèta frabicà du [[1764]] dai Mocchia de San Michê, i sò pruprieta(r)i inte quelli ànni, in moddu che i cuntadìn du pòstu i puxevan sentì a messa sènsa andâsene fina daa paròcchia, che alantu(r)a a l'é(r)a a Passatore. A capélla, asemme aa vìlla, a l'è stèta brüxâ dai fransesi du [[1799]], pe' êsse dunca rangiâ du [[1802]]; quand'u s'è custruìu ascì u nicciu pe'e relicchie du beàu [[Angelo Carletti]] da [[Chivasso|Chivassu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.villaoldofreditadini.it/?La_Villa___Il_Fantasma___La_Storia_del_Fantasma|tìtolo=Villa Oldofredi Tadini: La Storia del Fantasma|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>.
* Capélla de San Giacumu: a se tröva a meridiùn de Cerialdo, fiancâ da 'n giardìn pübbriu. U pà ch'a secce stèta fabricà pe'a primma votta du [[1041]] ma, truvanduse int'ina pusisiùn strategica, a l'è stèta derucâ intu cursu di asêdi de Cuni, pe' êsse turna custruìa dai cuntadìn de ste tère. Rangiâ cun l'intervèntu de gènte da lêva du [[1924]], cumpresu u prève don Ugo Bessone, de drentu a cunserva di travài de legnu fèti dau scurtû Beppe Viada, de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2026/07/04/un-giardino-di-cerialdo-candidato-luogo-del-cuore-fai|tìtolo=Il giardino della cappella di San Giacomo a Cerialdo candidato "Luogo del cuore FAI"|dæta=4 lüju 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>.
;Paròcchia de Confreria
* Gêxa de San Defendènte: sêde da paròcchia pe'a frasiùn de Confreria, a l'è stèta ti(r)â sciü, cu'ina primma capeletta, du [[1623]], pe' pià u pòstu d'in pilùn dedicàu au mèximu santu. Dutâ de campanìn dau [[1683]], tèmpu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] a l'è stèta slargâ cun pa(r)eggi intervènti ma, quandu che du [[1897]] u paìse u l'è vegnüu paròcchia, u s'è pensàu da frabicà ina gêxa növa, cunsacrâ ufisialmènte ai 26 de mazzu du [[1926]]. A faciâ, spartìa da finte culònne, a se mustra cu'in barcùn reundu e in porteghettu avansàu davanti au purtâ, mèntre de drentu a gêxa a g'ha di pilastri ch'i ne spartiscen e trê navè, cu'in presbite(r)iu issàu de trèi sca(r)ìn e in fundu a mezzu serciu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12170/|tìtolo=Chiesa di San Defendente|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Chiesa della Madonna delle Grazie, Madonna delle Grazie, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa da Madònna de Grassie
Cuneo - chiesa parrocchiale di Madonna dell'Olmo, vista frontale.jpg|A Madònna de l'Urmu
San Grato, Madonna dell'Olmo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Grâtu aa Madònna de l'Urmu
Chiesa di San Giovanni Battista, Passatore, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni u Batìsta
I-CN-Ronchi.JPG|San Lu(r)ènsu de Ronchi
</gallery>
;Paròcchia de Madonna delle Grazie
* Gêxa da Madònna de Grassie: inta frasiùn cu'u mèximu numme, au de là du Gessu dau sèntru de Cuni, a l'è stèta issâ du [[1941]], da prugettu de l'inzegnê Martino Gallo, mèntre u campanìn u l'è stètu finìu du [[1947]] e u ciasâ du [[1955]]. In scia drìta du presbite(r)iu, du [[1990]], u s'è recavàu ina capélla, prugetâ da l'architèttu Franco Fogliacco, mèntre du [[2001]] u s'è missu in növu purtâ in regordu du giübileu de l'ànnu de primma<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12216/|tìtolo=Chiesa della Madonna delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
;Paròcchia de Madonna dell'Olmo
* Gêxa da Madònna de l'Urmu: missa in scia zìna de mancìna du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]], a setentriùn du sèntru de Cuni, a fa parte d'in gran cumplessu furmàu ancù da vìlla Tornaforte e u sò parcu. Frabicâ du [[1593]]-[[1595]] au pòstu d'in antìgu pilùn, intu scitu d'in'apa(r)isiùn da Madònna a in surdumüttu, a gêxa a l'è stèta prugetâ da l'[[Ercole Negri di Sanfront]]. Pe'a sò pusisiùn strategica a l'ha patìu i dànni de tante bataje e, tèmpu di fransesi, a l'è stèta sachezâ e serâ ae funsiùi. A l'è stèta dunca rangiâ in scia mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], piandu cuscì e sò furme d'ancöi. Daa cianta a crûxe latìna e a 'na sula navâ, a cunserva u quaddru miraculusu da ''Madònna de l'Urmu fra i santi Fransescu e Benardu'', di primmi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/281-chiesa-della-madonna-dell-olmo|tìtolo=Chiesa della Madonna dell'Olmo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_dell_olmo_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna dell’Olmo (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
* Capélla de San Grâtu: missa in scia vìa veggia pe' [[Busca]], fètu dund'u gh'é(r)a zà in pilùn dedicàu au santu<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolocomdo.com/storia/|tìtolo=La Storia della Frazione|outô=Proloco MDO|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
;Paròcchia de Passatore
* Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a paròcchia da frasiùn a l'è stèta issâ inta segunda mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au pòstu da veggia capélla de Santa Ma(r)ìa, mèntre e sò decu(r)asiùi, travaju du [[Giuseppe Toselli]], e sun stète finìe du [[1844]]. A se mustra cu'ina strutü(r)a ciütòstu semplice, spartìa inte trê navè sènsa de decu(r)asiùi gua(r)i fìn, mèntre l'artâ a l'è stètu sustituìu du [[1956]]. In sce mü(r)aje du drentu au campanìn u se pò vegghe ina pitü(r)a da Madònna cu'u Bambìn che, de prubabile, a l'è scampâ fìn dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12171/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
;Paròcchia de Roà Canale
* Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima: gêxa da paròcchia de Roà Canale, a l'è stèta frabicâ du [[1927]] in sce prugettu de l'inzegnê [[Antonio Toselli]], inglubandughe a capélla ciü antìga ch'u gh'é(r)a fìn dau [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'u se ne vegghe di resti inte mü(r)aje. A gêxa a l'è fèta int'in stìle repiàu dau rumanicu, a g'ha ina furma a retangulu inte trê navè, cun di pilastri curinsi, mèntre au fundu a g'ha in artâ de marma(r)u de güstu neuclascicu, cu'in quaddru de l'Imaculâ du [[Luigi Morgari]] du [[1921]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12165/|tìtolo=Chiesa dell'Immacolata Concezione di Maria Santissima|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
;Paròcchia de Roata Rossi
* Gêxa de San Ròccu: a l'è a sêde da paròcchia de Roata Rossi, frasiùn ch'a se tröva a setentriùn du sèntru de Cuni, dund'a l'è missa a faciâse in sca vìa veggia pe' Busca<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-rocco-in-roata-rossi-di-cuneo-47/|tìtolo=Parrocchia San Rocco in Roata Rossi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. Fundâ cumme capélla de campagna, de dòppu du [[1639]], cun l'intitulasiùn ai santi Ròccu e Andrea, a l'é(r)a in parte intu terito(r)iu da paròcchia de Passatore e pe' in tòccu inte quella de San Benignu. Passâ du [[1807]] daa diocexi de Fusàn inte [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e, du [[1817]], inte quella de Cuni, du [[1897]] a l'è stèta issâ a paròcchia pe' sò cuntu<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/bibliografia-diocesana/parrocchie/|tìtolo=Parrocchie|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>.
;Paròcchia de Ronchi
* Gêxa de San Lu(r)ènsu: a sêde da paròcchia de Ronchi, a l'è faciâ in scia SS231, pe'u sò tòccu da Cuni a [[Fusàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-lorenzo-in-ronchi-di-cuneo-42/|tìtolo=Parrocchia San Lorenzo in Ronchi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. A l'è sêde de paròcchia dau [[1595]], intitulâ ai santi Lu(r)ènsu e Benardu, quand'a l'è stèta destacâ da quella de Passatore; du [[1822]] a l'ha persu u terito(r)iu da Madònna de l'Urmu, vegnüa ina paròcchia pe' cuntu sò<ref name=":3" />.
* Gêxa de Sant'Ànna: inta lucalitè de Cascìna Colombaro<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12118/|tìtolo=Chiesa di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>.<br />
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Chiesa di San Pietro del Gallo, San Pietro del Gallo, Cuneo, vista frontale.jpg|Faciâ da gêxa de San Pe(r)u
Immaggine:Chiesa di San Rocco, San Rocco Castagnaretta, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Ròccu
</gallery>
;Paròcchia de San Benigno
* Gêxa de San Benignu: sta gêxa, ch'a dà de numme aa lucalitè intrega, a g'ha de u(r)igine bèn antìghe, cu'a sò strutü(r)a rumanica ch'a ne vegne dau [[XIII secolo|Duxèntu]]. Du [[XIV secolo|Trexèntu]] u gh'è stètu pe(r)ò levàu i marme(r)i pe' duve(r)âli inta custrusiùn da gêxa de [[Fusàn]], mèntre du [[XV secolo|Quattrusèntu]] a l'è stèta rangiâ a növu. A l'imprinsippiu a l'è nasciüa cumme in priu(r)àu di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] ae dipendènse de l'[[abasìa de Fruttuaria]] ma, du [[1604]], a l'è intrâ a fà parte da [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi de Fusàn]] cumme paròcchia, mèximu tèmpu ch'u n'è stètu ti(r)àu sciü a votta. A l'ürtimu, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u gh'è stètu fètu e decu(r)asiùi de drentu, e capélle rembèi ae mü(r)aje e a faciâ cumme ch'a se vegghe au dì d'ancöi, tütta cuèrta de maùi<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.chieseromaniche.it/Schede/1420-Cuneo-San-Benigno.htm|tìtolo=Chiesa di San Benigno - Cuneo Frazione San Benigno (CN)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>.
* Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ: a se tröva int'ina cascìna inta lucalitè de Tetti Rubatto, a punènte de San Benignu.
;Paròcchia de San Pietro del Gallo
* Gêxa de San Pe(r)u: mensunâ pe'a primma votta du [[1664]] cumme ina capélla de campagna, e sò u(r)igine e sa(r)ean da ligà aa presènsa d'in veggiu pilùn ch'u mustrava ina pitü(r)a de [[Sàn Pê|San Pe(r)u]] cu'in gallu. A l'è stèta issâ a paròcchia du [[1819]], a primma a êsse creâ inta növa diocexi de Cuni, pe vegnì slargâ du [[1832]], quand'u s'è purtàu ciü in âtu a votta e frabicàu e capelette dae parte e u co(r)u. Inta segunda mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] de drentu a l'è stèta pitü(r)â a frescu dai pitûi Gautier e Agnese, mèntre a sò faciâ a l'ha piàu e sò furme d'ancöi cun di travai du [[1879]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/276-chiesa-di-san-pietro-apostolo|tìtolo=Chiesa di San Pietro Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>.
;Paròcchia de San Rocco Castagnaretta
* Gêxa de San Ròccu: a l'è stèta custruìa inta lucalitè ch'a ne pìa u numme, finìu a [[Pèsta néigra|pèste]] du [[1630]], pe' vutu da pupulasiùn e vuluntè du prève Giacomo Riberi de [[Entracque]], ch'u g'ha dìtu a primma messa du [[1632]]. Finìa inte l'ànnu de dòppu, a l'è stèta issâ a paròcchia dau vescu de Munduvì e a nu l'è cangiâ gua(r)i cu'u tèmpu. A ògni moddu, du [[1937]] u s'è cumensàu a frabicà ina gêxa növa nu gua(r)i da distante, cunsacrâ numma che du [[1956]], mèntre quella veggia a l'ha finìu pe' êsse caciâ zü intu dixèmbre de quellu ànnu, e u n'è restàu numma che u campanìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/197-chiesa-di-san-rocco|tìtolo=Chiesa di San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>.
* Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia: a se tröva inta burgâ da Cruxetta, raxùn ch'a a fà cunusce cumme a capélla da Cruxetta ascì, pròpiu in sci cunfìn fra Cuni e [[Burgu San Darmàssu]], custruìa du [[1180]] segundu ina targa ch'a gh'è missa. Ciamâ du [[1755]] cumme a capélla de "Salvagna" o "Salvaggia", intu tèmpu u gh'è stètu rembàu de âtre custrusiùi, cumme ina stansia picìna dunde fòscia u ghe staxeva in e(r)emittu. De drentu a l'é(r)a decu(r)â cu'ina pitü(r)a gòtica ch'u ne restàu numma che di tòcchi, mèximu güstu duve(r)àu inta figü(r)a de Ma(r)ìa ch'a se pò vegghe in simma a l'artâ<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2025/08/15/la-cappella-della-crocetta-sullantica-strada-che-divideva-cuneo-da-borgo|tìtolo=La Cappella della Crocetta sull'antica strada che divideva Cuneo da Borgo|dæta=15 agustu 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>.
;Paròcchia de Spinetta
* Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima
;Âtre architetü(r)e
* Veggiu cunvèntu de San Fransescu
* Veggia gêxa de San Tumaxu
* Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu
* Scinagoga de Cuni
=== Architetü(r)e sivìli ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Cuneo - Palazzo della Prefettura - 2025-09-26 12-42-03 001.jpg|U palàssiu da Prefetü(r)a
Immaggine:PiazzaGalimberti-Cuneo3.jpg|U palàssiu du Tribünà
Immaggine:Cuneo palazzo vescovile.jpg|U palàssiu du Vescu
</gallery>
* Palàssiu Alberti
* Palàssiu Andreis di Mondrone
* Palàssiu-Cà Galimberti
* Palàssiu Delfino
* Palàssiu Delfino di Trivero
* Palàssiu da Banca d'Italia
* Palàssiu da Prefetü(r)a
* Palàssiu da Pruvinsa
* Palàssiu da Stasiùn
* Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica
* Palàssiu du Municìpiu
* Palàssiu du Tribünà
* Palàssiu du Vescu
* Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi
* Palàssiu Rubatti di Toricella
* Palàssiu Scotti di Sauze
* Palàssiu Taricchi di Stroppo
* Teâtro Toselli
* Palàssiu Uffici Finanziari PUF
* Vìlla Oldofredi Tadini
* Vìlla Tornaforte
* Munümèntu au Giuseppe Barbaroux
* Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu
* Munümèntu aa rexistènsa
==== Pòrteghi ====
{{Çitaçión||''[[:pms:s:Giovanni Cerutti/Canson/Sota ij pòrti 'd Coni|Ij pòrti 'd Coni]]''|Là sota ij pòrti 'd Coni, là sota ij pòrti neuv,<br />a-i é na bela, bela bionda, larà, ch’a vend ij parapieuv.|lingua=PMS}}
[[Immaggine:Portici di Cuneo.jpg|miniatura|I pòrteghi de Cuni]]
Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci<ref>{{Çitta web|url=https://viaggi.corriere.it/itinerari-e-luoghi/cards/portici-ditalia-le-passeggiate-nel-cuore-di-10-citta/?img=2|tìtolo=Sotto i portici più eleganti d'Italia: passeggiate nel cuore di 10 città|outô=Luca Sartori|dæta=17 nuvèmbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse.
Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che [[Bologna|Bulògna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Padova|Pàduva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ecoditorino.org/quali-sono-le-citta-con-piu-portici-in-italia.htm|tìtolo=Quali sono le città con più portici in Italia?|outô=Emanuel Silci|dæta=19 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>.
=== Architetü(r)e militâri ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Cuneo – Caserma Vittorio Emanuele II (xilografia).jpg|A caserma Vittorio Emanuele II, [[1893]]
Targa Via Cesare Battisti, Cuneo.jpg|Targa au Cesare Battisti in scia caserma ch'a gh'è dedicâ
</gallery>
* Caserma "Cesare Battisti": nasciüa in gì(r)u au [[1889]] cumme caserma "Vittorio Emanuele II", a l'è stèta fabricâ da fiancu da caserma "generâle Antonio Cantore", ciü antìga, pe' furmà in cumplessu ünicu. Fra i quattri fabrichèi ch'i furmavan sta caserma, quellu ciü a punènte, de ciü prexu pe' êsse duve(r)àu pe'i servissi e di ufissi, u l'è vegnüu a sêde de l'[[Archiviu de Stàttu de Cuni]]<ref>{{Çitta web|url=https://artbonus.gov.it/1431-archivio-di-stato-di-cuneo.html|tìtolo=Archivio di Stato di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
* Caserma "Gonzaga": missa inte Cursu Soleri, a l'è ancù duve(r)â cumme sêde du cumandu di carabinèi pe'a pruvinsa de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/eventi/cuneo-e-valli/caserma-gonzaga-aperta-al-pubblico_3514.html|tìtolo=Caserma "Gonzaga" aperta al pubblico|dæta=3 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
=== Müsei ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Cuneo - Museo Casa Galimberti - Marcok 2024-10-11 001 015.jpeg|U Müseu Cà Galimberti
Cuneo - Museo civico di Cuneo - Marcok 2024-10-11 022.jpeg|Müseu Sivicu de Cuni
Cuneo, Museo Diocesano San Sebastiano Interno Sala di San Giacomo, veduta d'insieme con ex voto.jpg|Sâla de San Giacumu, Müseu Diucesàn
</gallery>
* Müseu Cà Galimberti: u se tröva drentu au palàssiu Osasco, intu scitu ch'u l'é(r)a da famìa Galimberti e intu scagnu de l'aucattu e partigiàn [[Duccio Galimberti]]. Lì, u gh'è in mustra a culesiùn d'ope(r)e d'arte da famìa, ciü che a sò bibliutêca e archiviu<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/vivere-il-comune/luoghi/museo-casa-galimberti/|tìtolo=Museo Casa Galimberti|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
* Müseu Sivicu: u müseu da sitè, da-i [[Anni 1980|ànni '80]] u tröva de pòstu intu cumplessu de San Fransescu e u campa insemme de testimunianse in scia sto(r)ia de Cuni dau sò imprinsippiu fin'au dì d'ancöi. Furmàu da pa(r)eggi fundi, u g'ha fina de bibliutêca e de archiviu stò(r)icu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneocultura.it/musei/museo-civico-di-cuneo/informazioni/|tìtolo=Museo civico di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
* Müseu Diucesàn "San Bastiàn": inta Cuntrâ Munduì, u l'è missu intu cumplessu de San Bastiàn, cu'e ciü tante ope(r)e mustrèi intu müseu ch'e ne vegnen da stu lì e daa cungrega ch'a gh'axeva de sêde<ref>{{Çitta web|url=https://www.museodiocesanocuneo.it/|tìtolo=Il percorso espositivo|outô=Müseu Diucesàn "San Bastiàn"|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
* Müseu feruviàriu: u se tröva inta [[stasiùn de Cuni]] e u se ghe pò vegghe tante testimunianse in scia sto(r)ia de feruvìe a Cuni, cun tantu de vestì e beretti da feruvê, manifesti, papèi e futugrafìe. De ciü, au de fö(r)a u gh'è in vagùn du [[1943]] e ina veggia [[Lucumutìva FS E.551|lucumutìva E.551]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120929010308/http://www.dlfcuneo.net/museo.html|tìtolo=Il Museo Ferroviario di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
* Memu(r)iâle Divixùn Arpìna "Cuneense": inta veggia [[stasiùn de Cuni Gessu]], u mette in mustra memo(r)ie e testimunianse da "Cuneense" e di mòrti in guèra de tütta a pruvinsa, cun di repèrti de quelli tèmpi<ref>{{Çitta web|url=https://www.memocuneense.it/|tìtolo=Memoriale Divisione Alpina Cuneense|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
=== Natü(r)a ===
* Parcu da Zuentù
* Parcu da Rexistènsa
* Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a
* Parcu Munvìsu
* Giardìn "Piazza della Libertà"
* Parcu da Castagna
* Giardìn "Dino Fresia"
* Giardìn "Don Cesare Stoppa"
* Giardìn "Lalla Romano"
* Giardìn "Villa Sarah"
* Parcu Parri
== Cultü(r)a ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
[[Immaggine:Biblioteca civica di Cuneo - cortile 01.jpg|miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica]]
A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305093342/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/cultura/biblioincitta/Pieghevole_Biblioincitta.pdf|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteche della Città di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma ''Biblioincittà''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130127161018/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta.html|tìtolo=Biblioincittà|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. Intu detaju, ste chi e sun:
* Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a [[Lengua françéise|lengua fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210353/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellalliance-francaise.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Alliance Française di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210355/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellassociazione-apice.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Associazione APICE di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210319/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dei-bambini-e-dei-ragazzi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dei Bambini e dei Ragazzi|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du [[Club arpin italian|Clüb Arpìn Italiàn]] "A. Borsi": a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210331/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-club-alpino-italiano-a-borsi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Club Alpino Italiano A. Borsi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210349/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-della-camera-di-commercio.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca della Camera di Commercio di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa<ref>{{Çitta web|url=https://archive.is/20121219024220/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-di-doc-sportiva.html|tìtolo=Biblioteca del Centro di Documentazione Sportiva|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210324/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-studi-fond-crc.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Centro Studi della Fondazione CRC di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du [[1802]], e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210116/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-civica-di-cuneo.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Civica di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210409/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-per-ragazzi-di-cuneo-sud.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca per Ragazzi di Cuneo Sud|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du Cunservato(r)iu "G. F. Gherdini"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210335/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-conservatorio-g-f-ghedini.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Conservatorio G. F. Ghedini di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210359/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-diocesana.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Diocesana di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210406/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-ist-storico-resistenza.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Istituto Storico della Resistenza di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210339/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-museo-casa-galimberti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Museo Casa Galimberti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210117/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-compl-monum-san-francesco.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Complesso Monumentale di San Francesco di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du prugetti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210344/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-progetto-adolescenti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Progetto Adolescenti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210414/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-universitaria-cuneese.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Universitaria Cuneese di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca "Davide Cavaglion": a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte.
;Scö(r)e
Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün.
I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi "Corso Soleri", "Via Sobrero", "Viale Angeli", "Oltrestura" e "Borgo San Giuseppe", mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle "E. De Amicis", u tecnicu cumerciâle "F. Bonelli", u tecnicu indüstriâle "M. Delpozzo", l'istitüu d'istrusiùn superiûre "S. Grandis", u scientificu e clascicu "S. Pellico - G.Peano", l'I.I.S. "Bianchi - Virginio" e l'I.I.S. "Virgino - Donadio"<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/wp-content/uploads/2025/10/SEDI-ISTITUTI-SCOLASTICI.pdf|tìtolo=Sedi istituti scolastici|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu "Giorgio Federico Ghedini", l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi "A. Macagno".
=== Parlà de Cuni ===
U [[parlà de Cuni]] u l'è ina va(r)ietè da [[Léngoa piemontéize|lengua piemuntese]], cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au [[parlà de Tü(r)ìn]]. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi.
=== Cuxìna ===
U dûse tipicu de Cuni i sun i "[[cuneesi au rum]]", di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du [[1923]], ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/topnews/edizioni-locali/cuneo/2021/05/25/news/un-secolo-di-cuneesi-il-dolce-che-fa-sognare-golosi-in-tutto-il-mondo-1.40314156/|tìtolo=Un secolo di "cuneesi", il dolce che fa sognare golosi in tutto il mondo|dæta=15 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>.
== Ecunumia ==
L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e de l'[[Alevaménto|alevamèntu]], cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu<ref name=":1" />.
== Manifestasiùi ==
* ''Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima'': mustra de béstie fèta fina dau [[1952]] intu tèmpu de [[Qua(r)exima]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106184035/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostre-agricole-mostra-regionale-zootecnica-di-quaresima.html|tìtolo=Mostre Agricole - Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>.
* ''Degustibus'': manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau [[2010]], intu segundu fìn de setemâna de mazzu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150527121951/http://cuneo.degustibus.cuneo.it/|tìtolo=Degustibus|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>.
* ''La Fausto Coppi'': cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau [[1987]], a cazze aa segunda dumenega de lüju<ref>{{Çitta web|url=http://www.faustocoppi.net/|tìtolo=La Fausto Coppi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>.
* ''Cuneo Illuminata'': fèta dau [[2014]], de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.cuneoilluminata.eu/|tìtolo=Cuneo Illuminata|léngoa=IT|vìxita=2026-01-17}}</ref>.
* ''Grande Fiera d'Estate'': manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau [[1976]] fina du [[2019]]. Sta fe(r)a, che dau [[2010]] a g'ha u titulu de "Nasiunâle", a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321193220/http://grandefieradestate.com/|tìtolo=Grande Fiera d'Estate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>.
* ''Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival'': in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalmirabilia.it/|tìtolo=Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>.
* ''Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106165759/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostra-regionale-ortofrutticola-citta-di-cuneo.html|tìtolo=Comune di Cuneo - Portale Istituzionale - Mostra Regionale Ortofrutticola - Città di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>.
* ''Fiera Nazionale del Marrone'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa [[castagna]] e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau [[1999]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.marrone.net/|tìtolo=Fiera del Marrone|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>.
* ''Sono un uomo di mondo'': a tèrsa dumenega d'utùbre, dau [[1999]], u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu<ref>{{Çitta web|url=http://www.uominidimondo.it/|tìtolo=Uomini di mondo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>.
* ''Stracôni'': a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7 km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]], intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau [[1978]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.straconicard.it/|tìtolo=Stracôni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>.
* ''Scrittorincittà'': ciamâ a ''Festa Europea degli autori'' fina du [[2002]], a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. ''Scrittorincittà'' a l'è inandiâ, dau [[1999]], intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre<ref>{{Çitta web|url=http://www.scrittorincitta.it/|tìtolo=Scrittorincittà|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>.
* ''IllumiNatale'': manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè<ref name=":2" />.
== Sport ==
=== Zögu du balùn ===
[[Immaggine:Stadio Fratelli Paschiero vista Tribuna Matteotti.jpg|miniatura|U stàddiu "Fratelli Paschiero", u campu de cà pe' l'AC Cuneo]]
A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'[[Associazione Calcio Cuneo 1905]], fundâ du [[1905]] e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du [[2019]], a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du "Cuneo" u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa.
Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du [[2010]] intu [[Centro Sportivo Italiano|C.S.I.]] du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/sport/cuneo-e-valli/calcio-rimpatriata-tra-ex-allinaugurazione-del-museo-dedicato-alla-saetta_53532.html|tìtolo=Calcio, rimpatriata tra ex all’inaugurazione del museo dedicato alla Saetta|dæta=12 setèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli<ref>{{Çitta web|url=http://www.tuttocampo.it/Piemonte/CN/ElencoNews#!|tìtolo=Società calcistiche di Cuneo e provincia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. De ciü, du [[2019]] u l'è nasciüu a "Scuola calcio Cuneo Oltrestura", ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoltrestura.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi Siamo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>.
A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a [[Cuneo Calcio Femminile]], fundâ du [[1985]], che defèti a l'ha zügàu due votte inta [[Serie A (dònne)|Serie A]], finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa [[Juventus Football Club (dònne)|Juventus Women]] du [[2017]].
=== Bricichette ===
Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du [[Gîo d'Italia|gì(r)u d'Italia]] e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du [[1949]], dunde u [[Fausto Coppi]] u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a [[Pinerolo|Pine(r)òllu]] cun 11'52" in sce [[Gino Bartali]]. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e [[Còlla da Madalena|còlle da Madalena]], [[Còlla du Vars|du Vars]], [[Còlla de l'Izoard|de l'Izoard]], [[Còlla du Munginevru|du Munginevru]] e [[Còlla du Sestriere|du Sestriere]], stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u.
Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du [[Tour de France]], a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du [[2008]], ch'a l'è finìa a [[Jausiers]], in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://newsfood.com/cuneo-granda-tour-2008-presentato-il-comitato-organizzatore/|tìtolo=Cuneo: "Granda Tour 2008", presentato il Comitato organizzatore|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref>.
=== Volley ===
[[Immaggine:PalazzettodellosportCuneo.jpg|miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta]]
A sucietè de [[volley]] de rife(r)imèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u [[Piemonte Volley]], squaddra fundâ du [[1958]] cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du [[2014]], rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du [[2015]], quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du [[Cuneo Volley]], ch'a l'ha cumensàu daa [[Serie B2 (volley òmmi)|Se(r)ie B]] e che au dì d'ancöi a zöga inta [[Superlega (volley)|Superlega]].
Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a [[Cuneo Granda Volley]], che aù a zöga inta [[Série A1 (volley dònne)|Se(r)ie A1]].
A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi.
=== Balùn ===
In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u [[Balón (zêugo)|balùn]], cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta [[Série A (balón)|Se(r)ie A]], u mascimu livéllu du [[Canpionòu italiàn de balón|campiunàu de balùn]], guagnàu dau Cuni bèn 14 votte, ciü che e 8 vito(r)ie inta [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia de primma categu(r)ìa]].
U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu "Francesco Capello", ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune.
=== Âtru ===
Pe'u [[Ballabanastra|basket]] a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta [[Serie C (basket òmmi)|Se(r)ie C]] da regiùn.
Pe'u [[rugby]], a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta [[Serie C (rugby a 15)|Se(r)ie C]] in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo.
A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu "Walter Merlo", daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'[[atletica]].
== Aministrasiùn ==
=== Scindichi de Cuni ===
[[Immaggine:I-CN-Cuneo13.JPG|miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1860|1862|Carlo Brunet||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1862|1862|Francesco Lovera||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1863|1863|Agostino Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1863|1865|Carlo Brunet||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1866|1866|Agostino Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1867|1868|Luigi Fabre||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1869|1872|Giacinto Ballario||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1872|1874|Agostino Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1874|1884|Virginio Allione||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1885|1888|Giuseppe Calcagno||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1888|1905|Angelo Bocca||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1905|1907|Attilio Pirinoli||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1907|1907|Luigi Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1907|1908|Giulio Bertoldi||Regiu cum.|}}
{{ComuniAmminPrec|1908|1912|Luigi Fresia||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1912|1913|Marcello Soleri||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1913|1914|Marco Cassin||Pro-scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1914|1920|Luigi Fresia||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1920|1925|Antonio Bassignano||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1925|1926|Vincenzo Gueli||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1926|1926|Ugo Franco||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1926|1927|Pietro Frigerio||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1927|1938|Giovanni Battista Imberti|PNF|Pudestè|}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1940|Michele Olivero|PNF|Pudestè|}}
{{ComuniAmminPrec|1940|1941|Giovanni Marchetti|PNF|Pudestè f.f.|}}
{{ComuniAmminPrec|1941|1941|Massimo Ferreri||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1941|1943|Carlo Viglino||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Antonio Bassignano||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1944|Angelo Tua||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1944|Pensiero Macciotta||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Caiani|PFR|Pudestè|}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Armando Sartirana||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1948|Ettore Rosa|CLN|Scindicu|<ref group="n.">Scindicu indicàu dau Cumitàu de Libe(r)asiùn Nasiunâle</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1948|Antonio Toselli|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1948|1951|Luigi Teresio Cavallo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1951|8 zügnu 1965|Mario Delpozzo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 zügnu 1965|1976|Tancredi Dotta Rosso|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1976|1985|Guido Bonino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1985|1990|Elvio Viano|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1990|1995|Giuseppe Menardi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 mazzu 1995|11 zügnu 2002|Elio Rostagno|Indipendènte|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|11 zügnu 2002|23 mazzu 2012|Alberto Valmaggia|DL - La Margherita|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 zügnu 2017|4 lüju 2022|Federico Borgna|Indipendènte|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 lüju 2022|''in càrega''|Patrizia Manassero|PD|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemelaggi ===
A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/la-citta/storia/gemellaggi.html|tìtolo=Gemellaggi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>:
* {{Binelàggio|FRA|Nissa|1964|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|DEU|Fürstenberg/Havel|1974|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|SEN|Richard Toll|1986|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|ARG|Santa Fe de la Vera Cruz|1991|var-da-o=da-u|Santa Fe (Argentinn-a)}}
De ciü, a l'è binélla ascì cun<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpalio.org/aneddoti_selva03.htm|tìtolo=Gemellaggio Cuneo-Contrada Selva|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>:
* {{Scìnbolo|600px Verde e Arancione listati di Bianco.PNG}} [[Cuntrâ da Selva]], [[Senn-a|Siena]], da-u [[1959]]
== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
[[Immaggine:Cuneo map.png|miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni]]
L'[[Autustradda A33 (Italia)|Autustradda A33 Cuni-Asti]] a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'[[Autustradda A6 (Italia)|Autustradda A6 Türìn-Savuna]]. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, ''Cuneo Centro'', e de Cuni Levante'', Cuni Est''.
Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta ''Variante Est-Ovest'', che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a "bovesâna", ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmassu|feruvìa Cuni-Boves]].
=== Feruvìe ===
[[Immaggine:Stazione di Cuneo (2).jpg|sinistra|miniatura|U fabricàu da [[stasiùn de Cuni]]]]
{{Véddi ascì|Stasiùn de Cuni|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
A [[stasiùn de Cuni]] a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de [[Trenitalia]] pe'a [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa]] e de [[Arenaways]] pe'a [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a [[Piemonte|Regiùn Piemunte]]. Fina du [[1960]] sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]].
A [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa]], cunusciüa cumme a "feruvìa de ma(r)aveje", a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u [[Piemonte|Piemunte]] cu'a [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta.
Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a [[stasiùn de Cuni Gessu]], che fina du [[1937]] a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du [[2012]], a [[feruvìa Cuni-Munduvì]] a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a [[Stasiùn de Roata Rossi|fermâ de Roata Rossi]] in scia [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], supressa du [[2003]], e [[Stasiùn de San Benignu de Cuni|quella de San Benignu de Cuni]], in scia [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea pe' Fusàn]].
=== Tranvài ===
[[Immaggine:Cuneo, piazza VE II - 1905.JPG|miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du [[1905]]]]
A partì dau [[1877]] a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au [[1948]]:
* [[Tranvài Cuni-Burgu San Darmàssu-Demunte|Cuni-Burgu San Darmàssu]] (1877-1948, slungâ du 1914 fina a [[Demonte|Demunte]])
* [[Tranvài Cuni-Drune(r)u|Cuni-Drune(r)u]] (1879-1948)
* [[Tranvài Cuni-Salüssu|Cuni-Salüssu]] (1880-1948)
* [[Tranvài Cuni-Boves|Cuni-Boves]] (1903-1935)
=== Ariupòrti ===
[[Immaggine:Cuneo Airport aerial view.jpg|miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra]]
A sitè a l'è servìa da l'[[Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi]], che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu "de Langhe e de Arpi du Mâ", dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da [[Stradda statâle 20 da Còlla de Tènda e da Valâ du Röia|SS20]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoairport.com/|tìtolo=Aeroporto di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-28}}</ref>.
St'impiantu u l'è intràu in funsiùn du [[1929]], cu'ina primma pista d'èrba, pe' êsse fètu a növu du [[1960]] e passà de man a di privèi dau [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20251231164144/https://cuneoairport.com/home/storia/|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-05}}</ref>.
=== Trasporti ürbani ===
U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa ''Conurbazione di Cuneo'', ch'a l'è gestìa dau ''Consorzio Trasporti GrandaBus''.
De ciü, a Cuni u se ghe tröva in [[Ascensû de Cuni|ascensû panu(r)àmicu inclinàu]], ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau [[2009]], st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune.
Fra u [[1908]] e u [[1968]] Cuni a gh'axeva fina ina sò [[Réa de filobus de Cuni|réa de filobus]].
== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
<references group="n." />
;Nòtte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Cuni| ]]
[[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]]
[[Categorîa:Çittæ d'Italia]]
dqmg6kwva5j9gfbq7oh8l1pw6f80p06
Dernize
0
27861
274087
274048
2026-09-19T09:20:49Z
Luensu1959
1211
/* Geugrafia */ A gh'ö zuntu 'na fotu
274087
wikitext
text/x-wiki
{{Nuvaize|variànte=, inta variante de l'ata Val Burbèia}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Dernize
|Nome ufficiale = (IT) ''Dernice''
|Panorama = Dernice-Val Curone.JPG
|Didascalia = Panurama 'd Dernize
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Piemonte
|Divisione amm grado 2 = Lisandria
|Amministratore locale = Carlo Buscaglia
|Partito = lista civica "Stretta di mano con tre spighe"
|Data elezione = 8-6-2009
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 4
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Sottodivisioni = Brégni, Caséin-a Caràn, Gruppâ, Muntébru, Parogna, Puggiolu, Vigana, Vigpounsu, Funtanelle
|Divisioni confinanti = [[Burghetu Burbaia|Burghetu Burbèia]], [[Brignano Frascata]], [[Cantalô|Cantalovu]], [[Garbagna]], [[Munteigu]], [[San Sebastiano Curone|San Sebastiàn Cuaión]]
|Nome abitanti = Derniziàizi
|Patrono = San Dunnìn
|Mappa = Map of comune of Dernice (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisión de paìze 'd Dernize inta Pruvìncia 'd Lisandria
}}
'''Dernìze''' (''Dernìs'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntèize]], ''Dernice'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) l'è 'n cumüne inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvìncia 'd Lisandria]] ch'u gh'à 183 abitanti<ref>https://www.italiamappata.it/piemonte/410-dernice/</ref>.
== Geugrafia ==
[[File:A ture de Dernize.jpg|thumb|left|I resti da ture de paìze]]
[[Immaggine:Vigoponzo - panoramio.jpg|centro|miniatura|250x250px|Panurama da frasción id Vigpóunsu]]
E cumüne 'd Dernize u s'tröva inti bricchi chi divìdan l'Ata [[Val Borbêa|Val Burbèia]] da-a [[Val Curón|Val Cuaión]]. Tra i só frasción u gh'è [[Vigpounsu]], [[Muntébru]] e Brégni.
== Stória ==
== Pósti interesanti ==
[[Immaggine:Dietro la chiesa di San Donnino - panoramio.jpg|thumb|200px|Dernize, Géza 'd San Dunnéin|centro]]
[[Costa 'd Muntébru]]: lucalitâ panuràmica lungu a costa ch'a divide a Val Burbèia da-a Val du Gróvve<ref>Val Grü intu dialettu da Bassa Val Burbèia, Val Grue in italiàn</ref>.
== Ecunumîa ==
== Cultüa ==
Dernize l'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Pruvìncia 'd Lisandria. U dialettu ch'u s'parla a Dernize (scritu asì ''Dernise'' cu-a stessa prununcia) u gh'à di elementi du Piacentìn.
== Manifestasión-i ==
== Feste e fée ==
== Cumünicasión-i ==
== Note ==
<references />
{{Clear}}
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lisciandria}}
[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lisciandria]]
1b92235qb7i0vta97oyy50vhn16nuft
274088
274087
2026-09-19T09:25:30Z
Luensu1959
1211
azonta
274088
wikitext
text/x-wiki
{{Nuvaize|variànte=, inta variante de l'ata Val Burbèia}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Dernize
|Nome ufficiale = (IT) ''Dernice''
|Panorama = Dernice-Val Curone.JPG
|Didascalia = Panurama 'd Dernize
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Piemonte
|Divisione amm grado 2 = Lisandria
|Amministratore locale = Carlo Buscaglia
|Partito = lista civica "Stretta di mano con tre spighe"
|Data elezione = 8-6-2009
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 4
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Sottodivisioni = Brégni, Caséin-a Caràn, Gruppâ, Muntébru, Parogna, Puggiolu, Vigana, Vigpounsu, Funtanelle
|Divisioni confinanti = [[Burghetu Burbaia|Burghetu Burbèia]], [[Brignano Frascata]], [[Cantalô|Cantalovu]], [[Garbagna]], [[Munteigu]], [[San Sebastiano Curone|San Sebastiàn Cuaión]]
|Nome abitanti = Derniziàizi
|Patrono = San Dunnìn
|Mappa = Map of comune of Dernice (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisión de paìze 'd Dernize inta Pruvìncia 'd Lisandria
}}
'''Dernìze''' (''Dernìs'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntèize]], ''Dernice'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) l'è 'n cumüne inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvìncia 'd Lisandria]] ch'u gh'à 183 abitanti<ref>https://www.italiamappata.it/piemonte/410-dernice/</ref>.
== Geugrafia ==
[[Immaggine:Vigoponzo - panoramio.jpg|centro|miniatura|250x250px|Panurama da frasción id Vigpóunsu]]
E cumüne 'd Dernize u s'tröva inti bricchi chi divìdan l'Ata [[Val Borbêa|Val Burbèia]] da-a [[Val Curón|Val Cuaión]]. Tra i só frasción u gh'è [[Vigpounsu]], [[Muntébru]] e Brégni.
== Stória ==
== Pósti interesanti ==
[[File:A ture de Dernize.jpg|thumb|left|I resti da ture de paìze]]
[[Immaggine:Dietro la chiesa di San Donnino - panoramio.jpg|thumb|200px|Dernize, Géza 'd San Dunnéin|centro]]
* I resti da ture medievale de paìze
*A géza 'd San Dunnéin
*[[Costa 'd Muntébru]]: lucalitâ panuràmica lungu a costa ch'a divide a Val Burbèia da-a Val du Gróvve<ref>Val Grü intu dialettu da Bassa Val Burbèia, Val Grue in italiàn</ref>.
== Ecunumîa ==
== Cultüa ==
Dernize l'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Pruvìncia 'd Lisandria. U dialettu ch'u s'parla a Dernize (scritu asì ''Dernise'' cu-a stessa prununcia) u gh'à di elementi du Piacentìn.
== Manifestasión-i ==
== Feste e fée ==
== Cumünicasión-i ==
== Note ==
<references />
{{Clear}}
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Lisciandria}}
[[Categorîa:Comûni da provinsa de Lisciandria]]
d42kbj2gh4668duwfo4b0cb9707m29t
Vaìn
0
31570
274080
273799
2026-09-18T18:30:15Z
N.Longo
12052
è
274080
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vaìn
|Nome ufficiale =
|Tipo = quartê
|Panorama = Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 12.jpg
|Didascalia = <div align="center">Vaìn, daa <i>Julia Augusta</i>, in sciu sfundu l'Ìsu(r)a</div>
|Stemma =
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]]
|Divisione amm grado 3 = Arbenga
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|Superficie =
|Note superficie =
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti =
|Note abitanti =
|Aggiornamento abitanti =
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|Codice catastale =
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = de Vaìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = San Benardìn
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = 29 de màzzu
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Vaìn''' (''Vadino'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in quartê da sitè d'[[Arbenga]], ch'u se tröva in scia zina de drìta d[[a Sènta]], a meridiùn du sèntru sitadìn.
== Geugrafìa ==
[[Immaggine:Panuràmma de Vaìn (Arbenga) daa Julia Augusta 06.jpg|sinistra|miniatura|Âtra vìsta de Vaìn]]
U quartê de Vaìn u se estende inta parte meridiunâle da [[ciâna d'Arbenga]], partèndu dau cursu da Sènta fin versu i munti ch'i spartiscen u terito(r)iu cumünâle d'Arbenga, ch'u se spuncia versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme ai cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta.
Stu cunfìn chi u se(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)êa pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta|Staricco, 2021|Geografia del luogo pp.13-16}}</ref><ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.137}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242 m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521 m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce.
== Sto(r)ia ==
=== U(r)igine du numme ===
U numme de Vaìn u ne vegne dau latìn ''vadum'', ch'u vö dì "ègua bassa", tipicu de de 'na möja o d'in scìtu dund'u l'è ciü fasile passà da 'na zina a l'âtra du riàn. U trètu de mâ ch'u se gh'è d'in faccia defèti u l'é(r)a zà bèn cunusciüu pe' avêghe in bassu fundu, cumme marcàu dau gregu [[Strabùn]], ch'u ne fa pensà che a quelli tèmpi a zona a puésse vegnì duve(r)â cumme atraccu. In antigu dunca a zôna a vegnìva ciamâ ''Vadinum'' e inta prìmma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'è mensunâ cumme ''Vainum'' o ''Vaynum''.
Segundu de âtre teurie u numme u pu(r)eva êsse ligàu au tardu latìn ''Vayvo'', a marcà in terén in abandùn, scicumme che cun stu numme u se indicava l'ànnu che 'n tòccu de tèra u l'é(r)a tegnüu a riposu. U mòddu ch'u vegne ciamàu u s'è pöi evulüu inte ''Vaino'', in moddu du tüttu scimile a quellu ch'u l'è u numme in dialettu. Inta fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u vegne pöi dìtu ''Vadino.''<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|La Toponomastica, pp.17-18}}</ref>
=== Etè antiga ===
Au cumènsu de l'epuca stò(r)ica a cunfurmasiùn du terito(r)iu a l'é(r)a bèn dife(r)ente da cumme a veghemmu au dì d'ancöi, scicumme che a ciâna d'Arbenga a l'é(r)a ciü strêta, cu'u cursu d[[a Sènta]] spustàu de armenu in chilòmetru ciü versu setentriùn. Dunca u mâ u rivava fin a tucà u Munte, numme ch'u se ghe dà au prumuntò(r)iu ch'u gh'è de d'âtu.
Nu se sa de segü(r)u quella ch'a l'é(r)a a pusisiùn de 'n prìmmu insediamèntu, ma üna de teurìe ciü impurtanti a fà pensà che ''[[Albium Ingaunum]]'', l'antiga capitâle di [[Ingauni|Lìgü(r)i Ingàuni]] a fusse stèta ti(r)à sciü propiu da ste parte. Dai scâvi fèti in sciu pòstu u s'è descuèrtu numma che di tocchi de [[Çeramica|se(r)amica]] du [[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.13}}</ref> Pe' sta raxùn lì u nu s'è pusciüu cunfermà a pusisiùn de l'antigu nücleu in sciu Munte, scibèn ch'a rèsta quella ciü prubabile. A pusisiùn in sciu Munte a se(r)ea difèti quella tipica di [[Castelâ (fortificaçión)|castelèi]], survaelevâ e fassile da difènde, che in ciü a l'ave(r)ea avüu da vixìn in sò pòrtu o, armenu, in aprôdu segü(r)u.
<gallery mode="packed" heights="150">
Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|U tòccu da ''Julia Augusta'' cu'u risö
Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 09.jpg|U Pilùn
Immaggine:Edificio F (Albenga) 2.jpg|L'edifissiu A du percursu
Immaggine:Edifissiu E (Via Julia Augusta, Arbenga)-Resti de müraje 04.jpg|Rèsti de mü(r)aje de l'edifissiu E
</gallery>
Inte l'epuca rumâna, propiu ai pèi du Munte u vegne fètu passà a ''[[Via Julia Augusta]]'', ch'a zunzeva da ste parte ina votta sciurtìa daa sitè rumana passâ a Pòrte de l'A(r)òscia (''Porta Arociorum)'', sbuccu de l'antigu càrdu màscimu, che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Fra e testimunianse rumâne ciü impurtanti facièi in scia vìa, se pò regurdà [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]], munümèntu fünebre "a pilla" du [[II secolo|II seculu]], l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] de ''[[Albingaunum]]'' e, in diresiùn d'[[Arasce|A(r)asce]], e ruìne de öttu munümènti fünebri. De ciü, pe' in curtu tòccu a punènte du [[Munümèntu A (Arbenga)|munümèntu A]], u se tröva ina pursiùn de risö ch'u pà quellu u(r)igina(r)iu da vìa rumâna, che inte stu puntu a duxeva êsse larga nu ciü de 3,50 m.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=160-167|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref>
Tèmpu di rumèi, ai pèi du Munte u se duxeva truvà u ''portus'', nasciüu inta cega fra a sitè e u prumunto(r)iu: scibèn ch'i nu ghe seccen di ducümènti ch'i ne testimonian a custrusiùn bèn evidènte u l'è a rilevansa ch'u l'ha avüu inte ciü ucaxùi, cumme dü(r)ante e guère püniche, vistu che chi intu [[I secolo|I seculu d.C.]] chi u l'axeva truvàu repa(r)u u cappu cartaginese Magùn. A pusisiuùn precisa du pòrtu a nu l'è du tüttu cè(r)a, scicumme che tütta a custe(r)a, fra a bucca da Sènta fin a Santa Crûxe a pu(r)eva rapresentà in pòstu segü(r)u pe l'atraccu de nâve.<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 177}}</ref>
=== Mediuevu ===
[[Immaggine:San Martìn au Munte (Arbenga) 01.jpg|miniatura|San Martìn au Munte, u cumplessu a l'imbuccu da vìa]]
Levàu stu fètu armenu fin au [[XIII secolo|seculu XIII]] u l'è bèn difissile parlà de Vaìn, scicumme che u mâ u cumense(r)a a vegnisene in derê numma che a partì da stu seculu, in seguitu aa deviasiùn da Sènta, che cu'u növu lettu u l'ha purtàu ascì au repòrtu da tèra inte sti scìti. Turnandu au pòrtu, u se sa da partecipasiùn d'Arbenga ae primme cruxèi, cu'ina sò flotta, a mèxima ch'a l'axeva stabilìu dife(r)ènti traffeghi intu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]].
Du [[1044]] u se sa che, apröu a de grosse dunasiùi, u munastê di benedetìn de l'Ìsu(r)a u guagna in impurtante ricunuscimèntu da [[Pàppa Benedétto IX|Pappa Benedettu IX]], fètu ch'u l'ha cumme cunseguènsa u trasfe(r)imèntu a tèra, in sciu Munte, podâse sutta l'asiùn de Aginulfo, che pe' tradisiùn u n'è cunscide(r)àu u primmu abâte. U se tratava de in pe(r)iudu de richessa pe'i benedetìn d'Arbenga, cumme testimuniàu ascì dai dife(r)ènti pusedimènti cuntrulèi. U l'è bèn regurdà a ogni moddu, che ina primma presènsa di benedetìn in sce artü(r)e de Vaìn a l'è da fa remuntà ancù a prìmma, zà aa fin dau [[VIII secolo|seculu VIII]].
Au [[1254]] u se(r)ea da fissà u mumèntu da deviasiùn d[[a Sènta]], defèti du [[1288]], inti [[Statüi d'Arbenga du 1288|Statüi d'Arbenga]], u se scrive apòsta u capitulu ''De portu previdendo''<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.136}}</ref>, scicumme che u cangiu du cursu d'ègua u l'axeva purtàu l'antigu aprôdu a interâse e u se vuxeva prugetà in növu atraccu. A stu prupôxitu u vegniva pruibìu de druvì lucande e usta(r)ìe là dund'u l'é(r)a in prugettu a custrusiùn du növu portu, ch'a curispunde a quella ch'a vegniva ciamâ l'''Arbara''.<ref name=":3">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Lo sviluppo urbano, p.20}}</ref>
Ma du restu u prugettu u nu vegghe a lüxe, scicumme che inti Statüi de dòppu, du [[1350]], u nu se ne parla ciü. Dunca u l'è bèn prubabile che se inti seculi de prìmma u gh'é(r)a in gurfu ai pèi du munte u secce stètu encìu daa Sènta, lasciandu növe tère dispunibili.<ref name=":3" />
Ste chi du rèstu e vegnen in man au Cumün, duve(r)èi fin da sübitu pe' sardà i debiti ch'u gh'axeva cu'e gènte.<ref name=":0" /> Pe' permétte de passà da 'na parte a l'âtra da scciümè(r)a, u vegne custruìu u ''pons Arociorum'', che daa Pòrte de l'A(r)òscia u l'inmeteva in scia stradda versu u Munte. Cunusciüu ascì cumme ''pons supranus'', u l'é(r)a ciamàu cuscì perché u traversava u sciümme ciü in sciü rispettu a 'n âtru, custruìu de prìmma, de cuntru dìtu ''pons subtranus''. Vistu che au cumènsu u l'é(r)a stètu fètu de legnu, u g'ha avüu besögnu ciü votte de travai, fin a che du [[1382]] u nu s'è delibe(r)àu pe' fâlu de prìa.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 173}}</ref>
Dau [[XIV secolo|seculu XIV]] u se cumènsa ascì a parlà da stradda ''usque Vaynum'', che da l'[[Uspissiu de San Làzzaru (Arbenga)|uspissiu de San Làzzaru]] a purtava in zü versu quella che ancöi a l'è a cianü(r)a au de sutta du Munte. Sta vìa a l'é(r)a cunusciüa cumme stradda rumana e de prubabile a recarcava quella che in antigu culegâva u levànte da sitè cu'u pòrtu. U nu gh'è tüttavia ancù traccia de in insediamèntu stabile, numma che dau [[XV secolo|seculu XV]], quandu che u Cumün u càtta da l'abâte de l'Ìsu(r)a i scìti ch'u ghe vegni(r)à ti(r)àu sciü u cunvèntu e a gêxa de San Benardìn. Cumme cunseguènsa, e prìmme cà e fabbrichèi rüsteghi i vegnen marchèi intu ''registrum'' du [[1473]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 178}}</ref>, mèntre a pôchi ànni prìmma ([[1416]]) i remuntan i prìmmi àtti de vèndita fra privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.55}}</ref>
=== Etè muderna ===
[[Immaggine:Albenga fine 800 da vadino.jpg|sinistra|miniatura|Vìsta d'Arbenga versu a fìn de l'Öttusèntu, da Vaìn]]
Quarche tèmpu de dòppu, intu [[XV secolo|seculu XV]], pe' curpa de üna o ciü aluviùi, l'ègua a s'è purtâ turna vìa u punte in scia Sènta, ch'u l'è duvüu êsse fabricàu növu. A prupôxitu de stu chi a gh'è ina delibe(r)a du [[1519]] inse(r)ìa inti statüi de quel'ànnu, dìta ''De ponte Cente''. Frütu de decixùi pièi dau Cumün a l'è a custrusiùn du növu punte, dìtu ''da Branca'', a dui èrchi, finìu du [[1587]].<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.54}}</ref> Du [[1550]] u l'è in decrêtu sitadìn, ch'u porta a l'alestimèntu de 'n redossu pe'e barche aa bucca de l'[[Ava(r)ènna]]<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|II. Il Medioevo, p.57}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.137}}</ref>, mèntre de sti ànni a l'è a dumanda de l'a(r)ascìn Lorenzo Testa pe arvì 'na tunè(r)a, de segü(r)u atìva intu [[1667]] e da lì a pôcu abandunâ, se pènsa pe' curpa de tàsce imposte daa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|IV. Notizie sopra il Porto Vadino, p.141}}</ref>
Cu'u [[XVI secolo|seculu XVI]] du restu u se ascìste a di cangiamènti inte l'ecunumia du pòstu, cun curtivasiùi miste e in aumèntu de ciànte d'u(r)ive, ch'i levan terén ae vìgne, mèntre âtri scìti i l'é(r)àn tegnüi cumme prèi (u l'è u câxu de Praélle) e i gh'é(r)an senù di canèi, in sce rìve de l'Ava(r)ènna e in Campulàu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|III. L'Età Moderna, p.65}}</ref> Fra [[XIV secolo|Sinquesèntu]] e Settesèntu u gh'è che 'na grossa parte di sciti i vegne ina palüde, chi cumme inte âtre parte da Ciâna. Du mèximu periudu a pia largu campu a curtivasiùn da càneva, che in ciü a quantu dìtu, a rènde a ciâna nu gua(r)i sâna, survatüttu pe'u rüxentâla: bèn doppu e cumense(r)àn e òpe(r)e de bunifica.
