Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Letiatûa in lìgure 0 1407 274119 272526 2026-09-20T19:03:28Z N.Longo 12052 /* Seiçénto */ + wl 274119 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Letiatûa in lìgure - fotomontàggio.png|miniatura|Çèrti tra i càppi d’òpera da letiatûa inta léngoa lìgure. Inte l'órdine gh'é: o [[Còdice Morfìn]], o manoscrîto Marston MS 56, ''[[Rime diverse in lengua zeneise]]'', ''[[Ra Cittara Zeneize]]'', ''[[Ro Chittarrin]]'' e ''[[A Colombiade]]''|300x300px]] A '''letiatûa in lìgure''' a l'é l'insémme de tùtte e òpere scrîte inta [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]], chi vàn aprêuvo a-a stöia e a l'evoluçión de quésta léngoa za a partî da-o sò prìmmo svilùppo inte l'èrta [[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]], arivàndo scìnn-a-a giornâ d'anchêu. A letiatûa in lìgure a l'é pi-â ciù gran pàrte formâ de òpere scrîte in [[Lengoa zeneize|zenéize]], sò variànte ciù difûza e, pe vàrri sécoli, consciderâ cómme variêtæ ilùstre óltre che léngoa leterâia e de ''koinè'' da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]]. A ògni mòddo, inti ténpi ciù modèrni, coménsan a prezentâse e prìmme òpere in de âtre parlæ ascì, inte 'na manêa de lóngo ciù difûza into córso de l'ùrtimo sécolo, dónde gh'é 'na raprezentànsa leterâia de tòsto l'intrêga léngoa lìgure. == Etæ de Mêzo == === Òrìgine === {{Çitaçión|[...] E mi, Paxia, àiva da-o mæ màio 'na strapónta, 'n oêgê, dôe covèrte de péi e 'n mantéllo (de stöfa) d'Arras [...] de tezoîe, 'n bàilo, doî bogitoî, un giànco e un néigro, 'na stêua rótta, 'n crivéllo, 'n poieu [...]|''[[Dichiaraçiùn de Paxia|Diciaraçión de Paxia Vorpe]]'', 1182|[...] Et ei Paxia habeo de viro meo colcera una et unum oreger et carpite due et unum mantello d'Araça [...] et une tesoire et una vidola et bolentin .jj., unum blancho et unum negro, et una boda rota et unum crivel et pairol|lingua=LIJ}} [[Immaggine:BnF ms. 854 fol. 91v - Lanfranc Cigala (1).jpg|miniatura|Miniatůa do [[Lanfrànco Çigâa]], trovatô zenéize|sinistra]] O prìmmo svilùppo de 'na çèrta letiatûa in vorgâ pe [[Zena|Zêna]] e a [[Liguria|Ligùria]] o remónta a-o perîodo conpréizo tra i [[XII secolo|sécoli XII]] e [[XIII secolo|XIII]], quànde, co-a fondaçión de bâze do poéi da Repùbrica, s'incoménsa a métte in discusción o stâto da letiatûa scìnn-a quéllo moménto. Defæti, s'êa svilupòu inti sécoli prìmma 'n modèllo bazòu sorviatùtto in sce dôe léngoe: partìndo da-o [[Léngoa latìnn-a|latìn]], a-o prìnçipio a sôla a vegnî scrîta ma de manimàn delimitâ a-a leteratûa religiôza e civîle (cómme, prezénpio, i [[Annæ (Caffao)|''Anâli'']] do [[Caffao|Càfaro]]), s'é afiancòu, spécce pi-â lìrica, o [[Léngoa provensâ antîga|provensâ]] do moviménto di [[Trovatô|trovatoî]], tra i quæ no màncan di zenéixi comme-o [[Luchétto Gatilûxo]], o [[Scimón Döia]] e o [[Lanfrànco Çigâa]], fîto adotòu da-e clàsse inteletoâle<ref name=":0">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 103}}</ref><ref name=":14">{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|p. 4}}</ref>. A precôce caraterizaçión comerciâle e internaçionâle da socjêtæ zenéize de quélli ànni a l'à portòu a 'n çèrto ritàrdio inta valorizaçión do vorgâ locâle, che inti scrîti comerciâli o l'êa ancón sostitoîo da-o latìn méntre, aprêuvo a-a fórte difuxón eoropêa da léngoa ''d'oc'', a letiatûa a pigiâva cómme riferiménto pròpio o provensâ, a despêto de 'n ûzo de lóngo ciù comùn do zenéize cómme léngoa parlâ pe-i tràfeghi into [[Mâ Mediterraneo|Mediterànio]]. Pertànto e prìmme infloénse do parlâ se trêuvan mescciæ inte di tèsti pi-â ciù pàrte in latìn, spécce papê de scrivén ò giurìdichi, scrîti segóndo 'na morfologîa latìnn-a, ma za bén inportànti pe védde cómme o vorgâ o l'incoménse a prevaléi in sciô latìn, a-o mêno into léscico e inta fonética<ref name=":0" />. In particolâ, cómme pasàggio fondamentâle inte l'evoluçión da léngoa scrîta o vên conscideròu in papê savonéize do [[1182]], dîto a ''[[Dichiaraçiùn de Paxia|Diciaraçión de Paxia Vorpe]]'', ch'o l'é o ciù antîgo scrîto in vorgâ lìgure conosciûo a-a giornâ d'anchêu<ref name=":1">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 104}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|p. 3}}</ref>. Conservâ inte l'[[Archiviu de Stätu de Sann-a|Archìvio de Stâto de Sànn-a]], a diciaraçión a l'é scrîta pe intrêgo in vorgâ, fêua che l'intestaçión e dötréi latinîximi, prezentàndo e prìmme inovaçioìn de grafîa ascì, cómme l'ûzo de létie -ç- e -x-, dêuviæ a-a mæxima manêa di tèsti d'anchêu<ref name=":2">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 107}}</ref><ref name=":14" />. Tra e pöche testimoniànse do sécolo XII, gh'é ancón o famôzo ''[[Contrasto co-ina dònna zeneize|Contràsto co-ina dònna zenéize]]'' do [[Raimbaut de Vaqueiras]]. Scrîto d'in gîo a-o [[1190]] da-o trovatô provensâ méntre a l'êa a-a còrte do [[Marchexâto do Monferòu|Monferòu]], o vêgne dêuviòu da-o poêta, che probabilménte mànco o parlâva o zenéize, pe creâ 'n'âia, apónto, de contràsto tra 'n trovatô, scinbolezòu da l'ûzo de 'n provensâ bén bén leterâio, e 'na dònna zenéize, caraterizâ pe cóntra da 'na léngoa pramàtica e rùstega<ref name=":3">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 105}}</ref>. Defæti, ciù che 'n tèsto in bón zenéize de l'época, e rispòste da dònna - pìnn-e de provensalîximi - pàn êse scrîte pe fâ resâtâ o destàcco tra-e dôe léngoe, caregàndo o tèsto di éxiti ciù caraterìstichi do lìgure, cómme o PL- latìn ch'o vêgne CL-, che dovéivan pài strànni a-e oêge di piemontéixi, a testimoniànsa da perceçión prezénte za a l'época da particolaritæ do lìgure into panoràmma [[Léngoe gàllo-itàliche|gàllo-itàlico]]<ref name=":4">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 110-112}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|pp. 4-5}}</ref>. === Duxénto === {{Çitaçión|[...] E tanti sun li Zenoexi,<br/>e per lo mondo si destexi,<br/>che und'eli van o stan<br/>un'atra Zenoa ghe fan [...]|[[Anònimo zeneize|Anònimo Zenéize]], ''De condicione civitate Janue, loquendo con quedam domino de Brixa'', 1291-1293}} [[Immaggine:Molfino 421.djvu|miniatura|'Na pàgina do [[Còdice Morfìn]], ch'o contêgne l'intrêga produçión conosciûa de l'Anònimo]] Da prìmma pàrte do sécolo XIII gh'é ancón pöche testimoniànse scrîte, pò-u ciù formæ da cùrte anotaçioìn contegnûe inte di tèsti in latìn. De lóngo do génere di conponiménti pràtichi, scibén che in sce 'na matêia do tùtto diferénte, se pêu aregordâ l'anotaçión de 'n tèsto de sconzûi fæta da-o scrivàn Méistro Salomón inte l'ànno [[1222]]<ref name=":1" />. Sta fórmola chi, fòscia derivâ da-a traduçión de 'n òriginâle inte 'n'âtra léngoa, a prezénta inte sò pàrte in vorgâ za vàrri éxiti tìpichi do lìgure, con l'ûzo da létia -x- e o pasàggio da -l- intervocàlica a -r-<ref name=":5">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 108-109}}</ref>. De quàrche decénio dòppo gh'é pöi a prìmma anotaçión in vorgâ fæta da 'n cronìsta inti Anâli da Repùbrica, ö sæ 'n mòddo de dî in scî Còrsci (''qui se fia in Corso, porta la testa in scoso'') prezénte inte l'òpera do [[Iacopo Doia|Iacòpo Döia]]<ref name=":6">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 104-105}}</ref>. L'é però vèrso a fìn de sto sécolo chi che gh'é 'na gràn rivoluçión leterâia into móndo ligùstico, raprezentâ da-a produçión de un di màscimi poêti ch'o l'àgge mâi scrîto in lìgure: l'[[Anònimo zeneize|Anònimo Zenéize]]. L'outô sconosciûo, atîvo ciù ò mêno tra o [[1283]] e o [[1311]], o n'à lasciòu un çentanâ de poêxîe, ségge in latìn che, pi-â ciù pàrte, in zenéize, descrovîe inte l'ànno [[1820]] co-o coscì dîto [[Còdice Morfìn]]<ref name=":7">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 118}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|pp. 5-8}}</ref>. A produçión de l'Anònimo a gh'à 'n ròllo bén inportànte into panoràmma polìtico-leterâio de l'época: co-a Repùbrica ch'a se trovâva a-o màscimo da sò poténsa, l'êa vegnûo necesâio 'na scistemaçión scinbòlica de l'inmàgine coletîva da Naçión, pasàndo a 'n còdice leterâio che, partìndo da di òpere cìviche in latìn cómme i Anâli, o vegnìsse ciù vixìn a-i rìcchi çitén da nêuva borghexîa, garantìndo 'n'inflesción lìgure a-a divulgaçión morâle e didascàlica e raprezentàndo, cómme eleménto d'unión intèrna, 'na concrêta ideologizaçión do sénso d'apartenénsa coletîvo<ref name=":10">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 116-117}}</ref>. Inta sò òpera l'Anònimo o cónta, inta fórma de [[Quartìnn-a (métrica)|quartìnn-e]] de vèrsci a éutto scìlabe, i fæti stòrichi ciù inportànti da sò época, afiancàndo a storiografîa ofiçiâ di Anâli con l'acéiza pasción civîle di sò conponiménti, pigiàndo i scìnboli de l'identitæ ligùstica e portàndoli a 'na ciù ànpia difuxón, tànto da fâli intrâ inte l'inmaginâio coletîvo. O ròllo fondamentâle de l'Anònimo o conscìste dónca - ciù che inta ménn-a da sò produçión, scibén ch'a no mànche d'èrti éxiti leterâi - inta sò capaçitæ de scintetizâ l'ideologîa comunâle a-o moménto da sò màscima glòria, arivàndo, inta sò riçèrca de scìnboli fórti, a senplificâ a stöia inte 'na lòtta tra o Bén, raprezentòu da-i Lìguri de lóngo sott'a-a proteçión do Segnô, e o Mâ, de spésso incarnòu da-i sò nemîxi. De chi a l'arîva a grànde inportànsa da sò produçión poêtica pe-i sécoli a vegnî, meténdolo cómme iniçiatô de 'na "serâ e òrgoliôza tradiçión cìvica" che, unificâ a tradiçión do vorgâ regionâle, a l'évita o pasàggio a de ''koinè'' ciù ànpie, dàndo a-a futûra produçión poética repubricànn-a, spécce do Çìnque-Seiçénto, di eleménti de òriginalitæ no sôlo lengoìstica ma anbientâle e, in sénso ciù làrgo, antropològica ascì<ref name=":11">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 118-121}}</ref>. A-o Duxénto remontân ascì e ciù antîghe raprezentaçioìn conosciûe de [[Tiatro|tiâtro]] inta Ligùria de l'Etæ de Mêzo, scibén che n'àn lasciòu sôlo de testimoniànse indirètte, cómme quélle docomentæ de 'n ''Ludus peregrinorum'' a [[Rapallo|Rapàllo]] do [[1253]] e de 'n ''Ludus de tribus Mariis'' a [[Ciävai|Ciâvai]] into [[1280]]. Quéste raprezentaçioìn, fæte in vorgâ, êan pàrte de 'na tradiçión sâcra pò-u [[Venardì sànto|Venardì Sànto]] ch'a l'é docomentâ scìnn-a tréi sécoli dòppo, comensàndo a scentâ sôlo co-o diviêto de quésta pràtica da-o [[Concìlio de Trénto]]. Mancàndo però de testimoniànse dirètte in sce ste pràtiche chi, no l'é ciæo se séggian da consciderâ 'n'infloénsa tòsco-ùnbra, derivâ da-i moviménti religiôxi arivæ in Ligùria inte quélli ànni, òpû o frûto de 'n'outònoma evoluçión de tradiçioìn mediolatìnn-e e di ''jeux'' françéixi, co-a sò ativitæ ch'a l'é bén atestâ a Zêna into sécolo XIII<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 160-161}}</ref>. === Trexénto === {{Çitaçión|[...] Ogni cossa a soa natura<br/>torna, d'aotro no à cura,<br/><br/>e pur s'acordam in la fim<br>unde è ordenao lo bem divim.|Anònimo, ''Questioim de Boecio'', Sécolo XIV}} [[Immaggine:Italien112.pdf|miniatura|Prìmma pàgina do manoscrîto ''Homiliæ et orationes'', formòu da sermoìn in zenéize e latìn, da fìn do sécolo XIV|sinistra|page=11]] O Trexénto o l'é caraterizòu, inte l'ànbito de 'na scitoaçión polìtica ciù tribolâ, da l'afermaçión do vorgâ inti ûxi leterâi e de sò prìmme conpàrse inti àtti aministratîvi ascì. Però, aprêuvo a-e vàrie dediçioìn a poténse forèste ascì, a letiatûa lìgure a mànca inte quésto perîodo de 'n inportànte svilùppo outònomo, tànto chi-â ciù pàrte de òpere de sto sécolo chi, ségge de pröza che de poêxîa, a l'é in realtæ 'na traduçión de scrîti in latìn, françéize, catalàn ò âtre léngoe<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 6-7}}</ref>. Pe dindavéi, aprêuvo a 'na çèrta uniformitæ di têmi tratæ, spécce se religiôxi, no l'é goæi precîzo a dataçión de quéste òpere, con vàrri tèsti do Quatroçénto che poriéivan êse da segónda meitæ de quéllo prìmma, e o no l'é mànco segûo o poxiçionaménto sociâle de quésti scrîti in vorgâ. Scibén ch'o l'é fêua de dùbio che gh'êa 'n pùblico de gùsti ciù èrti, cómme testimoniòu da-a lèsta difuxón da ''[[Divinn-a Comédia|Divìnn-a Comédia]]'' a Zêna (che, pasàndo pi-â Ligùria, a l'êa fîto arivâ in Spàgna ascì), l'é poscìbile che l'inportànte produçión de làode, spantegâ a livéllo teritoriâle tra conponiménti a [[Sann-a|Sànn-a]], a-[[A Prìa|a Prîa]], a Zêna e a-o [[Finô|Finâ]], a se diférençie inte vàrri regìstri, co-o ciù comùn ch'o se lîga a-a tradiçión de làode céntro-italiànn-e, inportæ da-i [[Flagelànti|Disciplinànti]] e dòppo dêuviæ inti cànti in cöro, co-i prìmmi abòssi de raprezentaçioìn dramàtiche ascì. Quésti conponiménti, óltre che pi-â normâle evoluçión lengoìstica, se conserviàn pe têmi tòsto pægi inti sécoli a vegnî, tra i quæ se pêu aregordâ a ciù antîga testimoniànsa conosciûa in [[Dialettu arbenganese|arbenganéize]], 'na ''preghêa a-a Vèrgine'' do [[1461]]<ref name=":8">{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 6-10}}</ref>. De lóngo tra i tésti religiôxi, a-o Trexénto remóntan de òpere con di âtre fonçioìn ascì, scrîte sorviatùtto inta fórma de pröza. Tra quéste gh'é 'n inportànte grùppo de conponiménti de tîpo morâle, realizæ inti ''[[Scriptorium|scriptoria]]'' monàsteghi (spécce di [[Órdine di fràtti predicatoî|domenichén]], ch'àivan a Zêna 'n ''studium generale'' bén prìmma da fondaçión de l'[[Universcitæ di Studdi de Zena|Universcitæ]]) pe-e [[cazàsse]] da çitæ, fàndo a traduçión de òpere in âtre léngoe, e de chi difûxi tra i mercànti ascì. Quéste òpere són caraterizæ da di stîli bén bén diferénti, anàndo da quélle ciù èrte con contegnûo dotrinâle cómme e ''Questioim de Boecio'' a de âtre, con senplificaçioìn teològiche e de livéllo ciù popolâre, da-o contegnûo elaboròu in sénso ciù naratîvo cómme-o ''Tratao de li VII peccai mortali'', traduçión de 'n òriginâle de [[San Giœumo|Sàn Gêumo]] pe mêzo de ''La somme le roi'' scrîta pò-u rè [[Féipo III de Frànsa]]<ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|p. 9}}</ref>. St'òpera chi, unn-a de ciù antîghe pröze in zenéize, a l'é stæta tradûta da præ [[Gêumo da Bâvai]], a favô "''de quilli chi sam letera como de quilli chi no la sam''", con l'intençión de trasmétte prinçìppi étichi e morâli a-a clàsse borghéize, lontànn-a da-a ciù stréita coltûa religiôza. Tra e òpere popolâri se pêu ancón aregordâ o tratâto in scî ''Vìççi e virtù'' pi-â cazàssa de [[San Bærtomê|Sàn Bertomê]] in [[Gêxa de Sànta Màia de Castéllo (Zêna)|Sànta Màia de Castéllo]], tradûto da-o [[Lùcco Patê]] insémme a di âtri scriti, e 'na traduçión do [[1353]] de l'''Epistola'' atriboîa a [[Benàrdo de Ciaravàlle|Sàn Benàrdo]], fæta da-o [[Zâne de Brùn]] pe 'n pùblico borghéize, scrivéndo inte 'n mòddo pràtico da bónn-a conduçión de l'inpréiza<ref name=":8" /><ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 36-38}}</ref>. O Trexénto, coscì cómme o sécolo dòppo, o l'é dónca caraterizòu da di tèsti ciù ò mêno religiôxi, ségge de tîpo ciù dotrinâle che co-ina strutûa ciù naratîva, ma a ògni mòddo pâ che mànche o pasàggio de ciù pe arivâ a di lìbbri scrîti pò-u séncio piâxéi de lêze de stöie, co-ina fàrta inta produçión de racónti làichi sénsa 'na fonçión didascàlica. A ògni mòddo, l'é probàbile che sto fæto chi o ségge dovûo a-i gùsti de l'época, tànto ciù se raportâ a-a difuxón contegnûa di contenporànni toschén, dónde êan de òpere bén bén ciù comùn<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 65}}</ref>. In sciâ fìn, l'é inte quésto sécolo chò-u zenéize o l'à comensòu a êse dêuvòu inte tànti scrîti de natûa no leterâia, cómme létie e papê ciù ò mêno ofiçiæ emìssi da-a cançelàia do Comùn ò da di âtre aministraçioìn. Gh'é pöi i prìmmi statûti de àrte e de cazàsse scrîti in vorgâ, óltre a di tòcchi in lìgure inti statûti de comunitæ de [[Rivêa]] e de l'entrotæra, dónde e fórme centrâli do zenéize coménsan e êse declinæ a-a manêa do pòsto. Se prodûxe coscì i prìmmi àtti pràtichi inte 'n vorgâ locâle, cómme prezénpio i papê, do [[1384]], pe l'apàlto da refæta do canpanìn da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle d'Arbénga]]. O ciù inportànte grùppo de papê no leterâi o l'é però quéllo formòu da 'na série de àtti diplomàtichi ofiçiæ dónde s'ascìste a l'ûzo do zenéize inte pràtiche internaçionâli, a testimoniànsa de l'inportànte ûzo do lìgure, spécce into [[Levànte]], cómme léngoa de diplomaçîa za into sécolo XIV, pe vegnî ancón ciù comùn inte quéllo sucescîvo. Tra quésti papê, dötréi tra-i ciù conosciûi remóntan pròpio a-o Trexénto, cómme e ''Instruçioìn polìtiche a Segoràn'' (dòppo o [[1339]]), e ''Propòste de aleànsa co-o rè d'Ungherîa'' ([[1352]]), 'na ''Létia a l'amiràlio de Turchîa'' ([[1356]]) e o ''[[Tratâto tra a Repùbrica de Zêna e o Khanâto de l'Òrda d'Öo|Tratâto co-o Khàn di Tatâri]]'' ([[1380]]-[[1381]])<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 128-129}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|pp. 12-15}}</ref>. === Quatroçénto === {{Çitaçión|[...] Questi jorni passai fo faeto grande consegio in la sala grande de tal materia, in la qua fo deliberao che li spectabili Paeri de Comun cum ogni studio cerchassem de netezar lo porto, mandassem a cerchar in le terre strangere meistri inzegneri doti de tale overa, parlassem cum loro e preparassem quelle cosse chi preparare se poivam de uverno e che aora in questi jorni se feisse questo consegio per provei a quello chi bezognasse. [...] Havei anchora da consyderar che questa impreiza non se fa per questa nostra etae solamenti ma etiamdio per nostri figi e nevi e per chi insirà de loro. E per questo havei a meter lo inzegnio e lo pensamento in che se fassa utile e dirabile chi adduga honor e favor a la citae.|Propoxiçión a-o Conséggio di Ançién, ''Deliberaction reparacionis moli'', 1467}} [[Immaggine:Marston.Ms.56.1-45.djvu|miniatura|''De lo testamento vegio e novo'', [[1465]]]] Into sécolo XV se gh'à 'na letiatûa ch'a contìnoa a tradiçión do Trexénto, sénsa avéi di gròsci cangiaménti in scî têmi tratæ ò inta fórma di conponiménti. S'ascìste a 'na diminuçión de testimoniànse de poêxîa ségge religiôza che didascàlica, a despêto da produçión de làode che, segóndo 'na tradiçión bén areixâ inta socjêtæ de l'época, a contìnoa a sò fortùnn-a da-o sécolo prìmma<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 31}}</ref>. In particolâ da-o Quatroçénto gh'é quàrche novitæ inte làode, ch'a vêgne da 'n'evoluçión bazâ in scî scrîti tosco-ùnbri de quésto sécolo, che, scibén sénsa di grén cangiaménti, són caraterizæ da 'na nêuva spiritoaliæ, ciù dimìssa e personâ<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 32}}</ref>. Pi-â pröza a caràtere religiôzo, ancón mêno che into Trexénto, gh'é 'na produçión bén contegnûa e che, pe de ciù, a contìnoa a ripête de lóngo e mæxime fórme e i mæximi modélli za dêuviæ inti ànni pasæ. Mànco a prìmma introduçión da [[Stampa|stànpa]], inti [[Anni 1470|ànni setànta de quésto sécolo]], a l'ariêsce a dâghe nêuva vìtta, co-a difuxón de ste òpere chi ch'a l'arèsta limitâ a-e cazàsse e a pöchi âtri sogétti. E pöche novitæ de l'época són de caràtere sorviatùtto lengoìstico, co-o scentâ de òpere de derivaçión françéize e 'na ciù gràn difuxón de quélle toscànn-e, dovûa a 'n'avertûa a 'n panoràmma ciù ànpio ch'a vêgne da-i fæti polìtichi de quélli ànni, a ògni mòddo no sénsa de rexisténse a adotâ do tùtto i modélli forèsti. Defæti, scibén che no se posse ciù parlâ de 'na vêa traduçión, a letiatûa rielaborâ inti ''scriptoria'' lìguri a contìnoa a avéi 'n'inflesción ciù zenéize, ciù ò mêno marcâ in sciâ bâze de l'ûzo ò do pùblico destinatâio de l'òpera. Inti scrîti religiôxi minoî, ségge locâli che inportæ, s'ascìste a 'n asbasciaménto da ménn-a di tèsti, abandonàndo çèrti têmi ciù èrti e, pi-â ciù pàrte, limitàndose a quélli in scê questioìn de vìtta ciù pràtiche, inte l'ànbito do contràsto tra-o pramàtismo mercantîle e-e ùrtime infloénse de misticìsmo<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 106-108}}</ref>. Pe cóntra, into córso do sécolo XV gh'é 'n ciù làrgo ûzo scrîto do vorgâ inte matêie pùbliche, ligòu sorviatùtto a-a pràtica di debæ pùblichi in de magistratûe cómme o [[Conséggio di Ançién (Zêna)|Conséggio di Ançién]]. Defæti, méntre a trascriçión di verbâli de sòlito a l'êa fæta in latìn, de lóngo ciù comùn a l'êa diventâ a pràtica de trascrîve inta léngoa òriginâle i intervénti ciù inportànti e in particolâ e coscì dîte "Propoxiçioìn", sàiva a dî quélli discórsci che servîvan a introdûe a matêia de discusción. Tra sti àtti chi, inportànte testimoniànsa lengoìstica de 'n zenéize èrto e tòsto pûo, se pêu aregordâ a propoxiçión do [[1437]] cóntra o [[Galioto do Caretto|Galiöto do Carétto]], [[Marchexùn de Finô|marchéize do Finâ]], ò quélla do [[1467]] pi-â riparaçión do [[Meu (Zêna)|Mêu]], testimonànse de 'na pràtica consolidâ con fórme e esprescioìn ricorénti<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 137-140}}</ref>. A poêxîa civîle, a despêto de 'n'inportànte fàrta de testimoniànse into Trexénto che però a no dêv'êse asolûta eséndoghe a necescitæ de 'n tràmite pi-â tradiçión insâ da l'Anònimo, into Quatroçénto a l'incoménsa tórna a svilupâse, portàndo de novitæ che saiàn e bâze pe l'inportànte letiatûa do sécolo a vegnî. Tra quéste òpere, tùtte con di ciæi rimàndi a-a poética de l'Anònimo, s'aregórdan a ''Relaçión de l'atàcco e diféiza de Scîo'' de l'[[Andrieu Giustiniàn Bànca]], e rìmme de l'[[Andrîa Bùrgou]] e 'n ''epithalamium'' do [[Iàcopo Braxéllo]], outô de quàrche conponiménto polìtico ascì, scibén che scrîto inte 'n zenéize mêno sccétto aprêuvo a-a fonçión diferénte di doî tèsti<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 146-148}}</ref>. Con l'introduçión da stànpa, into [[1473]] s'ascìste a-a produçión de 'n scrîto bén interesànte, o lunâio ''La raxone de la Pasca'', tradûto da 'n'òpera in latìn do Braxéllo e prìmmo inconàbolo zenéize. Da quésto lunâio, o prìmmo de 'na lónga tradiçión, se védde 'n pasàggio fondamentâle inta ridefiniçión ideològica da Naçión lìgure: co-a lónga descriçión da Ligùria chi contegnûa se gh'à 'n procèsso de teritorializaçión da ''natio'' che, co-a pérdia da ciù pàrte do "''commonwealth''" de colònie, a s'indentìfica co-a sò tærafèrma. Pe de ciù, gh'é a prìmma introduçión de 'n têma tànto câo a-a letiatûa lìgure scìnn-a-a giornâ d'anchêu: abandonàndo, pò-u retîo da l'Otramâ, o concètto de l'anbiénte lìgure cosmopolîta tìpico de l'Anònimo, se pàssa a di têmi retòrichi lìgæ a-o paizàggio, cómme prezénpio quéllo do schéuggio ciù tàrdi repigiòu da âtri outoî<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 148-149}}</ref>. Tra i ùrtimi scrîti publicæ tra a fìn do sécolo e i prìmmi decénni de quéllo dòppo, gh'é 'na série de cùrte cansoìn, laménti e conponiménti, de ménn-a e léngoa no goæi milîa. Ste òpere chi, derivæ da-e grén rivoluçioìn polìtiche de quélli ànni, se lîgan a 'n procèsso de ricùpero da memöia stòrica façilitòu da-a publicaçión di Anâli do [[Zórzo Stélla]] e da 'na çèrta circolaçión de l'ideologîa [[Umanìsmo|umanìsta]] (bén contegnûa in Ligùria, dónde se pêu parlâ de 'n "sâto" da-a tradiçión medievâle a 'na spécce de Rinasciménto antiçipòu) ch'a pòrta a ciànze i ténpi antîghi, confrontæ co-a decadénsa de quélli contenporànni<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 149}}</ref>. == Etæ modèrna == === Çinqueçénto === {{Çitaçión|E dre vittòrie tante<br/>de quelli eròi adesso n'è restao<br/>dra Liguria e de Còrsega ro stao,<br/>ra libertè ch'è mao.