=== Tèmpu di fransesi ===
Au [[1794]] u l'é(r)a ancù in pèi u veggiu punte da Branca, tantu che da chi u l'è registràu u passàggiu d'in Arbenga de trüppe fransesi, ch'i l'axevan fina cumpiüu di sachezzi inte l'Uspeâ. Viste e cundisiùi de sanitè nu gua(r)i bune, cumme zà dìtu, du [[1795]] l'uspeâ militâre fransese u vegne mesciàu dau seminà(r)iu d'Arbenga au de fö(r)a de mü(r)aje, intu cunvèntu de San Bernardìn. Sulusiùn, sta chi, ch'a nu funsiuna, scicumme che int'in tèmpu abasta rapidu vegne encìu ascì stu chi, purtandu turna a l'ucupasiùn di lucâli in Arbenga Veggia.
Du [[1796]] ina növa bü(r)iana a se pòrta via u punte da Branca, cu'u besögnu de cuntegnì [[a Sènta]] au de drentu di argini, finansièi inte st'ucaxùn dai Seullìn, spuncèi da l'aministrasiùn: a vegne sciü a cuscì dìta "bia(r)e(r)a".<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.73}}</ref> U punte u vegne fètu növu dau Geniu militâre pôcu dòppu, ma zà du [[1798]] u vegniva zü. U segue in periudu d'isu(r)amèntu pe'a parte de levante da sitè, scicumme che u Cumün u nu gh'axeva abasta de fundi pe' rangiâlu, a sulusiùn a se tröva ti(r)àndu sciü in punte de legnu, a l'artessa da Pòrte du Pertüxu, cunscide(r)àu ciü che ina votta cumme instabile.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref>
Du mèximu ànnu u l'è registràu l'ucupasiùn da parte de trüppe fransesi du cunvèntu de San Benardìn, ch'u ghe vegne fètu di dànni avanti de vegnì abandunàu dai surdàtti mèximi, mèntre i muneghi i l'axevan fètu stramüu a Lüxignàn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.76}}</ref> A cunfisca di bèn da Gêxa a porta u sachezzu de pa(r)egge òpe(r)e ch'u gh'é(r)a de drentu,e ancù du [[1799]] a l'è a vèndita de l'abasìa de San Martìn ai privèi.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.78}}</ref>
Du [[1807]] l'aministrasiùn fransese a spuncia pe' istituì u növu catastru e u se pune u prublema di cunfìn fra Arbenga e A(r)àsce, cu'i arbenganesi che i dixen ch'i passan au de sutta de l'èrcu da [[Capella da Santa Cruxe (Arasce)|Capélla da Santa Crûxe]], segundu di papèi de l'etè de mezzu cunservèi inta paròcchia mèntre che i âtri i vuxevan ch'i vegnìssen fissèi inta lucalitè de Maimuna, bèn ciü vixìn a Vaìn. E ratèlle van aavanti pe' quarche ànnu, cu'u scangiu de papèi fra i dui cumün e u prefettu fransese, che inte l'utubre du [[1807]] u dumandava in elencu de prupietèi che e se truvavan fra e dui regiùi. Du [[1808]], inti travai pe'a custrusiùn da stradda lituranea, u vegne mandàu in növu ducümèntu daa prefetü(r)a au Maire d'Arbenga e intu mese d'avrì u vegne stabilìu dau prefettu u cunfìn definitìvu, daa Còsta du Munte ''vis-a-vis'' fin ae Ròcche de Vaìn'','' tèrmi ch'i sun cunfermèi fina da [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], ch'u firma in edittu ai 12 d'utubre du [[1812]], mèntre ch'u l'è a [[Mosca (çittæ)|Musca]]. Cunfìn ch'u vegne ancù dibatüu, scicumme ch'u nu segue mancu u spartiègua, ma sènsa ch'u vegne cangiàu, mancu au passu sutta u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]].<ref>{{Çitta|Moscardini, 2011|Il confine tra Alassio e Albenga (n.1), p.138}}</ref>
=== Etè mudèrna ===
Caütti i fransesi u l'è sutta ai Savoia che a ''Littoranea'' a vegne cumpletâ, faxendula passà pe' Vaìn, dund'e vegnen rangièi e stradde nu tantu pe' rènde ciü fassile a vitta di cuntadìn, quantu pe' permette u passaggiu du Ré. I travai i finiscen du [[1823]], cun tantu de növu punte in scia Sènta, che pe l'ucaxùn u s'é(r)a ciamàu in inzegnê da [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]]. I tèmpi de dòppu i sun caraterisài da ina relativa stabilitè. Du [[1834]] a l'è a realisasiùn du semite(r)iu, da vixìn aa ma(r)ìna, viste e cunseguènse de l'edìttu de Saint Cloud e che u nu gh'é(r)a ciü pòstu inte gêxe.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.82}}</ref>
U semite(r)iu de Vaìn u vegne prugetàu da l'inzegnê Paolo Duce, inaugu(r)àu de quel'ànnu. A strutü(r)a a nu l'ave(r)à de furtüna, scicumme ch'a vegne indagâ pe' purtà e spüssie di morti inta zôna a l'ingì(r)u, tüttavia u veni(r)à ancù duve(r)àu pe' quarche tèmpu, armenu fin a quande u nu vegne avèrtu [[Semite(r)iu munümentâle (Arbenga)|quellu de Leca]], aa fìn du seculu. A partì dau [[1840]] cumènsan a êsse fabrichèi de növe cà, mèntre aturnu au [[1880]] ciü votte a Sènta a se porta via i argini, giüstèi de dòppu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, pp.86-91}}</ref> Du [[1894]] a vegne istituìa a Caserma Garibaldi dau veggiu ciòstru de San Bernardìn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=64|capìtolo=Lo sviluppo del quartiere Vadino}}</ref>
Passàu a Prìmma Guèra Mundiâle, l'edifissiu u vegne duve(r)àu cumme prixùn du mandamèntu. Du [[1926]], cu'a supresciùn di mandamènti, l'edifissiu u recampa i prixuné(r)i ascì de [[Andôa|Andö(r)a]] e d'[[Arasce|A(r)àsce]]. Du [[1927]] i cumènsan i travai da Caserma Piave, pöi duve(r)â ascì inta Segunda guèra. In particulâre a Ciâna a l'è stèta bumbardâ ai 12 d'avrì du [[1944]], cun trèi mòrti registrèi, pe' via de bumbe sgancièi in sciu punte da feruvìa, in sce due Caserme e a l'Ava(r)ènna.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=122}}</ref>
Passàu u cunflittu, a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]]-[[Anni 1960|'60]] u gh'è stètu in grande svilüppu edilissiu, ch'u l'ha purtàu a ti(r)à sciü di növi fabbrichèi e au rivà de növe gènte, scicumme ch'u gh'é(r)a besögnu de travaju inte stüffe (e avanti de ste chi, pe'a Caserma), cun pöi u cangiu türisticu de l'ecunumia du pòstu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.111}}</ref>
== Pòsti de interesse ==
=== Architetü(r)e religiuse ===
[[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn|left]]
* '''Gêxa de San Benardìn de Siêna''', a l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê au de là d[[a Sènta]]. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zòna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''Vìa Julia Augusta''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispettu aa ciànta u(r)iginà(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]], a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttüàu cumme caserma militàre sutta ai Sabàudi, vegne in parte recupe(r)àu a destinasiùn religiùsa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle di Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardin au Munte|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu_da_Madònna_de_Fatima_(Vaìn,_Arbenga)-Faciâ_04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]]
* '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stîle goticu. U purtâle u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>
=== Architetü(r)e militâri ===
* '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu du cunvèntu de San Benardìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' 300 surdàtti inte tüttu.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'età contemporanea, p.98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave nu gua(r)i daa distànte a l'ha purtàu au lentu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina mànega de surdàtti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref>
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908)
Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasina de cumandu
Immaggine:Albenga, rifugio antiaereo (cropped).jpg|L'imbuccu du redossu dai bumbardamènti, Via San Calocciu
Immaggine:Albenga Vadino bunker (cropped).jpg|Furtìn ch'u resta daa riunda de Via Piave
</gallery>
* '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbertu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrèi. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma ch'a puésse uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a vegnì chi u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasîna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispettu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i èrchi semireundi a surmuntâli.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref>
* '''Furtìn da segunda guèra mundiâle''', du [[1940]], cun l'intrâ in guèra de l'Itàlia, u gh'è stètu besögnu de custruì di redossi pe'a pupulasiùn in câxu de bumbardamènti. Fra i pa(r)eggi ch'u l'è stètu imbastìu, dui i se trövan a Vaìn e ün inta Do(r)ia, che pe(r)ò u nu l'è stètu finìu. I se cunservan i dui imbucchi, ün da Vìa San Calòcciu, l'âtru in Vìa Rafaèllu. Du '43 a l'è invece a furtificasiùn du trattu de mâ fra Arbenga e A(r)àsce, d'ataccu aa feruvìa. Vegnen ti(r)èi sciü de mü(r)aje cuntru i sbarchi, âte 2 mêtri inte tüttu, cun pustasiùi pe' l'artije(r)ìa, in ciü u gh'é(r)a u diviêtu de razunze l'a(r)ena, isu(r)â, metendughe du reticulâtu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga dal fascismo alla Repubblica 1923 - 1970|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/494/c/13/albenga-dal-fascismo-alla-repubblica.-1923-1970.html|ànno=2013|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=106}}</ref>
=== Vìlle stò(r)iche ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte
Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta''
Immaggine:Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia
</gallery>
* '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)asce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa restagno, 1993|III. Il paesaggio urbano e le arti, p.155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çittæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivéi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u gròssu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padijùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref>
* '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensciunâ pe'a prìmma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligâ ai fundi agriculi a l'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du [[XX secolo|Növesèntu]]. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertüa a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi i l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref>
=== Âtre architetü(r)e ===
* '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref>
== Cultü(r)a ==
=== Istrusiùn ===
Intu quartê u gh'è in cumplessu de scö(r)e ch'u cröve daa matèrna ae elementàri, a primma a se tröva au de sutta de l'Istitüu Cumprenscìvu Arbenga 2<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbengasecondo.edu.it/luogo/sede-san-clemente/|tìtolo=Infanzia Albenga San Clemente|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref>, cunusciüa ascì cumme "asìlu de San Clemènte" e istituìu a partì dau [[1981]]-[[1982]].<ref name=":2">{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.114}}</ref> E elementàri, de cuntru, e sun sutta a l'Arbenga 1, uspitè in San Benardìn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.icalbenga1.edu.it/luoghi?id=29|tìtolo=Scuola Primaria Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref> A partì dau [[1990]] u l'è stètu trasfe(r)ìu in Arbenga l'Istitüu agra(r)iu "Domenico Aicardi", che avanti de stu mumèntu u se truvava a Sanremmu<ref name=":2" />: scituàu ascì stu lì inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria, parte dau [[2000]], de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
== Ecunumia ==
Cumme pe'u restu da Ciâna, l'ecunumia a se basa in sce l'agricultü(r)a, zà in antigu a l'é(r)a curtivâ a càneva, asèmme ae vìgne e ai u(r)ìvi in sce artü(r)e. Du rèstu u se sa ascì che inte l'Öttusèntu l'a(r)éna de Vaìn a l'é(r)a cunusciüa pe' l'estrasiùn de l'a(r)éna, ch'a serviva pe'i campi de spà(r)eghi. Fra l'âtru du [[1886]] a l'è ina delibe(r)a ch'a l'impune de duve(r)ala numma che pe' Arbenga, de moddu ch'u nu se vegnisse a creà cuncurènsa cu'e sitè a l'ingi(r)u. Dapöi, l'a(r)éna ch'a ghe rèsta a vegne messa sutta tutêla da parte du Cumün, interessàu aa custrusiùn d'in stabilimèntu e de 'na stasiùn invernâle.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea. p.98}}</ref> Inti àgni a vegnì u se punta sèmpre de ciü au türismu, cu' in'espansciùn de ativitè de stu genere.
== Feste e fe(r)e ==
* A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Festa du Santìscimu numme de Ma(r)ìa, a se tegne ai 12 de setèmbre, cu'a messa au santuà(r)iu da Madònna de Fatima dìta dau preve de San Benardìn e a prucesciùn versu vìa San Calòcciu e u Munte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/09/albenga-a-vadino-la-festa-del-nome-di-maria/|tìtolo=Albenga, a Vadino la Festa del Nome di Maria|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref>
* Castagnata, au cumènsu d'utubre, inti mèximi spàssi duve(r)èi pe' A Vaìn pe' mangià bèn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/castagnata-vain-pe-mangia-ben-vadino/|tìtolo=Castagnata “A Vain Pe’ mangia’ Bèn” a Vadino|léngoa=IT|vìxita=2025-08-06}}</ref>
== Sport ==
* ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn du Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ogni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 posti inte tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
== Vìe de cumünicasiùn ==
Vaìn u vegne traversàu zà daa prìmma mitè du [[XIX secolo|seculu XIX]] daa cuscì dìta ''Littoranea'', vusciüa dai fransesi e finìa dai Savoia, sfartâ de dòppu e cunessa aa gale(r)ìa sutta u Munte, invêce che daa centrâle du lète. Zà du [[1934]] a vìa ciü gròssa du quartê a pìa u numme de Via Piave, da intènde cumme ''Via alla Piave'', in unû aa Caserma, ch'a se tröva propiu lì da vixìn''.'' De quell'ànnu vegnen ascì finansièi i travai pe'a sò lüminasiùn e scistemasiùn.<ref>{{Çitta|Staricco, 2021|IV. L'Età Contemporanea, p.91}}</ref>
Daa fin da guèra u s'è cumensàu a sentì u besögnu de scistemà a viabilitè sitadìna, l'è pe' stu fètu chi che sutta a l'aministrasiùn Viveri, di ànni '60, ch'u l'ha vistu a lüxe doppu pa(r)egge discusciùi a ''Variante Aurelia'' fra [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Vaìn, ch'a scansa u sèntru da sitè e a passa sutta u Munte pe' mezzu da gale(r)ìa de San Martìn, che au sbuccu in diresiùn [[Arasce|A(r)àsce]] a se ghe cunette a veggia traccia. Inte tüttu u gh'è trê sciurtìe, l'ürtima daa Mi(r)ànda, ch'a permette a cunesciùn cu'a parte da sitè a punènte da Sènta, ciü [[Lüxignan|Lüxignàn]] e [[San Fé (Arbenga)|San Fê]]. Da Vaìn a se de(r)amma dunca a [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a munta versu e due frasiùi arbenganesi e a cuntinua in diresiùn de [[Villanöva]].
== Nòtte ==
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Staricco, 2021|ISBN=88-88-39761-2}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=|capìtolo=|cid=Moscardini, 2011}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Arbenga]]
e9g06vr50zlc5ysvaccbgb7awowhu31
Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)
0
31658
274079
273573
2026-09-18T18:29:39Z
N.Longo
12052
è
274079
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
[[Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 02.jpg|miniatura|U Cumplessu de San Dumenegu]]
A '''Ciàssa de San Dumenegu''' (''Piazza San Domenico'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia, intu quartê de San Scî.
== Sto(r)ia ==
A Ciàssa de San Dumenegu a pìa u sò numme daa gêxa cun cunvèntu ch'a se ghe faciava, fabricâ fra i [[Anni 1270|ànni '70]] e [[Anni 1280|'80]] du [[XIII secolo|Duxèntu]] in sciu sò fiancu de punènte<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', p. 51}}</ref>. A cianta ch'a g'ha au dì d'ancöi a ne vegne pe(r)ò da di intervènti ciü mudèrni, ch'i l'han purtàu cu'u tèmpu a l'agregasiùn de spàssi dife(r)ènti<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 53}}</ref>.
== Descrisiùn ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Facciata verso Piazza San Domenico.jpg|U cumplessu vistu inta sò parte ciü a meridiùn
Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga)-Afrescu 01.jpg|Afreschi in sciu cantu fra a Ciàssa e ''Vico al Centa''
Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga)-Afrescu 02.jpg|Âtri afreschi in sciu cantu
Immaggine:Scala principale di San Domenico.jpg|A sca(r)inâ intèrna du cumplessu
</gallery>
A Ciàssa de San Dumenegu a se tröva inta parte ciü a punènte d'Arbenga Veggia, versu meridiun e a l'è pe' stu fètu parte du quartê de San Scî, ch'a ne rapresènta ascì u sèntru. Da vixìn au fì de mü(r)aje a l'è in curispundènsa da cuscì dìta Pòrte de l'Aquila, marcâ ciü votte inti rendicunti cumme antìgu pòstu d'avistamèntu e de cuntròllu. A l'ha ina cianta ch'a nu l'è regulâre, scicumme ch'a l'è nasciüa daa missa insemme de ciü ambiènti intu tèmpu, tantu ch'a l'è vegnüa fö(r)a cun 'na furma a "L", vistu ascì de òpe(r)e de slargamèntu versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], in sciu cantu du Palàssiu di D'Aste-Ardüìn. Intu parlà pupulâre a ciàssa a l'ha piàu u numme de "Ciàssa de L'Aviamèntu", scicumme che chi a gh'é(r)a a sêde de ste scö(r)e<ref>{{Çitta|Gastaldi, 1996|p. 78|}}</ref><ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 53-54}}</ref>.
=== Cruxe(r)e ===
[[File:Ciassa San Dumenegu (Arbenga Veggia) - Màppa.svg|thumb|upright=1.2|Mappa da Ciàssa de San Dumenegu, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]
* Vìa de Medaje d'Ò(r)u, üna de stradde fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a traversa tantu u quartê de San Giuànni cumme quellu de San Scî recarcandu u càrdu màscimu da sitè rumâna. A cûre defèti a partì daa Pòrte de l'A(r)òscia fin a rivà da quella de Mu(r)ìn, passandu da 'na parte a l'âtra du sèntru sitadìn. L'intitulasiùn d'ancöi a se rife(r)ìsce ae quattru medaje d'ò(r)u guagnèi in guèra da sitadìn arbenganesi.
* Vìa aa Sènta (''Via al Centa'' in italiàn), carugettu lungu pôcu ciü de 30 mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}</ref>, ch'u se di(r)àmma a partì da l'estremitè ciü a nord du cumplessu, passandughe a còsta e andandu a finì au de fö(r)a de mü(r)aje, versu dund'u se truvava u "Zögu du balùn" (zôna che ancöi a pòrta u numme de Vìa Mameli)<ref>{{Çitta|Gastaldi, 1996|p. 48|}}</ref>.
* Vìa Somis, stradetta ch'a cumènsa d'intu fiàncu meridiunâle da ciàssa, inmetènduse in scia Vìa de Medaje d'Ò(r)u, sgarbandu de rimpettu a l'imbuccu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], ch'a n'è a cuntinuasiùn, recarcandu u percursu du veggiu decümàn segunda(r)iu. A pòrta u numme du Giovanni Somis, ch'u l'é(r)a stètu sutta-prefettu da [[Pruvinsa d'Arbenga]] fra u [[1824]] e u [[1829]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>.
* U Caruggiu du Gumbu, carugettu ch'u pòrta versu a Ciàssa de l'A(r)òscia. Lungu ina qua(r)antêna de mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 28}}</ref>, u pìa in numme da in antìgu gumbu ch'u se ghe truvava, duve(r)àu de dòppu cumme sâla de müxica, tantu da êsse sêde da banda sitadìna, intitulâ a [[Giuseppe Verdi]]<ref>{{Çitta|Gastaldi, 1996|p. 54|}}</ref>.
=== Architetü(r)e ===
{| class="wikitable"
!Figü(r)a
!n°
!Numme
!Descrisiùn
|-
|[[Immaggine:Palàssu_D'Aste-Ardüìn_(sentru_stòricu_d'Arbenga)-Vìsta_09.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|1-2<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle au Palàssiu a da in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], dund'a pòrta u sivicu n°70</ref>
|'''Palàssiu D'Aste-Ardüìn'''
|U Palàssiu D'Aste-Ardüìn, dìtu ascì Cà D'Aste-Ardüìn o numma Palàssiu D'Aste, u ne vegne da ina sé(r)ie d'agregasiùi de cà de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] ch'e se faciavan in scia vìa, fèta primma du [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'a l'ha purtàu aa furmasiùn d'in palàssiu ünicu desvilüpàu sciü trèi cièi, pöi isèi a quattru. U palàssiu u cuntegne due sca(r)inè; quella prinsipâle, a quattru rampe e fabricâ du [[XVII secolo|Seisèntu]], a se desvilüppa d'inte in atriu cuèrtu da votta a lünetta. Au segundu cian se ghe tröva in gran sâla dìta a "stansia di stücchi", ricca de stücchi ba(r)òcchi, scibèn ch'i seccen in parte ruinèi da l'ègua. Grassie a in restauru, fètu du [[1994]], se pò turna vegghe ina parte da ricche pitü(r)e ch'e ne decuravan a faciâ, scibèn che ruinè dau tèmpu e dai intervènti pe' slargà e intrè e dà l'intonacu in sce mü(r)àje<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111116.pdf|tìtolo=Casa D'Aste-Arduini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>.
|-
| rowspan="2" |[[Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|senza_cornice|105x105px]]
|7-24
|'''San Dumenegu'''
|Cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia ciàssa da punènte, ch'u ne cröve tüttu quellu fiancu. Descrìtu du [[XVII secolo|Seisèntu]] intu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']] cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|pp=356-357 (260)|volùmme=Vul. I}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)iginâ(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava a l'imprinsippiu trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru i sun de lungu stèti di punti de riferimèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>.
|-
|11
|'''Tûre de San Dumenegu'''
|A tûre de San Dumenegu a se tröva intu cumplessu dunde, de prubabile, a l'è stèta u primmu campanìn, erezüu du [[1389]], nu se sa se pe'a primma votta. Au dì d'ancöi a se presènta cu'in prufì du tüttu intunacàu, ch'u spòrze de pôcu rispettu au rèstu, che pe(r)ò u lascia intravegghe parte du basamèntu in grossi blòcchi de prìa de Pûi. Inte l'ünicu fiancu libe(r)u da âtre custrusiùi, quellu ch'u da in scia ciàssa, se ghe dröve ina pòrte au cian terén e in barcùn pe' cian inte quelli de d'âtu. Sti chi i rivan da intervènti ciü mudèrni: ancù du [[1927]], defèti, e sun mensunèi e bifure ch'e se ghe druvivan, avanti ch'e fussen intunachèi<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 65-67}}</ref>.
|}
== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
<references group="n." />
;Nòtte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=|capìtolo=U Strada"iu|cid=Gastaldi, 1996}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/san-domenico-piazza/|tìtolo=San Domenico, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}}
[[Categorîa:Stradde d'Arbenga]]
l2qpxancqi501py69mcl6aqanc8p9ho
Munsu
0
32110
274091
273860
2026-09-19T11:21:04Z
N.Longo
12052
/* Etè muderna */
274091
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Munsu
|Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Mons''</div>
|Panorama = Mons aero.JPG
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du sèntru de Munsu</div>
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = FRA
|Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg
|Grado amministrativo = 5
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra
|var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]]
|Divisione amm grado 2 = Va(r)u
|var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]]
|Divisione amm grado 3 = Draguignan
|var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]]
|Divisione amm grado 4 = Fayence
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Patrick de Clarens
|Data elezione = 2020
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|Superficie = 76.63
|Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}}
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 909
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=29 dixèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-07-26}}
|Aggiornamento abitanti = 2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = ''moussenqui'' <small>([[Dialettu figùn|figùn]])</small><br />''monsois'' <small>([[Lengua françéise|fr]])</small>
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map commune FR insee code 83080.png
|Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle
}}
'''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 909 abitanti (au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />.
== Geugrafia ==
Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, situàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. U paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estènde pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilòmetri quaddri, fìn a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1.712 mêtri, a simma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu.
Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e, chinandu versu meridiùn, u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.<gallery mode="packed" widths="150">
Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu
Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du Fil
Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A muntagna de Lachens
Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge
</gallery>U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, a ''[[Siagnole]]'', ch'a nasce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''<ref name=":12">{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. A ''sourça'' a resta pròpiu sutta a Munsu, a pôcu mênu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750 m).
L'ègua ch'a chìna dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ramme ch'e campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'​''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedòtti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]<ref name=":12" />.
Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di câxi i sun afluènti da primma<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, cumme u ''Vallon Rouge'', ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè de ''Les Vignes'', e quellu de ''Roque Abellière'', tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. A chinà ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>.
== Sto(r)ia ==
=== U(r)igine du numme ===
U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì "munte"<ref>{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de "munti"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}</ref>, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}</ref>.
=== Preisto(r)ia ===
I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa [[Preistöia|preisto(r)ia]], tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de dolmen e âtre furme de sepultü(r)e: fra sti lì ün di ciü cunusciüi u l'è u dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>.
U gh'è e pröve ch'u funsiunesse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i tuchetti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=vul. 5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}</ref>, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du rammu, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resènti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu<ref name=":02" />. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u dolmen de Riens e de la Colle<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>.
=== Etè antìga ===
[[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Ròcca Tajâ|left]]
A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedòttu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu<ref>avant prop. pg11</ref>. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta ròcca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. A l'imprinsippiu, inte stu trètu l'aquedòttu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu lì u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa dunca inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i.
=== Etè medievâle ===
Pe' Munsu paìse a primma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste lì ascì ''Fulco de Mons''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}</ref>.
Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu ''castrum'' ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}</ref>. U ''castrum'' u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ìa de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva pròpiu ai cunfìn cun stu paìse lì.
Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na sé(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âta dui o trèi mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni primma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]<ref name=":1" />.
Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti [[figùi]], gènte lìgü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da [[Provensa|Pruvènsa]] a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]].
A fà vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de primma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta.
E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fà remuntà aa crisi che de cuntru a s'è patìa inta Rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe lìgü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte e ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi ma u se pènsa che, cumme pe'i pòsti a l'in gìru, e ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>.
L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pan, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]<ref name=":0" />.
=== Etè muderna ===
Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quande inte tütta a Fransa e l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti.
Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in ànnu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpindu stu travaju in genere pe' quattru ànni<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}</ref>.
Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'e se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì.
Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|outô=Pays de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2026-07-18}}</ref>. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu<ref name=":0" />.
A partì dai 15 de nuvèmbre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu<ref name=":3" />.
Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu' ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixèmbre du [[1591]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}</ref>.
Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presenta turna a pèste, cu' ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref>
=== Etè cuntempuranea ===
Avanti da Revulusiùn fransese, au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu inte quellu mumèntu a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}</ref>
A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capélla di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A rife(r)ì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi.
Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte i se truvassen inte 'na situasiùn meschina, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu chi u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fasili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}</ref>
U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a bona, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}</ref>
A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}</ref>
L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insémme a [[Seillans]] et [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunque a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietèi e i diritti in sci gumbi.<ref name=":0" />
Intu mèntre da Segunda guèra mundiâle, cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau 1940 l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.<ref>{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref>
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Munsu}}
=== Cugnummi ch'u gh'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''<ref>{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&departmentId=83&departmentName=Var&cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}</ref>''.''
=== Persune lighèi cun Munsu ===
* [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]<ref>{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>.
* [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''<ref>{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>.
* [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}</ref>.
== Pòsti de interesse ==
=== Architetü(r)e religiuse ===
Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]].
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu
Mons Chap Mairie 8.JPG|A capélla de San Bastiàn o di Gianchi
Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè
Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capélla de San Ròccu
Mons Chap Riens.jpg|Capella de San Pe(r)u de Riens
St-Marcellin Chap.jpg|Capella de San Marcelìn
Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard
Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard
</gallery>
* [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Inte l'abside de furma reunda u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi da gêxa. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina crûxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi<ref>{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma in gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[Dipartimentu du Va(r)u|Va(r)u]]<ref>{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>: a ''Vénus'', "Vene(r)e", du [[1488]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. e a ''Musane'' du [[1535]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla de San Bastiàn (Munsu)|Capélla de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capélla a l'è du stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capélla, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a ventaju, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi inte sta capélla, scunsacrâ, u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]] a l'è stèta duve(r)â in parte cumme municìpiu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla da Madònna da Pietè (Munsu)|Capélla da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa crûxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u "''Galinette''". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capélla lì e a gêxa du paìse<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla de San Ròccu (Munsu)|Capélla de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de qua(r)antêna in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla de San Pe(r)u (Munsu)|Capélla de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814 m in scu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i da distante d'in [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne, de zügnu, tütti i ànni<ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla de San Marcelìn (Munsu)|Capélla de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capélla inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu<ref>{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla de Santa Ruselìna (Munsu)|Capélla de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a ne funsiunava da capélla privâ<ref>{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha dunca lasciàu u titulu de paruchiâle aa gêxa fabricâ intu scitu de quella d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
=== Architetü(r)e sivìli ===
;Rexidènse
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard
Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn
Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille
Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon''
Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi
Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu
</gallery>
* [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900 m<sup>2</sup>. A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a crûxe de Malta<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
* Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna<ref name="Châteaux Var">{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
* Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfina i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dìtu turna de Bourrigaille<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
* Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme <bdi>''Les Ferrages d'Esclapon''</bdi><bdi>, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.</bdi>
* Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />.
* Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme castéllu du cumün, u se tröva in scia punte de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da in megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugetti e de travai<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
;Âtru
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ
Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens
Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan''
Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu
Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse
Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole''
</gallery>
* [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42 km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta "Ròcca Tajâ" (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20 m<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
* Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|b]]<nowiki/>èi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''.
* Funtâna "''la plus louancho fouan''": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]<ref name="Fontaines et lavoirs">{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu.
* Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Fontaines et lavoirs" />, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''.
* I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega<ref>{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
* Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''.
=== Architetü(r)e militâri ===
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu
Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye
</gallery>
* [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660 m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]].
=== Sciti archeulogichi ===
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens''
Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye''
Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée''
Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle''
Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros''
Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton''
Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin''
Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches''
</gallery>
* ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i sègni d'ina növa ucupasiùn ascì aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], ch'u se tröva a 1 km a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i da distante daa capélla de San Pe(r)u e da regiùn de ''Riens'' ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da ina gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}</ref>. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti stò(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}</ref>.
* ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20 m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5 m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50 m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60 m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11 m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i da distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80 m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da ina ciappa missa in tèra<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10 m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa primma Etè du Rammu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5 m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70 m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia.
=== Natü(r)a ===
* [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutetta ch'a cröve ina regiùn 42,96 chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}</ref>.
== Cultü(r)a ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn<ref>{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>.
;Scö(r)e
A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>.
=== Dialettu ''moussencou'' ===
{{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}</ref>. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>.
=== Müsei ===
* Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>.
* Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>.
== Ecunumìa ==
[[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']]
{{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvènsa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835<ref name="Garcin" />|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}}
L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive<ref name="Garcin">{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}</ref>.
Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}</ref>
== Fèste e fe(r)e ==
Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>.
Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}</ref>.
== Sport ==
Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273 m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15 m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>.
== Aministrasiùn ==
=== Scindichi de Munsu ===
[[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Binelaggi ===
U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugettu nasiunâle dìtu "''Villages Roumains''", u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capélla da San Pe(r)u (Munsu)|capélla da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&task=search&id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>.
== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina sé(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì<ref name=":2">{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}</ref>.
Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''.
U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu<ref name=":2" />.
=== Traspòrtu pübbricu ===
A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'ha piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref> e a 8334<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>.
== Nòtte ==
;Nòtte au testu
<references group="n." />
;Nòtte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil & Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]]
4zcztn7mkqw6vxlzdmfeewq10nye10u
274092
274091
2026-09-19T11:23:53Z
N.Longo
12052
274092
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Munsu
|Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Mons''</div>
|Panorama = Mons aero.JPG
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du sèntru de Munsu</div>
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = FRA
|Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg
|Grado amministrativo = 5
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra
|var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]]
|Divisione amm grado 2 = Va(r)u
|var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]]
|Divisione amm grado 3 = Draguignan
|var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]]
|Divisione amm grado 4 = Fayence
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Patrick de Clarens
|Data elezione = 2020
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|Superficie = 76.63
|Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}}
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 909
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=29 dixèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-07-26}}
|Aggiornamento abitanti = 2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = ''moussenqui'' <small>([[Dialettu figùn|figùn]])</small><br />''monsois'' <small>([[Lengua françéise|fr]])</small>
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map commune FR insee code 83080.png
|Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle
}}
'''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 909 abitanti (au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />.
== Geugrafia ==
Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, situàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. U paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estènde pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilòmetri quaddri, fìn a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1.712 mêtri, a simma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu.
Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e, chinandu versu meridiùn, u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.<gallery mode="packed" widths="150">
Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu
Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du Fil
Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A muntagna de Lachens
Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge
</gallery>U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, a ''[[Siagnole]]'', ch'a nasce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''<ref name=":12">{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. A ''sourça'' a resta pròpiu sutta a Munsu, a pôcu mênu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750 m).
L'ègua ch'a chìna dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ramme ch'e campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'​''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedòtti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]<ref name=":12" />.
Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di câxi i sun afluènti da primma<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, cumme u ''Vallon Rouge'', ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè de ''Les Vignes'', e quellu de ''Roque Abellière'', tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. A chinà ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>.
== Sto(r)ia ==
=== U(r)igine du numme ===
U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì "munte"<ref>{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de "munti"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}</ref>, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}</ref>.
=== Preisto(r)ia ===
I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa [[Preistöia|preisto(r)ia]], tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de dolmen e âtre furme de sepultü(r)e: fra sti lì ün di ciü cunusciüi u l'è u dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>.
U gh'è e pröve ch'u funsiunesse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i tuchetti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=vul. 5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}</ref>, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du rammu, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resènti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu<ref name=":02" />. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u dolmen de Riens e de la Colle<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>.
=== Etè antìga ===
[[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Ròcca Tajâ|left]]
A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedòttu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu<ref>avant prop. pg11</ref>. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta ròcca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. A l'imprinsippiu, inte stu trètu l'aquedòttu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu lì u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa dunca inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i.
=== Etè medievâle ===
Pe' Munsu paìse a primma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste lì ascì ''Fulco de Mons''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}</ref>.
Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu ''castrum'' ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}</ref>. U ''castrum'' u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ìa de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva pròpiu ai cunfìn cun stu paìse lì.
Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na sé(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âta dui o trèi mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni primma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]<ref name=":1" />.
Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti [[figùi]], gènte lìgü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da [[Provensa|Pruvènsa]] a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]].
A fà vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de primma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta.
E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fà remuntà aa crisi che de cuntru a s'è patìa inta Rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe lìgü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte e ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi ma u se pènsa che, cumme pe'i pòsti a l'in gìru, e ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>.
L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pan, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]<ref name=":0" />.
=== Etè muderna ===
Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quande inte tütta a Fransa e l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti.
Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in ànnu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpindu stu travaju in genere pe' quattru ànni<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}</ref>.
Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'e se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì.
Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|outô=Pays de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2026-07-18}}</ref>. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu<ref name=":0" />.
A partì dai 15 de nuvèmbre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu<ref name=":3" />.
Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu'ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixèmbre du [[1591]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}</ref>.
Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presènta turna a pèste, cu'ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref>
=== Etè cuntempuranea ===
Avanti da Revulusiùn fransese, au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu inte quellu mumèntu a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}</ref>
A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capélla di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A rife(r)ì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi.
Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte i se truvassen inte 'na situasiùn meschina, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu chi u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fasili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}</ref>
U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a bona, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}</ref>
A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}</ref>
L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insémme a [[Seillans]] et [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunque a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietèi e i diritti in sci gumbi.<ref name=":0" />
Intu mèntre da Segunda guèra mundiâle, cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau 1940 l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.<ref>{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref>
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Munsu}}
=== Cugnummi ch'u gh'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''<ref>{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&departmentId=83&departmentName=Var&cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}</ref>''.''
=== Persune lighèi cun Munsu ===
* [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]<ref>{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>.
* [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''<ref>{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>.
* [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}</ref>.
== Pòsti de interesse ==
=== Architetü(r)e religiuse ===
Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]].
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu
Mons Chap Mairie 8.JPG|A capélla de San Bastiàn o di Gianchi
Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè
Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capélla de San Ròccu
Mons Chap Riens.jpg|Capella de San Pe(r)u de Riens
St-Marcellin Chap.jpg|Capella de San Marcelìn
Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard
Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard
</gallery>
* [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Inte l'abside de furma reunda u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi da gêxa. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina crûxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi<ref>{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma in gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[Dipartimentu du Va(r)u|Va(r)u]]<ref>{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>: a ''Vénus'', "Vene(r)e", du [[1488]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. e a ''Musane'' du [[1535]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla de San Bastiàn (Munsu)|Capélla de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capélla a l'è du stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capélla, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a ventaju, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi inte sta capélla, scunsacrâ, u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]] a l'è stèta duve(r)â in parte cumme municìpiu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla da Madònna da Pietè (Munsu)|Capélla da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa crûxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u "''Galinette''". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capélla lì e a gêxa du paìse<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla de San Ròccu (Munsu)|Capélla de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de qua(r)antêna in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla de San Pe(r)u (Munsu)|Capélla de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814 m in scu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i da distante d'in [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne, de zügnu, tütti i ànni<ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla de San Marcelìn (Munsu)|Capélla de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capélla inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu<ref>{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* [[Capélla de Santa Ruselìna (Munsu)|Capélla de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a ne funsiunava da capélla privâ<ref>{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>.
* Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha dunca lasciàu u titulu de paruchiâle aa gêxa fabricâ intu scitu de quella d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
=== Architetü(r)e sivìli ===
;Rexidènse
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard
Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn
Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille
Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon''
Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi
Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu
</gallery>
* [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900 m<sup>2</sup>. A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a crûxe de Malta<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
* Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna<ref name="Châteaux Var">{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
* Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfina i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dìtu turna de Bourrigaille<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
* Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme <bdi>''Les Ferrages d'Esclapon''</bdi><bdi>, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.</bdi>
* Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />.
* Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme castéllu du cumün, u se tröva in scia punte de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da in megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugetti e de travai<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
;Âtru
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ
Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens
Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan''
Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu
Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse
Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole''
</gallery>
* [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42 km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta "Ròcca Tajâ" (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20 m<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
* Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|b]]<nowiki/>èi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''.
* Funtâna "''la plus louancho fouan''": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]<ref name="Fontaines et lavoirs">{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu.
* Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Fontaines et lavoirs" />, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''.
* I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega<ref>{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>.
* Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''.
=== Architetü(r)e militâri ===
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu
Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye
</gallery>
* [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660 m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]].
=== Sciti archeulogichi ===
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens''
Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye''
Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée''
Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle''
Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros''
Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton''
Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin''
Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches''
</gallery>
* ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i sègni d'ina növa ucupasiùn ascì aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], ch'u se tröva a 1 km a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i da distante daa capélla de San Pe(r)u e da regiùn de ''Riens'' ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da ina gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}</ref>. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti stò(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}</ref>.
* ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20 m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5 m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50 m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60 m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11 m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i da distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80 m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da ina ciappa missa in tèra<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10 m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa primma Etè du Rammu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5 m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70 m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
* ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>.
Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia.
=== Natü(r)a ===
* [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutetta ch'a cröve ina regiùn 42,96 chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}</ref>.
== Cultü(r)a ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn<ref>{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>.
;Scö(r)e
A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>.
=== Dialettu ''moussencou'' ===
{{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}</ref>. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>.
=== Müsei ===
* Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>.
* Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>.
== Ecunumìa ==
[[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']]
{{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvènsa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835<ref name="Garcin" />|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}}
L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive<ref name="Garcin">{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}</ref>.
Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}</ref>
== Fèste e fe(r)e ==
Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>.
Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}</ref>.
== Sport ==
Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273 m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15 m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>.
== Aministrasiùn ==
=== Scindichi de Munsu ===
[[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Binelaggi ===
U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugettu nasiunâle dìtu "''Villages Roumains''", u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capélla da San Pe(r)u (Munsu)|capélla da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&task=search&id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>.
== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina sé(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì<ref name=":2">{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}</ref>.
Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''.
U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu<ref name=":2" />.
=== Traspòrtu pübbricu ===
A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'ha piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref> e a 8334<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>.
== Nòtte ==
;Nòtte au testu
<references group="n." />
;Nòtte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil & Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]]
okvh3t7d82h2fw1xmk8yiz37fae1yr1
Eccellensa Liguria
0
32623
274090
273322
2026-09-19T11:16:31Z
N.Longo
12052
fix
274090
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome= Eccellensa Liguria
|logo =
|sport = Balón
|fondazione = [[1991]]
|partecipanti = 16 squaddre
|nazione = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]
|formato = 1 gion à l'italiaña con play-off
|detentore = {{Scìnbolo|600px Giallo e Rosso (Strisce).png}} Millesimo
|maggiori titoli = {{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black HEX-0753CB.svg}} Imperia<br />{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro2.svg}} [[U.S Sanremese Calcio 1904|Sanremese]]<br />{{Scìnbolo|Green rectangle with white star.svg}} [[Fratellansa Sportiva Sestreize 1919|Sestrese]]<br />{{Scìnbolo|600px Rosso Blu Stella bianca 5 punte.png}} [[Vado Football Club 1913|Vado]]<br />{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-78D3F7.svg}} [[Virtus Entella]]<br /> (3)
|promozione = [[Serie D]]
|retrocessione = [[Promoçion Liguria]]
|apertura = settembre
|chiusura = mazzo
|tipologia = Club
|confederazione = [[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]] - Comitato Liguria
}}
L''''Eccellensa Liguria''' (offiçialmente ''Eccellenza Liguria'') a l'é o campionato de mascimo livello pe-o [[zeugo do ballon]] di dilettanti [[Liguria|liguri]]. A squaddra ch'a guägna sto campionato a reçeive o titolo de campion ligure e a l'é promòssa drita inta [[Serie D (zeugo do ballon)|Serie D]]. A squaddra ch'a guägna i [[play-off]], in cangio, a gh'à da zugâ i spareggi à livello naçionale.
E urtime træ squaddre chiñan inta [[Promoçion Liguria]], ma sto numero o peu cangiâ segondo quante squaddre liguri en stæte retrocesse da-a Serie D e se a squaddra ligure ch'a l'à zugou a-i spareggi naçionali a l'é promòssa inta Serie D.
== Istöia ==
Comme previsto da-a Liga Naçionale Dilettanti, e squaddre liguri che zeugan into campionato de Eccellensa en stæte misse drento a un solo gion a partî da-a primma ediçion, do [[1991]]-[[1992]], scin à quella do [[2019]]-[[2020]]. O numero de squaddre che zeugan inte l'Eccellensa ligure o l'ea stæto fissou a sezze squaddre za into campionato [[2007]]-[[2008]], co-e squaddre inscrite che se scontravan inte un gion à l'italiaña con partie d'anâ e de retorno, e a-a fin de trenta giornæ o se fava a clascifica segondo i ponti guägnæ.
Inte ediçioin [[2020]]-[[2021]] e [[2021]]-[[2022]], pe-a [[Pandemîa de COVID-19|pandemia de COVID-19]], a struttua do campionato a l'é stæta cangiâ, con ciù de vinti squaddre spartie tra doî gioin.
Into campionato [[2022]]-[[2023]], s'é cangiou a un torneo a 18 squaddre e, dapeu, o l'é stæto torna inandiou o torneo a sezze squaddre, inte un gion sencio à l'italiaña e con de partie d'anâ e de retorno.
== Albo d'öo ==
{| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;line-height:15px;"
! rowspan="2" align="center" |Saxon
! rowspan="2" align="center" |Campion
! rowspan="2" align="center" |Promòssa a-i playoff naçionali
! rowspan="2" align="center" |A-i playoff naçionali
! colspan="3" align="center" |Capocannonê
|-
! align="center" |Gòl
! align="center" |Zugou
! align="center" |Squaddra
|-
|'''1991-92'''
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro2.svg}} [[U.S Sanremese Calcio 1904|Sanremese]]
|
|
|21
|Spatari
|Sanremese
|-
|'''1992-93'''
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Migliarinese
|
|
|21
|Belvedere
|Vado
|-
|'''1993-94'''
|{{Scìnbolo|Green rectangle with white star.svg}} [[Fratellansa Sportiva Sestreize 1919|Sestrese]]
|
|{{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black HEX-0753CB.svg}} Imperia
|15
|Santoro
|Sestrese
|-
|'''1994-95'''
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Pontedecimo
|
|{{Scìnbolo|Bianco e Azzurro.svg}} Pegliese
|14
|Formoso
|Loanesi
|-
|'''1995-96'''
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro2.svg}} [[U.S Sanremese Calcio 1904|Sanremese]]
|
|{{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black HEX-0753CB.svg}} Imperia
|19
|Alfano
|Imperia
|-
|'''1996-97'''
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-78D3F7.svg}} [[Virtus Entella|Entella Chiavari]]
|
|{{Scìnbolo|600px Rosso Blu Stella bianca 5 punte.png}} [[Vado Football Club 1913|Vado]]
|19
|Prestia
|Vado
|-
|'''1997-98'''
|{{Scìnbolo|Green rectangle with white star.svg}} [[Fratellansa Sportiva Sestreize 1919|Sestrese]]
|
|{{Scìnbolo|600px Vertical Red HEX-FB090B Black.svg}} [[Sarzanese Calcio 1906|Sarzanese]]
|23
|Vona
|Finale
|-
|'''1998-99'''
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-78D3F7.svg}} [[Virtus Entella|Entella Chiavari]]
|
|{{Scìnbolo|Flag green HEX-007500.svg}} Fezzanese
|18
|Villa
|Loanesi
|-
|'''1999-00'''
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu a Strisce-Flag.svg}} [[Savona Calcio 1907|Savona]]
|
|{{Scìnbolo|600px Rosso Blu Stella bianca 5 punte.png}} [[Vado Football Club 1913|Vado]]
|19
|Calabria
|Savona
|-
|'''2000-01'''
|{{Scìnbolo|600px Rosso Blu Stella bianca 5 punte.png}} [[Vado Football Club 1913|Vado]]
|
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Fo.Ce. Vara
|19
|Prestia
|Vado
|-
|'''2001-02'''
|{{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black White.svg}} Lavagnese
|
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Fo.Ce. Vara
|19
|Vittori
|Finale
|-
|'''2002-03'''
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Fo.Ce. Vara
|
|{{Scìnbolo|Rosso e Blu.svg}} [[U.S. Sestri Levante 1919|Sestri Levante]]
|25
|Alberti
|Fo.Ce.Vara
|-
|'''2003-04'''
|{{Scìnbolo|600px HEX-1D2B79 HEX-D31E26.svg}} Loanesi San Francesco
|
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-78D3F7.svg}} [[Virtus Entella]]
|20
|Alberti
|Loanesi
|-
|'''2004-05'''
|{{Scìnbolo|Rosso e Blu.svg}} [[U.S. Sestri Levante 1919|Sestri Levante]]
|
|{{Scìnbolo|Green rectangle with white star.svg}} [[Fratellansa Sportiva Sestreize 1919|Sestrese]]
|19
|Micheli
|Sarzanese
|-
|'''2005-06'''
|{{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black HEX-0753CB.svg}} Imperia
|{{Scìnbolo|600px Vertical Red HEX-FB090B Black.svg}} [[Sarzanese Calcio 1906|Sarzanese]]
|
|27
|Prunecchi
|Loanesi
|-
|'''2006-07'''
|{{Scìnbolo|Green rectangle with white star.svg}} [[Fratellansa Sportiva Sestreize 1919|Sestrese]]
|
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-78D3F7.svg}} [[Virtus Entella]]
|28
|Florio
|Sammargheritese
|-
|'''2007-08'''
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-78D3F7.svg}} [[Virtus Entella]]
|
|{{Scìnbolo|600px vertical 8 stripes Black White Red HEX-FF0000.svg}} Arenzano
|23
|Florio
|Sammargheritese
|-
|'''2008-09'''
|{{Scìnbolo|600px vertical 8 stripes Black White Red HEX-FF0000.svg}} Arenzano
|
|{{Scìnbolo|600px HEX-1D2B79 HEX-D31E26.svg}} Loanesi San Francesco
|23
|Florio
|Rapallo
|-
|'''2009-10'''
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro2.svg}} [[U.S Sanremese Calcio 1904|Sanremese]]<ref name="LegaPro">Ammissa drito inta Liga Pro Segonda Divixon</ref>
|{{Scìnbolo|600px vertical HEX-1C903C HEX-100F82.svg}} Caperanese
|
|27
|França
|Caperanese
|-
|'''2010-11'''
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso.svg}} Bogliasco
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical HEX-130078 Black.svg}} Pro Imperia
|
|24
|Baudi
|Fezzanese
|-
|'''2011-12'''
|{{Scìnbolo|Rosso e Blu.svg}} [[U.S. Sestri Levante 1919|Sestri Levante]]
|
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical HEX-1D913D Black.svg}} Vallesturla
|26
|Martin
|Vallesturla
|-
|'''2012-13'''
|{{Scìnbolo|600px Rosso Blu Stella bianca 5 punte.png}} [[Vado Football Club 1913|Vado]]
|
|{{Scìnbolo|Giallo e Rosso.svg}} Finale Ligure
|21
|Cacciapuoti
|Casarza Ligure
|-
|'''2013-14'''
|{{Scìnbolo|600px Vertical Red HEX-FB090B Black.svg}} Argentina
|
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro2.svg}} Magra Azzurri
|21
|Prunecchi
|Imperia
|-
|'''2014-15'''
|{{Scìnbolo|Stemma per Ligorna.svg}} Ligorna
|{{Scìnbolo|600px solid HEX-007500.svg}} Fezzanese
|
|22
|Baudi
|Fezzanese
|-
|'''2015-16'''
|{{Scìnbolo|Giallo e Rosso.svg}} Finale Ligure
|
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro2.svg}} Magra Azzurri
|32
|Bertuccelli
|Magra Azzurri
|-
|'''2016-17'''
|{{Scìnbolo|Sports flag icons - White with black blue diagonals.svg}} Albissola
|
|{{Scìnbolo|600px Rosso Blu Stella bianca 5 punte.png}} [[Vado Football Club 1913|Vado]]
|25
|Parodi
|Genova
|-
|'''2017-18'''
|{{Scìnbolo|Flag green HEX-007500.svg}} Fezzanese
|
|{{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black HEX-0753CB.svg}} Imperia
|27
|Daddi
|Imperia
|-
|'''2018-19'''
|{{Scìnbolo|600px Rosso Blu Stella bianca 5 punte.png}} [[Vado Football Club 1913|Vado]]
|
|{{Scìnbolo|600px quadrisection horizontal HEX-FFFF00 HEX-FF0000 Black.svg}} Rivarolese
|19
|Ilardo
|Genova
|-
|'''2019-20'''
|{{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black HEX-0753CB.svg}} Imperia
|{{Scìnbolo|Rosso e Blu.svg}} [[U.S. Sestri Levante 1919|Sestri Levante]]<ref>Campionato interrotto da-a [[Pandemîa de COVID-19|pandemia de COVID-19]], promòssa pe-o fæto d'ëse tra e sette megio segonde.</ref>
|
|14
|Capra, Saviozzi
|Imperia, Cairese
|-
|'''2020-21'''
|{{Scìnbolo|Stemma per Ligorna.svg}} Ligorna
|
|
|
|
|
|-
|'''2021-22'''
|{{Scìnbolo|600px solid HEX-007500.svg}} Fezzanese
|
|{{Scìnbolo|Rosso e Giallo.png}} Taggia
|21
|Parodi
|Genova
|-
|'''2022-23'''
|{{Scìnbolo|600px diagonal right Black on White background.svg}} Albenga
|{{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black White.svg}} Lavagnese
|
|21
|Sogno
|Albenga
|-
|'''2023-24'''
|{{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black HEX-0753CB.svg}} Imperia
|{{Scìnbolo|Giallo e Blu2.png}} Cairese
|
|19
|Sogno
|Cairese
|-
|'''2024-25'''
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Celle Varazze
|
|{{Scìnbolo|600px horizontal Black White Orange HEX-EB6A0A.svg}} Rivasamba
|24
|Zunino
|Campomorone Sant'Olcese
|-
|'''2025-26'''
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Rosso (Strisce).png}} Millesimo
|{{Scìnbolo|600px solid HEX-007500.svg}} Fezzanese
|
|19
|Carabba
|Busalla
|}
== Statistiche ==
=== Vittöie pe squaddra ===
{| class="wikitable" align="center" style="font-size: 95%;"
|- style="background:beige;"
!Squaddra
!Titoli
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black HEX-0753CB.svg}} Imperia
| align="center" |3
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro2.svg}} [[U.S Sanremese Calcio 1904|Sanremese]]
| align="center" |3
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|Green rectangle with white star.svg}} [[Fratellansa Sportiva Sestreize 1919|Sestrese]]
| align="center" |3
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px Rosso Blu Stella bianca 5 punte.png}} [[Vado Football Club 1913|Vado]]
| align="center" |3
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-78D3F7.svg}} [[Virtus Entella]]
| align="center" |3<ref name="Entella">2 comme "Entella Chiavari"</ref>
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|Flag green HEX-007500.svg}} Fezzanese
| align="center" |2
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|Stemma per Ligorna.svg}} Ligorna
| align="center" |2
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|Rosso e Blu.svg}} [[U.S. Sestri Levante 1919|Sestri Levante]]
| align="center" |2
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px diagonal right Black on White background.svg}} Albenga
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|Sports flag icons - White with black blue diagonals.svg}} Albissola
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px vertical 8 stripes Black White Red HEX-FF0000.svg}} Arenzano
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px Vertical Red HEX-FB090B Black.svg}} Argentina
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px Bianco e Celeste.svg}} Bogliasco
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|Giallo e Rosso.svg}} Finale Ligure
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Fo.Ce. Vara
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black White.svg}} Lavagnese
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px HEX-1D2B79 HEX-D31E26.svg}} Loanesi S. Francesco
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Migliarinese
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px Giallo e Rosso (Strisce).png}} Millesimo
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Pontedecimo
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu a Strisce-Flag.svg}} [[Savona Calcio 1907|Savona]]
| align="center" |1
|-
| align="center" |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Celle Varazze
| align="center" |1
|}
=== Squaddre pe parteçipaçioin ===
A-i 36 campionati de Eccellensa Ligure, da-o [[1991]]-[[1992|92]] a-o [[2026]]-[[2027|27]], l'à piggiou parte 81 squaddre inte tutto. E squaddre che zeugan into campionato presente en marcæ in grascetto.