|[[Bernabè Çigâa Cazê]], ''Discorso in lingua genovese, doppo la elettione del Sereniss. Duce di Genova. Il sig. Antonio Cebà'', [[1593]]}}[[Immaggine:Rime.diverse.in.lingua.genovese.Bartoli.Pavia.1588 (frontispiece).jpg|sinistra|miniatura|''[[Rime diverse in lengua zeneise]]'', frontespìçio de l'ediçión do [[1588]]<ref group="n.">Pe 'na trascriçión diplomàtica da prìmma ediçión, védde: [[s:Ìndiçe:Rime diuerse in lengva zeneise 1575.djvu|"Rime diuerse in lengva zeneise, de nuoeuo stampè, e misse in luxe.", Zena, Belon, 1575]]</ref>]] O Çinqueçénto o l'é 'n sécolo, coscì cómme pe-i fæti polìtichi, de gréndi cangiaménti into móndo da letiatûa ligùstica. Scibén che no gh'é stæto 'na rivoluçión rispètto a-a tradiçión leterâia di sécoli pasæ, s'ascìste a di inportànti cangiaménti ideològichi, con l'abandón progrescîvo de çèrti géneri cómme a pröza religiôza e morâle e a nêuva fortùnn-a de âtri cómme, in particolâ, i conponiménti a têma civîle. L'é pöi inportantìscimo l'arîvo a Zêna da coscì dîta "Questión da Léngoa" ch'a saiâ rielaborâ inte 'na ciâve ligùstica, portàndo a-a chéita inte l'ûzo de pràtiche ciù mediêvâli e a 'na sudivixón de fonçioìn tra i còdichi, co-o toscàn, struménto pi-â comunicaçión èstra-locâle dotòu de 'n èrtìscimo valô leterâio, ch'o l'é mìsso de fiànco a-o zenéize, ciæo struménto pe l'afermaçión da pròpia diverscitæ dotòu de 'n'inportànte tradiçión leterâia, sénsa che ghe ségge 'na distinçión into ràngo di doî còdichi<ref name=":9">{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 5-9}}</ref>. A gràn particolaritæ do panoràmma ligùstico do Çinqueçénto a l'é a mancànsa de 'na conpetiçión tra i doî còdichi bazâ in sce l'amisción di lìmiti atriboîi a quéllo locâle, a diferénsa de quéllo ch'o l'é capitòu da âtre pàrte e scimilménte a quàrche esperiénsa eoropêa, ma, a-a revèrsa, l'é pròpio a poêxîa in zenéize a raprezentâ a produçión poética ciù scignificatîva, inovatîva e a supòrto do dibàtito polìtico. Quésta poxiçión a l'é stæta raforsâ da âtri fatoî, cómme a mancànsa de 'na fórte incidénsa de l'espresción toscànn-a inta divulgaçión de 'n'inmàgine da realtæ regionâle, co-ina mancànsa de caraterizaçión locâle di lìguri chi scrivéivan in toscàn, dotæ pe cóntra de 'na vixón ciù cosmopolîta ch'a se ciù tàrdi difûza tra i outoî in zenéize ascì. O ròllo pigiòu da-o zenéize o l'àiva coscì suscitòu e crìtiche e i interèsci de âtri leteræ da penîzoa, ch'êan aprêuvo a trovâ 'n modéllo lengoìstico universâle. Inte st'ànbito chi, ciù che de polémiche anti-toscànn-e e poxiçioìn do [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] e do [[Bernabè Çigâa Cazê|Cazê]] pàn êse 'na reaçión a quélle anti-zenéixi de leteræ forèsti, co-e crìtiche ch'àn avûo l'efètto de rinforsâ a conscénsa de 'na fórte òriginalitæ<ref name=":9" />. Tra e ciù grénde novitæ do Çinqueçénto gh'é a gràn difuxón de 'n nêuvo génere, conosciûo cómme e ''fròttore''. Quésto tîpo de letiatûa a se lîga a [[Cànti carnascialéschi|quélla carnascialésca]] toscànn-a, mascimaménte do [[Anton Francesco Grazzini|Lasca]], ma o repìggia vàrri eleménti da tradiçión ciù antîga, ségge da l'Anònimo che da-e rìmme do Bùrgou e do Braxéllo, co-a strutûa adotâ, a ''[[frottola]]'', ch'a l'à e sò òrìgine za into Quatroçénto. Scrîte sorviatùtto pò-u [[Carlevâ]], inte ''fròttore'' di outoî comme-o Fogétta ò l'[[Àngiou Grìllo]] metéivan o sò gùsto pe de sciortîe ciù sgréuzze e pe-i sénsci dóggi, in contràsto co-o regìstro de òpere ciù inportànti e co-în éxito ch'o se trovâva za sôlo inte çèrte poêxîe de l'Anònimo, dond'o tréppa do sò dogmatìsmo. Tra e prìmme òpere in zenéize a avéi 'n çèrto sucèsso fêua da Ligùria, co-a publicaçión de 'n'arecugéita a [[Venessia|Venéçia]] into [[1560]], pò-u sò stîle elaboròu e ''fròttore'' àivan contriboîo a-a nominâta de inconprenscibilitæ do zenéize, estremizâ into Seiçénto da-a lìrica concetìstica do Cavàllo. Pe de ciù, e ''fròttore'' e o prìmmo tiâtro baròcco, cómme evidençiòu scìnn-a inte ''Il barro'', comédia in toscàn do Fogétta, repigiâvan a 'n livèllo ciù bàsso o dibàtito lengoìstico de l'época, tànto da fâ pensâ che sti conponiménti chi avéssan a fonçión de promêuve e idêe e i concètti di ciù èrti salòtti zenéixi a-o livèllo popolâre ascì<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 9-10}}</ref>. A pröza in vorgâ a l'à pe cóntra avûo 'n destìn diferénte: in particolâ quélla de caràtere religiôzo, fêua che quàrche produçión tardîa e a ògni mòddo fèrma da ciù de doî sécoli pe têmi e strutûe dêuviæ, a l'ìntra in fórte crîxi pe vàrie motivaçioìn. Gh'êa defæti e condànne do [[Concìlio de Trénto]] a-a pràtica litùrgica in vorgâ, arivàndo inte çèrti câxi a-a distruçión di vêgi tèsti, óltre che, co-a difuxón da stànpa, a 'na circolaçión ciù làrga di scrîti religiôxi che, superàndo o contèsto locâle, àivan o bezéugno de 'na léngoa ciù universâle. Scibén che ciù tàrdi e in di ténpi ciù lónghi, a mæxima questión a s'é prezentâ pe-i scrîti làichi ascì, portàndo a di éxiti diferénti. Prezénpio l'[[Aostin Giustignan|Aostìn Giustignàn]] o scrivéiva i sò Anâli inte 'n toscàn con quàrche ræa inflesción lìgure, diciaràndo però de no anâ aprêuvo a tùtte e sò régole "''non curandomi punto essere riputato toscano, sendo nato genoese''", méntre a storiografîa ofiçiâ a lê contenporània, sàiva a dî i Anâli do [[Iàcopo Bonfàdio]], a l'êa ancón scrîta in latìn, léngoa diféiza da l'[[Oberto Fogetta|Òbèrto Fogétta]], fræ do Pòulo, cómme quélla adàtta a 'n ûzo universâle. Inta pràtica i setoî ciù interesæ da l'ûzo do latìn e do toscàn êan storiografîa, memöie e tratâti de polìtica méntre, pe cóntra, a poêxîa a no riêsce a avéi o mæximo sucèsso de quélla in zenéize, cómme se pêu védde paragonàndo de publicaçioìn de l'editô [[Cristòffa Zabâta]], sàiva a dî e vàrie ''Scelte di rime'' e l'avoxòu ''[[Rime diverse in lengua zeneise]]'', gràn sucèsso editoriâle a diferénsa de prìmme. A ògni mòddo gh'é ancón di tèsti chi prezéntan in vorgâ ciù ò mêno messciòu, spécce àtti pràtichi ò létie - inclûze quélle de çèrti leteræ comme-o [[Giùlio Pravexìn]] - ma con vàrie eceçioìn chi vêgne sorviatùtto da-e Rivêe e quélla, do tùtto particolâ, do savonéize [[Zâne Aostìn Abòu]] che, co-in rimàndo a-i scrîti do sécolo pasòu, o refûa a normalizaçión di còdichi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 31-35}}</ref>. Pi-â poêxîa, caraterizâ ancón da 'na preferénsa totâle pò-u zenéize, òpera de grandìscima rilevànsa do Çinqueçénto e pe-i sécoli a vegnî a l'é stæta a za minsonâ ''Rime diverse in lengua zeneise'', stanpâ pi-â prìmma vòtta a Zêna into [[1575]] e segoîa da âtre çìnque ediçioìn scìnn-a-o [[1612]]. Fadîga editoriâle do Cristòffa Zabâta, inprezâio e promotô de coltûa òriginâio de [[Monegia|Monêgia]], inandiâ con l'intençión de publicâ 'n'òpera da lêze pò-u piâxéi de fâlo, pe sò voentæ a gh'à 'n regìsto elevòu, tànto che gh'é, co-o pasâ de nêuve ediçioìn de l'òpera, 'n procèsso de progresîva e programàtica eliminaçión de çèrti éxiti ciù destacæ da-o spìrito de l'arecugéita e dónca, in particolâ, de ''fròttore''<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 48-49}}</ref>. A ògni mòddo ste conpoxiçioìn chi, tànto comùn a l'época, tornâvan inte de poêxîe ch'êan 'na spécce de destruturaçión do livèllo ciù èrto da lìrica zenéize, cómme se peu védde inte di conponiménti do Dartónn-a, dónde gh'é 'na raprezentaçión "farsésca" de l'amô in òtâve in parodîa a-o gùsto do [[Françesco Petrarca|Petràrca]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, p. 120}}</ref>. Tra i outoî chi gh'àn di conponiménti inte st'arecugéita chi, óltre a-o [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] ch'o n'à scrîto a ciù pàrte, se pêuan aregordâ o [[Bernabè Çigâa Cazê]], o [[Viçénso Dartónn-a]], o [[Benàrdo Castelétto]], o [[Benéito Schenón]], o [[Loénso Quésta]] e o [[Cristòffa Zabâta|Zabâta]] mæximo, méntre de quélli ànni gh'é ancón di manoscrîti ò de òpere d'anchêu pèrse de âtri outoî comme-o [[Françésco Buzénga]], l'[[Antoniöto Sòulo]], o [[Cézare Moràndo]], o [[Pierantönio Vìlla]], o [[Zâne da Vàize]], o [[Giobàtta Mónti]] e-e poêtésse [[Plàçida Pravexìnn-a]] e [[Pierétta Negrónn-a Scàrpa]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 120-122}}</ref>. === Seiçénto === {{Çitaçión|Questa è particolâ feliçitæ<br/>à ri Zeneixi dæta da ro Çê<br/>d'avei paròlle in bocca con l'amê,<br>de proferîre tutte insuccaræ.|[[Gian Giacomo Cavallo|Giàn Giàcomo Cavàllo]], ''Lingua genovese'' in ''[[Ra Cittara Zeneize]]'', [[1636]]}}[[Immaggine:Cittara.zeneize.1636.pdf|miniatura|Frontespìçio da prìmma ediçión de ''[[Ra Cittara Zeneize]]'', do [[Gian Giacomo Cavalli|Giàn Giàcomo Cavàllo]], [[1636]]|page=6]] Coscì cómme pò-u sécolo pasòu, o svilùppo da letiatûa lìgure do Seiçénto o l'é determinòu da di inportànti fæti polìtichi, ch'àn portòu a 'na mêgio precizaçión de fonçioìn da léngoa locâle. Co-o lénto destàcco da-o contròllo spagnòllo, s'êa defæti deliniòu 'na nêuva polìtica de sovranitæ da pàrte de l'oligarchîa a càppo da Repùbrica, ch'a l'amiâva a restitoî a-a naçión a conplêta indipendénsa. Inte st'ànbito chi a letiatûa in zenéize, continoàndo o procèsso comensòu into sécolo prìmma, a l'à raforsòu o sò ròllo de struménto pi-â raprezentaçión de l'òriginalitæ colturâle e ideològica da Repùbrica, meténdose a-o servìçio do scistêma polìtico e de sò idêe de rifórma ascì. S'êa dónca acentoòu a contrapoxiçión tra a léngoa locâle e quélle ciù internaçionâli, màscime o toscàn e o spagnòllo, che, vegnìndo dêuviæ da-i aministraçioìn forèste, êan de lóngo ciù sentîe cómme ségno de 'n'ödiâ dipendénsa polìtica e colturâle. Coscì, partìndo da-e bâze stabilîe inte "Rimme diverse", l'é comensòu un confrónto tra i còdichi ch'o s'é svilupòu, segóndo o gùsto baròcco, inta riçèrca de éxiti artìstichi miliæ, co-ina gràn cûa into stîle e inta sperimentaçión<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 5-7}}</ref>. A stagión da gràn poêxîa baròcca zenéize a l'é precedûa, inti ànni tra i sécoli XVI e XVII, da 'n cùrto perîodo de inportànte svilùppo poético da çitæ de [[Sann-a|Sànn-a.]] Chi, dónde giùsto da quàrche ànno gh'êa stæto e ùrtime produçioìn de gùsto quatroçentésco co-i scrîti de l'[[Zâne Aostìn Abòu|Abòu]], sénsa grén rivoluçioìn l'é arivòu i nêuvi modélli zenéixi. In particolâ, co-în'antiçipaçión do panoràmma zenéize, gh'êa a prezénsa de 'n dóggio modéllo raprezentòu, da 'na pàrte, da 'na poética elevâ ch'a contìnoa o stîle do [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] e do [[Bernabè Çigâa Cazê|Cazê]] e portâ avànti da-o màscimo poêta savonéize, o [[Gabriælo Ciabrea|Gabriælo Ciabrêa]], inta sò contegnûa produçión in lìgure{{#tag:ref|Pe dindavéi gh'é di dùbbi in sciâ paternitæ de dôe serenâte atriboîe a-o Ciabrêa, co-a pérdia do manoscrîto òriginâle conpliòu da 'n çèrto [[Loénso Baldàn]] e a sò trasmisción ch'a l'é pasâ pe 'na trascriçión sucesîva, ciù tàrdi rimanezâ pi-â stànpa da-o Cazàssa ségge inta grafîa che con di adataménti morfològichi e lescicâli. Scibén chò-u Ciabrêa mæximo o no fà de mençioìn a-a sò produçión in lìgure inte l'avoxòu ''Elogio'' a-o Cavàllo, pe dataçión e pi-â prezénsa de fórme ciù savonéixi (a despêto de 'n tèsto con di rimàndi ciæi a-o zenéize "clàscico") se poriéiva de màscima confermâ tâ atriboçión<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, p. 9}}</ref>.|group=n.}}, e da l'âtra da-a poética de savonexitæ popolâre do [[Pantalìn Moâsànn-a]], ch'o l'àiva pigiòu cómme inspiraçión a letiatûa carlevæsca do Çinquençénto e i scrîti do [[Vinçénso Dartónn-a|Dartónn-a]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, p. 8}}</ref>. A ògni mòddo, a prìmma meitæ do Seiçénto into móndo ligùstico a l'é marcâ da-a prezénsa do poêta ch'o l'à mêgio raprezentòu o spìrito da stagión baròcca, arivàndo in sciâ vétta de l'ûzo leterâio do zenéize co-ina lìnia de poêxîa in gràddo de stâ "''dro paro''" co-o rèsto da letiatûa eoropêa: o [[Gian Giacomo Cavalli|Giàn Giàcomo Cavàllo]]. O Cavàllo o l'é caraterizòu da 'na riçèrca stilìstica asolûta ch'a finìsce pe destacâlo da-o lengoàggio popolâre, portàndolo a l'ûzo de éxiti da-o gùsto antîgo, liberàndose da l'idêa de letiatûa ch'a preferîva l'espresción in vorgâ pi-â sò naturaléssa e rebaténdo coscì a-i pregiudìççi in sciâ "mêza léngoa"<ref group="n.">Into Rinasciménto l'êa comùn, tra i contrâi a-o zenéize, o pregiudìçio segóndo o quæ o l'êa da consciderâ 'na "mêza léngoa", aprêuvo a-a chéita de vàrie létie a-a fìn de paròlle rispètto a-o toscàn.</ref> co-în'ecelénsa artìstica che, avoxâ da-i sò contenporànni, a l'àiva dimostròu a capaçitæ de sta léngoa chi de raprezentâ e arenbâ l'outocelebraçión de 'na civiltæ leterâia e artìstica. O Cavàllo, into córso de l'evoluçión da sò poética, o l'é finîo pe pigiâ e prerogatîve de poêta ofiçiâ de l'ideologîa repubricànn-a, a testimoniànsa da gràn inportànsa ch'a l'àiva pigiòu a léngoa into scistêma scinbòlico da Repùbrica, a confèrma do ligàmme tra l'ûzo leterâio do zenéize e l'elaboraçión de 'n'identitæ coletîva. A poética do Cavàllo, elevâ a memoràbile con l'''Elogio'' do Ciabrêa, a l'à dónca trasformòu a ''Cittara'' inte 'n gràn clàscico, publicòu inte vàrie ediçioìn za prìmma de l'Eutoçénto<ref group="n.">Sàiva a dî a [[s:Ra_cittara_zeneize_1636|prìmma ediçión do 1636]] e quélle [[s:Ìndiçe:Cavallo_Cittara_1665.djvu|do 1665]], [[s:Ìndiçe:La_cetra_genovese_1680.djvu|di ànni 1680]] e [[s:Ìndiçe:Çittara_zeneize_1745.djvu|do 1745]].</ref>, portàndo o gùsto pe-i toìn èrti e âtri sò caràteri inta ciù pàrte da letiatûa di sécoli a vegnî<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 43-47}}</ref>. Scibén che l'é stæto a poética do Cavàllo a êse celebrâ cómme màscima espresción do sò ténpo, pe dindavéi into Seiçénto no màncan de âtre lìnie de poêxîa che, lónxi da l'esperiénsa do Cavàllo, vàn aprêuvo a-o Fogétta carnascialésco e a-o Dartónn-a. Màscimo esponénte de quésta poética o l'é stæto o [[Giuliàn Rósso]], pe têmi e stîle o contrâio do Cavàllo, ciù aténto a-i umoî "carogê" e ch'o dêuviâva, no sénsa a costruçión artifiçiâle de 'n sociolétto cómme fæto da-o sò antagonìsta leterâio, un zenéize ch'o voéiva reprodûe quéllo do pòpolo e che pertànto o no l'êa adàtto pe-i sò contenporànni a raprezentâ l'inmàgine inlùstre che se dâva a-a léngoa naçionâle. A sò produçión a se distìngoe pe 'n'interesànte inventîva lengoìstica, con de particolæ riproduçioìn di anbiénti naturâli e urbén e 'na vénn-a de pescimìsmo che inte quàrche conponiménto a l'arîva scìnn-a 'n'ascôza crìtica sociâle<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 89-91}}</ref>. Óltre a-o Cavàllo e a-o Rósso, màscimi raprezentànti da poêxîa lìgure do Seiçénto, gh'é 'n çèrto nùmero de outoî mêno conosciûi, de vòtte con di sò scrîti inta ''Cittara Zeneize'' ascì, pàrte de 'na produçión "minô" caraterizâ da éxiti e motivaçioìn diferénti. In particolâ, aregordémmo o [[Pêo Giöxèppe Giustiniàn]], l'[[Gustin Scciafin|Aostìn Scciafìn]], l'[[Antönio Giùlio Brìgnoe Sæ]], o [[Giobàtta Merèllo]], o [[Fulgénçio Baldàn]] e o [[Françésco Bogiàn]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, p. 8}}</ref>. Pe de ciù, s'ascìste a-a publicaçión de quàrche conponiménto scrîto in de parlæ locâli, tra i quæ resâta sorviatùtto a produçión do tagiàsco [[Stêva Rósso]], formâ da 'n poêmétto, ''L'antico valore de gli huomini di Taggia'', e quàrche poêxîa, dónde, co-in têma a l'época ciù câo a âtre letiatûe regionâli, o sostegnîva a spontaneitæ do parlâ locâle, "léngoa naturâle", in scê léngoe ilùstri cómme o toscàn e o zenéize ascì, tùtte dôe conscideræ da lê cómme léngoe leterâie<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 9-14}}</ref>. A diferénsa do sécolo prìmma, into Seiçénto gh'é stæto o prìmmo inportànte svilùppo do tiâtro zenéize, scibén ch'o l'é ancón bén bén limitòu inti spàççi e inta disponibilitæ de comediànti, mancàndo squæxi do tùtto di atoî do pòsto. In particolâ, do perîodo tra a raprezentaçión into [[1600]] de ''La fonte stramba'', de outô sconosciûo, e quélla do ''[[Genio ligure trionfante]],'' do [[Zân'Aostìn Polinâ]], into [[1697]] l'é sopravisciûo 'na vinténn-a de tèsti tiatrâli in pàrte ò do tùtto in zenéize, che a ògni mòddo êan destinæ a 'n ûzo ch'o poéiva êse sôlo intèrno. Defæti, óltre a-a nominâta de léngoa inconprenscìbile goâgnâ da-o zenéize, a fàrta de 'n tîpo tiatrâle lìgure bén caraterizòu e de atoî pe portâlo in scêna, o tiâtro zenéize o l'àiva svilupòu 'na riçèrca ezasperâ de acutésse, riferiménti a fæti, persónn-e e lêughi locâli, costànti sénsi dóggi, metàfore e metonìmie da-o zenéize carogê ciù stréito, tànto amæ da-o pùblico de l'época ma che rendéivan i spetàcoli do tùtto inconprenscìbili a-i forèsti. Adreitûa, inte 'na batûa pi-â sò comédia ''Comici schiavi'', o Brìgnoe o l'arîva a trepâ do stîle ch'o dêuviâva fàndo dî a-i sò personàggi: "''Pa che sei steta à Ziena à imparà re parole à senso doggio, v'asseguro che da questa vostr'arte, la se ghe ne seze in carrega, se sentissi solo unna dre Comedie che ghe fà ri zoveni à ro Carlevà, e ve gh'addotoreresci dentro, perche ne son tutte pinne''". De quésto perîodo, dónde fâ a sò prìmma conpàrsa a famôza màschera do [[Capoâ]] ascì, o tiâtro in zenéize o l'à avûo tra i sò outoî ciù avoxæ o [[Pêo Zâne Capriâ]], l'[[Antönio Giùlio Brìgno Sæ]], o [[Françésco Màia Mæn]] e o [[Zâne Andrîa Spìnoa]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 122-126}}</ref>. Si-â prìmma meitæ do sécolo a l'àiva raprezentòu un di moménti de màscimo fervô colturâle de Zêna, 'na lónga série de disgràçie inti ànni sùbito dòppo, insémme a-a mòrte do Cavàllo e do Rósso, a l'à portòu a 'na pérdia d'inportànsa artìstica da çitæ, corpîa da-a pèsta into [[1656]]-[[1657]], da-a [[Segónda goæra lìgure-piemontéize|goæra co-i piemontéixi]] do [[1672]] e da-o [[Bondardaménto de Zêna (1684)|bondardaménto françéize]] do [[1684]]. Gh'é pöi 'na stanchéssa de l'ativiæ colturâle, ch'a doviâ aténde o Sèteçénto pe poéise rinovâ, co-a coltûa làica ch'a patîva 'na fortìscima infloénsa e concorénsa da quélla religiôza di [[Conpagnîa de Gexù|Gezoîti]] ascì. Pi-â letiatûa in zenéize gh'é a pérdia de centralitæ de quélla a têma polìtico-civîle, co-i âtri têmi (sàiva a dî a lìrica d'amô e a poêxîa satìrica e burlésca) che no riêscian a svilupâse, arestàndose a-a ripetiçión di modèlli di ànni pasæ. De sti ànni chi s'aregórdan dötréi conponiménti de 'n çèrto interèsse, scibén che da-a ménn-a e da l'òriginalitæ bén bén ciù contegnûa, cómme a comédia ''La Zingara'' do [[Geliàndro Sganbào]] e, ciù inte l'ànbito celebratîvo, o ''Genio ligure trionfante'' minsonòu de d'âto. Pi-â poêxîa, o vêuo lasciòu da-o céntro da región o làscia 'n pitìn de spàçio pe l'espresción inte variànte locâli, cómme testimoniòu da-i scrîti do ciavæn [[Zâne Françésco Bafîgo]]. In sciâ fìn, a sâda reaçión do govèrno zenéize depoî a l'atàcco françéize do 1684 a pòrta a quàrche tentatîvo de repigiâ o ròllo polìtico da letiatûa civîle de apénn-a mêzo sécolo prìmma, con l'ùnico éxito de 'n çèrto interèsse ch'o l'é o ''Zena insendià'' do [[Càrlo Andrîa Castagnêua]], ch'o prezénta quàrche inovaçión ch'a torniâ into sécolo sucescîvo<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 148-151}}</ref>. === Sèteçénto === {{Çitaçión|Viva ri gentilòmmi,<br/>viva ri çittadin,<br/>viva ògni sòrte d'òmmi,<br/>e grendi e piccenin,<br/>tutti ri galantòmmi<br/>che s'en adœuveræ<br/>viva ra nòstra Zena,<br/>viva ra Libertæ!.|[[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], ''Ra libertæ vendicâ [...]'' in ''Ro Chitarrin'', [[1772]]}} [[Immaggine:Chittarin 1772.djvu|sinistra|miniatura|''[[Ro Chittarrin]]'' do [[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], do [[1772]]]] Inta prìmma pàrte do Sèteçénto s'ascìste, ségge da-o pónto de vìsta polìtico che leterâio, a-a continuaçión da fórte crîxi ch'a l'àiva interesòu a Repùbrica. No gh'é goæi de testimoniànse di prìmmi decénni do sécolo, ma no mànca 'n interèsse rinovòu pi-â letiatûa di ténpi pasæ e in particolâ pe quélla do Cavàllo, cómme testimoniòu da-a ristànpa da sò ''Cittara'' inte ciù òcaxoìn. Inte st'ànbito chi, coménsa a conparî a figûa de l'outô ciù inportànte do Sèteçénto, o [[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], za inpegnòu inte 'n progètto de diféiza do zenéize, vìsto da lê cómme 'n eleménto pi-â coexón da Naçión in qualitæ de struménto d'indentificaçión de tùtte e clàsse sociâli, de dónde partî pe 'n progètto de rifóma do Stâto<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 28-29}}</ref>. Rivoluçión leterâia caxonâ da 'n'âtra rivoluçión, sàiva a dî [[Rivòlta de Zêna (1746)|quélla de Zêna do 1746]], a l'é quélla ligâ pròpio a-i fæti do [[Balilla|Balìlla]]: se gh'à 'n adesciâse da letiatûa zenéize, ciamâ a contâ e cantâ l'òrghéuggio rinovòu e o coràggio da popolaçión lìgure. Coscì, da-o nêuvo scioî da letiatûa civîle e celebratîva se svilùppa tórna 'n panoràmma colturâle de 'n çèrto interèsse, da-i éxiti diferénti e incentròu in sciâ figûa, de lóngo ciù inportànte, do De Frànchi. Quésta letiatûa "do 1746" a repìggia sorviatùtto a lìrica do prìmmo Seiçénto do Cavàllo, e a gh'à 'na dialética intèrna bén bén variegâ: partìndo da-i têmi comùn da celebraçión patriòtica e de l'ezaltaçión de l'ideâle repubricàn s'arîva a conponiménti da-o gùsto diferénte, chi vàn da-a naraçión fæta cómme cronàca, cómme inti scrîti do savonéize [[Ònoròu Antönio Gentî]] ò inte l'anònimo ''Trionfo dro pòpolo zeneise'', a-a celebraçión épica e a-i éxiti ciù personæ do [[Gaitàn Galìn]], squæxi 'n precorsô do gùsto romàntico<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 30-31}}</ref>. Si-â rivoluçión polìtica e leterâia a l'à consacròu o De Frànchi comm'o màscimo poêta in zenéize do sò sécolo, l'é vêa ascì ch'o no s'é arestòu a tratâ sôlo de quélli têmi, continoàndo a megioâ a sò poética e scrivéndo in sce de âtre questioìn. Scritô ségge de pröza che de poêxîa, o l'à repigiòu i vàrri regìstri da sò léngoa chi s'êan standàrdizæ inta letiatûa, co-o zenéize "èrto" do Cavàllo da 'na pàrte e quéllo "carogê" do Rósso da l'âtra, meténdoli insémme pe raprezentâ e dâ vôxe a-i sò personàggi diferénti. O poêta o pìggia dónca cómme modèllo e ciù despæge esperiénse leterâie, pasàndo da l'òniprezénte modèllo do Seiçénto, spécce inte lìriche d'amô, a 'n fìn gùsto [[Académia de l'Arcàdia|arcàdico]] - co-o De Frànchi ch'o l'êa inta [[Colònia Ligùstica]] - e barochétto, amiàndo de fónde inte 'na pàrte da sò produçión a mûxica co-a paròlla, con di éxiti de gràn elegànsa e senplicitæ<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 53-56}}</ref>. Scibén che da-a ménn-a ciù contegnûa rispètto a-o "sécolo d'öo" ch'o l'êa stæto o Seiçénto, inta segónda meitæ do Sèteçénto s'ascìste a 'na çèrta ripréiza de l'ativitæ leterâia ligùstica, agiutâ da-a creaçión de 'na colònia de l'Arcàdia a Zêna, da vàrri studiôxi e leteræ óltre che da-o fórte svilùppo do [[giansenìsmo]] lìgure. Da-a fîta corispondènsa do De Frànchi co-i âtri outoî in zenéize se védde cómme a sò espertîxe a foîse a ògni mòddo centrâle pi-â produçión poética de l'época, cómme confermòu da-e concordànse che se pêuan lêze inti tèsti di sò colêghi. Óltre a-a publicaçión do tùtto particolâ da traduçión do [[A Gerusalemme liberâ|màscimo poêma]] do [[Torquato Tasso|Tàscio]] con ''[[Ra Gerusalemme deliverâ|Ra Gerusalemme deliverà]]'', promòssa pròpio da-o De Frànchi pe verificâ e poscibilitæ da léngoa, o rèsto da produçión poética a l'é de caràtere pi-â ciù pàrte popolâre, scrîto inte 'n zenéize carogê. Rizultâto de quésta evoluçión o l'é stæto l'astrénzise di ligàmmi tra i vàrri regìstri do zenéize: da 'na pàrte gh'é l'abandón