* 31: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} '''Busalla'''
* 25: {{Scìnbolo|Giallo e Blu2.png}} '''Cairese'''
* 23: {{Scìnbolo|Arancione e Blu Scuro.png}} '''Sammargheritese'''
* 22: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Ventimiglia
* 21: {{Scìnbolo|600px horizontal Black White Orange HEX-EB6A0A.svg}} '''Rivasamba'''
* 20: {{Scìnbolo|Giallo e Rosso.svg}} Finale Ligure, {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Pontedecimo<ref>2 comme "Pontedecimo Polis"</ref>, {{Scìnbolo|600px Rosso e Blu3-Flag.svg}} San Francesco Loano<ref>Compreiso i campionati sott'a-o nomme de Loanesi San Francesco</ref>
* 19: {{Scìnbolo|Green rectangle with white star.svg}} [[Fratellansa Sportiva Sestreize 1919|Sestrese]]
* 16: '''{{Scìnbolo|600px solid HEX-007500.svg}}''' Fezzanese, {{Scìnbolo|600px Rosso Blu Stella bianca 5 punte.png}} [[Vado Football Club 1913|Vado]]
* 15: {{Scìnbolo|600px diagonal right Black on White background.svg}} Albenga, {{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black HEX-0753CB.svg}} Imperia, {{Scìnbolo|Rosso e Blu.svg}} [[U.S. Sestri Levante 1919|Sestri Levante]]
* 14: {{Scìnbolo|Flag green HEX-007500.svg}} Angelo Baiardo, {{Scìnbolo|600px sfondo Bianco con croce Rossa.svg}} '''Genova'''
* 13: {{Scìnbolo|600px chequered White Black.svg}} Rapallo, {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-78D3F7.svg}} [[Virtus Entella]]<ref>2 comme "Entella Bacezza", 6 comme "Entella Chiavari" e 2 comme "Chiavari V L"</ref>
* 11: '''{{Scìnbolo|600px Rosso e Azzurro (Strisce).png}} Molassana Boero'''
* 10: {{Scìnbolo|600px Vertical Red HEX-FB090B Black.svg}} Argentina, {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} '''Campomorone Sant'Olcese'''
* 9: {{Scìnbolo|600px vertical 8 stripes Black White Red HEX-FF0000.svg}} '''[[Arensen Bòrgorosso|Arenzano]]'''<ref>2 comme Borgorosso Arenzano</ref>, {{Scìnbolo|600px Giallo Verde e Nero.png}} '''Athletic Club Albaro''', {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Fo.Ce. Vara<ref>3 comme "Folbas Follo"</ref>, {{Scìnbolo|600px Bianco e Celeste.svg}} '''Pietra Ligure'''
* 8:{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso.svg}} Bogliasco, {{Scìnbolo|600px Arancione e Blu.svg}} Bolzanetese Virtus, {{Scìnbolo|600px pentasection vertical Black White.svg}} '''Lavagnese''', {{Scìnbolo|Celeste e Bianco.svg}} Valdivara<ref>Compreiso i campionati comme "Valdivara", "Real Valdivara" e "Valdivara 5 Terre"</ref>
* 7: {{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro.svg}} Pegliese, {{Scìnbolo|600px Vertical Red HEX-FB090B Black.svg}} [[Sarzanese Calcio 1906|Sarzanese]]
* 6: {{Scìnbolo|Bianco e Blu.svg}} Celle Varazze<ref>5 comme "Varazze Don Bosco"</ref>, {{Scìnbolo|600px Blue HEX-011BC2 Yellow HEX-FFF204 diagonal divided White upper right - lower left.svg}} Grassorutese, {{Scìnbolo|Stemma per Ligorna.svg}} Ligorna, {{Scìnbolo|Rosso e Giallo 2.svg}} Taggia, {{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Voltrese
* 5: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Migliarinese, {{Scìnbolo|600px White background horizontal HEX-FF0000 Black stripes.svg}} Sampierdarenese, {{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro2.svg}} [[U.S Sanremese Calcio 1904|Sanremese]]<ref>1 comme "Unione Sanremo"</ref>, {{Scìnbolo|600px Azzurro e Nero.svg}} Santa Maria Fontanabuona<ref>4 comme "Fontanabuona"</ref>, {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Veloce Savona
* 4: {{Scìnbolo|600px Giallo e Nero.png}} Alassio, {{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro.svg}} Andora, {{Scìnbolo|600px vertical HEX-1C903C HEX-100F82.svg}} Caperanese, {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} '''Carcarese''', {{Scìnbolo|600px vertical Black Green HEX-008736.svg}} Corniglianese, {{Scìnbolo|600px Azzurro e Bianco a strisce con bordo nero.svg}} '''[[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno|Golfo Paradiso]]''', {{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro2.svg}} Magra Azzurri, {{Scìnbolo|600px bisection vertical HEX-1D913D Black.svg}} Vallesturla
* 3: {{Scìnbolo|Giallo e Blu (Bordato).svg}} Canaletto, {{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro.svg}} Casellese, {{Scìnbolo|600px Vertical Red HEX-FB090B Black.svg}} Ceparana<ref>Fusa do [[1999]] into Fo.Ce. Vara</ref>, {{Scìnbolo|Flag blue HEX-539ADE.svg}} Culmv Polis<ref>Fusa do [[2013]] into Genova Calcio</ref>, {{Scìnbolo|600px Azzurro e Nero.svg}} Lerici<ref>Compreiso i campionati zugæ sott'a-o nomme de "Bru Lerici" e "Lerici Castle"</ref>, {{Scìnbolo|600px Nero e Arancione.png}} Ospedaletti, {{Scìnbolo|Flag blue HEX-539ADE.svg}} Polis Genova<ref>Fusa do [[2006]] into Pontedecimo Polis</ref>, {{Scìnbolo|600px quadrisection horizontal HEX-FFFF00 HEX-FF0000 Black.svg}} Rivarolese, {{Scìnbolo|Flag blue HEX-0434B1.svg}} San Cipriano, {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu a Strisce-Flag.svg}} [[Savona Calcio 1907|'''Savona''']], {{Scìnbolo|600px Giallo e Blu Strisce-Flag.svg}} Serra Riccò
* 2: {{Scìnbolo|Sports flag icons - White with black blue diagonals.svg}} '''Albissola''', {{Scìnbolo|600px Azzurro e Bianco.svg}} Brugnato, {{Scìnbolo|600px Bianco.svg}} Cadimare, {{Scìnbolo|600px Amaranto.svg}} Casarza Ligure, {{Scìnbolo|600px bisection vertical HEX-FF0000 White.svg}} Forza e Coraggio, {{Scìnbolo|Rosso_e_blu_(strisce)_2.svg}} Golfodianese, {{Scìnbolo|Rosso_e_Blu.svg}} Mignanego, {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Moconesi Fontanabuona, {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Ortonovo, {{Scìnbolo|600px bisection vertical HEX-FF0000 White.svg}} Quiliano
* 1: {{Scìnbolo|600px vertical HEX-1C903C HEX-100F82.svg}} Amicizia Lagaccio, {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Bogliasco '76 Emiliani<ref>Fusa do [[2007]] into Bogliasco</ref>, {{Scìnbolo|Rosso_e_Blu.svg}} Bolanese, {{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Cogoleto, {{Scìnbolo|600px Giallo e Rosso (Strisce).png}} Millesimo, {{Scìnbolo|600px Bianco e Celeste (Strisce).svg}} Monterosso, {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Praese, {{Scìnbolo|600px bisection vertical HEX-130078 Black.svg}} Pro Imperia, {{Scìnbolo|600px Arancione e Nero.svg}} '''Vallescrivia''',{{Scìnbolo|600px Bianco e Celeste (Strisce).svg}} Vezzano
=== Atre statistiche ===
A squaddra ch'a l'à piggiou parte pe ciù vòtte de fia à l'Eccellensa Liguria a l'é o Busalla, con 17 campionati da-o [[1995]]-[[1996|96]] a-o [[2011]]-[[2012|12]], ch'a l'é anche a squaddra ch'a l'à zugou pe ciù vòtte inte sta serie sensa de aveila guägnâ. A serie de parteçipaçioin ciù longa in corso a l'é quella do Genova, con 14 campionati da-o [[2013]]-[[2014|14]].
O Millesimo o l'é a megio squaddra pe-o rappòrto tra ediçioin goägnæ e parteçipaçioin, scicomme ch'o l'à guägnou o campionato de Eccellensa do [[2025]]-[[2026|26]], l'unico dond'o l'agge zugou.
== Coppa Italia ==
{{Véddi ascì|Coppa Italia Dilettanti Liguria|càngio variànte=O mæximo argomento in detaggio}}
== Nòtte ==
<references responsive="" />
== Ligammi de feua ==
* {{Çitta web|url=https://liguria.lnd.it/index.php?option=com_sppagebuilder&view=page&id=1&Itemid=665|tìtolo=Comitato Regionale Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-02-18}}
[[Categorîa:Zêugo do balón in Ligùria]]
[[Categorîa:Competiçioin de ballon in Italia]]
tbh6enau44q6yz6wch141st00811ywq
Viçença
0
32633
274093
273908
2026-09-19T11:26:43Z
N.Longo
12052
fix
274093
wikitext
text/x-wiki
{{Zeneize}}
'''Viçença''' (''Vicensa'' in [[Lengua veneta|véneto]] e ''Vicenza'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é 'na çitæ e [[Comun|comùn]] do [[Venneto|Véneto]] che a gh'à 109.290 abitanti (a-i 30 de novénbre do 2025).
== Giögrafîa ==
{{Seçión vêua}}
[[File:Vicenza - Panorama.jpg|thumb|center|900px|Vicenza - Panorama|Vedûta panoràmmica de Viçença]]
== Stöia ==
{{Seçión vêua}}
== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===
{{Seçión vêua}}
=== Architetûe civîli ===
{{Seçión vêua}}
== Economîa ==
{{Seçión vêua}}
== Coltûa ==
{{Seçión vêua}}
== Manifestaçioìn ==
{{Seçión vêua}}
== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}
== Comunicaçioìn ==
{{Seçión vêua}}
== Aministraçión ==
{{Seçión vêua}}
== Nòtte ==
<references />
{{Clear}}
== Âtri progètti ==
{{interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Provinsa de Viçença]]
[[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]]
[[Categorîa:Çittæ d'Italia]]
1nrf3lbblx7evu0y9sg5nw0wlysy73d
San Fertuzu (Camuggi)
0
32726
274082
274049
2026-09-18T21:56:09Z
Arbenganese
12552
prepuzisiun
274082
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = San Fertuzu
|Nome ufficiale = <div align="center">{{it}} ''San Fruttuoso''</div>
|Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]]
|Panorama = SanFruttuoso-pjt3.jpg
|Didascalia = <div align="center">San Fertuzu vista dau mà cun l'Abasia, a Ture e e sö chè</div>
|var-localizaçión = Lucalizasiun
|var-stâto = Statu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]]
|Divisione amm grado 3 = Camuggi
|var-teritöio = Teritoiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 36
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://italia.indettaglio.it/ita/liguria/genova_camogli_sanfruttuoso.html|tìtolo=La Frazione di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-10}}
|Aggiornamento abitanti = 2011
|var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin
|var-fûzo_orâio = Füzu uraiu
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = sanfertuzin
|var-patrón = Patrun
|Patrono = [[San Fertoso de Tæragoña|San Fertuzu]]
|var-cartografîa = Cartugrafia
}}
'''San Fertuzu''' (''San Fruttuoso di Capodimonte'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é üna lucalitè du cumüne de [[Camuggi]], ben cunusciüa perché u se ghe tröva l'[[Abasia de San Fertuzu (Camuggi)|abasia]] cu'u meximu numme.
L'abasia de San Fertuzu a l'é l'ürtima gexa ch'a fa parte de l'[[Arcidiocexi de Zena]], scicumme ch'a l'é a parocchia ciü a levante in ti sö cunfin. A l'é parte du vicariou de [[Recco|Reccu]]-[[Aosci|Ausci]]-Camuggi.
A piggia u numme dau vescuvu catalan [[San Fertoso de Tæragoña|San Fertuzu de Taragunn-a]] ([[III secolo|III seculu]]), e i sö resti sun cunservè in te l'abasia. In tu mezu au [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|parcu du Munte de Portufin]], ch'u se spande tantu in sciu munte quantu in sciu mà, u se ghe pö arrivà sulu che a pé, da duì senté panuramici, o cu'u batellu. L'abasia a l'é sede du [[Fondo Ambiente Italiano|FAI]] (Fundu Ambiente Italian) a partì dau [[1983]], mentre in tu [[1954]], in tu brassu de mà de frunte, gh'é stetu missu u "Cristu di Abissi".<ref name=":4">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_103_San_Fruttuoso_Cristo_degli_Abissi_a_mare.htm|tìtolo=103. Cristo degli Abissi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref>
{{Çitaçión|San Fertuzu<br />postu ascuzu<br />figge belle nu ghe n'é<br />quelle poche che ghe sun<br />sun ciü brütte che u carbun|Ditu pupulare}}
== Geugrafia ==
<gallery mode="packed" heights="150">
File:Porto di San Fruttuoso.jpg|Vista panurmaica, cun l'Abasia, a Ture e e chè au de là da Puntetta
</gallery>
A frasiun de San Fertuzu a se tröva serà in tè un streitu gurfu, ch'u se arve a partì da Punta Turetta e a levante u finisce cun Punta Carega. Ae spalle ghe resta u prumuntoiu du [[Munte de Portufin]] (610 m), de bellu ciü in drentu, in diresiun de Camuggi, a marcà u cunfin cun [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]. A levante u cunfin de Camuggi cun u cumüne de [[Portofin|Portufin]] u tacca dau Munte de Bucche (506 m) e u chinn-a finn-a a Punta Carega. Da ste parti a costa a l'é erta e a piccu, cun di fundali che zà aa riva sun ben prufundi.<ref name=":1" />
In ta lucalitè sbuccan di fussuei, incanalè au fundu du sö percursu. U primmu u l'é ditu Fussou de San Fertuzu, ch'u g'ha cumme funte quella de Cazelle (300 m), zà in tempi antighi adövià dai fratti de l'abasia.<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/news/abbazia-di-san-fruttuoso-lacqua-delle-sorgenti|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso: l’acqua delle sorgenti|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> L'é da chi ch'u partiva in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] l'acquedottu de Camuggi, e che ancö u furnisce l'egua ae chè da frasiun. Sta valetta a piggia ascì u numme de valadda di Muin, tantu ch'u se ghe truvou i resti de antighe custrusiuin cun di blocchi de pria squadre. Au punente da Puntetta, duv'a se tröva a Ture di Doia, u scure u Valun di Funtanin, ch'u parte d'in ta funte in sciu "Pertüzu di Croi" (431 m).
Propiu in frunte a l'abasia se tröva in tretu de ciazza, ch'a mustra in un'origine particulare: vistu cumme ditu primma i fundali abastansa prufundi e i cursci d'egua che gh'é, a ciazza a l'é vegnüa cu'a buriann-a du [[1915]], ch'a l'ha amügiou di depoxiti d'ainin che primma l'ean ciü pochi, mangè dau mà.<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano urbanistico comunale|editô=Cumüne de Camuggi|p=8|léngoa=IT|capìtolo=Morfologia del territorio|vìxita=2026-05-07|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf}}</ref>
== Storia ==
<gallery mode="packed" heights="150">
Immaggine:Camogli Badia di San Fruttuoso.jpg|San Fertuzu in te üna incixun du 1892
Immaggine:Glaspalast München 1896 069.jpg|L'Abasia in t'ün dipintu du 1896
Immaggine:CH-NB Photoglob-Wehrli EAD-WEHR-17107-B.tif|San Fertuzu in tu 1910
Immaggine:San Fruttuoso (Camogli)-abbazia fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|L'Abasia in te üna futugrafia tra a fin de l'Öttusentu e i primmi du Növesentu
</gallery>
Üna primiscima testimuniansa de un insediamentu da ste parti u saieiva du tempu di rumani, ancun primma ch'u fisse fundou u munastéru. Difeti sun steti rinvegnüi di reperti d'archeulugia, cumme de anfure, sparsi in tu brassu de mà tüttu lungu u Munte de Portufin. Dae indagini che s'é cumpiü sun steti indaghè i ciü tanti mumenti da custrusiun du cumplessu, cu'u periudu de fundasiun ch'u saieiva da fissà au [[977]].<ref name=":8">{{Çitta|AA.VV., 2017|Relazione storico-artistica, p. 3}}</ref>
In tu [[VIII secolo|seculu VIII]] a tradisiun a ne cunta de cumme u vescu [[San Prospu de Taragunn-a|Prospu de Taragunn-a]] u segge arrivou a Camuggi doppu ch'u l'ea scapou da l'invaxun di arabi in ta Spagna.<ref name=":9">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_876_San_Fruttuoso_chiostro_Abbazia_cartolina_1900.htm|tìtolo=876. San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> U l'aveiva purtou cun lé i resti du vescuvu Fertuzu. De lungu dandu a mente aa lezenda e reliquie e saieivan stete careghè in sce ün aze che, rivou in sci cunfin fra de [[Recco|Reccu]] e Camuggi, u l'aveiva decisu de aviase versu stu postu, e da chì saieivan cumensè e ratelle tra e due cumünitè vixinn-e du [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. In tu tragittu se dixe ch'u se fisse fermou a [[Zena]], vixin au [[Bezagno|Bezagnu]], duve ciü tardi a l'é steta fundà a [[Gêxa de San Frutôzo (Zêna)|gexa de San Fertuzu]] e da chi u cumüne, e ancö quarté zeneize, ch'u ne porta u numme.[[File:Daphne vid San Fruttuoso 1948 SLSA 1150 foto 1060.jpg|thumb|A barca Daphne, du scritù svedeize Göran Schildt a San Fertuzu, 1948|sinistra]]Doppu i interventi de Ottone I de Sassonia e de Adelaide de Borgogna<ref name=":9" />, u burgu de San Fertuzu u l'é stetu missu sutta a l'aministrasiun di religiuxi da [[Diocexi de Milan]], arrivandu a ‘na vea e propia indipendensa cu'i fratti benedetin in tu [[1162]]. U cuntrollu di fratti u l'ea mai tantu impurtante che sutta de liatri gh'ean finn-a di atri teritoi da [[Liguria|Ligüria]]. Dau [[1162]] au [[1175]], aveivan mantegnüu u cuntrollu in sce Portufin e [[Sestri Levante|Sestri]] (pöi passè sutta a [[Rapallo|Rapallu]] a primma e sutta [[Zena]] a segunda), mentre dau [[1296]] au [[1340]] l'aveivan u cuntrollu ascì in sciu paize de [[A Burdighea|Burdighea]]. Rivendicà in tu [[1366]] dau [[Ducòu de Milàn|Dücou de Milan]], in tu [[1435]] l'abasia a l'é steta catà dai zeneixi, pe finì turna sutta [[Milan]] in tu [[1438]].
Dexe anni ciü tardi saian i [[Döia (famiggia)|Doia]] a stabilise chi, mentre in tu [[XVI secolo|Sinquesentu]] u burgu u patisce i cuntinui atacchi via mà da parte di saraceni, tantu che i zeneixi sentan u bezögnu de tiaghe sciü de turi de difeiza nu sulu cuntru i cursari, ma finn-a cuntru i [[Fieschi (famiggia)|Fieschi]] e i [[Fregoso (famiggia)|Freguzu]], che a quelli tempi in te ciü mumenti duminavan Portufin. U l'é cuscì che in tu [[1561]] a vegne tià sciü a turetta, in scia punta ch'a dividde "[[Cà de l'Ou]]" da San Fertuzu.
Tra i 26 e i 27 de lüggiu de quell'annu se ricorda a catüa d'üna nave da parte di cursari e ün ataccu a ün velieru, propiu in tu brassu de ma de frunte au burgu. Pe'u mancou segnale de periculu, se sa che u guardian du postu u l'ea stetu ciamou a raportu dau Senatu de Zena. Ai 2 d'agustu u preve de San Fertuzu u manda a ciamà u capitan camugin Marco Pietrasanta, scicumme l'ea capitou l'incruxu de due navi nemighe, de lungu de frunte aa lucalitè.<ref name=":0" /> Da lì a pocu a vegnià anche fabricà a Ture Doia, in scia Puntetta, nu tantu pe cuntrollu, quantu pe prutesiùn di abitanti.<ref name=":0" />
Di interventi specializè in sce l'abasia sun steti vusciüi dau [[Dria Doia]] (Andrea Doria) in persunn-a. Cheita in abandun, in tu [[1730]] [[Camillo Doia|Camillu Doia]] (Camillo Doria) u l'ea intervegnüu cun di travaggi ma, dau [[1797]], cu'u rivà di franseixi sutta [[Napolion Bonaparte|Napuliun]], a strutüa a l'é finia pe vegnì ün'abitasiun.
Ciü tante chè e abitasiuin du burgu se sun svilüpè tra i [[XVI secolo|seculi XVI]] e [[XIX secolo|XIX]], ma se pö dì che l'impiantu de l'insediamentu u segge primma, e dunque de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de mezu]].<ref name=":8" /> A cumünitè du postu, in tu fratempu, a l'ea ben avià in tu cardà e ré da pescà.
In tu [[1855]] au largu de San Fertuzu u l'é capitou u tragicu eventu ch'u l'ha vistu anà a fundu u piroscafu Croesus, partiu da Zena, ch'u gh'aveiva in simma i surdatti Sardi mandè in [[Crimea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/storia-locale/episodi-del-diciannovesimo-secolo|tìtolo=Episodi del diciannovesimo secolo.
Il sacrificio di Maria Avegno|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Cumm'u l'ea arrivou de frunte a [[Punta Ciappa]], l'aveiva pigiou fögu u lucale du carbun e da lì u restu da nave.<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2486_Nave_mista_vapore_britannica_Croesus_nel_1855.htm|tìtolo=2486. Nave Croesus|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> pe asmurtà e sciamme, u cumandante John Vine Hall u sercava de purtase versu a riva, puntandu a prua in scia Puntetta.<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_665_San_Fruttuoso_Casa_delle_Sorelle_Avegno_cartolina_1904.htm|tìtolo=665. Sorelle Avegno, San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Chi sun arrivè i sucursi da gente du postu: due sö, Maria e Caterina Avegno, ciü u màiu da primma, Giovanni Oneto che cu'i duì gussi che gh'aveivan agiütou i surdatti, sarvandune ciü ch'u se ne pueiva. In te ün di viagi de sucursu u gussu cun in simma e due sö u l'ea stetu inversou dai troppi naufraghè che ghe vueivan muntà.<ref name=":3" />
A stu moddu Maria a l'é anegà, mentre Caterina a l'ea riuscia a turnà aa riva. Grassie au sö cuntribütu ciü tanti di surdatti se sun sarvè, in tu dramma i morti sun steti vintiquattru e a nave, scciapà in te duì tocchi, a l'é aneta a fundu doppu quarche giurnu. E due sö, cumme vusciüu daa famiggia Pamphili, sun stete sepellie in te l'abasia<ref name=":2" />, mentre in tu zügnu [[1855]] u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] u l'ha ricunusciüu a Maria Avegno a Medagia d'Ou au Valù Civile, pe questu a l'é steta finn-a a primma donna a aveila risevüa.<ref>{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/la-tragedia-delle-sorelle-avegno-centosettanta-anni-fa-a-san-fruttuoso-di-camogli/|tìtolo=La tragedia delle sorelle Avegno, centosettanta anni fa, a San Fruttuoso di Camogli|dæta=2025-05-01|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In tu [[1904]], in ta ricurensa di sinquant'anni, u scindicu de Camuggi Andrea Schiaffino u l'aveiva fetu mette üna targa aa memoia, destrüta cun l'aluviun du [[1915]], e messa turna in tu [[1933]].<ref name=":3" />
Tra l'Öttusentu e u [[XX secolo|Növesentu]] l'abasia a l'é intrà in te prupietè da famiggia Doia Pamphili, ch'a s'é impegnà in tu [[1933]] in tu arrangià l'edifissiu, mentre in tu Növesentu l'ha cuminsou a aumentà u türismu, cu'a ciazza che, da postu d'ormezzu pe'i pescuèi ch'a l'ea, a l'é vegnüa ün postu pe'i bagnanti. In tu [[1951]] a lucalitè a figure cumme sfundu in tu cine "Il diavolo in convento" du Nunzio Malasomma cu'u [[Gilberto Govi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/05/31/camogli-il-diavolo-in-convento-proiettato-a-san-fruttuoso-dove-fu-girato/|tìtolo=Camogli: “Il diavolo in convento” proiettato a San Fruttuoso dove fu girato|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> In tu [[1983]] l'abasia a vegne deta au FAI, mentre in tu [[2014]] l'Istituto poligrafico e Zecca dello Stato (Istitütu puligraficu e Zecca du Statu) a l'ha batüu de munee d'argentu cu'ün valù de 5 euru dedichè a l'Abasia.<ref>{{Çitta web|url=https://numistoria.altervista.org/blog/?p=13061|tìtolo=Italia, 5 euro per l’abbazia di San Fruttuoso|dæta=2014-01-24|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In tu [[2024]] a l'é steta vixità dau Vescuvu de Taragunn-a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/01/12/camogli-il-vescovo-di-tarragona-nel-monastero-dedicato-al-predecessore-san-prospero/|tìtolo=Camogli: il vescovo di Tarragona nel monastero dedicato al predecessore San Prospero|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref>
== Abitanti ==
=== Evulusiun demugrafica ===
{{Demografia/San Fertuzu (Camuggi)}}
== Posti de interesse ==
<gallery mode="packed" heights="145">
Immaggine:Sanfruttuoso01.jpg|L'Abasia, cu'a ciazza de frunte
Immaggine:Camogli - Abbazia di San Fruttuoso - 2023-09-23 00-13-17 010.jpg|Detaggiu du chiostru
Immaggine:Camogli - Abbazia di San Fruttuoso - 2023-09-23 00-13-17 007.jpg|E tumbe di Doia, sutta l'Abasia
</gallery>
* '''Abasia de San Fertuzu''': l'abasia a remunta ai [[X secolo|seculi X]]-[[XI secolo|XI]], levou a parte ch'a se affaccia in sciu mà, ch'a l'é du [[XIII secolo|seculu XIII]] e a mustra dui urdini de barcuin a trifora, che se sümeggian a quelli che se veddan in ti palassi de famiggie de ben de Zena. U chiostru de l'abasia u l'é stetu tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]] e doppu u l'é stetu cangiou in sce vuentè du Dria Doia, ancö u l'ha ben duì urdini de archè. Au cian de d'atu, un curidù cuvertu cun de votte a cruxea impustè in sce de culonne, ch'u se affaccia in sciu curtì a cianta quadrà. A parte de sutta, invece, a l'é steta adövià cumme sepurtu daa famiggia Doia morti tra u [[1275]] e u [[1305]], surmuntè da di archi a punta cu'a decurasiun a bande gianche e neigre, tipiche de l'arte ligüre. In ciü se vedde atri dui sepurti e ün antigu sarcofagu rumanu.<ref>{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/abbazia-di-san-fruttuoso|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> A ture duv'u gh'é u campanìn, a remunta tostu au [[X secolo|seculu X]], feta segundu u güstu bizantin, in origine a l'ea quexi riunda, pöi cangiou metendughe in simma üna ture a otagunu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=29330|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso. Scheda Luogo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Da tegnì ben a mente a pala d'artà ch'a mustra u vescuvu Fertuzu tra i diacuni Augurio ed Eulogio e San Cuumbàn d'Irlanda, cunservà in ta gexa e feta da Giuseppe Palmieri in tu [[XVIII secolo|seculu XVIII]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.pittoriliguri.info/pittori-liguri/pittori-liguri-600-700/palmieri-giuseppe/|tìtolo=PALMIERI GIUSEPPE|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> In te l'abasia se cunservan e reliquie di martiri de Taragunn-a du [[II secolo|II seculu d.C.]]
* A '''Ture di Doia''' a l'é steta tià sciü in tu [[1562]] in scia cuscì dita "Puntetta", ch'a resta fra l'abasia e e che du paize. L'amiraggiu Dria Doia pe primma cosa u s'ea impegnou a tiala sciü dau mumentu ch'u l'aveiva risevüu u dirittu in sce San Fertuzu dau [[Pappa Giulio III|pappa Giuliu III]]<ref name=":9" />, ma scicumme ch'u l'é mortu in tu [[1560]], u nu l'ha vista: a saià tià sciü cu'i sö figgi Giuvanni, Pagan e Dria, che ghe a van a dedicà üna votta terminè i travaggi. A ture a quel tempi a gh'aveiva in armamentu ch'u l'ea fetu de trei canuin de brunzu e ün a bumbarda, ciü trentetrei muschetti e sccioppi (archibugi).<ref name=":5">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3670_San_Fruttuoso_Torre_Doria_1904.htm|tìtolo=3670. San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In sce i duì fianchi a strutüa a mustra i stemmi da famiggia Doia, cun l'aquila.<ref name=":9" /> In ciü gh'é de decurasiuin in sce curnixe e in sce mensule. Grassie ai travaggi vusciüi da l'abate Spinola in tu [[XVII secolo|Seisentu]], a l'ha cangiou de furma, scicumme a l'é steta arrangià. Ciü de recente, finiu de adövià la cumme difeiza a l'é vegnüa abitasiun de pescuei. Üna de stansie in ti anni a l'ha ospitou finn-a a scöa du paize. Ancö, cun l'abasia, a l'é vegnüa de prupietè du FAI.<ref name=":5" />
<gallery mode="packed" heights="150">
Immaggine:San Fruttuoso di Camogli-Torre Doria-DSCF0664.JPG|A Ture di Doia
File:Costa del Termine vista dal mare 2.jpg|A Turetta vista dau mà
Immaggine:IMG2369fggh.jpg|A caza röza e quella cun l'arcu
Immaggine:Cristo degli abissi.jpg|U Cristu di Abissi
</gallery>
* '''A turetta''', feta custruì dai zeneixi, au tempu de l'espansciun di saraceni in tu Mediteraneu a partì daa meitè du [[XVI secolo|seculu XVI]]. A Resta in scia custea ch'a spartisce a [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] dau gurfu duv'u gh'é San Fertuzu.<ref>{{Çitta|Mortola, 2021|p. 28}}</ref> A l'é steta tià sciü pe prutezze vivagna d'egua duse che se ghe tröva, scicumme che l'ea fasile arivaghe via mà finn-a pe'i cursari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109753.pdf|tìtolo=Torretta di avvistamento. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In tu [[1561]] dunque u capitan Ottaviano Vivaldi, de [[Ciävai|Ciavai]], u accumpagna in sciu postu ün ommu de sö cunuscensa, Jacopo Vassallo, cun l'impegnu de tià sciü üna turetta.<ref name=":0">{{Çitta|Mortola, 2021|p. 30}}</ref> U prexu de l'interventu u l'ea stetu fissou a 800 lire.<ref>{{Çitta|Mortola, 2021|p. 29}}</ref> In scia punta da rocca, a l'ha üna furma de piramide trunca, cun üna cianta a baze squadrà. Due avertue ciü grosse servivan pe adövià i canuin, mentre de atre avertüe ciü picinn-e servivan pe i sccioppi. I travaggi sun steti paghè cu'e tasce de tante cumünitè du levante, cumme [[Ciävai|Ciavai]], [[A Spèza|a Speza]] e [[Pòrtivene|Portuvenere]].<ref name=":0" />
* U '''Cristu di Abissi''', posou in sci fundali de frunte a l'abasia u 29 d'agustu du [[1954]], u se tröva a 17 metri sutta u livellu du mà. A statua a l'é steta vusciüa da Dullio Mercante<ref name=":6">{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Il Cristo degli Abissi, pp. 145-146}}</ref>, amigu de Dario Gonzatti, mortu in tu [[1947]] in te üna escursciùn sutt'egua au largu du prumuntoiu, e a l'é steta missa chi cumme simbulu de riferimentu e de prutesiun. Erta duì metri e mezu, pezante öttu tunelè, a l'é steta sculpia dau prufesù Guido Galletti<ref name=":6" />, a l'é steta füza cun du brunzu de recüperu, grazie a üna inisiativa ch'a l'ha vistu a partecipasiun di sumussatui da tüttu u mundu. L'inaugurasiun a l'é avegnüa aa prezensa de mascime auturitè.<ref name=":4" />
* '''Antigu muin''' du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesentu]], nu guei distante dau cumplessu de l'abasia, u l'é in ezempiu de grande significou da cultüa de l'uivu, e u l'é stetu in pe di anni mantegnüu daii abitanti du burgu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208251.pdf|tìtolo=Mulino di S. Fruttuoso. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> De drentu, u fabricou u cunserva ancun u vegiu mecanismu.
* '''Caza medievale cun l'arcu''', a l'é ün di simbuli de San Fertuzu, in ta parte ciü a levante du gurfu, a remunta primma du [[XIII secolo|seculu XIII]], a l'ha in ti anni avüu a funsiun de abitasiun.<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208252.pdf|tìtolo=Casa medioevale ad arco. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> A l'é impustà in sce ün arcu a butte fetu cun di blocchi de pria squadrè, ch'u funsiunn-a cumme pasaggiu versu a ciazza e cumme riparu pe'e barche.<ref name=":7" /> Au giurnu d'ancö a l'é gestia dau [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parcu de Portufin]] e deta in gestiun cumme aloggiu pe türisti.
* '''Caza röza''', a l'estremitè a levante du gurfu, au de là da Puntetta e quexi de frunte a l'abasia, a resta da fiancu aa caza cun l'arcu. Se tratta d'üna custrusiun du [[XX secolo|Növesentu]], prubabimente nasciüa cun üna funsiun de difeiza e de cuntrollu.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2017|Relazione storico-artistica, p. 4}}</ref>
== Cumünicasiuin ==
A stradetta ch'a traversa u burgu a l'é ciamà "Via San Fruttuoso". Quarcüna de chè a se cuntinue lungu i senté du parcu du Munte de Portufin, che portan versu e lucalitè de Camuggi cumme [[A Fuxe (Camuggi)|A Fuxe]], u [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], u [[Semafuru Növu (Camuggi)|Semafuru Növu]], [[Cà de l'Ou]], E Prie Streite e [[A Vetta de Portufin (Camuggi)|Portufin Vetta]] (e da chi [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]) o versu Portufin e a Cala di Ingleixi anche versu Santa Margaita passandu pe'u Passu de Bucche. U servissiu di batelli u cullega San Fertuzu a punente cu'a Fuxe, Camuggi, Reccu, Zena e a levante cun Portufin, Santa Margaita e Rapallu. Da vixin aa Ture di Doia se tröva l'eliportu dedicou au maggiù [[Rinaldo Enrico]].
== Notte ==
;Notte au testu
<references group="n." />
;Notte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=Benedetto Mortola|tìtolo=Frammenti di storia. La Torretta a San Fruttuoso di Camogli|url=https://benedettomortola.wordpress.com/wp-content/uploads/2021/10/articolo_torretta.pdf|revìsta=Portofino per terra e per mare|léngoa=IT|cid=Mortola, 2021}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Tina Leali Rizzi|outô2=Edoardo Meoli|outô3=Sandro Pellegrini|tìtolo=Guida al Golfo Paradiso: Bogliasco, Camogli, Recco, Avegno, Uscio, Pieve L., Sori|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9564|ànno=2000|editô=De Ferrari|çitæ=Reccu|léngoa=IT|cid=Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000}}
* {{Çitta publicaçión|outô=AA. VV.|ànno=2017|tìtolo=Complesso del borgo di San Fruttuoso di Capodimonte, terreni e fabbricati nella Valle dei Mulini della sorgente Caselle. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210836.pdf|cid=AA.VV., 2017}}
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]]
bxm2ri02729b1x5cmi440n48hfc03uf
274085
274082
2026-09-18T23:09:59Z
Arbenganese
12552
andeta
274085
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = San Fertuzu
|Nome ufficiale = <div align="center">{{it}} ''San Fruttuoso''</div>
|Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]]
|Panorama = SanFruttuoso-pjt3.jpg
|Didascalia = <div align="center">San Fertuzu vista dau mà cun l'Abasia, a Ture e e sö chè</div>
|var-localizaçión = Lucalizasiun
|var-stâto = Statu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]]
|Divisione amm grado 3 = Camuggi
|var-teritöio = Teritoiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 36
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://italia.indettaglio.it/ita/liguria/genova_camogli_sanfruttuoso.html|tìtolo=La Frazione di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-10}}
|Aggiornamento abitanti = 2011
|var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin
|var-fûzo_orâio = Füzu uraiu
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = sanfertuzin
|var-patrón = Patrun
|Patrono = [[San Fertoso de Tæragoña|San Fertuzu]]
|var-cartografîa = Cartugrafia
}}
'''San Fertuzu''' (''San Fruttuoso di Capodimonte'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é üna lucalitè du cumüne de [[Camuggi]], ben cunusciüa perché u se ghe tröva l'[[Abasia de San Fertuzu (Camuggi)|abasia]] cu'u meximu numme.
L'abasia de San Fertuzu a l'é l'ürtima gexa ch'a fa parte de l'[[Arcidiocexi de Zena]], scicumme ch'a l'é a parocchia ciü a levante in ti sö cunfin. A l'é parte du vicariou de [[Recco|Reccu]]-[[Aosci|Ausci]]-Camuggi.
A piggia u numme dau vescuvu catalan [[San Fertoso de Tæragoña|San Fertuzu de Taragunn-a]] ([[III secolo|III seculu]]), e i sö resti sun cunservè in te l'abasia. In tu mezu au [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|parcu du Munte de Portufin]], ch'u se spande tantu in sciu munte quantu in sciu mà, u se ghe pö arrivà sulu che a pé, da duì senté panuramici, o cu'u batellu. L'abasia a l'é sede du [[Fondo Ambiente Italiano|FAI]] (Fundu Ambiente Italian) a partì dau [[1983]], mentre in tu [[1954]], in tu brassu de mà de frunte, gh'é stetu missu u "Cristu di Abissi".<ref name=":4">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_103_San_Fruttuoso_Cristo_degli_Abissi_a_mare.htm|tìtolo=103. Cristo degli Abissi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref>
{{Çitaçión|San Fertuzu<br />postu ascuzu<br />figge belle nu ghe n'é<br />quelle poche che ghe sun<br />sun ciü brütte che u carbun|Ditu pupulare}}
== Geugrafia ==
<gallery mode="packed" heights="150">
File:Porto di San Fruttuoso.jpg|Vista panurmaica, cun l'Abasia, a Ture e e chè au de là da Puntetta
</gallery>
A frasiun de San Fertuzu a se tröva serà in tè un streitu gurfu, ch'u se arve a partì da Punta Turetta e a levante u finisce cun Punta Carega. Ae spalle ghe resta u prumuntoiu du [[Munte de Portufin]] (610 m), de bellu ciü in drentu, in diresiun de Camuggi, a marcà u cunfin cun [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]. A levante u cunfin de Camuggi cun u cumüne de [[Portofin|Portufin]] u tacca dau Munte de Bucche (506 m) e u chinn-a finn-a a Punta Carega. Da ste parti a costa a l'é erta e a piccu, cun di fundali che zà aa riva sun ben prufundi.<ref name=":1" />
In ta lucalitè sbuccan di fussuei, incanalè au fundu du sö percursu. U primmu u l'é ditu Fussou de San Fertuzu, ch'u g'ha cumme funte quella de Cazelle (300 m), zà in tempi antighi adövià dai fratti de l'abasia.<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/news/abbazia-di-san-fruttuoso-lacqua-delle-sorgenti|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso: l’acqua delle sorgenti|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> L'é da chi ch'u partiva in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] l'acquedottu de Camuggi, e che ancö u furnisce l'egua ae chè da frasiun. Sta valetta a piggia ascì u numme de valadda di Muin, tantu ch'u se ghe truvou i resti de antighe custrusiuin cun di blocchi de pria squadre. Au punente da Puntetta, duv'a se tröva a Ture di Doia, u scure u Valun di Funtanin, ch'u parte d'in ta funte in sciu "Pertüzu di Croi" (431 m).
Propiu in frunte a l'abasia se tröva in tretu de ciazza, ch'a mustra in un'origine particulare: vistu cumme ditu primma i fundali abastansa prufundi e i cursci d'egua che gh'é, a ciazza a l'é vegnüa cu'a buriann-a du [[1915]], ch'a l'ha amügiou di depoxiti d'ainin che primma l'ean ciü pochi, mangè dau mà.<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano urbanistico comunale|editô=Cumüne de Camuggi|p=8|léngoa=IT|capìtolo=Morfologia del territorio|vìxita=2026-05-07|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf}}</ref>
== Storia ==
<gallery mode="packed" heights="150">
Immaggine:Camogli Badia di San Fruttuoso.jpg|San Fertuzu in te üna incixun du 1892
Immaggine:Glaspalast München 1896 069.jpg|L'Abasia in t'ün dipintu du 1896
Immaggine:CH-NB Photoglob-Wehrli EAD-WEHR-17107-B.tif|San Fertuzu in tu 1910
Immaggine:San Fruttuoso (Camogli)-abbazia fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|L'Abasia in te üna futugrafia tra a fin de l'Öttusentu e i primmi du Növesentu
</gallery>
Üna primiscima testimuniansa de un insediamentu da ste parti u saieiva du tempu di rumani, ancun primma ch'u fisse fundou u munastéru. Difeti sun steti rinvegnüi di reperti d'archeulugia, cumme de anfure, sparsi in tu brassu de mà tüttu lungu u Munte de Portufin. Dae indagini che s'é cumpiü sun steti indaghè i ciü tanti mumenti da custrusiun du cumplessu, cu'u periudu de fundasiun ch'u saieiva da fissà au [[977]].<ref name=":8">{{Çitta|AA.VV., 2017|Relazione storico-artistica, p. 3}}</ref>
In tu [[VIII secolo|seculu VIII]] a tradisiun a ne cunta de cumme u vescu [[San Prospu de Taragunn-a|Prospu de Taragunn-a]] u segge arrivou a Camuggi doppu ch'u l'ea scapou da l'invaxun di arabi in ta Spagna.<ref name=":9">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_876_San_Fruttuoso_chiostro_Abbazia_cartolina_1900.htm|tìtolo=876. San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> U l'aveiva purtou cun lé i resti du vescuvu Fertuzu. De lungu dandu a mente aa lezenda e reliquie e saieivan stete careghè in sce ün aze che, rivou in sci cunfin fra de [[Recco|Reccu]] e Camuggi, u l'aveiva decisu de aviase versu stu postu, e da chì saieivan cumensè e ratelle tra e due cumünitè vixinn-e du [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. In tu tragittu se dixe ch'u se fisse fermou a [[Zena]], vixin au [[Bezagno|Bezagnu]], duve ciü tardi a l'é steta fundà a [[Gêxa de San Frutôzo (Zêna)|gexa de San Fertuzu]] e da chi u cumüne, e ancö quarté zeneize, ch'u ne porta u numme.[[File:Daphne vid San Fruttuoso 1948 SLSA 1150 foto 1060.jpg|thumb|A barca Daphne, du scritù svedeize Göran Schildt a San Fertuzu, 1948|sinistra]]Doppu i interventi de Ottone I de Sassonia e de Adelaide de Borgogna<ref name=":9" />, u burgu de San Fertuzu u l'é stetu missu sutta a l'aministrasiun di religiuxi da [[Diocexi de Milan]], arrivandu a ‘na vea e propia indipendensa cu'i fratti benedetin in tu [[1162]]. U cuntrollu di fratti u l'ea mai tantu impurtante che sutta de liatri gh'ean finn-a di atri teritoi da [[Liguria|Ligüria]]. Dau [[1162]] au [[1175]], aveivan mantegnüu u cuntrollu in sce Portufin e [[Sestri Levante|Sestri]] (pöi passè sutta a [[Rapallo|Rapallu]] a primma e sutta [[Zena]] a segunda), mentre dau [[1296]] au [[1340]] l'aveivan u cuntrollu ascì in sciu paize de [[A Burdighea|Burdighea]]. Rivendicà in tu [[1366]] dau [[Ducòu de Milàn|Dücou de Milan]], in tu [[1435]] l'abasia a l'é steta catà dai zeneixi, pe finì turna sutta [[Milan]] in tu [[1438]].
Dexe anni ciü tardi saian i [[Döia (famiggia)|Doia]] a stabilise chi, mentre in tu [[XVI secolo|Sinquesentu]] u burgu u patisce i cuntinui atacchi via mà da parte di saraceni, tantu che i zeneixi sentan u bezögnu de tiaghe sciü de turi de difeiza nu sulu cuntru i cursari, ma finn-a cuntru i [[Fieschi (famiggia)|Fieschi]] e i [[Fregoso (famiggia)|Freguzu]], che a quelli tempi in te ciü mumenti duminavan Portufin. U l'é cuscì che in tu [[1561]] a vegne tià sciü a turetta, in scia punta ch'a dividde "[[Cà de l'Ou]]" da San Fertuzu.
Tra i 26 e i 27 de lüggiu de quell'annu se ricorda a catüa d'üna nave da parte di cursari e ün ataccu a ün velieru, propiu in tu brassu de ma de frunte au burgu. Pe'u mancou segnale de periculu, se sa che u guardian du postu u l'ea stetu ciamou a raportu dau Senatu de Zena. Ai 2 d'agustu u preve de San Fertuzu u manda a ciamà u capitan camugin Marco Pietrasanta, scicumme l'ea capitou l'incruxu de due navi nemighe, de lungu de frunte aa lucalitè.<ref name=":0" /> Da lì a pocu a vegnià anche fabricà a Ture Doia, in scia Puntetta, nu tantu pe cuntrollu, quantu pe prutesiùn di abitanti.<ref name=":0" />
Di interventi specializè in sce l'abasia sun steti vusciüi dau [[Dria Doia]] (Andrea Doria) in persunn-a. Cheita in abandun, in tu [[1730]] [[Camillo Doia|Camillu Doia]] (Camillo Doria) u l'ea intervegnüu cun di travaggi ma, dau [[1797]], cu'u rivà di franseixi sutta [[Napolion Bonaparte|Napuliun]], a strutüa a l'é finia pe vegnì ün'abitasiun.
Ciü tante chè e abitasiuin du burgu se sun svilüpè tra i [[XVI secolo|seculi XVI]] e [[XIX secolo|XIX]], ma se pö dì che l'impiantu de l'insediamentu u segge primma, e dunque de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de mezu]].<ref name=":8" /> A cumünitè du postu, in tu fratempu, a l'ea ben avià in tu cardà e ré da pescà.
In tu [[1855]] au largu de San Fertuzu u l'é capitou u tragicu eventu ch'u l'ha vistu anà a fundu u piroscafu Croesus, partiu da Zena, ch'u gh'aveiva in simma i surdatti Sardi mandè in [[Crimea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/storia-locale/episodi-del-diciannovesimo-secolo|tìtolo=Episodi del diciannovesimo secolo.