de fórme ciù bàsse cómme a ditongaçión in -ie-<ref group="n.">Che prezénpio a portâva a dî ''Ziena'' a-o pòsto de ''Zena''</ref>, da quéllo moménto consciderâ "vilànn-a" e do zenéize parlòu fêua de [[Miâge de Zêna|miâge]], pe cóntra gh'é a chéita de numerôze de fórme ciù èrte ascì, fêua chi-â -r- intervocàlica, a fadîga tegnûa in vìtta into parlâ di nòbili. De quésta poética minô, a ògni mòddo bén inportànte pi-â sperimentaçión da nêuva léngoa poética e di géneri dêuviæ into sécolo a vegnî, tra i sò outoî se pêuan aregordâ o [[Bèrto Cùrlo]], o [[Gaitàn Galìn]], l'[[Anbrêuxo Cónti]], o [[Françésco De Feræ]], o [[Fabrìçio Giâno]] e o [[Toràrbo Armònico]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 84-86}}</ref>. Pe de ciù, into Sèteçénto gh'é a prìmma prezénsa de 'n çèrto nùmero de testimoniànse inti parlæ locâli, cómme 'na dóggia traduçión parçiâle da ''Geruzalémme liberâ'' inti parlæ de [[Uà|Oâ]] e de [[Roscigion|Roscigión]], probabilménte inandiæ in sciô modèllo de quélla do De Frànchi e scrîte pe 'na questión de canpanìn tra i doî pàixi. De Roscigión gh'é ascì o ''Pervœzze in sogno der meister da schêura der Morœre'' do [[Luciàn Rósso]], outô de tèsti in zenéize e toscàn ascì, e da-o vixìn pàize de [[Sascê|Sascéllo]] se consérvan 'na cansón de goæra anònima e-e òpere do [[Zâne Loénso Federîgo Gavòtti]], scrîte tra a fìn do Sèteçénto e prinçìpio de l'Eutoçénto. Da-o ponénte se regìstra ancón 'n'òpera bén bén particolâ, o poêma ''[[A canzun de Franzé u peguror]]'' do [[Lùcco Màia Capón]], da lê scrîta into parlâ de [[Triöra|Triêua]], formâ de dêxe "cavi" sénsa 'n fórte ligàmme fra de lô e che pàn coligâse a-e tradiçioìn di pastoî do pòsto<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 15-27}}</ref>. Coscì cómme a poêxîa, o tiâtro zenéize co-i sò personàggi o l'à conosciûo 'na fórte crîxi ascì, con l'abandón di modèlli de stànpo baròcco dond'o l'àiva avûo 'n ròllo de 'na çèrta inportànsa. A prìmma pàrte do sécolo a l'é dónca caraterizâ da pöche produçioìn, pe nìnte inovatîve e da-a ménn-a contegnûa, co-i pöchi ezénpi con de novitæ chi són di cùrti [[Intermêzo|intermêxi]] do [[Michê Oivê]] e de l'Anbrêuxo Cónti. Renovatô do tiâtro zenéize do Sèteçénto, cómme pò-u rèsto da letiatûa, o l'é stæto de lóngo o De Frànchi che, cuàndo a traduçión de numerôze comédie françéixi o l'àiva comensòu 'na rifórma di têmi e di géneri raprezentæ. A ògni mòddo, ciù de 'na sénplice traduçión, o De Frànchi o l'à bén bén rielaboròu e òpere, màscime do [[Jean-François Regnard|Regnard]], do [[Jean de Palaprat|Palaprat]] e sorviatùtto do [[Molière]], adatàndo personàggi e batûe a-o contèsto zenéize, tànto da azónze de bèlle sciortîe bazæ in sce l'ûzo de regìstri despægi ò âtre léngoe, inganciàndose a-a tradiçión do tiâtro do Seiçénto de mòddo che-e sò òpere foîsan aprexæ da pùblichi de clàsse diferénti<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 109-112}}</ref>. Coscì cómme pi-â rivoluçión do 1746, l'âtro grànde fæto zenéize do Sèteçénto dovûo a 'na rivoluçión, sàiva a dî a creaçión da [[Repùbrica Lìgure]], o l'à portòu a 'n fortìscimo cangiaménto into panoràmma leterâio di ànni tra a fìn do sto sécolo chi e o prinçìpio de quéllo sucescîvo. Co-a [[Rivoluçión zenéize|rivoluçión giacobìnn-a de Zêna]], dòppo a creaçión da Repùbrica Democràtica se gh'à fîto a teorizaçión de 'na "stràdda zenéize" a-o nêuvo córso di fæti: cómme bén raprezentòu da-a letiatûa, dónde no gh'é de conponiménti pròppi do pòpolo menûo, se pêu consciderâ cómme 'na rivoluçión da borghexîa, che pi-â prìmma vòtta a l'é lìbera d'esprìmise e de discùtte, méntre no gh'é i ecèsci tìpichi da Frànsa, in particolâ aprêuvo a-o ròllo diferénte zugòu da l'aristocraçîa de dôe naçioìn. Gh'é stæto dónca a publicaçión de 'n gràn nùmero de papê cómme librétti, armanàcchi e ''pamphlet'' scrîti pe divulgâ tra o pòpolo i ideâli da rivoluçión, promovéndo però 'n'inmàgine ch'a désse seguéssa, dónde a ciù pàrte de crìtiche êan pe 'n scistêma econòmico sorpasòu e 'na burocraçîa ezagerâ. Pe de ciù, no gh'é goæi riferiménti a-i scìnboli e a-i têmi da [[Rivoluçion françeize|rivoluçión françéize]], co-ina coiôza ripetiçión no sôlo da poética do De Frànchi, ma de quélla do Cavàllo ascì, cómme testimoniòu da-a löde de l'[[Antönio Màia Posêu]] a-o prescidénte [[Cotàrdo Solâri]]. Co-a poêxîa ch'a l'êa dónca do tùtto ligâ a-a tradiçión precedénte, a despêto da rivoluçión polìtica, o tèsto ciù inovatîvo de l'esperiénsa repubricànn-a o l'é 'n interesànte diàlogo in pröza de l'[[Antönio Duràsso]] cóntra o trasformìsmo polìtico. Sto librétto chi, leçión picìnn-a de tiâtro desligâ da-a comédia do Sèteçénto, o l'é o precorsô di vàrri diàloghi polémichi do sécolo sucescîvo, spésse vòtte publichæ inti lunâi democràtichi e inti giornâli zenéixi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 134-136}}</ref>. == Etæ contenporània == === Eutoçénto === {{Çitaçión|[...] regna e dòmina in giornâ / dappertutto a fòrsa armâ<br/>fòrsa armâ chi se componne / d'individui, de personne<br/>çittadin fra noî cresciùi / primma d'ëse à un re vendùi...<br/>Là un tumulto se scadenna, / unna bæga chì s'arrangia,<br/>là se n'arve unna dozzenna, / ògni pöco o vento scangia...<br/><br/>E ti solo ti ê là in çimma, / sempre o mæximo de primma!|[[Cristòffa Castelìn]], ''O campanon de Päxo'', [[1849]]}} ==== Letiatûa in zenéize ==== [[Immaggine:A.Colombiade.Pedevilla.1870.pdf|pagina=8|miniatura|''A Colombiade'' do [[Loîgi Michê Pedevìlla]], [[1870]]]] L'Eutoçénto o coménsa pi-â coltûa zenéize co-o gràn sconcèrto dovûo a-a pèrdia da secolâ indipendénsa lìgure, fîto segoîo da 'n clìmma de ribelìsmo polìtico cóntra a "rivoltànte ingiustìçia". O zenéize o l'à coscì perdûo o ròllo d'eleménto costitutîvo de specificitæ aprêuvo a 'na diminuçión de òcaxoìn ofiçiæ d'ûzo, con sôlo a Gêxa ch'a l'à continoòu a dêuviâlo inta pràtica [[omilètica]] e [[Catechîximo|catechìsta]] in òpoxiçión a 'n govèrno conscideròu forèsto prìmma e liberâle pöi, contàndo in sce l'arénbo de l'identitæ coletîva popolâre. Sta scitoaçión chi a l'à fîto portòu a 'n adataménto inta manêa de scrîve o zenéize ascì, co-a chéita definitîva da -r- intervocàlica inta letiatûa ciù èrta ascì{{#tag:ref|Pe dindavéi ancón con de rexisténse, tànto chò-u [[Martin Piaggio|Piàggio]] o metéiva in ciæo o gùsto popolâre de lê adotòu scrivéndo "''[[s:Chittarin_zeneize_1881/43|parlo sens'erre comme fa e donnette]]''". O moménto de pasàggio a de grafîe ciù modèrne o l'é defæti bén bén testimoniòu da 'n'afermaçión do [[Loîgi Michê Pedevìlla|Pedevìlla]], dond'o dîxe: "''D'altronde, se scriveivo a lengua antiga arrischiava de n'ëse tròppo ciæo e de perde o mæ tempo e a mæ fadiga. Parlando portolian zù a riso ræo fra i lettoî temmeivo perde doe bonne casanne: i nòbili e e scignöe''<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, p. 7}}</ref>.|group=n.}}, e l'ûzo in ciù gràn quantitæ de vàrri italianìsmi, giustificòu da-a necescitæ, comm'o scrivéiva o [[Loîgi Michê Pedevìlla|Pedevìlla]], de 'na ciù fàçile conprensción di tèsti. Ségno ciæo do nêuvo córso, into [[1814]] se regìstra pi-â prìmma vòtta, inta ''Gazzetta di Genova'', a conpàrsa de l'etichétta "dialétto" depoî a-a paròlla "zenéize" che, scibén co-in sénso despægio da quéllo ch'o l'à pigiòu d'anchêu o tèrmine, o raprezentâva za 'n gràn ridimenscionaménto pe l'antîga léngoa leterâia. De chi, l'é nasciûo o bezéugno de studiâ a "léngoa" e defæti l'é pròpio inte l'Eutoçénto che coménsa a publicaçión di prìmmi vocabolâi, spécce quéllo de l'[[Gioxeppe Oivê|Oivê]] do [[1841]] e quéllo do [[Gioanìn Cazàssa|Cazàssa]] do [[1851]], ciù tàrdi inrichîo inta segónda ediçión do [[1876]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 5-8}}</ref>. Inte st'ànbito chi, co-a pèrdia de l'èrta fonçión aministratîva, a letiatûa a s'asbàscia a 'n livèllo "dialetâle", co-o Martìn Piàggio ch'o l'à avûo o ròllo de tranxiçión tra i doî moménti, anàndo da 'na pàrte a inougurâ o gràn sucèsso di lunâi co-o sò ''[[Sciô Regiña|Sciô Reginna]]'', e da l'âtro a continoâ o gùsto neoclàscico inte föe de l'''[[Ezöpo zenéize|Esopo zeneize]]'' e adotàndo ciù tàrdi 'n moderòu gùsto romàntico ascì. O Piàggio o l'à coscì inouguròu 'na tradiçión de poêxîa pe contegnûi e divulgaçión de tîpo borghéize e da lê àn pigiòu l'inspiraçión i sò sucesoî, destancàndose però da-a sò prudénsa polìtica e da-e sò conceçioìn estétiche, tànto chi-â mêgio produçión poética da meitæ do sécolo, raprezentâ da outoî cómme o [[Gioanìn Cazàssa|Zâne Cazàssa]], o [[Giöxèppe Peagàllo]], o [[Cristòffa Castelìn]], o [[Françésco Pisórno]] e o [[Loîgi Michê Pedevìlla]], a l'é caraterizâ da 'n [[romanticìsmo]] liberâle e outonomìsta, da-i fórti toìn anti-sabòudi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 9-10}}</ref>. Inti [[Anni 1860|ànni Sciusciànta de quésto sécolo]], co-a progrescîva crîxi di lunâi, s'ascìste a-a difuxón de 'n nêuvo tîpo de publicìstica, de lóngo liberâle e anti-sabòuda: a-i 23 de zenâ do [[1868]] gh'é defæti a publicaçión do prìmmo nùmero de "[[O Balilla|''O Balìlla'']]", a primìscima stànpa periòdica in zenéize. Sto giornâle chi, insémme a di âtri da-a duâta ciù cùrta, o pêu êse conscideròu a prìmma publicaçión in lìgure pe dindavéi da-o tàggio popolâre. Defæti o regìstro dêuviòu o l'é pægio a quéllo di sò destinatâi, tànto che, co-in paralelìsmo eoropêo, si-â poêxîa borghéize de inìçio sécolo a l'êa o corispondénte zenéize pò-u [[realìsmo]], sti giornâli chi se pêuan za consciderâ d'inspiraçión [[Naturalìsmo|naturalìsta]]. Tra i nómmi ciù inportànti ch'àn scrîto pe quéste publicaçioìn pöco conosciûe se pêu aregordâ o [[Giöxèppe Pòggi]], o [[Bertomê Mòrchio]] e o [[Doàrdo Michê Ciòzza]]. I giornâli in zenéize no són però sôlo 'n'inportànte publicaçión in quànto tâ; defæti, pe mêzo de sti papê chi, s'êa svilupòu o génere di [[Romànso d'apendîce|romànsi d'apendîce]] in zenéize. De sòlito scrîti da-i mæximi outoî che contriboîvan co-i pròppi artìcoli, a çinquanténn-a de istöie d'anchêu conosciûe, a despêto de 'na ménn-a ch'a no l'êa pròpio milîa, a raprezénta o prìmmo inportànte tentatîvo de svilupâ 'na naratîva in zenéize, da-i têmi e da-i contegnûi ciù disparæ. Tra e raxoìn d'interésse pe quésto tîpo de publicaçioìn gh'é e sò anbientaçioìn e-e polémiche polìtiche e sociâli, cómme a questión de l'emigraçión contegnûa into ''Ginn-a de Sampedænn-a'', atriboîo a-o Pòggi e un di romànsi ciù avoxæ de sto perîodo chi. A stagión di giornâli zenéixi a l'à però patîo 'na gràn batòsta into [[1883]], con de nêuve lézze in matêia de stànpa che, inta pràtica, àn limitòu a poscibilitæ de difónde l'informaçión locâle into lengoàggio ciù inmediâto; a ògni mòddo con l'inportànte eceçión do ''Balìlla'', publicòu ògni dôe setemànn-e scìnn-a-o [[1904]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 101-106}}</ref>. I ànni de pasàggio tra i sécoli XIX e XX són caraterizæ da-a progrescîva "dialetizaçión" da letiatûa zenéize, procèsso ch'o l'êa za comensòu da vàrri decénni ma che scìnn-a quéllo moménto o l'êa contrastòu da-e numerôze rexisténse cóntra 'na fonçión minoritâia do lìgure inti ûxi lengoìstichi regionâli. Tra i ùrtimi poêti co-ina vixón èrta do zenéize s'aregórdan o [[Giobatta Vigo]] e o [[Luigi Domenico Farina]], co-o sò recùpero de pàrte da poética do Çìnque-Seiçénto, ligâ a-e ùrtime infloénse do gùsto romàntico ascì, e o [[Carlo Malinverni]], ch'o l'amiâva de pasâ inta poêxîa zenéize e sugestioìn do [[Decadentìsmo]] eoropêo. In sciâ fìn, 'n anbiénte ch'o l'êa ancón ligòu a-i modèlli ciù antîghi o l'êa quéllo eclesiàstico, anti-unitâio e convìnto da teorîa da sanitæ morâle di paizén, lìberi da-i mâ da vìtta urbànn-a, màscime o [[socialìsmo]], raprezentâ da di outoî cómme o [[Loîgi Perséuggio|Luigi Persoglio]], l'[[Alessandro Monti]] e, sorviatùtto, o pàddre [[Freirîgo Gàzzo|Angelico Federico Gazzo]]. Pe cóntra, de figûe cómme o [[Nicolin Baçigalô|Niccolò Bacigalupo]] àivan za comensòu a adotâ 'n tàggio vernacolâre inte sò òpere poétiche e de tiâtro, raprezentàndo 'na borghexîa legitimìsta che da-e sò scinpatîe polìtiche a l'acetâva o ròllo minoritâio da léngoa regionâle, prelùdio do sò abandón definitîvo in favô de quélla che, sôlo 'n sécolo prìmma, a ghe stâva ancón "''dro paro''"<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 125-128}}</ref>. ==== Letiatûa inte âtre parlæ ==== {{Çitaçión|L'ea 'n'autra Speza, serv'assè, Pasquale.<br/>- Ma aloa te ne gh'andavi ogni matina,<br/>Per no fae gnente, drento a l'arsenale!|[[Ubaldo Mazzini]], ''Aloa e aoa'' in ''Strufugi'', [[1894]]}} A despêto de 'na çèrta produçión poética into sécolo pasòu, de l'Eutoçénto no gh'é goæi de testimoniànse scrîte in de parlæ diferénti da-o zenéize, ancón conscideræ inte 'na poxiçión ciù bàssa da variànte ilùstre. Pe sta raxón chi i prìmmi éxiti ciù òriginâli, tra a fìn do Sèteçénto e o prinçìpio do sécolo sucesîvo, arîvan sorviatùtto da pàixi de montàgna cómme [[Campo|Cànpo]], [[Sascê|Sascéllo]] ò [[Triöra|Triêua]] e, ciù che amiàndo de destacâse da-i modèlli zenéixi, pàn comensâ a diferençiâse aprêuvo a 'n ànbiente despægio e lontàn da-o céntro. Defæti, inte çitæ da Rivêa se védde cómme se ségge fîto difûzo a tradiçión di lunâi reginién, con quélli de [[Sann-a|Sànn-a]] (tra i ciù antîghi, curæ a-o prinçìpio da-o [[Francesco Pizzorno]]), de [[Sanremu|Sanrémmo]] e da [[A Spèza|Spézza]] che vàn do tùtto aprêuvo a-o modèllo zenéize<ref name=":13">{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 34}}</ref>. E prìmme esperiénse ciù inportànti de letiatûa inte variànte locâli, ciù lìbere da-i modèlli do céntro, coménsan a mostrâse inti urtimìscimi ànni do sécolo XIX, e in particolâ a-e dôe estremitæ da región, Spézza e l'[[Intemelia|Intemélia]], de dónde partiâ l'inportànte tradiçión poética inte âtre parlæ che da-o Nêuveçénto a contìnoa scìnn-a-a giornâ d'ancheu<ref name=":13" />. ==== Tiâtro ==== Pò-u tiâtro, inta prìmma pàrte de l'Eutoçénto no gh'é de òpere de gràn inportànsa, defæti za inti ànni da repùbrica democràtica a sò ativitæ a l'êa limitâ pò-u ciù a-a raprezentaçión de òpere do Sèteçénto ò a l'adataménto de quélle in de âtre léngoe. Tra ste chi, aregordémmo l'anònimo melodràmma ''Achille in Sciro'', adataménto da-o [[Pietro Metastasio|Metastasio]] caraterizòu inte ripréize sucescîve da l'azónta de vàrri riferiménti anti-sabòudi. Tra i sécoli XVIII e XIX s'êa pöi comensòu a svilupâ 'n nêuvo génere de tiâtro popolâre, 'na spécce de [[Fàrsa (génere de tiâtro)|fàrsa]] costroîa cómme imitaçión e destruturaçión de modèlli forèsti e locâli con l'azónta de personàggi fìssi cómme o ''Barodda'', spésse vòtte mìssa in scêna con de marionétte. Tra i personàggi "in càrne e òsse" o ciù avoxòu o l'êa de segûo o ''[[Sciô Regiña|Sciô Reginna]]'', figûa che pâ ch'a vêgne da 'n sogétto existîo pe dindavéi e diventòu célebre gràçie a l'outô-comediànte [[Doménego Garèllo]] e ciù tàrdi a-o [[Martin Piaggio|Martìn Piàggio]] ascì, ch'o l'àiva dêuviòu inti sò lunâi. A sôla eceçión inte quésta produçión minô a l'é a comédia inte tréi àtti ''Il matrimonio di Goldoni'' do [[Federîgo Alizêro|Federîgo Aizê]], da-a ménn-a e o stîle bén bén ciù èrto e ùrtimo tentatîvo de métte a giórno l'antîga tradiçión do tiâtro zenéize a ciù léngoe<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 51-52}}</ref>. A segónda fâze do tiâtro zenéize de l'Eutoçénto a l'é pe cóntra quélla caraterizâ da-a figûa do Baçigalô, conscideròu cómme o fondatô do tiâtro dialetâle zenéize. Lê o l'à scrîto 'na série de copioìn pe-e conpagnîe de l'época, che scìnn-a quéllo moménto dêuviâvan sorviatùtto traduçioìn de òriginâli in de âtre léngoe, caraterizæ pi-â ciù pàrte da 'n'anbientaçión borghéize. E òpere do Baçigalô aviàn 'n gràn sucèsso scibén che, pe dindavéi, ciù che pi-â ménn-a ò l'òriginalitæ di conponiménti o saiâ dovûo a-a ripréiza di copioìn da pàrte do [[Gilberto Govi]], chi gh'àn dæto 'na gràn fàmma. Pe de ciù, gh'é stæto 'na série d'âtri outoî minoî de òpere de tiâtro, cómme o [[Costantino Preve]], o [[Piero Maffei]], l'[[Alfonso Ghiotti]], o [[Davide Castelli]]. A ògni mòddo a comédia d'anbiénte borghéize a no l'êa l'ùnica espresción da dramaturgîa in zenéize de quélli ànni: in fórte contrapoxiçión a sta chi pe contegnûi e propòxiti gh'é stæta l'òpera do pàddre [[Loîgi Perséuggio|Luigi Persoglio]], ligâ a 'na promoçión atîva da léngoa regionâle tra i anbiénti da Gêxa, ch'a dêuviâva pe rielaborâ inte 'n mòddo conservatô l'inpégno polìtico-sociâle da "schêua" liberâle. Co-i sò scrîti o Persoglio, ch'o l'adêuviâva 'na léngoa mêno italianizâ rispètto a-i liberâli, gh'é stæto o prìmmo tentatîvo de creâ 'na comédia ch'a no servìsse sôlo a demoâ o pùblico ma ch'a désse di pónti de riflesción ascì. Però, co-a direçiòn dialetâle ch'o l'àiva pigiòu o tiâtro zenéize, o rinovaménto do Persoglio a-a dramaturgîa zenéize o l'é restòu in sciâ fìn un câxo izolòu<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 155-159}}</ref>. === Nêuveçénto e ancheu === {{Çitaçión|Ma se ghe penso, allöa mi veddo o mâ,<br/>veddo i mæ monti e a ciassa da Nonsiâ:<br/>riveddo o Righi e me se strenze o cheu,<br/>veddo a Lanterna, a Cava, e lazzù o Meu.<br/>Riveddo a-a seia Zena inluminâ,<br/> veddo là a Foxe e sento franze o mâ,<br/>e allöa mi penso ancon de ritornâ<br/>à pösâ e òsse dov'ò mæ madonnâ.|[[Mario Cappello]], ''[[Ma se ghe penso]]'', [[1925]]}} ==== Letiatûa in zenéize ==== [[Immaggine:Gazzo.divina.comedia.1909.djvu|miniatura|''Diviña Comédia'' do [[Angelico Federico Gazzo|pàddre Gazzo]]. Traduçión do [[1909]] a l'é a-a meitæ tra l'Eutoçénto e o Nêuveçénto leterâio lìgure]] O Nêuveçénto o s'àrve co-o triónfo da lìnia de penscêo da letiatûa vernacolâre, con l'espresción in lìgure ch'a vêgne sénpre ciù ridimenscionâ a 'n sénplice struménto de raprezentaçión da pròpia regionalitæ. Sto fæto chi, in pàrte aceleròu da-a nàscita da "lìnia lìgure" inta lìrica de léngoa italiànn-a portâ avànti da-i gréndi poêti de l'época, o l'é ligòu inte 'n mòddo stréito a l'aceleraçión do procèsso de dequalificaçión colturâle da léngoa regionâle aprêuvo a l'afermâse do [[fascìsmo]]. Defæti o regìmme, a-o mêno scìnn-a-a fìn di [[Anni 1930|ànni Trénta]], o no l'àiva 'na polìtica de fórte contràsto a l'espresción regionâle, però o l'êa bén aténto (coscì cómme da âtre pàrte) a evitâ e potençialitæ de léngoe locâli de raprezentâ 'n'indentitæ "âtra", mesciàndo a càrega everscîva dovûa a 'n'òriginalitæ colturâle a 'n'inocénte dialética de pàize. L'é coscì che se svilùppa o concétto travizòu de "dialétto" ch'o contìnoa scìnn-a-a giornâ d'anchêu, teorîa a l'época condivîza ségge da-i inteletoâli do regìmme che da quélli democràtichi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 5-7}}</ref>. In particolâ, a dequalificaçión do zenéize a l'é stæta favorîa da çèrte pràtiche dialetâli, spécce o tiâtro do [[Gilberto Govi|Govi]] e a cansón satìrica e bonelànn-a, scibén che, pe dindavéi, o panoràmma o l'êa bén bén ciù rìcco da sôla prezénsa de l'[[Doardo Firpo|Edoardo Firpo]], de vòtte celebròu cómme l'ùnico poêta scignificatîvo do Nêuveçénto in lìgure. Ségge prìmma che avànti a lê, gh'é stæto vàrri poêti ch'àn fæto pàrte da lìnia lìrica in zenéize e in de âtre parlæ, ch'a l'anâva aprêuvo a-a stagión da fìn de l'Eutoçénto portàndo a continoaçión e inovaçión a tradiçión leterâia ligùstica. Gh'é defæti l'espertîxe do savonéize [[Giuseppe Cava]], continoatô da poética do Malinverni, i scrîti de l'[[Ettore Chiappe]] e do [[Giuseppe E. Pedemonte]], ch'àn portòu o gùsto do [[scinbolìsmo]] in zenéize, e o [[Francesco Puppo]], ch'o repìggia a poética do [[Framénto (génere leterâio)|framénto]]. Pöi, gh'é ancón e figûe de l'[[Italo Mario Angeloni]], co-a sò convinçión polìtica into regìmme che gh'à dæto a-o prinçìpio 'n'estética [[Futurìsmo|futurìsta]] pe pöi virâ in sciô gùsto [[Parnasianêximo|parnasiàn]], do [[Carlo Domingo Adamoli]], co-i sò scrîti cóntra a goæra, de l'[[Alfredo Gismondi]] e de l'[[Aldo Acquarone]]. A ògni mòddo, pi-â letiatûa de l'época, a poxiçión do Firpo a l'é de lóngo centrâle. Co-i sò stùddi in scî antîghi scrîti zenéixi o l'à avûo 'na fórte evoluçión inta sò poética, de manimàn ciù alinîa a l'antîga lìnia "èrta" da quæ o l'amiâva de recuperâ a sperimentaçión e a tensción civîle<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 7-9}}</ref>. A partî da-o segóndo dòppo goæra s'ascìste a-o lénto recùpero da prezénsa e de l'inmàgine inta coltûa regionâle da poêxîa in zenéize, agiutòu da-o nêuvo interèsse pi-â valorizaçión e a promoçión do patrimònio lengoìstico, ch'o l'à portòu inti [[Anni 1970|ànni Setànta]] a 'na nêuva stagión de riçèrche dialetològiche. A ciù pàrte da poêxîa di [[Anni 1950|ànni Çinquànta]] e [[Anni 1960|Sciusciànta]] a restiâ destacâ da-a produçión do Firpo, consacrâ da-a crìtica sôlo into decénio sucescîvo, co-în'evoluçión che però a se svilùppa lê ascì into tentatîvo de destàcco da-i têmi vernacolâri, arivàndo a-o svilùppo de 'n gùsto rinovòu. L'é o perîodo de 'na letiatûa civîle ch'a se lîga a l'estética [[Neorealìsmo|neorealìsta]], co-o [[Silvio Opisso]] e o [[Guido Nilsen]] (insémme a [[Cesare Vivaldi]] e [[Rosita Del Buono]], d'Inpêia e de Sànn-a) che partàn da-i toìn ''crepuscolari'' e do [[Giovanni Pascoli|Pascoli]] pe renovâ o catàlogo de icónn-e da lìrica zenéize co-ina nêuva scinbologîa. Têmi chi tórnan into cansonê do [[Giuliano Balestrieri]] ascì, ma tànto desligæ da-a retòrica da vêgia Zêna che-e sò balæ pìggian 'n'âia ''[[blues]]'' da-a pàrte ciù modèrna da çitæ. Tra i poêti de quésto perîodo chi se destàccan inte 'n mòddo mêno marcòu da-o bosetìsmo vernacolâre se peu ancón aregordâ o [[Mario Lertora]], o [[Lorenzo Disma Rivara]], o [[Domenico Bancalari]], o [[Pasquale Senno]], l'[[Alberto Boccaleone]] e l'[[Ermes Vero]] méntre, co-a crîxi ch'a corpìsce a çitæ a partî da-i ànni Setànta, i têmi civîli coménsan a caregâse de 'na conscénsa nêuva, de 'n ciù profóndo malêse sociâle cantòu tra i prìmmi da-o [[Sergio Sileri]]. O Sileri, co-ina pràtica scìmile a-o Fogétta, o l'ìnpe i sò conponiménti de denónçia civîle e morâle, constatàndo cómme a-o pâ da crîxi econòmica a vàdde avànti quélla de conscénse. Pasción scìmile a l'é quélla ch'a fà scrîve l'[[Angelo De Ferrari]], o [[Luigi Cornetto]] e o [[Jean Aicardi]], ch'o l'adêuvia de sugestioìn da-i paizàggi pi-â sò lìrica civîle. Paizàggio che, coscì cómme inta poética do Firpo, o l'é 'n eleménto centrâle inte quélla di poêti che da lê àn pigiòu inspiraçión. Tra quésti, gh'é stæto o [[Sandro Patrone]], ch'o l'à ezorcizòu i fórti têmi de disénso sociâle con de inmàgine de canpàgna e de vêge prîe da çitæ, scimilménte a-o [[Vito Elio Petrucci]], gràn mediatô tra e necescitæ vernacolâri, o lirìsmo descritîvo e di eleménti d'[[intimìsmo]] ciù personæ. Tra i âtri poêti de gùsto firpiàn gh'é ancón o [[Nino Lungo]], o [[Rinaldo Avegno]], o [[Roberto Della Vedova]], a [[Pia Bandini]], o [[Pietro Maccagnolo]] e o [[Gigi Boero]] méntre, pe cóntra, se caraterìzan pe 'na riçèrca ciù outònoma l'[[Ernesto Pisani]], o [[Carlo Belli]] e o [[Giorgio Grassi]]. Vèrso a fìn do sécolo se gh'à 'n ûzo de toìn conplescivaménte ciù èrti, ch'o l'à portòu in sciâ fìn a superâ o modèllo vernacolâre inougoròu da-o [[Nicolin Baçigalô|Baçigalô]] ciù de 'n sécolo prìmma, a despêto de 'na produçión che però a finìsce spésse vòtte pe càzze inta sòlita vénn-a nostàrgica. Tra i outoî che resâtan pi-â sò òriginalitæ, òtegnûa con l'inpègno civîle e sociâle òpû co-ina nêuva riçèrca estética, gh'é in particolâ o [[Carlo Costa]], l'[[Agostino Olivieri]] e i savonéixi [[Mario Accornero]] e [[Rodolfo Badarello]]. A ciù èrta lìrica zenéize di ùrtimi ténpi a gh'à 'n série d'evoluçioìn diferénti do gùsto leterâio, raprezentæ da-a poética dóggia e conplementâre do [[Plinio Guidoni]], a-a riçèrca de 'na nêuva dimensción da lìrica superàndo quélla do Firpo, e do [[Roberto Giannoni]], continoatô da dimensción civîle. Do mæximo perîodo se pêu ancón aregordâ o [[Giovanni Ghione]], l'[[Alessandro Guasoni]] e o [[Daniele Caviglia]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 65-71}}</ref>. Setô de lóngo minoritâio inta letiatûa zenéize, a naratîva inti ùrtimi ànni a l'é tórna raprezentâ da 'n çèrto nùmero de òpere, scibén che in mezûa minô rispètto a âtre variànte dónde gh'é na tradiçión ciù svilupâ. Da Zêna s'aregórda a publicaçión de vàrie memöie, in particolâ da pàrte de l'[[Alberto Pasolini]], de l'[[Angelo De Ferrari]] e de l'[[Elsa Pastorino Alloisio]], ch'a l'à dæto nêuva vìtta a l'antîgo génere de föe. Gh'é pöi di lìbbri de l'[[Alessandro Guasoni]], chi contêgne de riflescioìn a caràtere filozòfico, e i doî romànsi brêvi ''E fóndeghe'' e ''L'inzegnê'' do [[Giorgio Cambiaso]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 124}}</ref>. ==== Letiatûa inte âtre parlæ ==== {{Çitaçión|{{Colonne}}A möra<br/>du tempu<br/>a n'à maxinau<br/>cume urive<br/>intu gumbu.{{Colonne spezza}}Ma nu amu<br/>fau öriu<br/>lüxente&nbsp;e&nbsp;dourau,<br/>sulu làgrime<br/>e aixéu.{{Colonne fine}}|[[Rensu Villa|Renzo Villa]], ''A möra du tempu'', [[1997]]}} O Nêuveçénto, inte l'ànbito de progrescîva pérdia de centralitæ do zenéize comensâ into sécolo prìmma, o l'à portòu pi-â prìmma vòtta a 'n gràn scioî da produçión poética inte variêtæ locâli, ciù ò mêno lìbere da-i modèlli stréiti do capolêugo. E prìmme fórme d'espresción outònoma són stæte quélle ch'àn interesòu e estremitæ giögràfiche da región, gràçie a-e infloénse de modèlli de fêua ascì. A [[A Spèza|Spézza]] l'[[Ubaldo Mazzini]] o coménsa a scrîve in [[Dialèto spezin|spezìn]] pigiàndo cómme riferiménto o modèllo do [[Nicolin Baçigalô|Baçigalô]], ma no màncan de infloénse da-o vixìn vernàcolo toscàn do [[Renato Fucini|Fucini]]. Inta çitæ do levànte de inìçio sécolo gh'é pöi l'[[Antonio Zolesi]], ménbro do bosetìsmo e outô de vàrie arecugéite de sonétti. A l'âtro càppo da Ligùria, in sciâ bâze de 'na tradiçión locâle comensâ da-o sanremàsco [[Antonio Sghirla]] e da-o tagiàsco [[Carlo Cino Drago]] e pigiàndo a ezénpio o [[felibrìsmo]] provensâ, se svilùppa 'n'inportànte schêua do Ponénte, arecugéita inta revìsta "''A Barma Grande''". Tra i outoî chi gh'àn parteçipòu, gh'é stæto o monegàsco [[Luì Notari]], [[Marcel Firpo]], da [[Mentun|Mentón]], e, da [[Ventemiglia|Vintimìggia]], l'[[Emilio Azaretti]] e o [[Filipu Giliu Rostan|Filippo Rostan]], creatoî de 'na lìrica in [[Dialettu ventemigliusu|vintimigiôzo]] ch'a l'é stæta 'n modèllo pe-i outoî da fìn do sécolo. Gh'é pöi l'[[Ettore Morteo]], poêta in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]], o [[Dialetto noveize|novéize]] [[Carlo Raimondi]] e l'[[Ettore Zunino]], de [[Còiri|Càiri]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 34-35}}</ref>. Sta produçión poética chi, a-o prinçìpio discontìnoa, a s'é de manimàn alargâ a tùtte e tære de léngoa lìgure a partî da-o segóndo dòppo goæra, e in particolâ vèrso a fìn do Nêuveçénto, vegnìndo raforsâ e rinsâda da-i vàrri concórsi regionâli, chi permétan l'incóntro de vàrie tradiçioìn locâli<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 35}}</ref>. Coscì, gh'é stæto 'na gràn cresciànsa da produçión poética che, scibén ch'a no l'êa sénpre de gràn qualitæ, a l'à comensòu a trovâ 'n çèrto interésse da-a crìtica ascì. Into Ponénte, continoàndo a tradiçión de "A Barma Grande", Vintimìggia a s'é confermâ 'na çitæ atîva inta letiatûa ligùstica, con outoî cómme o [[Rensu Villa|Renzo Villa]], l'[[Andrea Capuano]], a [[Pierina Piacentini]], l'[[Alba Lorenzi]], o [[Dionisio Bono]], o [[Mario Saredi]], o [[Gabriele Cassini]] e a [[Rita Zanolli]]. Pò-u [[Dialétto sanremàsco|sanremàsco]] e o [[Dialétto tagiàsco|tagiàsco]] gh'é, rispetivaménte, e òpere do [[Dino Arduino]], do [[Franco D'Imporzano]] e de l'[[Emilia Ramò]] e do [[Biabio Boeri]]. A [[Imperia|Inpêia]] gh'é l'inportànte testimoniànsa do [[Cesare Vivaldi]] e pöi do [[Lucetto Ramella]], do [[Romulado Castellano]] e do [[Mario I. Lepre]] méntre, da-o [[U Duseu|Dôçêo]], s'aregórda ancón a prezénsa do [[Giuseppe Cassinelli]]. Ciù vèrso levànte, inte l'àrea do [[lìgure céntro-òcidentâle]], àn scrîto in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]] o [[Santino Bruno Pezzuolo]] e o [[Tommaso Schivo]], l'[[Antonio Leale]] in [[Dialettu arbenganese|arbenganéize]] de l'âta [[vàlle Arêuscia]] e o [[Luigi Panero]] into parlâ de [[Löa|Lêua]]. A l'âtra estremitæ da Ligùria, vivâce céntro colturâle de confìn scibén che mêno lontàn da-e infloénse do céntro rispètto a-a zöna [[Intemelia|intemélia]], a-a Spézza e inti pàixi da-arénte s'é svilupòu 'n'inportànte pràtica leterâia, mìssa in comùn da-a valorizaçión da muxicalitæ particolâ de parlæ levantìnn-e. Pò-u spezìn do céntro gh'é a produçión poética de l'[[Eugenio Lubrano]], do [[Renzo Fregoso]], do [[Giovanni Giudici]] e de l'[[Eugenio Giovando]], ma no màncan âtre variêtæ locâli cómme o lerzìn do [[Paolo Bertolani]] e o parlâ de [[Arcoa|Àrcoa]] do [[Livio Gianolla]]. In sciâ fìn, gh'é 'na çèrta produçión poética ch'a vêgne da l'[[Otrazôvo]], ciù spantegâ pi-â fàrta de grénde çitæ de riferiménto, pò-u scròllo demogràfico de valàdde e pi-â sovrapoxiçión do modèllo zenéize. Da-a l'esperiénsa tòsto izolâ do Raimondi, a l'é anæta avànti 'n çèrta tradiçión novéize, repigiâ da outoî cómme l'[[Angelo Daglio]], o [[Romeo Mussa]] de [[Bedònia]] e, sorviatùtto, o [[Culoumbu Gajòun|Colombo Gajone]], de [[Uà|Oâ]]. A-i confìn lengoìstichi co-o [[Dialétto monferìn|monferìn]] se gh'à ancón a produçión do [[Gianni Priano]], de [[Morere|Morêre]], e, inte l'Otrazôvo savonéize, do [[Giannino Balbis]] de [[Bardenèi|Bardinêo]]. Gh'é ancón a produçión in [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de poêti comm'o [[Bruno Rombi]], ch'a se svilùppa da pöco in sa partìndo da-a ciù antîga tradiçión muxicâle, e quàrche scrîto in [[Bonifassin|bonifaçìn]] inte l'ànbito de l'estrêmo tentatîvo de rivitalizaçión de quésta parlâ, spécce co-i conponiménti do [[Cyprien Di Meglio]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 156-159}}</ref>. Óltre a-e poêxîe, che rèstan a ciù pàrte da produçión leterâia, inti ùrtimi decénni l'é stæto publicòu 'n çèrto nùmero de òpere de naratîva inte variànte locâli, de vòtte da-a ménn-a miliâ. Tra sti chi aregordémmo e stöie do præ [[Guido Pastor]] into parlâ de [[Biije|Bùggio]] e pöi quélle in vintimigiôzo do [[Giovanni Giraldi]], in spezìn de [[Ricò]] da [[Nanda Fellerini]], in òvadéize de l'[[Emilio Adriano Torrielli]], in tabarchìn de [[Giorgio Ferraro]] e in [[Dialettu savuneize|savonéize]] do [[Marco Scaglia]] e de l'[[Edoardo Travi]]<ref name=":12">{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 123}}</ref>. ==== Tiâtro ==== Cómme za acenòu, o modèrno tiâtro dialetâle lìgure o nàsce a-a fìn de l'Eutoçénto, pe fornî a-e nêuve conpagnîe di copioìn da raprezentâ, coscì cómme o l'é ciù tàrdi capitòu into [[1916]], a-a fondaçión da ''[[Conpagnîa dialetâle zenéize]]''. In particolâ, a domànda de copioìn a l'é bén bén cresciûa da-o [[1924]], moménto quànde o Govi o l'à decîzo de dedicâse inte 'n mòddo profescionìstico a-a recitaçión, comensàndo insémme a âtri càppi-còmichi a domandâne de nêuvi. S'é coscì svilupòu o paradòsso do tiâtro zenéize do Nêuveçénto: a despêto di gréndi sucèssi, naçionâli e internaçionâli, pe contentâ o pùblico s'é arivòu a prodûe di tèsti sénsa 'n concrêto valô artìstico, a mezûa do càppo-còmico e di sò virtosìsmi, co-o tèsto ch'o no gh'àiva goæi d'inportànsa. Pe dindavéi, óltre a-e decixioìn de conpagnîe into tiâtro zenéize gh'êa 'n problêma d'òrìgine ascì, eséndo za nasciûo cómme raprezentaçión de tîpo dialetâle e mantegnûo tâ inti ànni do fascìsmo, co-ina regionalitæ sénsa caràtere pròpio. Coscì, a despêto de 'na çèrta variêtæ de outoî, che de vòtte scrivéivan de l'âtra letiatûa ascì, no gh'êa pe nìnte de variêtæ inti têmi, co-a clàscica rievocaçión segóndo 'na ciâve còmica de l'anbiénte borghéize, de sòlito mercantîle, tànto dêuviâ da comediògrafi cómme l'[[Emanuele Canesi]], l'[[Oliviero Olivari]], o [[Pietro Valle]], l'[[Emilio Tixi]] e o [[Carlo Bocca]], óltre a di âtri ciù famôxi pe-i sò tèsti in italiàn, de segûo da-a ménn-a ciù elevâ de quélli in zenéize, comm'o [[Roberto Lopez]], o [[Luigi Arnaldo Vassallo]] e l'[[Alessandro Varaldo]]. A ògni mòddo, de ræo gh'é stæto quàrche tentatîvo de dâ 'na ciù grànde òriginalitæ a-i copioìn de comédie, scibén che a-o màscimo a-o livèllo de spónti de riflesción, de sòlito a caràtere moralìstico. Prezénpio l'[[Emerico Valentinetti]], outô de raprezentaçioìn avoxæ cómme ''[[Pignasecca e Pignaverde]]'' e ''[[Gildo Peragallo inzegnê]]'', in di copioìn mêno conosciûi o gh'àiva mìsso de caraterizaçioìn mêno banâli; scimilménte a l'[[Enzo La Rosa]], outô de ''[[Colpi de timon|Córpi de timón]]'' (tra e comédie do Govi de segûo unn-a de quélle con ciù spesô), ch'o l'à provòu a renovâ o tiâtro zenéize proponéndo de òpere dramàtiche ascì. Pe-i sò tentatîvi de propónn-e conponiménti mêno ligæ a-o gùsto comùn, se pêuan ancón aregordâ l'[[Attilio Ortolani]], o [[Francesco Augusto Masnata]] e l'[[Angelo Luigi Fiorita]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 43-45}}</ref>. A ògni mòddo, no gh'é stæto goæi cangiaménti a-o mêno scìnn-a-i ànni Sciusciànta, sàiva a dî inte tùtto o perîodo de l'ativitæ do Govi, co-o sò tîpo de comédia ch'o l'êa inta pràtica l'ùnico a êse propòsto in continoaçión e o ciù aprexòu da-o pùblico. Pe cóntra, un setô ch'o l'àiva ciù òriginalitæ o l'êa quéllo de l'intrategniménto radiofònico - dónde no se pêu no minsonâ o grànde [[Gioxeppe Marzari|Giuseppe Marzari]] - che, scìnn-a-i ànni Setànta, o proponéiva do [[Tiâtro radiofònico|tiâtro pe ràdio]] ascì. De quéste "raprezentaçioìn", ciù lìbere e òriginâli do tiâtro zenéize de quélli ànni, i outoî da segnalâ són o [[Renzo Baccino]], o [[Giuliano Balestreri]], o [[Luciano Basso]], o [[Guglielmo Bozzano]], o [[Luigi Cavenaghi]], l'[[Armando Cazzullo]], l'[[Alberto Grimaudo]], o [[Gaetano Parodi]], o [[Sandro Paronni]], o [[Vito Elio Petrucci|Petrucci]], l'[[Aldo Rossi]] e tànti âtri<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 46}}</ref>. Co-o retîo do Govi, l'é dónca comensòu o svilùppo de 'n nêuvo tiâtro in zenéize, òua ciù lìbero de sperimentâ, scibén che l'òpera ciù domandâ da-o pùblico a restesse ancón a clàscica comédia-fàrsa. Inspiràndose a-a cronàca e a-i problêmi de tùtti giórni, vàrri outoî àn comensòu a renovâ a-o mêno e anbientaçioìn de òpere zenéixi, restàndo però inte 'na "tradiçión" de lóngo caraterizâ da 'na pezànte povertæ temàtica. Tra i prìmmi outoî de quésto perîodo, aregordémmo in particolâ a [[Battistina Rambelli]], o [[Lucio D'Ambra]], a [[Lea Raviola]], l'[[Ernesto Oppicelli]] e o Petrucci mæximo. Òcaxón inportànte pò-u renovaménto da dramaturgîa lìgure a l'é stæta, a partî da-o [[1981]], a ''Rassegna Anna Caroli'', moménto de stìmolo e confrónto tra i vàrri outoî ch'o l'à portòu a-a definiçión de træ lìnie de svilùppo: l'açión corâle d'anbiénte popolâre, o dràmma stòrico e o dràmma sperimentâle a sfóndo psicològico. In particolâ, a pràtica do dràmma corâle a l'é comensâ into [[1960]] con ''Cinque giorni al porto'' do [[Vico Faggi]] e do [[Luigi Squarzina]], o ''Forno Martin'' do Petrucci e do Faggi ([[1976]]) e a riduçión de ''La bocca del lupo'' do [[Gaspare Invrea|Remigio Zena]] ([[1980]]), tèsti però pensæ in italiàn co-in ûzo do zenéize limitòu a-a caraterizaçión de 'n anbiénte popolâre. De chi gh'é stæto vàrie òpere ch'àn repigiòu quésta lìnia, cómme <i>'Na micca pe-o re</i> de [[Mauro Montarese]] e [[Pino Flamigni]] ([[1988]]), ''E belle çeniere'' de [[Gabriella Poggi]] ([[1983]]) e ''Gente nòstra'' ([[1981]]) de l'[[Enrico Scaravelli]]. Pò-u dràmma stòrico, bén bén raprezentòu da numerôze conpoxiçioìn, se pêuan aregordâ ''Croxe e griffo'' ([[1986]]) de l'[[Enrico Poggi]], outô de òpere in italiàn e de comédie a-a manêa do Govi ascì, <i>'Na veia piccinna</i> ([[1982]]) e ''Gh'ëa unna vòtta o mâ tenebroso'' ([[1990]]) do [[Michelangelo Dolcino]], ch'o l'à scrîto de comédie radiofòniche ascì, o ''Ritratto di principe con gatto'' ([[1986]]) de l'[[Elena Bono]], ''O maròtto imaginäio'' ([[1997]]) do [[Mario Bagnara]] e vàrie òpere de l'[[Angelo Onorato Freda]]. In sciâ fìn, pi-â lìnia do tiâtro psicològico e sperimentâle, s'aregórdan e òpere de [[Piero Campodonico]], [[Patrizia Pasqui]], [[Gianni Mangini]], [[Aldo Rossi]], [[Gianni Poli]], do Guasoni, do D'Ambra, do Bagnara e do Guidoni. In particolâ, co-o Guidoni o tiâtro zenéize o l'arîva a-i sò éxiti artìstichi ciù scignificatîvi, co-in dràmma, ''O blòcco'' ([[1985]]), do tùtto sénsa tràmma e inspiròu a-i tèsti sperimentæ da l'[[Harold Pinter]], e ''Briscola'' ([[1989]]), òpera pàrte do coscì dîto [[tiâtro de l'asùrdo]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 120-123}}</ref>. De fêua da-e pàrte de Zêna, a gh'é 'n'ativitæ tiatrâle ciutòsto svilupâ, da-i têmi 'n pö ciù tradiçionâli ma ch'a no mànca de 'na sò vitalitæ. Tra e propòste di ùrtimi ténpi gh'é prezénpio quélle, in novéize, do [[Maurizio Barzizza]] e, inta Rivêa de Ponénte, quélle ligæ a-o festivàl da poêxîa e da coltûa intemélia de Pìgna, con di outoî comme-o [[Luigino Maccario]], de Vintimìggia, l'[[Antonio Pignatta]], da Bordighêa, o [[Franco D'Imporzano]], de Sanrémmo, e l'[[Antonio Rebaudo]], de Pìgna<ref name=":12" />. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." responsive="" /> ;Nòtte bibliogràfiche <references responsive="" /> == Bibliografîa == {{Véddi ascì|Bibliografîa da léngoa lìgure}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Spotorno|tìtolo=Storia letteraria della Liguria|url=https://www.google.it/search?hl=it&tbo=p&tbm=bks&q=bibliogroup:%22Storia+letteraria+della+Liguria%22&source=gbs_metadata_r&cad=5|ànno=1824-1826|editô=Stanpàia Ponthenier|çitæ=Zêna|léngoa=IT|volùmme=4 vol.}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'età più remota fino all'anno di G. C. 1300|url=https://books.google.it/books?id=tDxzepphU0gC|ànno=1824|léngoa=IT|volùmme=1}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'anno 1300 all'anno 1500|url=https://books.google.it/books?id=_7JLAAAAcAAJ|ànno=1824|léngoa=IT|volùmme=2}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'anno 1500 all'anno 1637|url=https://books.google.it/books?id=tDxzepphU0gC|ànno=1825|léngoa=IT|volùmme=3}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'anno 1638 all'anno 1825|url=https://books.google.it/books?id=nicsAAAAYAAJ|ànno=1826|léngoa=IT|volùmme=4}} * {{Çitta lìbbro|outô=Federico Donaver|tìtolo=Antologia della poesia dialettale genovese|url=https://books.google.it/books?id=1E00AAAAMAAJ|ànno=1910|editô=Libreria Editrice Moderna|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Boselli|tìtolo=Poesia dialettale genovese dal sec. XVI ad oggi|ànno=1960|editô=Di Stefano|çitæ=Zêna|léngoa=IT|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RMR0019240}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pier Carlo Beretta|tìtolo=Storia del teatro dialettale genovese|ànno=1974|editô=Tolozzi|çitæ=Zêna|léngoa=IT|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0575343}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Còveri|outô2=Giulia Petracco Sicardi|outô3=[[William Piastra]]|tìtolo=Bibliografia dialettale ligure|url=https://books.google.it/books?id=sl2UQQAACAAJ|ànno=1980|editô=A Compagna|çitæ=Zêna|léngoa=IT|cid=Còveri, Sicardi & Piastra, 1980}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali|ànno=Novénbre 2009|editô=Le Mani|çitæ=Récco|léngoa=IT|volùmme=7 vol.|cid=Toso, 2009}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Origini e Duecento|url=https://books.google.it/books?id=spxIAQAAIAAJ|léngoa=IT|volùmme=1}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Trecento e Quattrocento|url=https://books.google.it/books?id=ukvdswEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=2}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Cinquecento|url=https://books.google.it/books?id=hpFLAQAAIAAJ|léngoa=IT|volùmme=3}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Seicento|url=https://books.google.it/books?id=4h0itAEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=4}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Settecento|url=https://books.google.it/books?id=9EAdtAEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=5}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Ottocento|url=https://books.google.it/books?id=9EAdtAEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=6}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Novecento|url=https://books.google.it/books?id=d1NMAQAAIAAJ|léngoa=IT|volùmme=7}} == Âtri progètti == {{Interprogetto|s_oggetto=e òpere da|s_preposizione=|s=Pàgina prinçipâ}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/alguas/antologia.htm|tìtolo=Antologia zeneise|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=LIJ, IT}} {{Letiatûa in lìgure}} [[Categorîa:Letiatûa in lìgure| ]] 3zg27q4fnlgaj3m001btbzxpamn5t9z Camuggi 0 1604 274109 271730 2026-09-20T18:43:57Z N.Longo 12052 + wl 274109 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia parlâ|Camuggi.wav|270196|01-06-2026|Adriano Amato, Camuggi}} {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Camuggi |Tipo = [[Comun|cumüne]] |Panorama = Camogli 2014 (15069262577).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">A pasegiata e a ciazza de Camuggi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-aministraçión = Aministrasiun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Giovanni Anelli |Partito = lista civica "Per la nostra città" |Data elezione = 14-5-2023 |var-instituçión = Istitusiun |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = 32 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 4949 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Detu Istat] - Pupulasiun rescidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiuin]] |Sottodivisioni = [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]], [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]], [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Portofin|Portufin]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Recco|Reccu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. sismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1531 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Camugin |var-patrón = Patrun |Patrono = Madonna du Buschettu |var-festîvo = Festivu |Festivo = Segundu fin da setemann-a de mazzu<br />Primma dumenega d'agustu |var-cartografîa = Cartugrafia |Mappa = Map of comune of Camogli (province of Genoa, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiun du cumüne de Camuggi in ta sitè metrupulitann-a de Zena |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiale }} '''Camuggi'''{{#tag:ref|Scritu anche cumme ''Camōggi''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pro Schiaffino|tìtolo=Capitanni marittimi camoggin sparsi pé tütto o mondo|revìsta=Gens Ligustica in Orbe|nùmero=1/2006|léngoa=LIJ|vìxita=2026-02-02|url=http://www.ligurinelmondo.it/wp-content/uploads/2017/12/GensLigustica1-2006.pdf}}</ref>; ''Camóggi''<ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=Camogli|tìtolo=Camogli - TIG Traduttore Italiano Genovese|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> o ''Camoggi''<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/camogli/|tìtolo=Camogli - DEIZE Diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> in tu [[zeneize]] de Zena, ''Camuggi'' finn-a in tu [[Dialettu arbenganese|parlà d'Arbenga]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=122|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ditu a tütti i moddi {{IPA|[kaˈmudʒˑi]}}|group=n.}} (''Camogli'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é ün [[comun|cumüne]] ligüre de 4 949 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> in ta [[çittæ metropolitann-a de Zena|sitè metrupulitann-a de Zena]]. == Geugrafia == <gallery mode="packed" widths="145"> File:Camogli - View from Batterie - 1.jpg|Camuggi dae [[Baterie de Punta Ciappa|Baterie]] File:Camogli-panorama di Ruta da San Rocco.jpg|A Rüa vista da San Roccu File:Camogli-IMG 1472.JPG|A frasiun de San Roccu File:Camogli - Punta Chiappa da ovest.jpg|[[Punta Ciappa]] </gallery> Tipicu burgu de mà, sentru türisticu cunusciüu pe'u sö [[Purtixö de Camuggi|purtixö]] e pe'i palassi de tanti culuri. U l'é ciamou cu'u numme de "Sitè di Mille Gianchi Velieri" o "Gemma du Gurfu Paradizu". In tu teritoiu du cumüne u l'é cumpreizu finn-a ste lucalitè: [[A Vetta de Portufin (Camuggi)|a Vetta de Portufin]], Punta Ciappa, [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]], [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], [[A Murtua (Camuggi)|Murtua]], [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] e Cà Russe. U statüu cumünale u ricunusce ancun e lucalitè d[[U Buschettu (Camuggi)|u Buschettu]], du Castagnö, de Pisciuela e de [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]], [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]], San Giacumu, San Nichiozu e [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]].<ref>{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-ge-camogli.pdf|tìtolo=Statuto comunale di Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> Camuggi u cunfinn-a cun [[Recco|Reccu]] e [[Rapallo|Rapallu]] a setentriun e cun [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Portofin|Portufin]] a levante. == Storia == [[File:Nature of Camogli.jpg|thumb|U Castelà de Camuggi|left]] Di villaggi preistorici gh'ean dae parte du Castelà<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, p. 108}}</ref>, lungu a custea a piccu in sciu mà de fiancu au Fussou (''Rio Gentile''). Ste primme chè l'ean custrüie in sce de fasce tiè sciü dai primmi ommi, tantu che l'é stetu truvou di resti de capanne ancun au giurnu d'ancö.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.cultura.gov.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373892|tìtolo=Castellaro di Camogli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> U tüttu u saieiva da fisà tra i [[XVI secolo a.C.|seculi XVI]] e [[XII secolo a.C.|XII a.C.]], anche se dai tocchi de ceramica ch'u s'é truvou se purieiva pensà a duì villaggi diferenti, ün ciü antigu e ün ch'u saieiva stetu custruiu doppu. Quarchedün di reperti u mustra di materiali che vegnan da de tere ben ciü distanti, a fa capì che Camuggi u fusse zà ün scitu impurtante duve se incruxavan i traffeghi ecunomici, finn-a a pensà ae anfure e ai resti de epuca rumana truvè in tu paize e in mà, che vegnan dau [[II secolo a.C.