Il sacrificio di Maria Avegno|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Cumm'u l'ea arrivou de frunte a [[Punta Ciappa]], l'aveiva pigiou fögu u lucale du carbun e da lì u restu da nave.<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2486_Nave_mista_vapore_britannica_Croesus_nel_1855.htm|tìtolo=2486. Nave Croesus|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> pe asmurtà e sciamme, u cumandante John Vine Hall u sercava de purtase versu a riva, puntandu a prua in scia Puntetta.<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_665_San_Fruttuoso_Casa_delle_Sorelle_Avegno_cartolina_1904.htm|tìtolo=665. Sorelle Avegno, San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Chi sun arrivè i sucursi da gente du postu: due sö, Maria e Caterina Avegno, ciü u màiu da primma, Giovanni Oneto che cu'i duì gussi che gh'aveivan agiütou i surdatti, sarvandune ciü ch'u se ne pueiva. In te ün di viagi de sucursu u gussu cun in simma e due sö u l'ea stetu inversou dai troppi naufraghè che ghe vueivan muntà.<ref name=":3" />
A stu moddu Maria a l'é anegà, mentre Caterina a l'ea riuscia a turnà aa riva. Grassie au sö cuntribütu ciü tanti di surdatti se sun sarvè, in tu dramma i morti sun steti vintiquattru e a nave, scciapà in te duì tocchi, a l'é andeta a fundu doppu quarche giurnu. E due sö, cumme vusciüu daa famiggia Pamphili, sun stete sepellie in te l'abasia<ref name=":2" />, mentre in tu zügnu [[1855]] u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] u l'ha ricunusciüu a Maria Avegno a Medagia d'Ou au Valù Civile, pe questu a l'é steta finn-a a primma donna a aveila risevüa.<ref>{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/la-tragedia-delle-sorelle-avegno-centosettanta-anni-fa-a-san-fruttuoso-di-camogli/|tìtolo=La tragedia delle sorelle Avegno, centosettanta anni fa, a San Fruttuoso di Camogli|dæta=2025-05-01|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In tu [[1904]], in ta ricurensa di sinquant'anni, u scindicu de Camuggi Andrea Schiaffino u l'aveiva fetu mette üna targa aa memoia, destrüta cun l'aluviun du [[1915]], e messa turna in tu [[1933]].<ref name=":3" />
Tra l'Öttusentu e u [[XX secolo|Növesentu]] l'abasia a l'é intrà in te prupietè da famiggia Doia Pamphili, ch'a s'é impegnà in tu [[1933]] in tu arrangià l'edifissiu, mentre in tu Növesentu l'ha cuminsou a aumentà u türismu, cu'a ciazza che, da postu d'ormezzu pe'i pescuèi ch'a l'ea, a l'é vegnüa ün postu pe'i bagnanti. In tu [[1951]] a lucalitè a figure cumme sfundu in tu cine "Il diavolo in convento" du Nunzio Malasomma cu'u [[Gilberto Govi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/05/31/camogli-il-diavolo-in-convento-proiettato-a-san-fruttuoso-dove-fu-girato/|tìtolo=Camogli: “Il diavolo in convento” proiettato a San Fruttuoso dove fu girato|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> In tu [[1983]] l'abasia a vegne deta au FAI, mentre in tu [[2014]] l'Istituto poligrafico e Zecca dello Stato (Istitütu puligraficu e Zecca du Statu) a l'ha batüu de munee d'argentu cu'ün valù de 5 euru dedichè a l'Abasia.<ref>{{Çitta web|url=https://numistoria.altervista.org/blog/?p=13061|tìtolo=Italia, 5 euro per l’abbazia di San Fruttuoso|dæta=2014-01-24|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In tu [[2024]] a l'é steta vixità dau Vescuvu de Taragunn-a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/01/12/camogli-il-vescovo-di-tarragona-nel-monastero-dedicato-al-predecessore-san-prospero/|tìtolo=Camogli: il vescovo di Tarragona nel monastero dedicato al predecessore San Prospero|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref>
== Abitanti ==
=== Evulusiun demugrafica ===
{{Demografia/San Fertuzu (Camuggi)}}
== Posti de interesse ==
<gallery mode="packed" heights="145">
Immaggine:Sanfruttuoso01.jpg|L'Abasia, cu'a ciazza de frunte
Immaggine:Camogli - Abbazia di San Fruttuoso - 2023-09-23 00-13-17 010.jpg|Detaggiu du chiostru
Immaggine:Camogli - Abbazia di San Fruttuoso - 2023-09-23 00-13-17 007.jpg|E tumbe di Doia, sutta l'Abasia
</gallery>
* '''Abasia de San Fertuzu''': l'abasia a remunta ai [[X secolo|seculi X]]-[[XI secolo|XI]], levou a parte ch'a se affaccia in sciu mà, ch'a l'é du [[XIII secolo|seculu XIII]] e a mustra dui urdini de barcuin a trifora, che se sümeggian a quelli che se veddan in ti palassi de famiggie de ben de Zena. U chiostru de l'abasia u l'é stetu tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]] e doppu u l'é stetu cangiou in sce vuentè du Dria Doia, ancö u l'ha ben duì urdini de archè. Au cian de d'atu, un curidù cuvertu cun de votte a cruxea impustè in sce de culonne, ch'u se affaccia in sciu curtì a cianta quadrà. A parte de sutta, invece, a l'é steta adövià cumme sepurtu daa famiggia Doia morti tra u [[1275]] e u [[1305]], surmuntè da di archi a punta cu'a decurasiun a bande gianche e neigre, tipiche de l'arte ligüre. In ciü se vedde atri dui sepurti e ün antigu sarcofagu rumanu.<ref>{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/abbazia-di-san-fruttuoso|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> A ture duv'u gh'é u campanìn, a remunta tostu au [[X secolo|seculu X]], feta segundu u güstu bizantin, in origine a l'ea quexi riunda, pöi cangiou metendughe in simma üna ture a otagunu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=29330|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso. Scheda Luogo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Da tegnì ben a mente a pala d'artà ch'a mustra u vescuvu Fertuzu tra i diacuni Augurio ed Eulogio e San Cuumbàn d'Irlanda, cunservà in ta gexa e feta da Giuseppe Palmieri in tu [[XVIII secolo|seculu XVIII]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.pittoriliguri.info/pittori-liguri/pittori-liguri-600-700/palmieri-giuseppe/|tìtolo=PALMIERI GIUSEPPE|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> In te l'abasia se cunservan e reliquie di martiri de Taragunn-a du [[II secolo|II seculu d.C.]]
* A '''Ture di Doia''' a l'é steta tià sciü in tu [[1562]] in scia cuscì dita "Puntetta", ch'a resta fra l'abasia e e che du paize. L'amiraggiu Dria Doia pe primma cosa u s'ea impegnou a tiala sciü dau mumentu ch'u l'aveiva risevüu u dirittu in sce San Fertuzu dau [[Pappa Giulio III|pappa Giuliu III]]<ref name=":9" />, ma scicumme ch'u l'é mortu in tu [[1560]], u nu l'ha vista: a saià tià sciü cu'i sö figgi Giuvanni, Pagan e Dria, che ghe a van a dedicà üna votta terminè i travaggi. A ture a quel tempi a gh'aveiva in armamentu ch'u l'ea fetu de trei canuin de brunzu e ün a bumbarda, ciü trentetrei muschetti e sccioppi (archibugi).<ref name=":5">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3670_San_Fruttuoso_Torre_Doria_1904.htm|tìtolo=3670. San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In sce i duì fianchi a strutüa a mustra i stemmi da famiggia Doia, cun l'aquila.<ref name=":9" /> In ciü gh'é de decurasiuin in sce curnixe e in sce mensule. Grassie ai travaggi vusciüi da l'abate Spinola in tu [[XVII secolo|Seisentu]], a l'ha cangiou de furma, scicumme a l'é steta arrangià. Ciü de recente, finiu de adövià la cumme difeiza a l'é vegnüa abitasiun de pescuei. Üna de stansie in ti anni a l'ha ospitou finn-a a scöa du paize. Ancö, cun l'abasia, a l'é vegnüa de prupietè du FAI.<ref name=":5" />
<gallery mode="packed" heights="150">
Immaggine:San Fruttuoso di Camogli-Torre Doria-DSCF0664.JPG|A Ture di Doia
File:Costa del Termine vista dal mare 2.jpg|A Turetta vista dau mà
Immaggine:IMG2369fggh.jpg|A caza röza e quella cun l'arcu
Immaggine:Cristo degli abissi.jpg|U Cristu di Abissi
</gallery>
* '''A turetta''', feta custruì dai zeneixi, au tempu de l'espansciun di saraceni in tu Mediteraneu a partì daa meitè du [[XVI secolo|seculu XVI]]. A Resta in scia custea ch'a spartisce a [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] dau gurfu duv'u gh'é San Fertuzu.<ref>{{Çitta|Mortola, 2021|p. 28}}</ref> A l'é steta tià sciü pe prutezze vivagna d'egua duse che se ghe tröva, scicumme che l'ea fasile arivaghe via mà finn-a pe'i cursari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109753.pdf|tìtolo=Torretta di avvistamento. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> In tu [[1561]] dunque u capitan Ottaviano Vivaldi, de [[Ciävai|Ciavai]], u accumpagna in sciu postu ün ommu de sö cunuscensa, Jacopo Vassallo, cun l'impegnu de tià sciü üna turetta.<ref name=":0">{{Çitta|Mortola, 2021|p. 30}}</ref> U prexu de l'interventu u l'ea stetu fissou a 800 lire.<ref>{{Çitta|Mortola, 2021|p. 29}}</ref> In scia punta da rocca, a l'ha üna furma de piramide trunca, cun üna cianta a baze squadrà. Due avertue ciü grosse servivan pe adövià i canuin, mentre de atre avertüe ciü picinn-e servivan pe i sccioppi. I travaggi sun steti paghè cu'e tasce de tante cumünitè du levante, cumme [[Ciävai|Ciavai]], [[A Spèza|a Speza]] e [[Pòrtivene|Portuvenere]].<ref name=":0" />
* U '''Cristu di Abissi''', posou in sci fundali de frunte a l'abasia u 29 d'agustu du [[1954]], u se tröva a 17 metri sutta u livellu du mà. A statua a l'é steta vusciüa da Dullio Mercante<ref name=":6">{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Il Cristo degli Abissi, pp. 145-146}}</ref>, amigu de Dario Gonzatti, mortu in tu [[1947]] in te üna escursciùn sutt'egua au largu du prumuntoiu, e a l'é steta missa chi cumme simbulu de riferimentu e de prutesiun. Erta duì metri e mezu, pezante öttu tunelè, a l'é steta sculpia dau prufesù Guido Galletti<ref name=":6" />, a l'é steta füza cun du brunzu de recüperu, grazie a üna inisiativa ch'a l'ha vistu a partecipasiun di sumussatui da tüttu u mundu. L'inaugurasiun a l'é avegnüa aa prezensa de mascime auturitè.<ref name=":4" />
* '''Antigu muin''' du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesentu]], nu guei distante dau cumplessu de l'abasia, u l'é in ezempiu de grande significou da cultüa de l'uivu, e u l'é stetu in pe di anni mantegnüu daii abitanti du burgu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208251.pdf|tìtolo=Mulino di S. Fruttuoso. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> De drentu, u fabricou u cunserva ancun u vegiu mecanismu.
* '''Caza medievale cun l'arcu''', a l'é ün di simbuli de San Fertuzu, in ta parte ciü a levante du gurfu, a remunta primma du [[XIII secolo|seculu XIII]], a l'ha in ti anni avüu a funsiun de abitasiun.<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00208252.pdf|tìtolo=Casa medioevale ad arco. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> A l'é impustà in sce ün arcu a butte fetu cun di blocchi de pria squadrè, ch'u funsiunn-a cumme pasaggiu versu a ciazza e cumme riparu pe'e barche.<ref name=":7" /> Au giurnu d'ancö a l'é gestia dau [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parcu de Portufin]] e deta in gestiun cumme aloggiu pe türisti.
* '''Caza röza''', a l'estremitè a levante du gurfu, au de là da Puntetta e quexi de frunte a l'abasia, a resta da fiancu aa caza cun l'arcu. Se tratta d'üna custrusiun du [[XX secolo|Növesentu]], prubabimente nasciüa cun üna funsiun de difeiza e de cuntrollu.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2017|Relazione storico-artistica, p. 4}}</ref>
== Cumünicasiuin ==
A stradetta ch'a traversa u burgu a l'é ciamà "Via San Fruttuoso". Quarcüna de chè a se cuntinue lungu i senté du parcu du Munte de Portufin, che portan versu e lucalitè de Camuggi cumme [[A Fuxe (Camuggi)|A Fuxe]], u [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], u [[Semafuru Növu (Camuggi)|Semafuru Növu]], [[Cà de l'Ou]], E Prie Streite e [[A Vetta de Portufin (Camuggi)|Portufin Vetta]] (e da chi [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]) o versu Portufin e a Cala di Ingleixi anche versu Santa Margaita passandu pe'u Passu de Bucche. U servissiu di batelli u cullega San Fertuzu a punente cu'a Fuxe, Camuggi, Reccu, Zena e a levante cun Portufin, Santa Margaita e Rapallu. Da vixin aa Ture di Doia se tröva l'eliportu dedicou au maggiù [[Rinaldo Enrico]].
== Notte ==
;Notte au testu
<references group="n." />
;Notte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=Benedetto Mortola|tìtolo=Frammenti di storia. La Torretta a San Fruttuoso di Camogli|url=https://benedettomortola.wordpress.com/wp-content/uploads/2021/10/articolo_torretta.pdf|revìsta=Portofino per terra e per mare|léngoa=IT|cid=Mortola, 2021}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Tina Leali Rizzi|outô2=Edoardo Meoli|outô3=Sandro Pellegrini|tìtolo=Guida al Golfo Paradiso: Bogliasco, Camogli, Recco, Avegno, Uscio, Pieve L., Sori|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9564|ànno=2000|editô=De Ferrari|çitæ=Reccu|léngoa=IT|cid=Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000}}
* {{Çitta publicaçión|outô=AA. VV.|ànno=2017|tìtolo=Complesso del borgo di San Fruttuoso di Capodimonte, terreni e fabbricati nella Valle dei Mulini della sorgente Caselle. Vincolo Architettonico|léngoa=IT|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210836.pdf|cid=AA.VV., 2017}}
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]]
fjsaqdodqf9idqtynngbvikhh4zm3z4
A Fuxe (Camuggi)
0
32999
274081
272862
2026-09-18T21:55:02Z
Arbenganese
12552
prepuzisiun
274081
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = A Fuxe
|Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Porto Pidocchio''</div>
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]]
|Panorama = Camogli-IMG 1448.JPG
|Didascalia = <div style="text-align:center;">A Fuxe, in toccu de l'imbarcaderu</div>
|var-localizaçión = Lucalizasiun
|var-stâto = Statu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]]
|Divisione amm grado 3 = Camuggi
|var-teritöio = Teritoiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti =
|Note abitanti =
|Aggiornamento abitanti =
|var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin
|var-fûzo_orâio = Füzu uraiu
|var-cartografîa = Cartugrafia
}}
'''A Fuxe''' (ciamà ''Porto Pidocchio'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]], ch'u vö dì '''Portu Pigöggiu''') u l'è ün atraccu in sciu mà ch'u se tröva dae parte du [[Munte de Portufin]], serviu dai vapuretti che fan servissiu fra [[Camuggi]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]].
== Puzisiun ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="180">
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (1).jpg|E ré steize
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (2).jpg|U caminamentu
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (3).jpg|L'atraccu
</gallery>A lucalitè a resta in ti dinturni du Prumuntoiu de Portufin, giou versu [[Camuggi]], missa tra mezu [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e [[Punta Ciappa]], lungu a costa e pocu ciü a nord da Punta, duve a costa a fa üna picinn-a insenatüa, duminà da de roccie erte, de urigine sedimentaia (puddinga). In curispundensa de duve gh'é stetu fetu l'imbarcaderu, ghe fuxa una vivagna benben picinn-a, ch'a chinn-a dau munte ch'u gh'è ae spalle. U l'è pe sta mutivasiun che u postu u l'ha pigiou u sö numme.
== Storia ==
Fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] i streiti gurfi che davan in sciu mà ean zà adöviè cumme riparu dai pescuei e cumme scitu d'atraccu e de sosta pe'e barche da parte de cumünitè de [[San Nichiozu (Camuggi)|San Nichiozu]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], ma da ste parti pasavan finn-a i mercanti de sfröxu. U l'è stetu sulu in ti ürtimi tempi che a lucalitè a l'è vegnüa in postu duve staghe fissu. In tu cursu de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] s'è furmou üna primma riga de chè tra u mà e u senté ch'u porta a San Nichiozu, ciamou "U Muin"<ref>{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/il-borgo-del-mulino/|tìtolo=Il borgo del Mulino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> cun l'intrà au mà ch'a l'è dita "I Scöggi Grossi".<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1362_Porto_Pidocchio_a_Punta_Chiappa_visto_dal_mare_1960c.htm|tìtolo=1362. Porto Pidocchio e Punta Chiappa visto dal mare 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
In t'üna mappa du [[1781]], disegnà da l'inzegné Policardi, u se vedde in tu detaggiu u toccu de prumuntoiu tra [[Punta Ciappa]] e a Fuxe, duve st'ürtima lucalitè a l'é marcà cumme "''scalo della Foce''", au sbuccu da Valetta dita du Fussou, e ghe cunfinava a prupietè de Girolamo Gnecco, padrun da villa a munte da Punta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/villa-gnecco/|tìtolo=Villa Gnecco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}</ref>[[Immaggine:Domenico_Policardi_-_Pianta_con_stabile_e_alcuni_alloggi_ed_altre_Fabriche_appartenente_al_M.Gerolamo_Gnecco_(1781).jpg|sinistra|miniatura|274x274px|Mappa di pusedimenti de Villa Gnecco dizegnà in tu [[1781]] da Domenico Policardi, cun in bassu u ''scalo della Foce'']]
Ün atru bloccu de chè u s'è furmou pöi in t'üna puzisiun ciü erta, in diresiun de Punta Ciappa, cu'a custrusiun d'üna lunga scainà ch'a l'ariva fin in t'ün gurfu benben picin, e gh'è stetu afiancou üna custrusiun. Questa a funsiunn-a cumme puntu d'atraccu. Stu postu u l'ha pigiou u numme italian de "''Porto Pidocchio''" (ch'u saieiva a dì "Portu Pigöggiu") pe via de sö dimensciuin picinn-e, ma u l'è vegnüu ün atraccu d'impurtansa pe'i pescuei, tantu che g'han ciantou e aste pe metighe e rè. U gh'è finn-a ün mö picin pe'i barì d'anciue saè e un atraccu duve tià in seccu quarche gussu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_449_Camogli_Punta_Chiappa_e_Porto_Pidocchio_1950.htm|tìtolo=449. Camogli Punta Chiappa e Porto Pidocchio 1950|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
In ti sö scriti du primmu [[XX secolo|Növesentu]], u preve de San Nichiozu, Don Lavarello u cunta cumme A Fuxe a fuise "''üna picinn-a insenatüa du mà ch'a se ceiga cumme ün lammu in sciu sfundu d'ün pertüzu scavou in ta roccia […]''". L'ativitè du postu a l'ea apuntu a pesca e chi i ommi se fermavan a ciacierà mentre stendeivan e rè, e donne se meteivan a accunsà i garbi che gh'ean. Üna furma d'architetüa tipica de stu paesaggiu ean i cazetti, di magazin o di picin lucali duve se ghe tegniva i atressi pe andà a pescà. Quarchedün de sti chi u l'è stetu arangiou e oua l'è adöviou cumme caza pe'i vilezanti.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/un-po-di-storia-la-foce/|tìtolo=La Foce|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
U ligamme cu'a lucalitè du Muin e l'atru scà picin che gh'è, tiou sciü dai Scöggi Grossi, u pasava in te ün senté ch'u munta du bellu e u resta a piccu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_957_Porto_Pidocchio_scalinata_Punta_Chiappa.htm|tìtolo=957. Porto Pidocchio scalinata Punta Chiappa|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> L'egua du fussou a vegniva pigià e missa in te üna grossa vasca, ch'a serviva pe fa già a möa du muin, duve se franzeiva e uive e u se maxinava u gran. I careghi ean turna purtè via mà, cu'e barche urmezè lì de frunte. A funsiunava ascì de lungu, da vixin, üna möa pe'a scorsa di pin, ch'a serviva pe tinze e rè.<ref name=":0" />[[Immaggine:Camogli-Punta Chjiappa-DSCF0649.JPG|miniatura|A lucalitè du Muin, vista dau mà]]Dunque, vista l'ativitè che gh'ea, tra u [[1933]] e u [[1934]] s'è sentiu u bezögnu de fa ün növu pasaggiu ch'u caminesse de d'atu, che oua u l'è adöviou dai meximi pescuei pe stendighe e rè. Dai cazetti spessu se purtava i acumulatuì che servivan pe e lampare de moddu che aa Fuxe fusan carighé in sce barche cun di paranchi, cumme e rè, ch'ean fete chinà dai pali duve ean stete misse a sciügà. E barche ciü grosse che ghe pueivan stà ean i leudi, che vegnivan missi in secca dau Spadin, in curispundensa duve oua gh'è ün risturante.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_973_Punta_Chiappa_la_nuova_passerella_per_la_localit%C3%A0_Il_Mulino.htm|tìtolo=73. Punta_Chiappa la nuova passerella per la località Il Mulino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
A lucalitè in ti anni Sciüscianta a l'ha mantegnüu a sö impurtansa e üna pupulasiun fissa, grassie finn-a a l'arivu di türisti, primma da crixi ai inissi di [[Anni 2000|anni Duemia]]. In tu [[1988]] s'è finiu i travaggi pe mette a növu u caminamentu e, da quel'annu, sun stete levè e aste duve vegnivan misse e ré a sciügà, scicumme che imbarcasiuin ghe n'ea ciü poche, segnu du cangiu de l'ativitè, versu u türismu.
A fa da testimone a l'è a custrusiun d'üna scügea ch'a posse smursà l'imbattitu de unde e cuscì difende l'atraccu ai Scöggi Grossi. Sciben che ghe segge stetu a crixi du spupulamentu e e dificultè pe gestì u scistema da pesca aa tunea (che a Fuxe u l'ea u centru de svilüppu fondamentale de sta pratica)<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/articoli/tonnarelladiCamogli_torre.pdf|tìtolo=La tonnarella di Camogli: l'impianto di pesca, situato nell'A.M.P. Portofino, è una delle più antiche tradizioni pescherecce della Liguria|outô=Stefano Torre|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, s'è sciurtii a mantegnì u türismu, grassie au fetu che gh'é ün müseu dedicou<ref>{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-della-pesca|tìtolo=Museo della pesca|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> e di servissi cumme risturanti e alberghi, che dan uspitalitè. In tu [[2022]] a l'ha serou du tüttu a tunea, u müseu e e ativitè vixinn-e, cu'u postu ch'u l'è restou sulu cumme pasaggiu pe chi u va versu San Roccu o Punta Ciappa.<ref>{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/imprenditore-serio-cercasi-per-la-tonnarella-di-camogli-ma-dovra-dar-lavoro-ad-almeno-nove-persone/|tìtolo=Imprenditore serio cercasi per la Tonnarella di Camogli: ma dovrà dar lavoro ad almeno nove persone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
Scicumme ch'u se tröva a piccu e u l'é ataccou aa roccia, u senté u l'è a rischiu de vegnì mangiou dau mà, tantu che segundu di stüddi feti de frescu u l'è ün di sinque posti da Ligüria ciü delichè cumme cunfurmasiun e geulugia. A prupoxitu de stu fetu sun steti diferenti i mumenti in ti anni ch'u gh'è stetu u bezögnu de fermà u caminamentu. Dae analixi fete, in ciü, pa che in t'ün seculu, a costa fra San Roccu e Punta Ciappa a segge aneta in deré de ciü che dexe metri, mangià dau mà.
Üna primma votta u l'ea capitou in tu [[1961]], ai 30 de nuvembre, quande l'é partiu üna frann-a a 100 metri d'artessa, ch'a l'ha fetu destacà üna roccia. Epizodiu ch'u l'è capitou turna in tu [[2026]], quand'u l'è cheitu in magö in sciu senté versu a Punta e ch'u l'ha purtou a serà u percursu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.parcoportofino.it/enparprtfn/po/attachment_news.php?id=31|tìtolo=Proroga ordinanza Comune di Camogli interdizione temporanea della circolazione pedonale del sentiero in loc. Punta Chiappa Via San Nicolò|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
== Notte ==
<references />
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Camuggi]]
jjgppn9a34a0x5zwtn33p91ghjbfzyk
274084
274081
2026-09-18T23:09:36Z
Arbenganese
12552
andeta
274084
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = A Fuxe
|Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Porto Pidocchio''</div>
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]]
|Panorama = Camogli-IMG 1448.JPG
|Didascalia = <div style="text-align:center;">A Fuxe, in toccu de l'imbarcaderu</div>
|var-localizaçión = Lucalizasiun
|var-stâto = Statu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]]
|Divisione amm grado 3 = Camuggi
|var-teritöio = Teritoiu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti =
|Note abitanti =
|Aggiornamento abitanti =
|var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin
|var-fûzo_orâio = Füzu uraiu
|var-cartografîa = Cartugrafia
}}
'''A Fuxe''' (ciamà ''Porto Pidocchio'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]], ch'u vö dì '''Portu Pigöggiu''') u l'è ün atraccu in sciu mà ch'u se tröva dae parte du [[Munte de Portufin]], serviu dai vapuretti che fan servissiu fra [[Camuggi]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]].
== Puzisiun ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="180">
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (1).jpg|E ré steize
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (2).jpg|U caminamentu
Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (3).jpg|L'atraccu
</gallery>A lucalitè a resta in ti dinturni du Prumuntoiu de Portufin, giou versu [[Camuggi]], missa tra mezu [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e [[Punta Ciappa]], lungu a costa e pocu ciü a nord da Punta, duve a costa a fa üna picinn-a insenatüa, duminà da de roccie erte, de urigine sedimentaia (puddinga). In curispundensa de duve gh'é stetu fetu l'imbarcaderu, ghe fuxa una vivagna benben picinn-a, ch'a chinn-a dau munte ch'u gh'è ae spalle. U l'è pe sta mutivasiun che u postu u l'ha pigiou u sö numme.