|II seculu a.C.]] I ''Casmonati'', a [[Liguri Antighi|pupulasiun ligüre]] du postu, mantegnivan di ligammi ciü forti cu'i ''Tigulii'' de moddu da dà cuntru ai ''Genuati'' e dunca ai etruschi primma e ai [[Popolo roman|rumen]] poi, ma nu sun mai arivè a scuntrase de dritu cu'i növi duminatuì. In tu mentre se cumensava a svilüpà duì burghi, ognidün pe sö cuntu: u primmu dae parti de Prià, a chinà zü fin aa ciazza e ün atru a[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], tantu che aa fin du [[V secolo|V seculu d.C.]] vegnan tiè sciü in te due lucalitè e primme gexe e duve gh'é a testimuniansa de primme cumünitè cristiann-e. Cu'a cheita de l'[[Impêo Roman|Imperu Ruman]], Camuggi a l'é steta pigià dai bizantin, doppu che gh'é pasou i [[Goti]] e, in tu [[641]], i [[Longobardi|Lungubardi]], che sachezzan u vilaggiu, avanti d'atacà [[Zena]] sutta cumandu du ré [[Rotari]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/storia-locale/longobardi|tìtolo=Area Marina Protetta Portofino - Longobardi|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> Anessa da [[Carlo Magno]] in tu [[774]], Camuggi a va a finì sutta a [[Marca Obertenga|Marca obertenga]], mentre che u cuntrollu u ne vegne dai vescuvi de [[Milan]], che han cumandou a sitè ancun doppu de l'[[1000|annu Mille]]. [[File:Gio Bono Ferrari - Camogli 1518.jpg|thumb|L'Izua de Camuggi in tu 1518, disegnu de Gio Bono Ferrari|sinistra]] In tu [[1162]] a ''Villa Camuli''<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolococamogli.it/pagi/pcamogli.htm|tìtolo=La Città|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> (a ciü antiga mensiun da sitè) a l'é vegnüa üna cumünitè pe sö cuntu, spessu postu de prutesiun pe chi u praticava a pirateria, mentre i fratti de San Fertuzu s'ean infeudè a [[Portofin|Portufin]], a [[Sestri Levante|Sestri]] e, dau [[1296]] au [[1335]], a [[A Burdighea|Burdighea]]. In tu cursu du Trexentu a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] a s'ea scuntrà ciü votte cu'u [[Ducou de Milan]]. Camuggi e u sö castellu, tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]], l'ean finie in tu mezu di scuntri tra i Düxi e i Viscunti. In tu [[1366]] Gian Galeazzo Visconti e Nicolò Fieschi l'aveivan pigiou u castellu, tantu da cacialu zü e ucupà a sitè, primma in tu [[1435]] e poi turna in tu [[1438]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1202_Castel_Dragone_visto_dal_campanile_prima_del_restauro.htm|tìtolo=Castel Dragone|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}</ref> In tu [[1448]] i scuntri tra e cumünitè de [[Recco|Reccu]] e de Camuggi sun finii cu'u castellu destrütu, a tütte e mainee i camugin, fedeli aa Repübblica, aveivan u permissu de tialu turna sciü sei anni doppu, ch'u l'ea stetu cunsegnou dritu au düxe. Ancun mutivu de discüsciuin in tu [[1461]], u l'é stetu adöviou aa fin cumme prexun e cumme pustasiun de difesa cuntru e scuribande di türchi, surviatüttu quelle de l'amiraggiu Dragut. A Repübblica l'aveiva rinfursou e difeize militari, e turi de guardia e u [[Purtixö de Camuggi|purtixö]], l'aveiva furniu i canuin e custruiu in tu [[1624]], u mö. A l'atru moddu, San Fertuzu fin dau [[XV secolo|Quattrusentu]] u l'é vegnüu in te man aa famiggia di [[Döia (famiggia)|Doia]], ch'a n'ha mantegnüu u cuntrollu cu'a sö ture e e sö tumbe privè, fin aa fin du [[XVIII secolo|Settesentu]].[[File:Gio Bono Ferrari - Camogli 1915.jpg|thumb|U paize de Camuggi cumme u l'ea in tu 1915 in t'ün disegnu de Gio Bono Ferrari|sinistra]]A parentezi napuleonica a l'é vegnüa pocu avanti de l'espansciun de l'ativitè de mà in tu paize. A Münisipalitè de Camuggi a l'é steta missa pe primma in tu dipartimentu du Gurfu du Tigülliu, sutta [[Rapallo|Rapallu]]. A partì dau [[1798]] Camuggi a vegne a sede du segundu cantun da giürisdisiun da Früta. In tu meximu periudu a vegne erezüa a Münisipalitè da Rüa, spartindu i duì paixi, che sun steti turna atachè insemme quande a [[Repùbrica Lìgure|Repübblica Ligüre]] a l'é pasà in tu [[Primmu Imperu Franseize]], pe finì in tu [[dipartimentu de Zena]]. Quantu a l'ativitè in sciu mà, i barchi de Camuggi sun steti pigiè pe'a [[campagna d’Egittu|campagna d'Egittu]], ch'a l'é ciantà lì cun l'arendise de Abukir. U n'é turnou in deré sulu che üna parte di rembursi da [[Pariggi]], ma i cianté navali aveivan purtou a ün grossu investimentu de palanche in ta custrusiun di velieri pe traffeghi de merci. Cuscì, quande che a Ligüria a turnava libera pe ün mumentu, primma de cazze sutta u duminiu di [[Savoia]] in tu [[1815]], i capitagni e i armatui du postu han amiou ün po ciü in là. Cu'a [[guera de Crimea]], u gh'ea stetu in bellu cresce di investimenti. Scicumme che vegnivan traspurtè i surdatti ingleixi, franseixi e du Piemunte pe andà a cumbatte<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, La città ottocentesca, p. 116}}</ref>, pe u riturnu accattavan u gran dai rüsci, pe vendilu turna ai aleè anti-rüsci. Cu'a fundasiun in tu [[1853]] da ''Mutua Assicurazione Marittima Camogliese'' (Mutua Aseghiassiun Marittima Camuginn-a) du [[Nicolò Schiaffino]],<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_786_Unione_Marittima_Camogliese_Mutua.htm|tìtolo=786. Unione Marittima Camogliese|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> Camuggi a s'é pusciüa furnì de 580 barchi, arivandu a ciü de mille in tu cursu de tüttu l'[[XIX secolo|Öttusentu]] e arivandu a di livelli duppi rispettu a de sitè cuncurenti, cumme u cumpartimentu de Ambürgu, e a ün tersu de l'intrega flotta marcantile du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] (ün quintu de quella di primi anni de l'Italia ünia). [[Immaggine:Camogli-panorama di inizio Novecento.jpg|miniatura|Futugrafia de Camuggi du primmu Növesentu]] Cu'u vegnì da navegasiun a vapure, i camugin nu sun steti buin de mette a növu i sö barchi. In tu fratempu a sitè a l'ea steta feta ciü bella, cun di növi palassi, stradde, u [[Tiatru Suciale (Camuggi)|Tiatru Suciale]], u ingrandise de gexe e u cresce de decurasiuin ch'u gh'é drentu.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, La città ottocentesca, p. 117}}</ref> Vegne finn-a tià sciü l'uspià, e due stasiuin di treni, u növu Münicipiu, e scöe e a scöa du mà. Propiu in sce l'istitütu Nauticu e aministrasiuin che sun vegnüe in tu tempu han investiu tantu, pe vegnì i primmi in scia furmasiun di növi capitagni primma e poi di machinisti.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_641_Istituto_Nautico_Allievi_del_corso_Macchinisti_1915-1916.htm|tìtolo=641. Istituto nautico|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> De sti tempi u Munte de Portufin u l'ea pasou a ese üna rocca difensiva de primma, surviatüttu cu'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]]. U l'é stetu tiou sciü, dae parte fra a Rüa, San Roccu e San Fertuzu, in cumplessu de bunker e de asusti cuntru i bumbardamenti. A sitè a l'é steta schivà dae bumbe, a diferensa de quante capitou aa vixinn-a [[Recco|Reccu]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_235_Recco_dopo_il_bombardamento_aereo_del_1943.htm|tìtolo=235. Recco in guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> [[Gilberto Govi]] a partì dai [[Anni 1940|anni Quaranta]] u l'aveiva capiu u valù türisticu de Camuggi, döviandu u paize in te scene de sö versciuin au cine, tantu ch'u gh'é andetu aprövu in müggiu de atri meistri finiu a guera. Camuggi a l'ha cuscì descuvertu u sö növu indirissu türisticu, cun vari eventi de sücessu, sagre e manifestasiuin che düan pe de lungu in tu tempu. == Abitanti == Üna ratella in scia lengua italiann-a a vedde u dövià de parolle ''camoglini'' e ''camogliesi'', pe parlà di paizen. Dandu amente a cumm'u l'é döviou dae gente du postu, a primma versciun a l'é pe chi a Camuggi u ghe sta, mentre l'atra a l'é dita ae cose, u ciü tantu quelle da mangià. In tu restu d'Italia u se ghe dieiva ''camogliesi'', ma dövia stu agetivu pe ciamà a gente du postu u l'é dai ciü tanti sentiu cumme ün'ufeiza. Au cuntraiu a versciun in ligüre, ch'a l'é camugin, a l'é ciü ben vista. === Evulusiun demugrafica === {{Demografia/Camóggi}} === Cugnummi ciü difüxi === I cugnummi ciü difüxi a Camuggi sun: ''Bozzo'', ''Olivari'', ''Mortola'', ''Schiappacasse'' e ''Ferrari''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> === Persunalitè === A sitè a vive ancun ancö du ricordu de Simone Schiaffino, ün di [[Elenco di Mille|Mille]], ch'u l'é mortu in ta [[bataggia de Calatafimi]] du [[1860]]. Dau tempu du Risurgimentu van ricurdé e sö Avegno de San Fertuzu, che l'aivan pruvou a sarvà a vitta a ün müggiu de surdatti che stavan pe annegà da u naufragiu du piroscafu Croesus c'ha u l'anava in Crimea, duve gh'ea a guerra. Ste due sö (üna morta mentre ch'a pruvava a sarvà quanta ciü gente puscibile, l'atra pocu tempu doppu pe'a fatiga) sun stete decurè cu'a medaggia au valù civile, primme donne da storia d'Italia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2486_Nave_mista_vapore_britannica_Croesus_nel_1855.htm|tìtolo=Nave Croesus|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> Lighè ancun aa storia du Regnu nu sun da scurdà l'amiraggiu e senatù Carlo Alberto Quigini Puliga ([[Casale Monferrato|Cazale Munferou]] 1840 - Camuggi 1913)<ref>{{Çitta web|url=https://www.senato.it/web/senregno.nsf/876b34df7222a9fac125785e003ca629/aed2f41c4a4fcca64125646f005ed1ed?OpenDocument|tìtolo=QUIGINI PULIGA Carlo Alberto|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> e u senatù Francesco Saverio Mosso (Camuggi 1869 - [[Zena]] 1946).<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonio.archivio.senato.it/repertorio-senatori-regno/senatore/IT-SEN-SEN0001-001548/mosso-francesco-saverio|tìtolo=MOSSO Francesco Saverio|léngoa=IT|vìxita=202-02-06}}</ref> In ta lotta di partigen sun da mensunà Riccardo Masnata (Zena 1908, mortu füxilou a Camuggi in tu [[1944]])<ref>{{Çitta web|url=https://santolceseinforma.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/09/volantino-masnata.pdf|tìtolo=Masnata Riccardo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> e Nicolò Cuneo, stüdiuzu antifascista depurtou a Gusen ch'u dà u numme aa Bibliuteca Civica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/po/attachment_news.php?id=650|tìtolo=“UNA VITA PER LA LIBERTA’ – Niccolò CUNEO scrittore e patriota (1906 – 1945)”|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> A Camuggi, ürtima tappa du vescuvu Prospu de Tarragona (mortu chì in tu [[718]])<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160318180545/http://www.consorziosanfruttuoso.it/storia-.html|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref>, u gh'é nasciüu di ommi de gexa de impurtansa, tra sti chi u gh'é: u vescuvu de Acqui Disma Marchese<ref>{{Çitta web|url=https://santuarioboschetto.it/sito/il-santuario/personaggi-importanti/|tìtolo=Mons. Disma Marchese Vescovo di Acqui Terme|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> (1844 - 1925) e l'abate e litürgista Mario Righetti ([[1882]] - [[1975]]). Pe'a scritüa e l'arte u gh'é stetu u pueta du [[XVII secolo|Seisentu]] Angelo Schiaffino, u giurnalista e scritù Franco Scaglia<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-scaglia/|tìtolo=Scaglia, Franco|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> (1944 - Rumma [[2015]]), u meistru e müxicista Ruggero Chiesa<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolococamogli.it/stampi/chiesa.pdf|tìtolo=IV Concorso Internazionale di chitarra "Ruggero Chiesa"|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> ([[1933]] - Milan [[1993]]), u latinista Antonio Marzullo (Mescinn-a 1898 - Camuggi [[1979]]), u giurnalista Piero Ottone (Zena 1924 - 2017), u storicu Giorgio Galli (Milan 1928 - [[2020]]), u püblicista e disegnatù Gualtiero Schiaffino ([[Acqui Terme]] [[1943]] - [[2007]]), u designer Marcello Nizzoli (Boretto [[1887]] - [[1969]]), u pitù Daniele de Strobel ([[Parma]] [[1873]] - [[1942]]) e u pitù [[Antonio Giuseppe Santagata]], mortu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], cu'u sö archiviu ch'u l'é cunservou in ta Bibliuteca de Camuggi, insemme a di sö quaddri.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Serena Pacchiani|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-giuseppe-santagata_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Treccani|léngoa=IT|volùmme=90|capìtolo=Santagata, Antonio Giuseppe|vìxita=2026-02-06}}</ref> A l'ürtimu, Walter Fochesato, autù e stüdiuzu di libri pe'i figiö nasciüu in tu [[1948]]. De lungu a Camuggi sun nasciüi duì grandi spurtivi: u velista ulimpionicu Claudio Celon in tu [[1961]] e u zügou de pallanöu Francesco Ferrari ([[1974]]). A Rari Nantes a l'ha vistu pasà tra e sö fie ciü tanti spurtivi premiè cun de medagge. Aa Rüa u gh'é stetu poi e ürtime sfide du scacchista Rinaldo Bianchetti, mortu in tu [[1963]]. Pe'a televixun u gh'é Giancarlo Bozzo, autù de prugrammi nasiunali, surviatüttu de quelli de demua. Tanti atri sun pasè pe Camuggi, ghe sun nasciüi o ghe sun morti: u regista Nicolò Ferrari ([[1928]] - [[Romma|Rumma]] [[2007]]), Claudio Lazzaro ([[1944]] - Cagliari [[2025]]) e Dino Emanuelli (Zena, [[1931]] - [[2017]]). Da segnalà cumme autui da storia locale persunaggi cumme Gio Bono Ferrari, fundatù du müseu, e ciü da vixin in tu tempu, l'avucatu G.B. Roberto Figari, u criticu e sagista d'arte ligüre du Növesentu Franco Dioli e Carla Campodonico, megu. == Posti de interesse == <gallery mode="packed" widths="150"> File:Camogli - Santa Maria Assunta.jpg|A baxilica dell'Assunta File:Ruta (Camogli)-chiesa millenaria-complesso esterno1.jpg|A gexa vegia da Rüa File:Camogli-chiesa san rocco1.JPG|A gexa de San Roccu File:San Fruttuoso Camogli 05.JPG|L'abasia de San Fertuzu, dau mà File:Camogli-monastero san prospero-facciata1.jpg|U frunte du munasteru de San Prospu </gallery> === Architetüe religiuze === {{Véddi ascì|Gexe de Camuggi|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} U gh'é de belle architetüe religiuze, tütte sutta a [[Arcidiòcexi de Zêna|Diocexi de Zena]]. * A '''Baxilica dell'Assunta''' a se tröva in tu burgu antigu, in sce quellu ch'u l'ea l'insediamentu de l'Izua. Custruia in tu [[XII secolo|seculu XII]]<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, La basilica di Santa Maria Assunta, pp. 118-123}}</ref>, a se mustra cun üna facià neuclascica e u de drentu a trè navè. Vistu a l'é sutta l'espuzisiun du mà, a gexa e a sö canonica sun stete rangè ciü votte in tu cursu di anni. Chi drentu sun cunservè e reliquie de San Furtünou e de San Prospu. In ta mexima parocchia u gh'é finn-a l''''otoiu de San Prospu e de Santa Cataina''', tiou sciü in tu [[1420]].<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=27237|tìtolo=Oratorio di San Prospero e Santa Caterina|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> * Lungu a Via Rumann-a, survia u burgu, truvemmu u '''Munasteru de San Prospu'''<ref name=":0">{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 1. Le pievi lungo la Via Romana: le cappelle di Sant'Anna e di San Giacomo, la chiesa e il monastero di San Prospero, la chiesa millenaria di Ruta, pp. 134-135}}</ref>, tiou sciü dai fratti Benedetin da cungrega de Santa Maia de Monte Oliveto Maggiore de Siena<ref name=":0" />, ch'u l'é stetu avertu in tu [[1883]]. Da vixin a stu chi se trövan due capelle dedichè a Sant'Anna, üna du [[XVII secolo|Seisentu]] e üna de primma. * Grande impurtansa u g'ha u '''Santuaiu da Madonna du Buschettu''', santa patrunn-a da sitè, tiou sciü doppu che gh'é stetu l'aparisiun da Madonna aa pastua Angela Schiaffino ai 2 de lüggiu du [[1518]], primma cumme capella e poi cumme gexa a partì dau Seisentu.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, Il Santuario di Nostra Signora del Boschetto, pp. 124-125}}</ref> Custruia in sci resti da capella de primma, che se veddan au de föa, daa ciassa. Vixin a sta gexa u se ghe tröva ancun l'Otoiu da Madonna Adulurà, primmu otoiu ch'u l'ha risevüu u dirittu de gexa giubilare in tu [[2025]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/09/03/camogli-giubileo-in-oratorio-del-boschetto-dal-13-al-15-settembre/|tìtolo=Camogli: Giubileo in Oratorio del Boschetto dal 13 al 15 settembre|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref>, ciü u Chiostru cu'i ex voto.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, La galleria degli ex voto marinari, pp. 125-126}}</ref> * A frasiun d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] a g'ha cumme parocchia a '''gexa de San Miché Arcangiou''', cun l''''Otoiu da (Santiscima) Nunsià''' lì vixin. Ben cunusciüa a l'é a "gexa vegia" dita ''Millenaria''<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 1. Le pievi lungo la Via Romana: le cappelle di Sant'Anna e di San Giacomo, la chiesa e il monastero di San Prospero, la chiesa millenaria di Ruta, p. 136}}</ref>, ch'a l'é a '''gexa du Sacru Cö''', feta in tu [[XIII secolo|seculu XIII]]. * In ta frasiun de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] u gh'é a gexa cu'u meximu numme, ch'a l'é du [[1863]], feta in sci resti d'üna capella che gh'ea primma. Drentu u se cunserva üna impunente curnixe de marmu scurpia da Bernardo Schiaffino.<ref name=":1">{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 2. Le pievi del monte: le chiese parrocchiali di Ruta e di San Rocco, la chiesa romanica di San Nicolò, pp. 136-141}}</ref> In te stu postu, insemme au bellu vedde, u se ghe tröva finn-a u munümentu aa Fedeltè du Can, mentre in Via Galletti gh'é e stasiuin in ceramica da Via Cruci. Chinandu dau paize u se incuntra a '''gexa de San Nichiozu''' du seculu XII, scitu che se ghe meteivan au següu e gente cuntru e scuribande di saracini, cunvertiu cumme cà au tempu di franseixi, e aa fin turna cumme gexa in tu [[1870]].<ref name=":1" /> * Famusa a l'é l'[[Abasia de San Fertuzu (Camuggi)|Abasia de San Fertuzu de ''Capodimonte'']], in tu gurfu ch'u porta u meximu numme, a l'é steta tià sciü tra i [[X secolo|seculi X]] e [[XI secolo|XI]], u gh'é drentu de antighe reliquie che sun de cuntu. I fratti da gexa in te l'Etè de mezu l'ean arivè au cuntrollu de ciü tanti edifissi e cumünitè da [[A Burdighea|Burdighea]] a [[Sestri Levante]], avanti che sta chi a vegnisse a sede zeneize di [[Döia (famiggia)|Doia]]. === Atre architetüe === [[File:Castel Dragone (Camogli) - lato mare 2023-04-14.jpg|thumb|left|Castel Dragun, versu u mà]] * Dau luntan Mediuevu ne vegne u Castel Dragun (ciamou da quarcün Castellu da Dragunara)<ref group="n.">O anche "Castellu du Dragun", u numme ''Dragonara'' u vegne da l'italian e u l'è de difuxun ciü recente.</ref>, erezüu in tu [[XII secolo|seculu XII]] e restou in tu mezu di scuntri tra [[XIII secolo|Duxentu]] e [[XV secolo|Quattrusentu]] a Zena.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=176|capìtolo=Il Golfo del Tigullio|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> Döviou cumme prexun, u l'é poi stetu sede de l'Acquariu Tirrenicu fin au [[1999]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1202_Castel_Dragone_visto_dal_campanile_prima_del_restauro.htm|tìtolo=1202. Castel Dragone|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> * In ta sitè se trövan strutüe de valù cumme u Tiatru Suciale, ch'u l'ha avertu ai 30 de setembre du [[1876]], ae case lungu Via Garibaldi, u munümentu a Simone Schiaffino, a Casa di mainè "Gente di Mare", u vegiu uspià di Santi Prospu e Catàina e a Villa Gentile-Tassara, cangià in albergu. * De lungu in sitè, de frunte aa stasiun e vixin au palassiu du Cumüne, gh'é u [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)|Civicu Müseu du Mà "Gio Bono Ferrari"]], a [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Civica "Niccolò Cuneo"]] e a [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Sala Archeulogica]]. * Sciü pe'i munti se trövan e pustasiuin da [[Baterie de Punta Ciappa|Bateria de Punta Ciappa]], cumplessu de difeiza cun di bunker da 202° Bateria custiera du Regiu Ezercitu, requizia poi dai tedeschi. A seguì in ti percursi se incuntra u [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]] e u [[Semafuru Növu (Camuggi)|Semafuru Növu]] Napuleonicu e in sciü scöggiu de [[Punta Ciappa]] a capeletta da Stella Maris. == Ecunumia == Levou e impreize in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] cu'i grandi velieri, Camuggi zà da l'antighitè a l'ha vistu pasà gente e mercansie e u gh'ea finn-a in müggiu de pescuèi.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, pp. 109-110}}</ref> A partì dai [[anni 1950|anni Sinquanta]] du [[XX secolo|Növesentu]] vegne föa u fenomenu du türismu, ch'u l'ha purtou aa cunversciun de tante strutüe e ativitè. In tu meximu tempu l'é stetu serou e poche indüstrie in sciu postu, cumme quella de Riccobaldi ch'a fava e rè (''retificio'') e l'elettru-mecanica Pisoni. In ta storia a s'é feta cunusce a tunea, moddu de pescà cu'e rè fisse che a remunta au [[1600]], gestia daa Cuperativa Pescuèi Camuggi (''Cooperativa Pescatori Camogli''), che ancö a nu gh'é ciü. A l'é da marcà ün postu impurtante pe'u mangià. Camuggi u l'é parte du cunsorsiu üfisiale da fügassa cu'u furmaggiu, gh'é anche i famuxi camugin au rhum (baxi de ciculata cu'u licure) cu'e varianti. In ciü u gh'é u scistema de cunserva de anciue sutta sà in te arbanelle e a capunadda tipica da Rüa a baze de gallette, tumate, anciue e atri güsti.<ref>{{Çitta web|url=https://liguricettario.blogspot.com/2010/09/la-caponadda-di-camogli_23.html|tìtolo=Ruta: Sagra Capponadda, occasione unica per gustare un tpico piatto ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> San Roccu u l'ea in tu passou üna zona da cuntadin, ma ascì chi u gh'é stetu ün cangiu versu u türismu. Ma levou questu, A Rüa e San Roccu restan i suli posti che ghe segge e fasce, de moddu da furnì üna prudusiun picina de früta e verdüa. == Cultüa == Ben cunusciüu u [[Tiatru Suciale (Camuggi)|Tiatru Suciale de Camuggi]], ch'u g'ha a sala a feru de cavallu, quattru urdini de parchi e u lugiun. Custrüiu tra u [[1874]] e u [[1876]], u l'é stetu inaugürou ai 30 de setembre du [[1876]] cun ativitè de opera, de proza e de cine. U l'é sede de ricurense e de riuniuin di armatui de tütta l'[[Italia]], mentre a ciassa che gh'é davanti a l'é vegnüa, anni doppu, a sede du munümentu ai morti da [[Primma Goæra Mondiâ|Grande Guerra]]. Dau [[1933]] au [[1946]] g'han cangiou numme in ''Teatro Principe del Piemonte'', dedicou au ré d'Italia ch'u l'aiva da vegnì: Umberto II, che alantù u l'ea vegnüu a vedde ün spetaculu. In tu periudu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] e ancun doppu se gh'é tegnüu di spetaculi zeneixi, e i atui se n'ean andeti scicumme che i tiatri da sitè aivan patiu di danni. Doppu de stagiuin furtünè, ancun in ti [[Anni 1970|anni Setanta]], u tiatru u l'ha pasou di tempi serou e cun di travaggi, fin a vegnì turna avertu in tu [[2016]]. U Tiatru Suciale u l'urganizza annu pe annu u Festival dedicou au [[Gilberto Govi]]. A Camuggi gh'é due scöe superiuri, l'<i>Istituto Tecnico Nautico Statale "Cristoforo Colombo"</i> (cun di cursci anche de aerunautica) e a sede de l'<i>Istituto Professionale Statale per i Servizi Alberghieri e Ristorazione "Marco Polo"</i>, ch'u se tröva in te l'edifissiu ciamou Barsanti, dau numme de l'istitütu pe'i radiutelegrafisti ch'u gh'ea primma. <gallery mode="packed" widths="150"> File:Camogli - Civico Museo Marinaro Gio Bono Ferrari (1).jpg|Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari File:Camogli - Biblioteca Civica Niccolò Cuneo.jpg|Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo File:Camogli - Sala Archeologica.jpg|U Müseu Archeulogicu </gallery>Ghe sun trè bibliuteche. A primma a l'é a [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Civica "Niccolò Cuneo"]] in tu burgu, ciü a bibliuteca du munasté de San Prospu (fundà in tu [[1883]]) e a bibliuteca "La Millenaria" in ta frasiun da Rüa. De grande impurtansa u [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)|Civicu Müseu du Mà "Gio Bono Ferrari"]], ch'u conserva e memoie e a roba dunà dai capitagni da sitè. Tüttu quellu ch'u gh'é mustrou u l'é ligou sulu che aa sitè de Camuggi, o perché l'han fetu i capitagni o i ommi de mà, o perché u ne vegne da di viaggi feti luntan dunè dai eredi di naveganti. A Bibliuteca Cuneo e u Müseu du Mà se trövan in tu meximu palassu insemme au [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Müseu Archeulogicu]] (o "Sala Archeulogica"), cun testimunianse da storia avanti de l'epuca rumana. Da tegnì a mente ascì a pratica spurtiva, ch'a g'ha turna de raixe a Camuggi: a [[Ballaneuo|pallanöu]]. A [[Rari Nantes Camogli]] a l'ha ben guagnou ina riga de campiunè tra i [[anni 1930|anni Trenta]] e [[anni 1950|Sinquanta]], avanti ch'a sciurtisse föa a [[Pro Recco]]. Dai primmi campiunè zughè in tu portu, cu'e trasferte in barca fin a Reccu, s'è pasou ae piscinn-e d'ancö, che au mumentu stan vegnindu arangiè. U gemelaggiu cun [[Tuningen]], sitè da [[Foresta Neigra|Furesta Neigra]] in [[Germania]], u porta a ün müggiu de inisiative e au scangiu de prudotti tipici. Culaburasiuin pe'u türismu ghe sun invece cu'i atri duì cumüni gemelli, [[Carlufòrte|Carluforte]] e [[Gressoney-La-Trinité]], che se ghe urganizza finn-a de mustre. In ciü u gh'é üna manega de sitè amighe, cumme: [[Calatafimi]], [[Segesta]], [[Teano]], [[Trani]] e [[Valparaíso|Valparaiso]] in tu [[Cile]]. == Feste e fee == [[File:Camogli Fire 2.jpg|thumb|U falò pe San Furtünou]] A Camuggi gh'é diferenti feste religiuze, che cangian da frasiun a frasiun. A Madonna du Buschettu, ch'u gh'é dedicou u santuaiu, a l'é steta elezüa cumme patrunn-a de Camuggi in tu [[1955]], cun tantu de bulla du Pappa, ch'u gh'é l'ezensiun dau travaggiu ai 2 de lüggiu, u giurnu ch'u saieva avegnüa l'aparisiun da Madonna a Angiola Schiaffino in tu [[1518]]. Tantu sentie anche e celebrasiuin de San Furtünou, festa ch'a l'é ligà cu'a Sagra du Pesciu (''Sagra del Pesce''), e a San Prospu ai 31 d'agustu, aa memoia du santu vescuvu de Tarragona che in tu 409, mentre ch'u se ne vegniva da üna vixita papale, u s'ea cuegou in scia Via Rumann-a survia a Camuggi, duv'u l'ha reizu l'anima au Segnùn. [[File:Padella di Camogli.jpg|thumb|U paelun d'asà|left]] A Sagra du Pesciu a nasce in tu [[1952]] cu'a vuluntè de tra da gente in tu burgu, dandu a mente au moddu de dì "pe San Furtünou pesciu regalou"; a se tegne in ta segunda meitè du meize de mazzu. In te edisiuin de doppu u l'é stetu inaugürou in paelun de asà largu 3,80 metri (trei metri e otanta), cu'ün manegu de 6 metri, 2,8 tunelè de peizu e in vulümme de 2000 litri, duve vegnan friti quintali de pesciu. In ucaxun da festa de San Furtünou, aa seia primma, u se sende di falò figürè in scia ciazza. Ün'atra antiga devusiun a l'é quella da Stella Maris, a primma dumenega d'agustu, ch'u se rivive l'antigu ritu d'afidase a Maria. U se dixe üna messa a Punta Ciappa, duve se incuntran e due prucesciuin, üna a pé ch'a chinn-a da [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], l'atra pe mà, ch'a parte dau [[Purtixö de Camuggi|purtixö]]. Aa seia u brassu de mà in frunte a Camuggi e Punta Ciappa u l'é cuvertu de ciü de mille lümin che galeggian. De impurtansa finn-a e feste de San Giuvanni, patrun da Rüa, cun insemme a ''Sagra delle focaccette'' (Sagra di fugasin o de fügasette), e de San Roccu, in ta frasiun ch'a ne porta u numme, acubià cu'a Festa du Can. Quest'ürtima a l'é nasciüa ai 16 d'agustu du [[1962]] cumme premiasiun regiunale a regordu d'ün cagnettu, Pucci, ''mascotte'' da scöa elementare du paize. Abinou a di atri premi dau [[1966]], ancö u l'é ün premiu de livellu internasiunale. Eventu ch'u g'ha da rilevansa u l'é "Innamorati a Camogli", partiu in tu [[1988]] cun de inisiative pe'u giurnu de [[San Valentin]] e pe festezà i galanti. Dau [[2014]] u se tegne in ciü u ''Festival della Comunicazione'', eventu cunusciüu in te tütta Italia vusciüu da [[Umberto Eco]], cumme rasegna in scia cumünicasiun mediatica e in sciu mustrà a sciensa e a cultüa. == Sport == Camuggi, in ta storia, a l'é steta ligà pe'u ciü ai sport d'egua. Ben cunusciüa a l'é a [[Rari Nantes Camuggi]] (''Rari'' ''Nantes Camogli''), üna sucietè de [[Ballaneuo|pallanöu]] ch'a l'é steta fra e ciü impurtanti di [[Anni 1930|anni Trenta]] e Sinquanta, quande a l'ha guagnou ben sei campiunè. Aa giurnà d'ancö a l'é ancun ünn-a de sucietè ciü impurtanti da [[Liguria|Ligüria]] e de tütta l'[[Italia]]. Ün atru sport ch'u ghe han pruvou i zueni u l'é u [[Zeugo do ballon|zögu du balun]]. U [[Camuggi FC]] (''Camogli FC''), nasciüu in tu [[2024]], u zöga in ti campiunè di amatuì ma, a ogni moddu, sta tradisiun spurtiva a ne vegne armenu dai [[Anni 1970|anni]] [[Anni 1970|Setanta]]. Üna votta u gh'ea finn-a üna squaddra d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]]. Camuggi a l'é raprezentà, a livellu de sircundaiu, dau [[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno|Gurfu Paradizu Pro Reccu Camuggi Avegnu]] (''Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno''), üna sucietè ciü grande ch'a zöga in ti livelli ciü erti du campiunou da regiun. De ciü, se pö mensiünà e ativitè pe'u [[Zeugo de bòcce|zögu de bocce]], cu'a ''Bocciofila'' ''"Adolfo Corzetto"'', e di [[scacchi]], cu'a ''Golfo Paradiso "Giancarlo Musso"'' de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]. Üna votta u gh'ea üna squaddra de [[volley]] e üna de [[Ballabanastra|basket]] ascì. == Aministrasiun == <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> Camogli - seggio elettorale Centro Città Comune (1).jpg|Ün di seggi in tu Cumüne Camogli - seggio elettorale Centro Città Comune (2).jpg|Ün atru seggiu pe'u centru Ruta (Camogli) - seggio elettorale.jpg|U seggiu da Rüa San Rocco (Camogli) - seggio elettorale.jpg|U seggiu de San Roccu </gallery> Camuggi a l'é üna sitè cu'üna forte cumpunente liberale, in ucaxun du Referendum du [[1946]] u s'é registrou ciü tanti vuti pe'a munarchia (50,06%).<ref>{{Çitta web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=F&dtel=02/06/1946&tpa=I&tpe=C&lev0=0&levsut0=0&lev1=3&levsut1=1&lev2=34&levsut2=2&levsut3=3&ne1=3&ne2=34&es0=S&es1=S&es2=S&es3=N&ms=S&ne3=340070&lev3=70|tìtolo=Referendum 02/06/1946 Area Italia Provincia Genova Comune Camogli|vìxita=2026-02-02|léngoa=IT}}</ref> In ta ciü tanta storia da Repübblica a l'é steta guvernà da scindici da [[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasia Cristiann-a]] (gh'ean trè sede diferenti: pe'u paize, A Rüa e San Roccu), fin au 1994 cun de gente de Aleansa Nasiunale. I primmi vintisinque anni du 2000 l'han vistu di scindici de centru-sinistra, a segnà in cangiu prufundu in ta sucietè. In tu 2023 u vegne fetu scindicu Giovanni Anelli cun üna lista de centru-drita. A magiuransa di seggi a l'é imbastia in tu centru de Camuggi, in tu palassiu du Cumüne e in te scöe ch'u gh'é de sutta, u ne vegne avertu ün pe'a frasiun da Rüa e ün a San Roccu. Üna votta u ghe n'ea ün finn-a a San Fertuzu, ma scicumme ch'u l'ea diffisile metilu sciü, au mumentu a gente de sta frasiun a vuta in tu seggiu du sentru da sitè. === Scindici de Camuggi === {{Véddi ascì|Scindici de Camuggi|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} [[Immaggine:Camogli-municipio.jpg|miniatura|U palassu du Cumüne]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadin|var-partîo=Partiu|var-càrega=Carega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Biagio Olivari|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Mario Bertolotto|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1964|Agostino Mari|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1964|1967|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1979|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1979|1982|Mario Bellagamba|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1982|1984|Ester Fortunata Crovari|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1984|1986|Attilio Antola|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1986|1987|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1987|1988|Calogero Arcabasso|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 nuvembre 1988|16 lüggiu 1992|Vincenzo Javarone|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 agustu 1992|20 marsu 1994|Vincenzo Javarone|DC|Scindicu|<ref>Zunta cheita pe mancansa du nümeru legale</ref>}} {{ComuniAmminPrec|mazzu 1994|21 nuvembre 1994|Pasquale Gioffrè||Cum. straord.|<ref>{{Çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.it/atto/serie_generale/caricaArticolo?art.progressivo=0&art.idArticolo=1&art.versione=1&art.codiceRedazionale=094A3968&art.dataPubblicazioneGazzetta=1994-06-17&art.idGruppo=0&art.idSottoArticolo1=10&art.idSottoArticolo=1&art.flagTipoArticolo=1|tìtolo=Publicou in scia Gazzetta Ufficiale du mazzu 1994|léngoa=IT}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|21 nuvembre 1994|30 nuvembre 1998|Giuseppe Passalacqua|[[Alleanza Nazionale|AN]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvembre 1998|27 mazzu 2003|Giuseppe Maggioni|Progetto Insieme<br />(lista civica de sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2003|15 arvì 2008|Giuseppe Maggioni|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|15 arvì 2008|28 mazzu 2013|Italo Salvatore Mannucci|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2013|10 zügnu 2018|Francesco Olivari|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2018|15 mazzu 2023|Francesco Olivari|Scelgo Camogli<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|15 mazzu 2023|''in carega''|Giovanni Anelli|Per la nostra città<br />(lista civica de centru-drita)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumünicasiuin== <gallery mode="packed"> Camogli - stazione di Camogli-San Fruttuoso.jpg|Vista da stasiun de Camuggi Camogli - ex stazione di Priaro - 02.jpg|A vegia stasiun de Prià Camogli - porticciolo, veduta (2).jpg|U mö pe'i batelli in tu [[Purtixö de Camuggi|purtixö]] Camogli - fermata bus Stazione FS.jpg|A fermata de curiere [[AMT]] daa stasiun </gallery> U cazellu de l'[[Aotostràdda A12 (Itàlia)|autustradda]] ch'u resta ciü da vixin u l'é quellu de [[Recco|Reccu]], da duve se piggia a [[Stradda Statale 1 Via Aurelia|Via Aurelia]] ch'a cuntinua versu [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]] e in diresiun du [[Tigülliu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/it/come-arrivare-a-camogli|tìtolo=Come raggiungere Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Au burgu de Camuggi se gh'ariva cun de stradde pruvinciali tantu da Reccu che daa Rüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp030-camogli|tìtolo=Strada SP030 di Camogli|outô=Sitè metrupulitann-a de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>, mentre a [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] se ghe pö arivà sulu che daa Rüa, levou e cröze e i senté da fà a pé. A Rüa a l'é cullegà anche cun San Martin de Noxeu e Santa Maria du Campu pe mezzu da stradda pruvinciale 31<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp031-san-martino-noceto|tìtolo=Strada SP031 di San Martino di Noceto|outô=Sitè metrupulitann-a de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|fermata di treni de Camuggi]] a l'é steta averta in tu [[1868]], insemme a quella, ciü picinn-a, [[Stasiun de Camuggi-Prià|de Prià]]. Tütte due e stasiuin se trövan in scia [[Ferovîa Zêna-Pîza|linia tra Zena e Piza]]. Pe di mutivi türistici, a stasiun da sitè a l'ha cangiou numme in Camuggi-San Fertuzu, cumme a l'é cunusciüa aa giurnà d'ancö, mentre in tu [[1981]] quella de Prià a l'é steta serà. L'ünica stasiun che gh'é restà a l'é steta declasà, levandughe u scalu pe'e merci e u tersu binariu, che l'ea döviou pe'e precedense. U capulinia de curse ürbann-e, che üna votta u l'ea a Camuggi, u l'é stetu stramüou a [[Staçión de Récco|Reccu]]. I batelli van tütti i giurni da Camuggi in diresiun du [[Pòrto Antîgo (Zêna)|Portu Antigu de Zena]], de Reccu, [[Rapallo|Rapallu]] e [[Santa Margaita (comun)|Santa Margàita]]. Ün servissiu internu u permette de culegà San Fertuzu cun [[A Fuxe (Camuggi)|a Fuxe]], lucalitè che senù se purieivan razunze sulu che a pé pe'i senté in sciu [[Monte de Portofìn|Munte de Portufin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.golfoparadiso.it/linee-e-tours/|tìtolo=Linee e Tours|outô=Golfo Paradiso|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-03-14}}</ref>. L'[[AMT]] a garantisce u servissiu tra u sentru de Camuggi, Reccu e A Rüa. Daa Rüa u se pö pigià a navetta pe San Roccu o e curiere che van finn-a a Rapallu e Zena<ref>{{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/it/autobus-camogli|tìtolo=Bus|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Pe mezu de Trenitalia u l'é puscibile a prenutasiun du servissiu nave pe'e fermate de [[Purtixö de Camuggi|Camuggi-Purtixö]], San Fertuzu e Punta Ciappa<ref>{{Çitta web|url=https://www.trenitalia.com/it/regionale/collegamenti-regionale/san-fruttuoso-link.html|tìtolo=San Fruttuoso Link|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Tina Leali Rizzi|outô2=Edoardo Meoli|outô3=Sandro Pellegrini|tìtolo=Guida al Golfo Paradiso: Bogliasco, Camogli, Recco, Avegno, Uscio, Pieve L., Sori|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9564|ànno=2000|editô=De Ferrari|çitæ=Reccu|léngoa=IT|cid=Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.comune.camogli.ge.it/|tìtolo=Scitu du Cumüne|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-12}} * {{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/|tìtolo=Scitu türisticu de Camuggi|outô=Pro Loco Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-12}} {{Comûni da Çittæ metropolitann-a de Zena}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Camuggi| ]] qnkfvu4sekd5a31e2m5dmapzq2exoni 274123 274109 2026-09-20T21:08:54Z Arbenganese 12552 l'è--->l'é 274123 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia parlâ|Camuggi.wav|270196|01-06-2026|Adriano Amato, Camuggi}} {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Camuggi |Tipo = [[Comun|cumüne]] |Panorama = Camogli 2014 (15069262577).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">A pasegiata e a ciazza de Camuggi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-aministraçión = Aministrasiun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Giovanni Anelli |Partito = lista civica "Per la nostra città" |Data elezione = 14-5-2023 |var-instituçión = Istitusiun |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = 32 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 4949 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Detu Istat] - Pupulasiun rescidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiuin]] |Sottodivisioni = [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]], [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]], [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Portofin|Portufin]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Recco|Reccu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. sismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1531 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Camugin |var-patrón = Patrun |Patrono = Madonna du Buschettu |var-festîvo = Festivu |Festivo = Segundu fin da setemann-a de mazzu<br />Primma dumenega d'agustu |var-cartografîa = Cartugrafia |Mappa = Map of comune of Camogli (province of Genoa, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiun du cumüne de Camuggi in ta sitè metrupulitann-a de Zena |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiale }} '''Camuggi'''{{#tag:ref|Scritu anche cumme ''Camōggi''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pro Schiaffino|tìtolo=Capitanni marittimi camoggin sparsi pé tütto o mondo|revìsta=Gens Ligustica in Orbe|nùmero=1/2006|léngoa=LIJ|vìxita=2026-02-02|url=http://www.ligurinelmondo.it/wp-content/uploads/2017/12/GensLigustica1-2006.pdf}}</ref>; ''Camóggi''<ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=Camogli|tìtolo=Camogli - TIG Traduttore Italiano Genovese|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> o ''Camoggi''<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/camogli/|tìtolo=Camogli - DEIZE Diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> in tu [[zeneize]] de Zena, ''Camuggi'' finn-a in tu [[Dialettu arbenganese|parlà d'Arbenga]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=122|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ditu a tütti i moddi {{IPA|[kaˈmudʒˑi]}}|group=n.}} (''Camogli'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é ün [[comun|cumüne]] ligüre de 4 949 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> in ta [[çittæ metropolitann-a de Zena|sitè metrupulitann-a de Zena]]. == Geugrafia == <gallery mode="packed" widths="145"> File:Camogli - View from Batterie - 1.jpg|Camuggi dae [[Baterie de Punta Ciappa|Baterie]] File:Camogli-panorama di Ruta da San Rocco.jpg|A Rüa vista da San Roccu File:Camogli-IMG 1472.JPG|A frasiun de San Roccu File:Camogli - Punta Chiappa da ovest.jpg|[[Punta Ciappa]] </gallery> Tipicu burgu de mà, sentru türisticu cunusciüu pe'u sö [[Purtixö de Camuggi|purtixö]] e pe'i palassi de tanti culuri. U l'é ciamou cu'u numme de "Sitè di Mille Gianchi Velieri" o "Gemma du Gurfu Paradizu". In tu teritoiu du cumüne u l'é cumpreizu finn-a ste lucalitè: [[A Vetta de Portufin (Camuggi)|a Vetta de Portufin]], Punta Ciappa, [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]], [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], [[A Murtua (Camuggi)|Murtua]], [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] e Cà Russe. U statüu cumünale u ricunusce ancun e lucalitè d[[U Buschettu (Camuggi)|u Buschettu]], du Castagnö, de Pisciuela e de [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]], [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]], San Giacumu, San Nichiozu e [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]].<ref>{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-ge-camogli.pdf|tìtolo=Statuto comunale di Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> Camuggi u cunfinn-a cun [[Recco|Reccu]] e [[Rapallo|Rapallu]] a setentriun e cun [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Portofin|Portufin]] a levante. == Storia == [[File:Nature of Camogli.jpg|thumb|U Castelà de Camuggi|left]] Di villaggi preistorici gh'ean dae parte du Castelà<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, p. 108}}</ref>, lungu a custea a piccu in sciu mà de fiancu au Fussou (''Rio Gentile''). Ste primme chè l'ean custrüie in sce de fasce tiè sciü dai primmi ommi, tantu che l'é stetu truvou di resti de capanne ancun au giurnu d'ancö.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.cultura.gov.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373892|tìtolo=Castellaro di Camogli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> U tüttu u saieiva da fisà tra i [[XVI secolo a.C.|seculi XVI]] e [[XII secolo a.C.|XII a.C.]], anche se dai tocchi de ceramica ch'u s'é truvou se purieiva pensà a duì villaggi diferenti, ün ciü antigu e ün ch'u saieiva stetu custruiu doppu. Quarchedün di reperti u mustra di materiali che vegnan da de tere ben ciü distanti, a fa capì che Camuggi u fusse zà ün scitu impurtante duve se incruxavan i traffeghi ecunomici, finn-a a pensà ae anfure e ai resti de epuca rumana truvè in tu paize e in mà, che vegnan dau [[II secolo a.C.|II seculu a.C.]] I ''Casmonati'', a [[Liguri Antighi|pupulasiun ligüre]] du postu, mantegnivan di ligammi ciü forti cu'i ''Tigulii'' de moddu da dà cuntru ai ''Genuati'' e dunca ai etruschi primma e ai [[Popolo roman|rumen]] poi, ma nu sun mai arivè a scuntrase de dritu cu'i növi duminatuì. In tu mentre se cumensava a svilüpà duì burghi, ognidün pe sö cuntu: u primmu dae parti de Prià, a chinà zü fin aa ciazza e ün atru a[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], tantu che aa fin du [[V secolo|V seculu d.C.]] vegnan tiè sciü in te due lucalitè e primme gexe e duve gh'é a testimuniansa de primme cumünitè cristiann-e. Cu'a cheita de l'[[Impêo Roman|Imperu Ruman]], Camuggi a l'é steta pigià dai bizantin, doppu che gh'é pasou i [[Goti]] e, in tu [[641]], i [[Longobardi|Lungubardi]], che sachezzan u vilaggiu, avanti d'atacà [[Zena]] sutta cumandu du ré [[Rotari]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/storia-locale/longobardi|tìtolo=Area Marina Protetta Portofino - Longobardi|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> Anessa da [[Carlo Magno]] in tu [[774]], Camuggi a va a finì sutta a [[Marca Obertenga|Marca obertenga]], mentre che u cuntrollu u ne vegne dai vescuvi de [[Milan]], che han cumandou a sitè ancun doppu de l'[[1000|annu Mille]]. [[File:Gio Bono Ferrari - Camogli 1518.jpg|thumb|L'Izua de Camuggi in tu 1518, disegnu de Gio Bono Ferrari|sinistra]] In tu [[1162]] a ''Villa Camuli''<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolococamogli.it/pagi/pcamogli.htm|tìtolo=La Città|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> (a ciü antiga mensiun da sitè) a l'é vegnüa üna cumünitè pe sö cuntu, spessu postu de prutesiun pe chi u praticava a pirateria, mentre i fratti de San Fertuzu s'ean infeudè a [[Portofin|Portufin]], a [[Sestri Levante|Sestri]] e, dau [[1296]] au [[1335]], a [[A Burdighea|Burdighea]]. In tu cursu du Trexentu a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] a s'ea scuntrà ciü votte cu'u [[Ducou de Milan]]. Camuggi e u sö castellu, tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]], l'ean finie in tu mezu di scuntri tra i Düxi e i Viscunti. In tu [[1366]] Gian Galeazzo Visconti e Nicolò Fieschi l'aveivan pigiou u castellu, tantu da cacialu zü e ucupà a sitè, primma in tu [[1435]] e poi turna in tu [[1438]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1202_Castel_Dragone_visto_dal_campanile_prima_del_restauro.htm|tìtolo=Castel Dragone|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}</ref> In tu [[1448]] i scuntri tra e cumünitè de [[Recco|Reccu]] e de Camuggi sun finii cu'u castellu destrütu, a tütte e mainee i camugin, fedeli aa Repübblica, aveivan u permissu de tialu turna sciü sei anni doppu, ch'u l'ea stetu cunsegnou dritu au düxe. Ancun mutivu de discüsciuin in tu [[1461]], u l'é stetu adöviou aa fin cumme prexun e cumme pustasiun de difesa cuntru e scuribande di türchi, surviatüttu quelle de l'amiraggiu Dragut. A Repübblica l'aveiva rinfursou e difeize militari, e turi de guardia e u [[Purtixö de Camuggi|purtixö]], l'aveiva furniu i canuin e custruiu in tu [[1624]], u mö. A l'atru moddu, San Fertuzu fin dau [[XV secolo|Quattrusentu]] u l'é vegnüu in te man aa famiggia di [[Döia (famiggia)|Doia]], ch'a n'ha mantegnüu u cuntrollu cu'a sö ture e e sö tumbe privè, fin aa fin du [[XVIII secolo|Settesentu]].