== Storia ==
Fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] i streiti gurfi che davan in sciu mà ean zà adöviè cumme riparu dai pescuei e cumme scitu d'atraccu e de sosta pe'e barche da parte de cumünitè de [[San Nichiozu (Camuggi)|San Nichiozu]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], ma da ste parti pasavan finn-a i mercanti de sfröxu. U l'è stetu sulu in ti ürtimi tempi che a lucalitè a l'è vegnüa in postu duve staghe fissu. In tu cursu de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] s'è furmou üna primma riga de chè tra u mà e u senté ch'u porta a San Nichiozu, ciamou "U Muin"<ref>{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/il-borgo-del-mulino/|tìtolo=Il borgo del Mulino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> cun l'intrà au mà ch'a l'è dita "I Scöggi Grossi".<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1362_Porto_Pidocchio_a_Punta_Chiappa_visto_dal_mare_1960c.htm|tìtolo=1362. Porto Pidocchio e Punta Chiappa visto dal mare 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
In t'üna mappa du [[1781]], disegnà da l'inzegné Policardi, u se vedde in tu detaggiu u toccu de prumuntoiu tra [[Punta Ciappa]] e a Fuxe, duve st'ürtima lucalitè a l'é marcà cumme "''scalo della Foce''", au sbuccu da Valetta dita du Fussou, e ghe cunfinava a prupietè de Girolamo Gnecco, padrun da villa a munte da Punta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/villa-gnecco/|tìtolo=Villa Gnecco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}</ref>[[Immaggine:Domenico_Policardi_-_Pianta_con_stabile_e_alcuni_alloggi_ed_altre_Fabriche_appartenente_al_M.Gerolamo_Gnecco_(1781).jpg|sinistra|miniatura|274x274px|Mappa di pusedimenti de Villa Gnecco dizegnà in tu [[1781]] da Domenico Policardi, cun in bassu u ''scalo della Foce'']]
Ün atru bloccu de chè u s'è furmou pöi in t'üna puzisiun ciü erta, in diresiun de Punta Ciappa, cu'a custrusiun d'üna lunga scainà ch'a l'ariva fin in t'ün gurfu benben picin, e gh'è stetu afiancou üna custrusiun. Questa a funsiunn-a cumme puntu d'atraccu. Stu postu u l'ha pigiou u numme italian de "''Porto Pidocchio''" (ch'u saieiva a dì "Portu Pigöggiu") pe via de sö dimensciuin picinn-e, ma u l'è vegnüu ün atraccu d'impurtansa pe'i pescuei, tantu che g'han ciantou e aste pe metighe e rè. U gh'è finn-a ün mö picin pe'i barì d'anciue saè e un atraccu duve tià in seccu quarche gussu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_449_Camogli_Punta_Chiappa_e_Porto_Pidocchio_1950.htm|tìtolo=449. Camogli Punta Chiappa e Porto Pidocchio 1950|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
In ti sö scriti du primmu [[XX secolo|Növesentu]], u preve de San Nichiozu, Don Lavarello u cunta cumme A Fuxe a fuise "''üna picinn-a insenatüa du mà ch'a se ceiga cumme ün lammu in sciu sfundu d'ün pertüzu scavou in ta roccia […]''". L'ativitè du postu a l'ea apuntu a pesca e chi i ommi se fermavan a ciacierà mentre stendeivan e rè, e donne se meteivan a accunsà i garbi che gh'ean. Üna furma d'architetüa tipica de stu paesaggiu ean i cazetti, di magazin o di picin lucali duve se ghe tegniva i atressi pe andà a pescà. Quarchedün de sti chi u l'è stetu arangiou e oua l'è adöviou cumme caza pe'i vilezanti.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/un-po-di-storia-la-foce/|tìtolo=La Foce|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
U ligamme cu'a lucalitè du Muin e l'atru scà picin che gh'è, tiou sciü dai Scöggi Grossi, u pasava in te ün senté ch'u munta du bellu e u resta a piccu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_957_Porto_Pidocchio_scalinata_Punta_Chiappa.htm|tìtolo=957. Porto Pidocchio scalinata Punta Chiappa|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> L'egua du fussou a vegniva pigià e missa in te üna grossa vasca, ch'a serviva pe fa già a möa du muin, duve se franzeiva e uive e u se maxinava u gran. I careghi ean turna purtè via mà, cu'e barche urmezè lì de frunte. A funsiunava ascì de lungu, da vixin, üna möa pe'a scorsa di pin, ch'a serviva pe tinze e rè.<ref name=":0" />[[Immaggine:Camogli-Punta Chjiappa-DSCF0649.JPG|miniatura|A lucalitè du Muin, vista dau mà]]Dunque, vista l'ativitè che gh'ea, tra u [[1933]] e u [[1934]] s'è sentiu u bezögnu de fa ün növu pasaggiu ch'u caminesse de d'atu, che oua u l'è adöviou dai meximi pescuei pe stendighe e rè. Dai cazetti spessu se purtava i acumulatuì che servivan pe e lampare de moddu che aa Fuxe fusan carighé in sce barche cun di paranchi, cumme e rè, ch'ean fete chinà dai pali duve ean stete misse a sciügà. E barche ciü grosse che ghe pueivan stà ean i leudi, che vegnivan missi in secca dau Spadin, in curispundensa duve oua gh'è ün risturante.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_973_Punta_Chiappa_la_nuova_passerella_per_la_localit%C3%A0_Il_Mulino.htm|tìtolo=73. Punta_Chiappa la nuova passerella per la località Il Mulino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
A lucalitè in ti anni Sciüscianta a l'ha mantegnüu a sö impurtansa e üna pupulasiun fissa, grassie finn-a a l'arivu di türisti, primma da crixi ai inissi di [[Anni 2000|anni Duemia]]. In tu [[1988]] s'è finiu i travaggi pe mette a növu u caminamentu e, da quel'annu, sun stete levè e aste duve vegnivan misse e ré a sciügà, scicumme che imbarcasiuin ghe n'ea ciü poche, segnu du cangiu de l'ativitè, versu u türismu.
A fa da testimone a l'è a custrusiun d'üna scügea ch'a posse smursà l'imbattitu de unde e cuscì difende l'atraccu ai Scöggi Grossi. Sciben che ghe segge stetu a crixi du spupulamentu e e dificultè pe gestì u scistema da pesca aa tunea (che a Fuxe u l'ea u centru de svilüppu fondamentale de sta pratica)<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/articoli/tonnarelladiCamogli_torre.pdf|tìtolo=La tonnarella di Camogli: l'impianto di pesca, situato nell'A.M.P. Portofino, è una delle più antiche tradizioni pescherecce della Liguria|outô=Stefano Torre|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, s'è sciurtii a mantegnì u türismu, grassie au fetu che gh'é ün müseu dedicou<ref>{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-della-pesca|tìtolo=Museo della pesca|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> e di servissi cumme risturanti e alberghi, che dan uspitalitè. In tu [[2022]] a l'ha serou du tüttu a tunea, u müseu e e ativitè vixinn-e, cu'u postu ch'u l'è restou sulu cumme pasaggiu pe chi u va versu San Roccu o Punta Ciappa.<ref>{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/imprenditore-serio-cercasi-per-la-tonnarella-di-camogli-ma-dovra-dar-lavoro-ad-almeno-nove-persone/|tìtolo=Imprenditore serio cercasi per la Tonnarella di Camogli: ma dovrà dar lavoro ad almeno nove persone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
Scicumme ch'u se tröva a piccu e u l'é ataccou aa roccia, u senté u l'è a rischiu de vegnì mangiou dau mà, tantu che segundu di stüddi feti de frescu u l'è ün di sinque posti da Ligüria ciü delichè cumme cunfurmasiun e geulugia. A prupoxitu de stu fetu sun steti diferenti i mumenti in ti anni ch'u gh'è stetu u bezögnu de fermà u caminamentu. Dae analixi fete, in ciü, pa che in t'ün seculu, a costa fra San Roccu e Punta Ciappa a segge andeta in deré de ciü che dexe metri, mangià dau mà.
Üna primma votta u l'ea capitou in tu [[1961]], ai 30 de nuvembre, quande l'é partiu üna frann-a a 100 metri d'artessa, ch'a l'ha fetu destacà üna roccia. Epizodiu ch'u l'è capitou turna in tu [[2026]], quand'u l'è cheitu in magö in sciu senté versu a Punta e ch'u l'ha purtou a serà u percursu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.parcoportofino.it/enparprtfn/po/attachment_news.php?id=31|tìtolo=Proroga ordinanza Comune di Camogli interdizione temporanea della circolazione pedonale del sentiero in loc. Punta Chiappa Via San Nicolò|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
== Notte ==
<references />
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Camuggi]]
3spaiwgpjtewx4rwar4wx4qpj3qccs7
Merlettu "al tombolo"
0
33001
274083
273034
2026-09-18T23:09:05Z
Arbenganese
12552
curesiun
274083
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
[[File:Merletto lavoratrici e mostra a Rapallo 1905c.png|thumb|De donne che travaggian u merlettu "al tombolo" in Ciassa a Rapallu (1905-1910)]]
U '''merlettu "''al tombolo''"''' u l'é ün pisettu fetu a man. Cu'u termine "''tombolo''" se intende segge u merlettu pe sö cuntu che l'atressu ch'u s'adövia in ta sö prudusiun. U pissu u vegne fetu cun du fì de cutun, lin, sea, lann-a o de fibre sintetiche. U "tombolo" u l'é ün uegé a furma de tübbu o de calotta, che in simma se ghe fissa e agugge che servan pe' fa i gruppi au merlettu.
== Storia ==
[[File:Bobbin lace making Myjava-Festival.jpg|thumb|L'uegé pe' fà i pisetti|left]]
L'üzu du merlettu au ''tombolo'' e du [[macramè]] in [[Liguria|Ligüria]] han ün'antiga urigine, tantu da ese registrè in Ligüria fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] e cu'a furmasiun de sö tecniche du postu a partì pe'u ciü dau [[XVI secolo|Sinquesentu]]. U grossu svilüppu de ste pratiche tra [[Recco|Reccu]], [[Camuggi]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Ciävai|Ciavai]] l'han pusciüu dà au teritoiu du [[Rivêa de Levànte|Levante]] üna grossa ucaxun de guagnu, purtandu aa nascita d'ün sö spassiu in te l'ecunumia du tempu. U fetu ch'u ghe fuise du mercou in tu Levante u l'ea üna situasiun vista de stortu daa ''Corporazione dei Setaioli'' e dau munupoliu zeneize. I privilegi da Curpurasiun cumprendeivan l'esclüxiva in scia prudusiun sulu drentu ai cunfin da sitè, u divietu de smerciu se nu pe mezu di zeneixi e l'aveighe da stà drentu ae miage de Zena pe tütti i asuciè. Sta gilda a mandava d'in tantu in tantu u cuscì ditu ''preco publico'' (ün funsiunaiu cun cumpitu de verifica) pe denunsià e ativitè in ta Rivea e in te valè, sciben che defeti e pruteste cazessan in tu vöu.
Levou e denunsie che de cuntinuu finivan cuntru Ciavai e a [[Funtann-a Bunn-a]], u Senatu u l'ea stetu custreitu a fà de diciarasiuin a stu prupoxitu, de moddu da permette du tüttu ae cumünitè du [[Tigulliu]] de smercià i sö prudüti e, in tu [[1772]], u l'ea stetu creou ün censimentu (''Censimento dei Tessitori di Seta''), a cunferma finn-a de üna riga de privilegi pe'a valà.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marzia Cataldi Gallo|tìtolo=I tessuti delle fieschine|url=https://conservatoriofieschi.it/Docs/Biblioteca_Digitale/CSACV/50d843331150fea63523887394660300.pdf|ànno=2012|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=7|capìtolo=Cenni sulla produzione tessile dell’Ottocento in Liguria}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://artigianiinliguria.it/wp-content/uploads/2023/04/Disciplinare_Damaschi.pdf|tìtolo=Disciplinare di produzione per la conformità del prodotto delle Lavorazioni Artigiane Artistiche, Tradizionali, Tipiche di Qualità del settore: Damaschi e tessuti di Lorsica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
<gallery mode="packed" height="150" heights="150">
Immaggine:Italy, Genoa, second half of 16th century - Bobbin Lace (Needle Lace Design) Tablecloth - 1920.1170 - Cleveland Museum of Art.tif|Tuvaggia decurà cun merletti
Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Cloth - 1920.1162 - Cleveland Museum of Art.tif|Merlettu zeneize decurou da meitè du Settesentu, Cleveland Museum of Art
Immaggine:Italy, Genoa, 16th century - Needlepoint (Cutwork) and Bobbin Lace Altar Frontal - 1920.1171 - Cleveland Museum of Art.tif|Pisettu da artà recamou
</gallery>L'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ha avüu ün forte impattu. I cangi in ta sucietè, u bezögnu de cumensà cun di servissi suciali pe'e e zuene restè sensa famiggia o sustegnu, a vuluntè de mantegnì a tradisiun e de spuncià pe l'indipendensa de donne, han purtou au spandise du merlettu e di recammi in te tüttu u teritoiu de l'apenn-a nasciüu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. L'ean nasciüe cuscì de scöe, di posti pe'i zueni sensa famiggia, de sedi suciali e de fabriche, tiè sciü pe'u ciü dai nobili e da l'erta burghexia.
In tu [[1872]] a Murano a l'ea nasciüa a Scöa di Merletti, ch'u ghe andetu aprövu a Jesurum de Pelestrinn-a in tu [[1874]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.larchivio.com/xoom/ilmerletto.htm|tìtolo=Il merletto, un'arte tra ieri e oggi...|outô=Elsa Dal Monego|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, quella dedicà au "''crochet''" in sce l'[[Izua Mazù (Lagu Trazimen)|Izua Mazù]] du [[Lagu Trazimen]] in tu [[1904]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.parks.it/parco.trasimeno/cen_dettaglio.php?id=458|tìtolo=Museo del Merletto, Isola Maggiore (PG)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-01}}</ref>, quelle fundè da Cora Slocomn Savorgnan in tu [[1891]] in [[Friùli-Venessia Giulia|Friuli]] a [[Brazzà]] e a [[Fagagna]]<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioculturale.regione.fvg.it/percorso-tematico/?s_id=819786|tìtolo=Scuola Cooperativa di Merletti di Brazzà|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, a ''Casa del Sole'' de Valentina Cavandoli a [[Turin|Türin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.piemonte.it/web/media/596/download|tìtolo=Tessitura, arazzi, ricamo, abbigliamento, Disciplinare di produzione|editô=Regiun Piemunte|léngoa=IT|p=18|vìxita=2026-07-11}}</ref> e quelle da ''Società Protettrice delle Arti e Industrie Decorative'' a [[Bologna|Bulogna]], a partì dau [[1898]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.culturabologna.it/documents/merletto-ad-ago-con-tecnica-aemilia-ars|tìtolo=Merletto ad ago con tecnica Aemilia Ars|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>
U l'é nasciüu ün ente ünicu, l'asuciasiun de Indüstrie Feminili Italiann-e, fundà ai 22 de mazzu du [[1903]] a [[Romma|Rumma]] pe gestì i prugetti sutta u patrunou da [[Reginn-a Margaita de Savoia]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.fioretombolo.net/leindustriefemminiliitaliane.htm|tìtolo=Industrue femminili italiane|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> In [[Ligüria]] sun ben cunusciüe e tradisiun de [[Rapallo|Rapallu]] e a scöa de [[Pitelli (A Spèza)|Pitelli]], frasiun du cumüne da [[A Spèza|Spezza]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.farodiroma.it/arte-e-cultura-merletto-italiano-unesco-con-27-comuni-da-colombo-alla-maison-fendi-cronistoria-del-tombolo-e-del-macrame-a-martinengo/|tìtolo=Arte e Cultura. Merletto Italiano, UNESCO con 27 Comuni: "Da Colombo alla Maison FENDI". Cronistoria del Tombolo e del Macramè|outô=Angelo Martinengo|léngoa=IT|vìxita=2026-06-01}}</ref> In tu caxu de Rapallu e da vixinn-a [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e donne che ghe travagiavan ean suviatüttu mugé e sö di pescuei de curallu che cu'e palanche guagnè agiütavan a famiggia in ti lunghi periudi de viagiu di sö ommi.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Daniela Lunghi|tìtolo=Merletto di Rapallo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-01|url=https://www.academia.edu/37549243/merletto_rapallo_doc}}</ref>
== Notte ==
<references />
== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria]]
75qcporh5eulbe9rb118jpjl46sgnlo
Rêla do fûzo
0
33110
274074
273090
2026-09-18T13:40:39Z
Michæ.152
13747
Imàgine "locâle"
274074
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
A '''rêla do fûzo'''<ref>Diçionäio zeneise-italian «Giuseppe Olivieri» (1851): [https://ligu.re/it/dic/oli/r%C3%AAla_du_f%C3%BCsu Rêla du füsu]</ref> (in italiàn ''fusaiola'' ò ''fuseruola'') a l'é 'n ògètto picìn de tæracheutta, ciù de ræo de prîa, òsso, brónzo ò cióngio, de forma riónda, a mòddo de dìsco, de cöno ò de mézzo cöno, co-ìn 'n pertûzo into mêzo<ref>Treccani, Vocabolario ''on line'': [https://www.treccani.it/vocabolario/fusaiola/ Fusaiòla]</ref>. A rêla a l'à a fonçión d'azónze do [[Peiso|péizo]] a-o [[fûzo]] che ghe vêgne infiòu e dónca de rinforsâ a seu açión de traçión in sciô [[fî]]; a fa da ventoêla ascì, dæto ch'a permétte a-a fiâtôa d'inghéugge o fî con fâ giâ o fûzo d'in sciâ pónta cómme 'na ziàrdoa.
[[File:Museo Civico Archeologico di Castelleone - St 68329 - pesi e fusaiola.jpg|thumb|De péize da tiâ e 'n fûzo co-îna rêla in tærachéutta de l'Etæ do Brónzo, che ne vêgnan da Castellone ([[Cremonn-a|CR]])]]
A paròlla zeneize rêla a poriéiva vegnîne da-o latìn ''rotula'' "roêta, rêua picìnn-a", cómme o françéize ''rouelle (de fuseau)'' ascì. I ògètti ciù antîghi tegnûi pe rêle són di riseu pertuzæ datæ a 12.000 anni fa e ciù ò mêno 'na çentenâ de quéste a l'é stæta descovèrta inte 'n scîto [[Coltûa natufiànn-a|natufiàn]] vixìn a-o vilàggio de Ein Gev, in [[Isræ]].
== Stöia e descriçión ==
E rêle di fûxi vêgnan arecugéite sorviatùtto inte tónbe, pò-u ciù de dònne, ma s'atrêuvan inti fóndi de câze preistòriche ascì, a partî da-o [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]]; són ciù abondànti e ciù vàrie inte l'[[Etæ do Brónzo]] e ancón de ciù inte l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Pêuan êse fæte de tànti materiâli, cómme [[cræa]], [[prîa]], [[còrno]] de çèrvo, [[légno]], [[òsso]], [[metàllo]], [[ànbra]] e scìnn-a pàsta de [[Veddro|véddro]] coloròu<ref>Treccani, Enciclopedia Italiana: [https://www.treccani.it/enciclopedia/fusaiola-o-fuseruola_%28Enciclopedia-Italiana%29/ Fusaiola o fuseruola]</ref>.
E rêle de tærachéutta són de spésso decoræ con de inçixoìn de stîlo giömétrico, da l'[[Preistöia#Etæ do Ràmmo|Etæ do Ràmmo]] in avànti, màscime inte l'Etæ do Færo. Inte l'Etæ do Færo s'atrêuvan de ræo inte tónbe a-o de là de Àrpi, in càngio són bén bén abondànti inti vàrri grùppi d'antighitæ italiànn-e.
<gallery widths="150" heights="150" mode="packed">
Immagine: Museo Bellini - 18235 - Fusaiole - Bronzo Antico.JPG|Rêle de tærachéutta da Asola ([[Mantova|MV]]), ciù o mêno do 2200-1600 a.C.
Immagine:Fusaïole en plomb gallo-romaine.jpg|Rêla gàllo-româna in cióngio ch'a ne vêgne da Rennes, in [[Fransa|Frànsa]]
Immagine:Fusaiole.jpg|Un mùggio de rêle de l'Etæ de Mêzo ([[Sann-a|SV]])
</gallery>
== Nòtte ==
<references/>
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Ògètti]]
[[Categorîa:Tecnologia]]
srwxs773um7bst7c7ule6i7pzqbjee4
274075
274074
2026-09-18T15:22:47Z
Michæ.152
13747
/* Stöia e descriçión */
274075
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
A '''rêla do fûzo'''<ref>Diçionäio zeneise-italian «Giuseppe Olivieri» (1851): [https://ligu.re/it/dic/oli/r%C3%AAla_du_f%C3%BCsu Rêla du füsu]</ref> (in italiàn ''fusaiola'' ò ''fuseruola'') a l'é 'n ògètto picìn de tæracheutta, ciù de ræo de prîa, òsso, brónzo ò cióngio, de forma riónda, a mòddo de dìsco, de cöno ò de mézzo cöno, co-ìn 'n pertûzo into mêzo<ref>Treccani, Vocabolario ''on line'': [https://www.treccani.it/vocabolario/fusaiola/ Fusaiòla]</ref>. A rêla a l'à a fonçión d'azónze do [[Peiso|péizo]] a-o [[fûzo]] che ghe vêgne infiòu e dónca de rinforsâ a seu açión de traçión in sciô [[fî]]; a fa da ventoêla ascì, dæto ch'a permétte a-a fiâtôa d'inghéugge o fî con fâ giâ o fûzo d'in sciâ pónta cómme 'na ziàrdoa.
[[File:Museo Civico Archeologico di Castelleone - St 68329 - pesi e fusaiola.jpg|thumb|De péize da tiâ e 'n fûzo co-îna rêla in tærachéutta de l'Etæ do Brónzo, che ne vêgnan da Castellone ([[Cremonn-a|CR]])]]
A paròlla zeneize rêla a poriéiva vegnîne da-o latìn ''rotula'' "roêta, rêua picìnn-a", cómme o françéize ''rouelle (de fuseau)'' ascì. I ògètti ciù antîghi tegnûi pe rêle són di riseu pertuzæ datæ a 12.000 anni fa e ciù ò mêno 'na çentenâ de quéste a l'é stæta descovèrta inte 'n scîto [[Coltûa natufiànn-a|natufiàn]] vixìn a-o vilàggio de Ein Gev, in [[Isræ]].
== Stöia e descriçión ==
E rêle di fûxi vêgnan arecugéite sorviatùtto inte tónbe, pò-u ciù de dònne, ma s'atrêuvan inti fóndi de câze preistòriche ascì, a partî da-o [[Preistöia#Neolìtico|Neolìtico]]; són ciù abondànti e ciù vàrie inte l'[[Etæ do Brónzo]] e ancón de ciù inte l'[[Etæ do færo|Etæ do Færo]]. Pêuan êse fæte de tànti materiâli, cómme [[cræa]], [[prîa]], [[còrno]] de çèrvo, [[légno]], [[òsso]], [[metàllo]], [[ànbra]] e scìnn-a pàsta de [[Veddro|véddro]] coloròu<ref>Treccani, Enciclopedia Italiana: [https://www.treccani.it/enciclopedia/fusaiola-o-fuseruola_%28Enciclopedia-Italiana%29/ Fusaiola o fuseruola]</ref>.
E rêle de tærachéutta són de spésso decoræ con de inçixoìn de stîlo giömétrico, da l'[[Preistöia#Etæ do Ràmmo|Etæ do Ràmmo]] in avànti, màscime inte l'Etæ do Færo. Inte l'Etæ do Færo s'atrêuvan de ræo inte tónbe a-o de là de Àrpi, in càngio són bén bén abondànti inti vàrri grùppi d'antighitæ italiànn-e.
<gallery widths="150" heights="150" mode="packed">
Immagine: Museo Bellini - 18235 - Fusaiole - Bronzo Antico.JPG|Rêle de tærachéutta da Asola ([[Mantova|MV]]), ciù o mêno do 2200-1600 a.C.
Immagine:Fusaïole en plomb gallo-romaine.jpg|Rêla gàllo-româna in cióngio ch'a ne vêgne da Rennes, in [[Fransa|Frànsa]]
Immagine:Fusaiole.jpg|Un mùggio de rêle de l'Etæ de Mêzo da [[Sann-a|Savónn-a]]
</gallery>
== Nòtte ==
<references/>
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Ògètti]]
[[Categorîa:Tecnologia]]
bm44mgl5lbexpiof4c102w7gsk34h25
Borṡi
0
33146
274089
273794
2026-09-19T11:14:30Z
N.Longo
12052
+
274089
wikitext
text/x-wiki
{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Borṡi
|Panorama = Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Borṡi miòn da-a vìa du santuâiu</div>
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]], véggiu [[Comun|cumün]]
|var-localizaçión = Lucaliṡasiùn
|var-stâto = Stâtu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]]
|Divisione amm grado 3 = Borṡi e Veréssi
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-sopresción = Supresciùn
|Data soppressione = [[1933]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinê
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 10
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1944
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00901310001/|tìtolo=Borgio in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-24}}
|Aggiornamento abitanti = 31-12-2021
|var-denscitæ = Denscitê
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = borṡìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Borṡi'''{{#tag:ref|''Borṡi'' in [[Ver̭éssu|Veréssi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi: Verezzino-italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=30}}</ref>, ''Bòrzi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''Borsi'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrzi'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/borgio_verezzi-#borgio_verezzi-.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Borgio Verezzi|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-25}}</ref>.|group=n.}} (''Borgio'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in paìṡe [[Liguria|ligüre]] de 1.944 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u l'ha fêtu cumün pe sö cuntu fina a-u [[1933]], cuand'u l'è stêtu tacòn insemme a [[Ver̭éssu|Veréssi]] in-tu növu cumün de [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]].
== Geugrafìa ==
U paìṡe de Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, numme devöòn pe ciamâ tütte ste têre cianélle misce da vixìn a-a costa, méntre che de darê u se tröva a Valle, ch'a sajêva u valùn ch'u l'è stêtu scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Vèrsu punénte, u teritoriu de Borṡi u rìva fìn a-u Munte Grossu (299 m), ch'u l'è misciu sciü-i cunfìn du sö cumün cun cuélli d[[u Tû]] e d[[a Prìa]], ch'i se incuntran in sciü-a vetta.
Pe-i rién, vixìn a Borṡi u ghe passa u ciü inpurtante du cumün, u riàn de Butassàn, ch'u l'è lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri, che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn, marcandu ina votta i tèrmi de Borṡi cun Veréssi fra e Vaixélle e Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u ne vegne da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, dund'u se ghe caccia da-u véggiu mö<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mappa territoriale (2)'', p. 38}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2026-09-19|léngoa=IT}}</ref>.
== Stòja ==
{{Seçión vêua}}
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Borṡi}}
=== Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi ===
* Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>.
* Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>.
* Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>.
== Posti d'interèsse ==
{{Seçión vêua}}
== Ecunumia ==
{{Seçión vêua}}
== Cultüa ==
{{Seçión vêua}}
== Fèste e fée ==
{{Seçión vêua}}
== Sport ==
{{Seçión vêua}}
== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1870|1871|Giovanni Battista Staricco||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 26}}</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|1872|1877|Giuseppe Bergallo||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1878|1883|Giovanni Battista Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1884|1893|Bernardo Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1894|1895|Pietro Finocchio||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1896|1899|Carlo Leale||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1899|1912|Pietro Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1912|1914|Francesco De Vincenzi||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1914|1926|Giacomo Claudio Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1926|1931|Giacomo Claudio Staricco||[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestê]]|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1931|1932|Francesco Verdina||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1932|1933|Mario Gallarati||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
== Vìe de cumünicasiùn ==
{{Seçión vêua}}
== Notte ==
;Notte a-u tèstu
<references group="n." />
;Notte bibliugràfiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Borṡi e Veressi]]
[[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a]]
juj1b6mj0y4uwcpr2jjqluars15g7ma
Categorîa:Spòrt in Itàlia
14
33216
274094
2026-09-19T11:27:55Z
N.Longo
12052
+ cat
274094
wikitext
text/x-wiki
{{Argoménto categorîa|2=de spòrt in Itàlia}}
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Sport]]
[[Categorîa:Italia]]
folhc7dnlnswguc9n53wlh20y6hfx1m