[[File:Gio Bono Ferrari - Camogli 1915.jpg|thumb|U paize de Camuggi cumme u l'ea in tu 1915 in t'ün disegnu de Gio Bono Ferrari|sinistra]]A parentezi napuleonica a l'é vegnüa pocu avanti de l'espansciun de l'ativitè de mà in tu paize. A Münisipalitè de Camuggi a l'é steta missa pe primma in tu dipartimentu du Gurfu du Tigülliu, sutta [[Rapallo|Rapallu]]. A partì dau [[1798]] Camuggi a vegne a sede du segundu cantun da giürisdisiun da Früta. In tu meximu periudu a vegne erezüa a Münisipalitè da Rüa, spartindu i duì paixi, che sun steti turna atachè insemme quande a [[Repùbrica Lìgure|Repübblica Ligüre]] a l'é pasà in tu [[Primmu Imperu Franseize]], pe finì in tu [[dipartimentu de Zena]]. Quantu a l'ativitè in sciu mà, i barchi de Camuggi sun steti pigiè pe'a [[campagna d’Egittu|campagna d'Egittu]], ch'a l'é ciantà lì cun l'arendise de Abukir. U n'é turnou in deré sulu che üna parte di rembursi da [[Pariggi]], ma i cianté navali aveivan purtou a ün grossu investimentu de palanche in ta custrusiun di velieri pe traffeghi de merci. Cuscì, quande che a Ligüria a turnava libera pe ün mumentu, primma de cazze sutta u duminiu di [[Savoia]] in tu [[1815]], i capitagni e i armatui du postu han amiou ün po ciü in là. Cu'a [[guera de Crimea]], u gh'ea stetu in bellu cresce di investimenti. Scicumme che vegnivan traspurtè i surdatti ingleixi, franseixi e du Piemunte pe andà a cumbatte<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, La città ottocentesca, p. 116}}</ref>, pe u riturnu accattavan u gran dai rüsci, pe vendilu turna ai aleè anti-rüsci. Cu'a fundasiun in tu [[1853]] da ''Mutua Assicurazione Marittima Camogliese'' (Mutua Aseghiassiun Marittima Camuginn-a) du [[Nicolò Schiaffino]],<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_786_Unione_Marittima_Camogliese_Mutua.htm|tìtolo=786. Unione Marittima Camogliese|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> Camuggi a s'é pusciüa furnì de 580 barchi, arivandu a ciü de mille in tu cursu de tüttu l'[[XIX secolo|Öttusentu]] e arivandu a di livelli duppi rispettu a de sitè cuncurenti, cumme u cumpartimentu de Ambürgu, e a ün tersu de l'intrega flotta marcantile du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] (ün quintu de quella di primi anni de l'Italia ünia). [[Immaggine:Camogli-panorama di inizio Novecento.jpg|miniatura|Futugrafia de Camuggi du primmu Növesentu]] Cu'u vegnì da navegasiun a vapure, i camugin nu sun steti buin de mette a növu i sö barchi. In tu fratempu a sitè a l'ea steta feta ciü bella, cun di növi palassi, stradde, u [[Tiatru Suciale (Camuggi)|Tiatru Suciale]], u ingrandise de gexe e u cresce de decurasiuin ch'u gh'é drentu.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, La città ottocentesca, p. 117}}</ref> Vegne finn-a tià sciü l'uspià, e due stasiuin di treni, u növu Münicipiu, e scöe e a scöa du mà. Propiu in sce l'istitütu Nauticu e aministrasiuin che sun vegnüe in tu tempu han investiu tantu, pe vegnì i primmi in scia furmasiun di növi capitagni primma e poi di machinisti.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_641_Istituto_Nautico_Allievi_del_corso_Macchinisti_1915-1916.htm|tìtolo=641. Istituto nautico|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> De sti tempi u Munte de Portufin u l'ea pasou a ese üna rocca difensiva de primma, surviatüttu cu'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]]. U l'é stetu tiou sciü, dae parte fra a Rüa, San Roccu e San Fertuzu, in cumplessu de bunker e de asusti cuntru i bumbardamenti. A sitè a l'é steta schivà dae bumbe, a diferensa de quante capitou aa vixinn-a [[Recco|Reccu]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_235_Recco_dopo_il_bombardamento_aereo_del_1943.htm|tìtolo=235. Recco in guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> [[Gilberto Govi]] a partì dai [[Anni 1940|anni Quaranta]] u l'aveiva capiu u valù türisticu de Camuggi, döviandu u paize in te scene de sö versciuin au cine, tantu ch'u gh'é andetu aprövu in müggiu de atri meistri finiu a guera. Camuggi a l'ha cuscì descuvertu u sö növu indirissu türisticu, cun vari eventi de sücessu, sagre e manifestasiuin che düan pe de lungu in tu tempu. == Abitanti == Üna ratella in scia lengua italiann-a a vedde u dövià de parolle ''camoglini'' e ''camogliesi'', pe parlà di paizen. Dandu amente a cumm'u l'é döviou dae gente du postu, a primma versciun a l'é pe chi a Camuggi u ghe sta, mentre l'atra a l'é dita ae cose, u ciü tantu quelle da mangià. In tu restu d'Italia u se ghe dieiva ''camogliesi'', ma dövia stu agetivu pe ciamà a gente du postu u l'é dai ciü tanti sentiu cumme ün'ufeiza. Au cuntraiu a versciun in ligüre, ch'a l'é camugin, a l'é ciü ben vista. === Evulusiun demugrafica === {{Demografia/Camóggi}} === Cugnummi ciü difüxi === I cugnummi ciü difüxi a Camuggi sun: ''Bozzo'', ''Olivari'', ''Mortola'', ''Schiappacasse'' e ''Ferrari''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> === Persunalitè === A sitè a vive ancun ancö du ricordu de Simone Schiaffino, ün di [[Elenco di Mille|Mille]], ch'u l'é mortu in ta [[bataggia de Calatafimi]] du [[1860]]. Dau tempu du Risurgimentu van ricurdé e sö Avegno de San Fertuzu, che l'aivan pruvou a sarvà a vitta a ün müggiu de surdatti che stavan pe annegà da u naufragiu du piroscafu Croesus c'ha u l'anava in Crimea, duve gh'ea a guerra. Ste due sö (üna morta mentre ch'a pruvava a sarvà quanta ciü gente puscibile, l'atra pocu tempu doppu pe'a fatiga) sun stete decurè cu'a medaggia au valù civile, primme donne da storia d'Italia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2486_Nave_mista_vapore_britannica_Croesus_nel_1855.htm|tìtolo=Nave Croesus|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> Lighè ancun aa storia du Regnu nu sun da scurdà l'amiraggiu e senatù Carlo Alberto Quigini Puliga ([[Casale Monferrato|Cazale Munferou]] 1840 - Camuggi 1913)<ref>{{Çitta web|url=https://www.senato.it/web/senregno.nsf/876b34df7222a9fac125785e003ca629/aed2f41c4a4fcca64125646f005ed1ed?OpenDocument|tìtolo=QUIGINI PULIGA Carlo Alberto|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> e u senatù Francesco Saverio Mosso (Camuggi 1869 - [[Zena]] 1946).<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonio.archivio.senato.it/repertorio-senatori-regno/senatore/IT-SEN-SEN0001-001548/mosso-francesco-saverio|tìtolo=MOSSO Francesco Saverio|léngoa=IT|vìxita=202-02-06}}</ref> In ta lotta di partigen sun da mensunà Riccardo Masnata (Zena 1908, mortu füxilou a Camuggi in tu [[1944]])<ref>{{Çitta web|url=https://santolceseinforma.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/09/volantino-masnata.pdf|tìtolo=Masnata Riccardo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> e Nicolò Cuneo, stüdiuzu antifascista depurtou a Gusen ch'u dà u numme aa Bibliuteca Civica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/po/attachment_news.php?id=650|tìtolo=“UNA VITA PER LA LIBERTA’ – Niccolò CUNEO scrittore e patriota (1906 – 1945)”|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> A Camuggi, ürtima tappa du vescuvu Prospu de Tarragona (mortu chì in tu [[718]])<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160318180545/http://www.consorziosanfruttuoso.it/storia-.html|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref>, u gh'é nasciüu di ommi de gexa de impurtansa, tra sti chi u gh'é: u vescuvu de Acqui Disma Marchese<ref>{{Çitta web|url=https://santuarioboschetto.it/sito/il-santuario/personaggi-importanti/|tìtolo=Mons. Disma Marchese Vescovo di Acqui Terme|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> (1844 - 1925) e l'abate e litürgista Mario Righetti ([[1882]] - [[1975]]). Pe'a scritüa e l'arte u gh'é stetu u pueta du [[XVII secolo|Seisentu]] Angelo Schiaffino, u giurnalista e scritù Franco Scaglia<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-scaglia/|tìtolo=Scaglia, Franco|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> (1944 - Rumma [[2015]]), u meistru e müxicista Ruggero Chiesa<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolococamogli.it/stampi/chiesa.pdf|tìtolo=IV Concorso Internazionale di chitarra "Ruggero Chiesa"|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> ([[1933]] - Milan [[1993]]), u latinista Antonio Marzullo (Mescinn-a 1898 - Camuggi [[1979]]), u giurnalista Piero Ottone (Zena 1924 - 2017), u storicu Giorgio Galli (Milan 1928 - [[2020]]), u püblicista e disegnatù Gualtiero Schiaffino ([[Acqui Terme]] [[1943]] - [[2007]]), u designer Marcello Nizzoli (Boretto [[1887]] - [[1969]]), u pitù Daniele de Strobel ([[Parma]] [[1873]] - [[1942]]) e u pitù [[Antonio Giuseppe Santagata]], mortu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], cu'u sö archiviu ch'u l'é cunservou in ta Bibliuteca de Camuggi, insemme a di sö quaddri.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Serena Pacchiani|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-giuseppe-santagata_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Treccani|léngoa=IT|volùmme=90|capìtolo=Santagata, Antonio Giuseppe|vìxita=2026-02-06}}</ref> A l'ürtimu, Walter Fochesato, autù e stüdiuzu di libri pe'i figiö nasciüu in tu [[1948]]. De lungu a Camuggi sun nasciüi duì grandi spurtivi: u velista ulimpionicu Claudio Celon in tu [[1961]] e u zügou de pallanöu Francesco Ferrari ([[1974]]). A Rari Nantes a l'ha vistu pasà tra e sö fie ciü tanti spurtivi premiè cun de medagge. Aa Rüa u gh'é stetu poi e ürtime sfide du scacchista Rinaldo Bianchetti, mortu in tu [[1963]]. Pe'a televixun u gh'é Giancarlo Bozzo, autù de prugrammi nasiunali, surviatüttu de quelli de demua. Tanti atri sun pasè pe Camuggi, ghe sun nasciüi o ghe sun morti: u regista Nicolò Ferrari ([[1928]] - [[Romma|Rumma]] [[2007]]), Claudio Lazzaro ([[1944]] - Cagliari [[2025]]) e Dino Emanuelli (Zena, [[1931]] - [[2017]]). Da segnalà cumme autui da storia locale persunaggi cumme Gio Bono Ferrari, fundatù du müseu, e ciü da vixin in tu tempu, l'avucatu G.B. Roberto Figari, u criticu e sagista d'arte ligüre du Növesentu Franco Dioli e Carla Campodonico, megu. == Posti de interesse == <gallery mode="packed" widths="150"> File:Camogli - Santa Maria Assunta.jpg|A baxilica dell'Assunta File:Ruta (Camogli)-chiesa millenaria-complesso esterno1.jpg|A gexa vegia da Rüa File:Camogli-chiesa san rocco1.JPG|A gexa de San Roccu File:San Fruttuoso Camogli 05.JPG|L'abasia de San Fertuzu, dau mà File:Camogli-monastero san prospero-facciata1.jpg|U frunte du munasteru de San Prospu </gallery> === Architetüe religiuze === {{Véddi ascì|Gexe de Camuggi|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} U gh'é de belle architetüe religiuze, tütte sutta a [[Arcidiòcexi de Zêna|Diocexi de Zena]]. * A '''Baxilica dell'Assunta''' a se tröva in tu burgu antigu, in sce quellu ch'u l'ea l'insediamentu de l'Izua. Custruia in tu [[XII secolo|seculu XII]]<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, La basilica di Santa Maria Assunta, pp. 118-123}}</ref>, a se mustra cun üna facià neuclascica e u de drentu a trè navè. Vistu a l'é sutta l'espuzisiun du mà, a gexa e a sö canonica sun stete rangè ciü votte in tu cursu di anni. Chi drentu sun cunservè e reliquie de San Furtünou e de San Prospu. In ta mexima parocchia u gh'é finn-a l''''otoiu de San Prospu e de Santa Cataina''', tiou sciü in tu [[1420]].<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=27237|tìtolo=Oratorio di San Prospero e Santa Caterina|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> * Lungu a Via Rumann-a, survia u burgu, truvemmu u '''Munasteru de San Prospu'''<ref name=":0">{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 1. Le pievi lungo la Via Romana: le cappelle di Sant'Anna e di San Giacomo, la chiesa e il monastero di San Prospero, la chiesa millenaria di Ruta, pp. 134-135}}</ref>, tiou sciü dai fratti Benedetin da cungrega de Santa Maia de Monte Oliveto Maggiore de Siena<ref name=":0" />, ch'u l'é stetu avertu in tu [[1883]]. Da vixin a stu chi se trövan due capelle dedichè a Sant'Anna, üna du [[XVII secolo|Seisentu]] e üna de primma. * Grande impurtansa u g'ha u '''Santuaiu da Madonna du Buschettu''', santa patrunn-a da sitè, tiou sciü doppu che gh'é stetu l'aparisiun da Madonna aa pastua Angela Schiaffino ai 2 de lüggiu du [[1518]], primma cumme capella e poi cumme gexa a partì dau Seisentu.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, Il Santuario di Nostra Signora del Boschetto, pp. 124-125}}</ref> Custruia in sci resti da capella de primma, che se veddan au de föa, daa ciassa. Vixin a sta gexa u se ghe tröva ancun l'Otoiu da Madonna Adulurà, primmu otoiu ch'u l'ha risevüu u dirittu de gexa giubilare in tu [[2025]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/09/03/camogli-giubileo-in-oratorio-del-boschetto-dal-13-al-15-settembre/|tìtolo=Camogli: Giubileo in Oratorio del Boschetto dal 13 al 15 settembre|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref>, ciü u Chiostru cu'i ex voto.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, La galleria degli ex voto marinari, pp. 125-126}}</ref> * A frasiun d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] a g'ha cumme parocchia a '''gexa de San Miché Arcangiou''', cun l''''Otoiu da (Santiscima) Nunsià''' lì vixin. Ben cunusciüa a l'é a "gexa vegia" dita ''Millenaria''<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 1. Le pievi lungo la Via Romana: le cappelle di Sant'Anna e di San Giacomo, la chiesa e il monastero di San Prospero, la chiesa millenaria di Ruta, p. 136}}</ref>, ch'a l'é a '''gexa du Sacru Cö''', feta in tu [[XIII secolo|seculu XIII]]. * In ta frasiun de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] u gh'é a gexa cu'u meximu numme, ch'a l'é du [[1863]], feta in sci resti d'üna capella che gh'ea primma. Drentu u se cunserva üna impunente curnixe de marmu scurpia da Bernardo Schiaffino.<ref name=":1">{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 2. Le pievi del monte: le chiese parrocchiali di Ruta e di San Rocco, la chiesa romanica di San Nicolò, pp. 136-141}}</ref> In te stu postu, insemme au bellu vedde, u se ghe tröva finn-a u munümentu aa Fedeltè du Can, mentre in Via Galletti gh'é e stasiuin in ceramica da Via Cruci. Chinandu dau paize u se incuntra a '''gexa de San Nichiozu''' du seculu XII, scitu che se ghe meteivan au següu e gente cuntru e scuribande di saracini, cunvertiu cumme cà au tempu di franseixi, e aa fin turna cumme gexa in tu [[1870]].<ref name=":1" /> * Famusa a l'é l'[[Abasia de San Fertuzu (Camuggi)|Abasia de San Fertuzu de ''Capodimonte'']], in tu gurfu ch'u porta u meximu numme, a l'é steta tià sciü tra i [[X secolo|seculi X]] e [[XI secolo|XI]], u gh'é drentu de antighe reliquie che sun de cuntu. I fratti da gexa in te l'Etè de mezu l'ean arivè au cuntrollu de ciü tanti edifissi e cumünitè da [[A Burdighea|Burdighea]] a [[Sestri Levante]], avanti che sta chi a vegnisse a sede zeneize di [[Döia (famiggia)|Doia]]. === Atre architetüe === [[File:Castel Dragone (Camogli) - lato mare 2023-04-14.jpg|thumb|left|Castel Dragun, versu u mà]] * Dau luntan Mediuevu ne vegne u Castel Dragun (ciamou da quarcün Castellu da Dragunara)<ref group="n.">O anche "Castellu du Dragun", u numme ''Dragonara'' u vegne da l'italian e u l'é de difuxun ciü recente.</ref>, erezüu in tu [[XII secolo|seculu XII]] e restou in tu mezu di scuntri tra [[XIII secolo|Duxentu]] e [[XV secolo|Quattrusentu]] a Zena.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=176|capìtolo=Il Golfo del Tigullio|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> Döviou cumme prexun, u l'é poi stetu sede de l'Acquariu Tirrenicu fin au [[1999]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1202_Castel_Dragone_visto_dal_campanile_prima_del_restauro.htm|tìtolo=1202. Castel Dragone|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> * In ta sitè se trövan strutüe de valù cumme u Tiatru Suciale, ch'u l'ha avertu ai 30 de setembre du [[1876]], ae case lungu Via Garibaldi, u munümentu a Simone Schiaffino, a Casa di mainè "Gente di Mare", u vegiu uspià di Santi Prospu e Catàina e a Villa Gentile-Tassara, cangià in albergu. * De lungu in sitè, de frunte aa stasiun e vixin au palassiu du Cumüne, gh'é u [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)|Civicu Müseu du Mà "Gio Bono Ferrari"]], a [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Civica "Niccolò Cuneo"]] e a [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Sala Archeulogica]]. * Sciü pe'i munti se trövan e pustasiuin da [[Baterie de Punta Ciappa|Bateria de Punta Ciappa]], cumplessu de difeiza cun di bunker da 202° Bateria custiera du Regiu Ezercitu, requizia poi dai tedeschi. A seguì in ti percursi se incuntra u [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]] e u [[Semafuru Növu (Camuggi)|Semafuru Növu]] Napuleonicu e in sciü scöggiu de [[Punta Ciappa]] a capeletta da Stella Maris. == Ecunumia == Levou e impreize in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] cu'i grandi velieri, Camuggi zà da l'antighitè a l'ha vistu pasà gente e mercansie e u gh'ea finn-a in müggiu de pescuèi.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, pp. 109-110}}</ref> A partì dai [[anni 1950|anni Sinquanta]] du [[XX secolo|Növesentu]] vegne föa u fenomenu du türismu, ch'u l'ha purtou aa cunversciun de tante strutüe e ativitè. In tu meximu tempu l'é stetu serou e poche indüstrie in sciu postu, cumme quella de Riccobaldi ch'a fava e rè (''retificio'') e l'elettru-mecanica Pisoni. In ta storia a s'é feta cunusce a tunea, moddu de pescà cu'e rè fisse che a remunta au [[1600]], gestia daa Cuperativa Pescuèi Camuggi (''Cooperativa Pescatori Camogli''), che ancö a nu gh'é ciü. A l'é da marcà ün postu impurtante pe'u mangià. Camuggi u l'é parte du cunsorsiu üfisiale da fügassa cu'u furmaggiu, gh'é anche i famuxi camugin au rhum (baxi de ciculata cu'u licure) cu'e varianti. In ciü u gh'é u scistema de cunserva de anciue sutta sà in te arbanelle e a capunadda tipica da Rüa a baze de gallette, tumate, anciue e atri güsti.<ref>{{Çitta web|url=https://liguricettario.blogspot.com/2010/09/la-caponadda-di-camogli_23.html|tìtolo=Ruta: Sagra Capponadda, occasione unica per gustare un tpico piatto ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> San Roccu u l'ea in tu passou üna zona da cuntadin, ma ascì chi u gh'é stetu ün cangiu versu u türismu. Ma levou questu, A Rüa e San Roccu restan i suli posti che ghe segge e fasce, de moddu da furnì üna prudusiun picina de früta e verdüa. == Cultüa == Ben cunusciüu u [[Tiatru Suciale (Camuggi)|Tiatru Suciale de Camuggi]], ch'u g'ha a sala a feru de cavallu, quattru urdini de parchi e u lugiun. Custrüiu tra u [[1874]] e u [[1876]], u l'é stetu inaugürou ai 30 de setembre du [[1876]] cun ativitè de opera, de proza e de cine. U l'é sede de ricurense e de riuniuin di armatui de tütta l'[[Italia]], mentre a ciassa che gh'é davanti a l'é vegnüa, anni doppu, a sede du munümentu ai morti da [[Primma Goæra Mondiâ|Grande Guerra]]. Dau [[1933]] au [[1946]] g'han cangiou numme in ''Teatro Principe del Piemonte'', dedicou au ré d'Italia ch'u l'aiva da vegnì: Umberto II, che alantù u l'ea vegnüu a vedde ün spetaculu. In tu periudu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] e ancun doppu se gh'é tegnüu di spetaculi zeneixi, e i atui se n'ean andeti scicumme che i tiatri da sitè aivan patiu di danni. Doppu de stagiuin furtünè, ancun in ti [[Anni 1970|anni Setanta]], u tiatru u l'ha pasou di tempi serou e cun di travaggi, fin a vegnì turna avertu in tu [[2016]]. U Tiatru Suciale u l'urganizza annu pe annu u Festival dedicou au [[Gilberto Govi]]. A Camuggi gh'é due scöe superiuri, l'<i>Istituto Tecnico Nautico Statale "Cristoforo Colombo"</i> (cun di cursci anche de aerunautica) e a sede de l'<i>Istituto Professionale Statale per i Servizi Alberghieri e Ristorazione "Marco Polo"</i>, ch'u se tröva in te l'edifissiu ciamou Barsanti, dau numme de l'istitütu pe'i radiutelegrafisti ch'u gh'ea primma. <gallery mode="packed" widths="150"> File:Camogli - Civico Museo Marinaro Gio Bono Ferrari (1).jpg|Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari File:Camogli - Biblioteca Civica Niccolò Cuneo.jpg|Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo File:Camogli - Sala Archeologica.jpg|U Müseu Archeulogicu </gallery>Ghe sun trè bibliuteche. A primma a l'é a [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Civica "Niccolò Cuneo"]] in tu burgu, ciü a bibliuteca du munasté de San Prospu (fundà in tu [[1883]]) e a bibliuteca "La Millenaria" in ta frasiun da Rüa. De grande impurtansa u [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)|Civicu Müseu du Mà "Gio Bono Ferrari"]], ch'u conserva e memoie e a roba dunà dai capitagni da sitè. Tüttu quellu ch'u gh'é mustrou u l'é ligou sulu che aa sitè de Camuggi, o perché l'han fetu i capitagni o i ommi de mà, o perché u ne vegne da di viaggi feti luntan dunè dai eredi di naveganti. A Bibliuteca Cuneo e u Müseu du Mà se trövan in tu meximu palassu insemme au [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Müseu Archeulogicu]] (o "Sala Archeulogica"), cun testimunianse da storia avanti de l'epuca rumana. Da tegnì a mente ascì a pratica spurtiva, ch'a g'ha turna de raixe a Camuggi: a [[Ballaneuo|pallanöu]]. A [[Rari Nantes Camogli]] a l'ha ben guagnou ina riga de campiunè tra i [[anni 1930|anni Trenta]] e [[anni 1950|Sinquanta]], avanti ch'a sciurtisse föa a [[Pro Recco]]. Dai primmi campiunè zughè in tu portu, cu'e trasferte in barca fin a Reccu, s'è pasou ae piscinn-e d'ancö, che au mumentu stan vegnindu arangiè. U gemelaggiu cun [[Tuningen]], sitè da [[Foresta Neigra|Furesta Neigra]] in [[Germania]], u porta a ün müggiu de inisiative e au scangiu de prudotti tipici. Culaburasiuin pe'u türismu ghe sun invece cu'i atri duì cumüni gemelli, [[Carlufòrte|Carluforte]] e [[Gressoney-La-Trinité]], che se ghe urganizza finn-a de mustre. In ciü u gh'é üna manega de sitè amighe, cumme: [[Calatafimi]], [[Segesta]], [[Teano]], [[Trani]] e [[Valparaíso|Valparaiso]] in tu [[Cile]]. == Feste e fee == [[File:Camogli Fire 2.jpg|thumb|U falò pe San Furtünou]] A Camuggi gh'é diferenti feste religiuze, che cangian da frasiun a frasiun. A Madonna du Buschettu, ch'u gh'é dedicou u santuaiu, a l'é steta elezüa cumme patrunn-a de Camuggi in tu [[1955]], cun tantu de bulla du Pappa, ch'u gh'é l'ezensiun dau travaggiu ai 2 de lüggiu, u giurnu ch'u saieva avegnüa l'aparisiun da Madonna a Angiola Schiaffino in tu [[1518]]. Tantu sentie anche e celebrasiuin de San Furtünou, festa ch'a l'é ligà cu'a Sagra du Pesciu (''Sagra del Pesce''), e a San Prospu ai 31 d'agustu, aa memoia du santu vescuvu de Tarragona che in tu 409, mentre ch'u se ne vegniva da üna vixita papale, u s'ea cuegou in scia Via Rumann-a survia a Camuggi, duv'u l'ha reizu l'anima au Segnùn. [[File:Padella di Camogli.jpg|thumb|U paelun d'asà|left]] A Sagra du Pesciu a nasce in tu [[1952]] cu'a vuluntè de tra da gente in tu burgu, dandu a mente au moddu de dì "pe San Furtünou pesciu regalou"; a se tegne in ta segunda meitè du meize de mazzu. In te edisiuin de doppu u l'é stetu inaugürou in paelun de asà largu 3,80 metri (trei metri e otanta), cu'ün manegu de 6 metri, 2,8 tunelè de peizu e in vulümme de 2000 litri, duve vegnan friti quintali de pesciu. In ucaxun da festa de San Furtünou, aa seia primma, u se sende di falò figürè in scia ciazza. Ün'atra antiga devusiun a l'é quella da Stella Maris, a primma dumenega d'agustu, ch'u se rivive l'antigu ritu d'afidase a Maria. U se dixe üna messa a Punta Ciappa, duve se incuntran e due prucesciuin, üna a pé ch'a chinn-a da [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], l'atra pe mà, ch'a parte dau [[Purtixö de Camuggi|purtixö]]. Aa seia u brassu de mà in frunte a Camuggi e Punta Ciappa u l'é cuvertu de ciü de mille lümin che galeggian. De impurtansa finn-a e feste de San Giuvanni, patrun da Rüa, cun insemme a ''Sagra delle focaccette'' (Sagra di fugasin o de fügasette), e de San Roccu, in ta frasiun ch'a ne porta u numme, acubià cu'a Festa du Can. Quest'ürtima a l'é nasciüa ai 16 d'agustu du [[1962]] cumme premiasiun regiunale a regordu d'ün cagnettu, Pucci, ''mascotte'' da scöa elementare du paize. Abinou a di atri premi dau [[1966]], ancö u l'é ün premiu de livellu internasiunale. Eventu ch'u g'ha da rilevansa u l'é "Innamorati a Camogli", partiu in tu [[1988]] cun de inisiative pe'u giurnu de [[San Valentin]] e pe festezà i galanti. Dau [[2014]] u se tegne in ciü u ''Festival della Comunicazione'', eventu cunusciüu in te tütta Italia vusciüu da [[Umberto Eco]], cumme rasegna in scia cumünicasiun mediatica e in sciu mustrà a sciensa e a cultüa. == Sport == Camuggi, in ta storia, a l'é steta ligà pe'u ciü ai sport d'egua. Ben cunusciüa a l'é a [[Rari Nantes Camuggi]] (''Rari'' ''Nantes Camogli''), üna sucietè de [[Ballaneuo|pallanöu]] ch'a l'é steta fra e ciü impurtanti di [[Anni 1930|anni Trenta]] e Sinquanta, quande a l'ha guagnou ben sei campiunè. Aa giurnà d'ancö a l'é ancun ünn-a de sucietè ciü impurtanti da [[Liguria|Ligüria]] e de tütta l'[[Italia]]. Ün atru sport ch'u ghe han pruvou i zueni u l'é u [[Zeugo do ballon|zögu du balun]]. U [[Camuggi FC]] (''Camogli FC''), nasciüu in tu [[2024]], u zöga in ti campiunè di amatuì ma, a ogni moddu, sta tradisiun spurtiva a ne vegne armenu dai [[Anni 1970|anni]] [[Anni 1970|Setanta]]. Üna votta u gh'ea finn-a üna squaddra d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]]. Camuggi a l'é raprezentà, a livellu de sircundaiu, dau [[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno|Gurfu Paradizu Pro Reccu Camuggi Avegnu]] (''Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno''), üna sucietè ciü grande ch'a zöga in ti livelli ciü erti du campiunou da regiun. De ciü, se pö mensiünà e ativitè pe'u [[Zeugo de bòcce|zögu de bocce]], cu'a ''Bocciofila'' ''"Adolfo Corzetto"'', e di [[scacchi]], cu'a ''Golfo Paradiso "Giancarlo Musso"'' de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]. Üna votta u gh'ea üna squaddra de [[volley]] e üna de [[Ballabanastra|basket]] ascì. == Aministrasiun == <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> Camogli - seggio elettorale Centro Città Comune (1).jpg|Ün di seggi in tu Cumüne Camogli - seggio elettorale Centro Città Comune (2).jpg|Ün atru seggiu pe'u centru Ruta (Camogli) - seggio elettorale.jpg|U seggiu da Rüa San Rocco (Camogli) - seggio elettorale.jpg|U seggiu de San Roccu </gallery> Camuggi a l'é üna sitè cu'üna forte cumpunente liberale, in ucaxun du Referendum du [[1946]] u s'é registrou ciü tanti vuti pe'a munarchia (50,06%).<ref>{{Çitta web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=F&dtel=02/06/1946&tpa=I&tpe=C&lev0=0&levsut0=0&lev1=3&levsut1=1&lev2=34&levsut2=2&levsut3=3&ne1=3&ne2=34&es0=S&es1=S&es2=S&es3=N&ms=S&ne3=340070&lev3=70|tìtolo=Referendum 02/06/1946 Area Italia Provincia Genova Comune Camogli|vìxita=2026-02-02|léngoa=IT}}</ref> In ta ciü tanta storia da Repübblica a l'é steta guvernà da scindici da [[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasia Cristiann-a]] (gh'ean trè sede diferenti: pe'u paize, A Rüa e San Roccu), fin au 1994 cun de gente de Aleansa Nasiunale. I primmi vintisinque anni du 2000 l'han vistu di scindici de centru-sinistra, a segnà in cangiu prufundu in ta sucietè. In tu 2023 u vegne fetu scindicu Giovanni Anelli cun üna lista de centru-drita. A magiuransa di seggi a l'é imbastia in tu centru de Camuggi, in tu palassiu du Cumüne e in te scöe ch'u gh'é de sutta, u ne vegne avertu ün pe'a frasiun da Rüa e ün a San Roccu. Üna votta u ghe n'ea ün finn-a a San Fertuzu, ma scicumme ch'u l'ea diffisile metilu sciü, au mumentu a gente de sta frasiun a vuta in tu seggiu du sentru da sitè. === Scindici de Camuggi === {{Véddi ascì|Scindici de Camuggi|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} [[Immaggine:Camogli-municipio.jpg|miniatura|U palassu du Cumüne]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadin|var-partîo=Partiu|var-càrega=Carega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Biagio Olivari|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Mario Bertolotto|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1964|Agostino Mari|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1964|1967|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1979|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1979|1982|Mario Bellagamba|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1982|1984|Ester Fortunata Crovari|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1984|1986|Attilio Antola|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1986|1987|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1987|1988|Calogero Arcabasso|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 nuvembre 1988|16 lüggiu 1992|Vincenzo Javarone|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 agustu 1992|20 marsu 1994|Vincenzo Javarone|DC|Scindicu|<ref>Zunta cheita pe mancansa du nümeru legale</ref>}} {{ComuniAmminPrec|mazzu 1994|21 nuvembre 1994|Pasquale Gioffrè||Cum. straord.|<ref>{{Çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.it/atto/serie_generale/caricaArticolo?art.progressivo=0&art.idArticolo=1&art.versione=1&art.codiceRedazionale=094A3968&art.dataPubblicazioneGazzetta=1994-06-17&art.idGruppo=0&art.idSottoArticolo1=10&art.idSottoArticolo=1&art.flagTipoArticolo=1|tìtolo=Publicou in scia Gazzetta Ufficiale du mazzu 1994|léngoa=IT}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|21 nuvembre 1994|30 nuvembre 1998|Giuseppe Passalacqua|[[Alleanza Nazionale|AN]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvembre 1998|27 mazzu 2003|Giuseppe Maggioni|Progetto Insieme<br />(lista civica de sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2003|15 arvì 2008|Giuseppe Maggioni|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|15 arvì 2008|28 mazzu 2013|Italo Salvatore Mannucci|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2013|10 zügnu 2018|Francesco Olivari|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2018|15 mazzu 2023|Francesco Olivari|Scelgo Camogli<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|15 mazzu 2023|''in carega''|Giovanni Anelli|Per la nostra città<br />(lista civica de centru-drita)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumünicasiuin== <gallery mode="packed"> Camogli - stazione di Camogli-San Fruttuoso.jpg|Vista da stasiun de Camuggi Camogli - ex stazione di Priaro - 02.jpg|A vegia stasiun de Prià Camogli - porticciolo, veduta (2).jpg|U mö pe'i batelli in tu [[Purtixö de Camuggi|purtixö]] Camogli - fermata bus Stazione FS.jpg|A fermata de curiere [[AMT]] daa stasiun </gallery> U cazellu de l'[[Aotostràdda A12 (Itàlia)|autustradda]] ch'u resta ciü da vixin u l'é quellu de [[Recco|Reccu]], da duve se piggia a [[Stradda Statale 1 Via Aurelia|Via Aurelia]] ch'a cuntinua versu [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]] e in diresiun du [[Tigülliu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/it/come-arrivare-a-camogli|tìtolo=Come raggiungere Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Au burgu de Camuggi se gh'ariva cun de stradde pruvinciali tantu da Reccu che daa Rüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp030-camogli|tìtolo=Strada SP030 di Camogli|outô=Sitè metrupulitann-a de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>, mentre a [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] se ghe pö arivà sulu che daa Rüa, levou e cröze e i senté da fà a pé. A Rüa a l'é cullegà anche cun San Martin de Noxeu e Santa Maria du Campu pe mezzu da stradda pruvinciale 31<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp031-san-martino-noceto|tìtolo=Strada SP031 di San Martino di Noceto|outô=Sitè metrupulitann-a de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|fermata di treni de Camuggi]] a l'é steta averta in tu [[1868]], insemme a quella, ciü picinn-a, [[Stasiun de Camuggi-Prià|de Prià]]. Tütte due e stasiuin se trövan in scia [[Ferovîa Zêna-Pîza|linia tra Zena e Piza]]. Pe di mutivi türistici, a stasiun da sitè a l'ha cangiou numme in Camuggi-San Fertuzu, cumme a l'é cunusciüa aa giurnà d'ancö, mentre in tu [[1981]] quella de Prià a l'é steta serà. L'ünica stasiun che gh'é restà a l'é steta declasà, levandughe u scalu pe'e merci e u tersu binariu, che l'ea döviou pe'e precedense. U capulinia de curse ürbann-e, che üna votta u l'ea a Camuggi, u l'é stetu stramüou a [[Staçión de Récco|Reccu]]. I batelli van tütti i giurni da Camuggi in diresiun du [[Pòrto Antîgo (Zêna)|Portu Antigu de Zena]], de Reccu, [[Rapallo|Rapallu]] e [[Santa Margaita (comun)|Santa Margàita]]. Ün servissiu internu u permette de culegà San Fertuzu cun [[A Fuxe (Camuggi)|a Fuxe]], lucalitè che senù se purieivan razunze sulu che a pé pe'i senté in sciu [[Monte de Portofìn|Munte de Portufin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.golfoparadiso.it/linee-e-tours/|tìtolo=Linee e Tours|outô=Golfo Paradiso|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-03-14}}</ref>. L'[[AMT]] a garantisce u servissiu tra u sentru de Camuggi, Reccu e A Rüa. Daa Rüa u se pö pigià a navetta pe San Roccu o e curiere che van finn-a a Rapallu e Zena<ref>{{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/it/autobus-camogli|tìtolo=Bus|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Pe mezu de Trenitalia u l'é puscibile a prenutasiun du servissiu nave pe'e fermate de [[Purtixö de Camuggi|Camuggi-Purtixö]], San Fertuzu e Punta Ciappa<ref>{{Çitta web|url=https://www.trenitalia.com/it/regionale/collegamenti-regionale/san-fruttuoso-link.html|tìtolo=San Fruttuoso Link|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Tina Leali Rizzi|outô2=Edoardo Meoli|outô3=Sandro Pellegrini|tìtolo=Guida al Golfo Paradiso: Bogliasco, Camogli, Recco, Avegno, Uscio, Pieve L., Sori|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9564|ànno=2000|editô=De Ferrari|çitæ=Reccu|léngoa=IT|cid=Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.comune.camogli.ge.it/|tìtolo=Scitu du Cumüne|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-12}} * {{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/|tìtolo=Scitu türisticu de Camuggi|outô=Pro Loco Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-12}} {{Comûni da Çittæ metropolitann-a de Zena}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Camuggi| ]] qrl8766zr48qkx7wy3q481q459pqylg Cabela 0 7025 274130 267888 2026-09-21T10:27:50Z Luensu1959 1211 in preparasión pe-a pagina 274130 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cabela |Panorama = Cabella.jpg |Didascalia = Panoràmma de Cabela con o Palàsso Döia |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Piemonte |Divisione amm grado 2 = Lisciandria |Amministratore locale = Roberta Daglio |Partito = lista civica "Bene in comune" |Data elezione = 26-5-2014 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 3 |Abitanti = 457 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S1&Reg=R07&Pro=P010&Com=39&anno=2023&submit=Tavola Dæto Istat] - Popolaçion rescidente a-i 31 d'òtobre do 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |Divisioni confinanti = [[Arbêa]], [[Caréga]], [[Fabbrica Curone]], [[Mungiardéin|Mongiardin]], [[Utùn|Otón]] (PC), [[Rucheta Ligure|Rochetta]], [[Zerba]] (PC) |Sottodivisioni = [[Cabanne de Chêuxoa]], Casela, [[Sentrasci]], [[Chêuxoa]], [[Curnaiö|Cornaieu]], Costa Rivassa, [[Cremonte]], [[Dêuva]], Duagné, [[Guasö|Guasêu]], Piàn Seréio, [[Pöubiu|Peubbio]], [[Piüssu|Piûsso]], [[Rozàn]], [[Seiu]], Servagnassi, Serasso, [[Teiu|Teio]] |Nome abitanti = |Patrono = [[San Loenso (personn-a)|San Loenso]] |Festivo = 10 de agósto |Mappa = Map of comune of Cabella Ligure (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Cabela inta provinsa de Lisciandria. }} '''Cabela''' (''Cabella Ligure'' in italiàn) a l'è 'n pàize de 457 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'o se trêuva inta [[Provinsa de Lisciandria]], inte l'äta [[Val Borbêa|val Borbëa]]. == Geògrafia == Cabela a gh'à e seguenti fraçioìn: [[Cabanne de Chêuxoa]], Casela, [[Sentrasci]], Costa Rivassa, [[Curnaiö|Cornaieu]], [[Chêuxoa]], [[Cremonte]], [[Dêuva]], Duagné, [[Guasö|Guasêu]], Piàn Seréio, [[Pöubiu|Peubbio]], [[Piüssu|Piûsso]], Rozàn, Servagnassi, [[Seiu]], Serasso, [[Teiu|Teio]]. == Stöia == Questo comûne o l'è stæto ligòu a-a [[Repùbrica de Zena|Repubbrica de Zena]] pe tanti sécoli. Da-o [[1797]] a-o [[1805]] o l'à fæto parte da [[Repùbrica Lìgure|Repûbbrica Ligûre]], pöi scin-a a-o [[1814]] o l'êa parte de l'[[Prìmmo Inpêro françéize|impero napoleònico]] e da-o [[1815]] parte do [[Regno de Sardegna]] inta Divixón de [[Zena]] e inta [[Pruvéincia 'd Növe|Provinsa de Nêuve]]. Da-o [[1859]] o fa parte da [[Provinsa de Lisciandria]]. == Pòsti de interesse == [[File:Cabella Ligure-palazzo Doria2.jpg|thumb|left|Cabella Ligure-palazzo Doria2|O palasso Döia e a gexa de San Loenso]] O [[Palasso Döia (Cabela)|Palasso Döia]], costruîo into XVII sécolo inti coì zeneixi rosso e giâno, òua tûtto gianco. O dòmina da l'âto o céntro stòrico de Cabela. A [[Madònna di Duagné]], scitoâ arente a-a fraçión de Duagné in sciâ stradda pe Dêuva. == Economìa == == Coltûa == Questo pàize o l'é fra i comuìn "lìguri" da Provìnsa de Lisciàndria pe-â léngoa e-e tradiçioìn gastronòmiche e culturâli. == Manifestaçioin == == Feste e fëe == == Comunicaçioin == == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} kjva09l5jnn3xftkyyz1pe9wvvve109 Dêuva 0 14229 274105 274104 2026-09-20T12:23:18Z Arbenganese 12552 /* Pòsti de interesse */ ho messu aa galeria u "mode packed" (sènsa curnixe) cuscì da paregià u stìle cu'e âtre pagine 274105 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[File:Dova Superiore.jpg|thumb|350px|Panoràmma de Dêuva]] '''Dêuva''' (in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]: ''Dova'') o l'è 'n pàize de 46 abitanti ch'o se trêuva inta [[provinsa de Lisciandria]], inte l'äta [[Val Borbêa|val Borbëa]]. O l'è divîso inte doì pàixi: ''Dêuva de d'äto'' (Dova superiore) e ''Dêuva de sotta'' (Dova inferiore). == Giögrafîa == Dêuva a s'atrêuva inte l'Âta Val Borbéia into comûne de Cabela. ; Âtre fraçión de [[Cabela]] * [[Cabanne de Chêuxoa]] * [[Chêuxoa]] * [[Cornaieu]] * [[Peubbio]] * [[Piûsso]] * [[Teio]] [[File:Dovachiesa.JPG|thumb|350px|A Gêxa de San Martìn]] == Stöia == A primma mençión stòrica a l'è de l'anno [[869]], quande l'inperatô do [[Sacro Impêo Roman|Sacro Impeo Roman]] [[Ludovico II]] o l'à dæto Dêuva comme regàllo a-a sêu mogé Engelberga pe anâ a caccia.<ref>Clelio Goggi, ''Storia dei comuni e delle parrocchie della diocesi di Tortona'', Tortona, Litocoop, 1973.</ref> Dêuva o l'ëa quindi diventòu feudo inperiâle in te moén di famigge zeneixi comme i [[Döia (famiggia)|Döia]], i [[Fieschi (famiggia)|Fieschi]] e i [[Spinnoa (famiggia)|Spinoa]]. L'è pe questa raxón che questo comûne o l'è stæto ligòu a-a [[Repùbrica de Zena|Repubbrica de Zena]] pe tanti sécoli. Da-o [[1797]] a-o [[1805]] o l'à fæto parte da [[Repùbrica Lìgure|Repûbbrica Lìgûre]], pöi scinn' a-o [[1814]] o l'ëa parte de l'impero napoleònico e da-o [[1815]] parte do [[Regno de Sardegna]] inta División de [[Zena]] e inta Provinsa de [[Neuve|Nêuve]]. Da-o [[1859]] o fa parte da [[Provinsa de Lisciandria]]. == Pòsti de interesse == A Gêxa de San Martìn, scitoâ a Dêuva de d'âto, a l'è stæta fæta into [[1870]], dòppo che 'na lûbbia a l'aveiva destrûta quella vêgia insemme a-o canposànto. I l'àn restaurâ into [[2004]] inti coî originali. In sciâ stradda pe Dêuva gh'é o santuâio da [[Nòstra Scignôa de Duagné]]. A Locanda do Maggiociondolo a l'é l'ûnico pónto de resciöo inte quella zöna de montâgna. O nomme o l'é stæto çernûo da-o præve do pòsto, òriginâio de Deuva de d'âto, Præ Luciano Maggiolo, ch'o l'à pigiòu da-o lasbórno (ò labórno) co-e tipiche scioî giâne de mazzo dîte "mazzi"<ref>https://www.altavaltrebbia.net/2023/07/05/dova-superiore-riparte-la-storia-della-locanda-del-maggiociondolo/</ref>. A capelétta ò tempiétto dedicòu a Sant'Anna, arente a-a gêxa de San Martìn. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Panuràmma de Deuva.jpg|thumb|Panuràmma de Deuva de d'äto Capeletta de Sant'Anna.jpg|thumb|Capeletta de Sant'Anna a Deuva de d'äto Artä da gexa a Deuva.jpg|thumb|Artä da gexa a Deuva de d'äto Palasso a Deuva.jpg|thumb|O palasso nòbile de Deuva de d'âto co-ina tipica decoraçion zeneize </gallery> == Economìa == == Coltûa == A Dêuva se parla ancón a [[lengoa ligure|lengua lìgûre]]. A cuxinn-a ascì a l'è prinçipalmente lìgûre. == Feste e fëe == O 26 de lûggio gh'è a Festa de [[Sant'Anna]]. A-o 9 d'agosto gh'è a Festa de San Fermo a-a gexetta omònima ch'a se trêuva in sciô valico de San Fermo in sciâ stradda pe anâ a [[Valensonn-a]]. A festa a l'è organizâ con l'[[ANPI]] de [[Zena]], a [[Diòcexi de Tortónn-a|diòcesi de Tortonn-a]] e l'[[Arçidiòcexi de Zêna|arcidiòcesi de Zena]]. A primma domenega dòppo o 18 de agosto gh'è stæto pe tanti anni, scinn' a-o tempo do coronn-avirus, a Festa da Montagna vixìn a-a Gêxa de San Martìn. == Comunicaçioìn == == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Conlìgamenti esterni == * Dêuva, [http://www.dovasuperiore.it/] [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria]] n7gmrapo4o7kgwuoxvnqgt1k5l18xwf Template:Letiatûa in lìgure 10 30556 274118 274013 2026-09-20T19:02:31Z N.Longo 12052 wl 274118 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Letiatûa in lìgure |title = [[Letiatûa in lìgure]] |state = collapsed |groupstyle = text-align:left; |liststyle = text-align:left; |group1 = [[XII secolo|Sécolo XII]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Raimbaut de Vaqueiras]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Testaménto de Raimondo Pictenado]]''{{·}}''[[Dichiaraçiùn de Paxia]]''; Raimbaut: ''[[Contrasto co-ina dònna zeneize|Contràsto co-ina dònna zenéize]]''{{·}}''[[Descord a ciù léngoe]]'' }} |group2 = [[XIII secolo|Sécolo XIII]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Anònimo zeneize|Anònimo Zenéize]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimo Zenéize: [[Còdice Morfìn]]; Anònimi: ''[[Fórmola de sconzûo do 1222]]''{{·}}''[[I Xzeneijzi cum Maria]]''{{·}}''[[Làpide di fræ Scimonétta e Perçivàlle Lercâ]]'' }} |group3 = [[XIV secolo|Sécolo XIV]] |list3 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Gêumo de Bàvai]]{{·}}[[Lùcco Patê]]{{·}}[[Aleràmmo Traversàgni]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Confortatöio da Conpagnîa da Mizeicòrdia]]''{{·}}''[[Manoscrîto 1.2.7 Bibliotêca Bêrio]]''{{·}}''[[Manoscrîto m.r.II.1.6]]''{{·}}''[[Manoscrîto m.r.IV.1.15]]''{{·}}''[[Manoscrîto It. VI 285]]''{{·}}''[[Manoscrîto Franzoniàn 56]]''{{·}}''[[Instruçioìn a Seguràn]]''{{·}}''[[Létia a l'amiràlio de Turchîa]]''; De Bàvai: ''[[Lo libro de la misera humana condicione]]''; Patê: ''[[Tratâto de virtù e di vìççi (Lùcco Patê)|Tratâto de virtù e di vìççi]]''; Traversàgni: ''[[Legenda de Sancta Elizabet]]'' }} |group4 = [[XV secolo|Sécolo XV]] |list4 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Giâxo Axòu]]{{·}}[[Iàcopo Braxéllo]]{{·}}[[Andrîa De Frànchi Bùrgao]]{{·}}[[Andrieu Giustiniàn Bànca]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Preghêa a-a vèrgine in arbenganéize do 1461]]''{{·}}''[[Propoxiçión cóntra o Galiöto do Carétto]]''{{·}}''[[Propoxiçión pi-â refæta do meu e do pòrto]]''{{·}}''[[La raxone de la Pasca]]''; Axòu: ''[[Relaçión da batàggia de Pònsa]]''; Braxéllo: ''[[Discórso cóntra o lùsso di röboìn]]''{{·}}''[[Rìmme vorgæ (Iàcopo Braxéllo)|Rìmme vorgæ]]''; Bùrgao: ''[[Rìmme vorgæ (Andrîa De Frànchi Bùrgao)|Rìmme vorgæ]]''; Giustiniàn Bànca: ''[[Relaçión de l'atàcco e a diféiza de Scîo]]'' }} |group5 = [[XVI secolo|Sécolo XVI]] |list5 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Zân'Aostìn Abòu]]{{·}}[[Benàrdo Castelétto]]{{·}}[[Bernabè Çigâa Cazê]]{{·}}[[Viçénso Dartónn-a]]{{·}}[[Pòulo Fuggetta|Pòulo Fogétta]]{{·}}[[Benéito Schenón]]{{·}}[[Bertomê Senàrega]]{{·}}[[Cristòffa Zabâta]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Comédia de Ansèrmo]]''{{·}}''[[Opera e lamento de Zena]]''{{·}}''[[Opera do 1526]]''{{·}}''[[Relaçión in scî fæti de Bargàggi]]''; Abòu: ''[[Cronàche savonéixi]]''; Castelétto, Cazê, Dartónn-a, Fogétta, Schenón e Zabâta: ''[[Rime diverse in lengua zeneise]]''; Cazê: ''[[Discorso in lingua genovese doppo la elettione del Serenissimo Duce di Genova il Signor Antonio Cebà|Discórso do 1593]]''{{·}}''[[Discorso nella elettione del Serenissimo signor Agostino Doria duce, et de l'illustrissimo e reverendissimo signor Oratio Spinola Arcivescovo di Genova|Discórso do 1601]]''; Senàrega: ''[[Discórso do dûxe Matê Senàrega]]'' }} |group6 = [[XVII secolo|Sécolo XVII]] |list6 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Zâne Françésco Bafîgo]]{{·}}[[Fulgénçio Baldàn]]{{·}}[[Françésco Bogiàn]]{{·}}[[Antönio Giùlio Brìgnoe Sæ]]{{·}}[[Dotô Cangialànsa]]{{·}}[[Pêo Zâne Capriâ]]{{·}}[[Càrlo Andrîa Castagnêua]]{{·}}[[Gian Giacomo Cavalli|Giàn Giàcomo Cavàllo]]{{·}}[[Gabriælo Ciabrea|Gabriælo Ciabrêa]]{{·}}[[Pêo Giöxèppe Giustiniàn]]{{·}}[[Françésco Màia Mæn]]{{·}}[[Giobàtta Merèllo]]{{·}}[[Pantalìn Moâsànn-a]]{{·}}[[Zân'Aostìn Polinâ]]{{·}}[[Giuliàn Rósso]]{{·}}[[Stêva Rósso]]{{·}}[[Gustin Scciafin]]{{·}}[[Geliàndro Sganbào]]{{·}}[[Zâne Andrîa Spìnoa]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Encomio nella elettione del Serenissimo signor Bernardo Clavarezza duce della Serenissima Republica di Genova|Discórso pò-u Benàrdo Cravaæsa]]''{{·}}''[[La Bagolina]]''; Bafîgo: ''[[Lamento dra reginna de Svezia traduto in lengua darseniella e adattòu sciù Lucrezia in ra mòrte do sò galante|Lamento dra reginna de Svezia]]''; Baldàn: ''[[A ro segnó Domenego Fiasella Eççelentissimo Depentò]]''; Bogiàn, Cavàllo, Giustiniàn, Rósso G.: ''[[Ra Cittara Zeneize]]''; Brìgnoe Sæ: ''[[Ra dònna interesà]]''{{·}}''[[I due anelli simili]]''{{·}}''[[Li comici schiavi]]''; Cangialànsa: ''[[Lamento d'unna zóvena marià con un viegio]]''; Capriâ: ''[[Ra finta caritè]]''; Castagnêua: ''[[Zena insendià]]''; Cavàllo: ''[[Applauzo de Zena]]''; Ciabrêa: ''[[Serenâta I]]''{{·}}''[[Serenâta II]]''; Mæn: ''[[Il fazzoletto]]''; Merèllo: ''[[Pe ra canzon dre formaggette]]''; Moâsànn-a: ''[[Cansonê (Moâsànn-a)|Cansonê]]''; Polinâ: ''[[Il genio ligure trionfante]]''; Rósso G.: ''[[Manoscrîto 1.2.7 Bibliotêca Bêrio]]'' <small>(''[[Ro viaggio de Venexa]]''{{·}}''[[Incoronation dro Duxe Lissandro Spinnoa]]'')</small>{{·}}''[[Manoscrîto E.V.9 Bibliotêca Universcitâia de Zêna]]'' <small>(''[[Descriçión da pèsta]]'')</small>; Rósso S.: ''[[L'antico valore de gli huomini di Taggia]]''; Scciafìn: ''[[Applausi per l'ellettione del doge Agostino Pallavicino|Discórso pe l'Agostìn Pravexìn]]''; Sganbào: ''[[La Zingara]]''; Spìnoa: ''[[L'Ariodante]]''{{·}}''[[L'Europa]]''{{·}}''[[La perfidia fulminata da Sansone]]'' }} |group7 = [[XVIII secolo|Sécolo XVIII]] |list7 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Toràrbo Armònico]]{{·}}[[Lùcco Màia Capón]]{{·}}[[Anbrêuxo Cónti]]{{·}}[[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]]{{·}}[[Bacìccia Degradòu]]{{·}}[[Antönio Duràsso]]{{·}}[[Gaitàn Galìn]]{{·}}[[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti]]{{·}}[[Fabrìçio Giâno]]{{·}}[[Antönio Pescétto]]{{·}}[[Çitén Picêda]]{{·}}[[Antönio Màia Posêu]]{{·}}[[Ònoròu Antönio Rìcci-Gentî]]{{·}}[[Luciàn Rósso]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Cansón de goæra sascelìnn-a]]''{{·}}''[[Libeaçion de Zena]]''{{·}}''[[Manoscrîto E.I.19]]'' <small>(''[[Intermêzo da tragédia Svanvita]]'')</small>{{·}}''[[Manoscrîto 55.J.III.10]]'' <small>(''[[Canto unico]]'')</small>{{·}}''[[Ra descrizion dra vitta dro Figgio Pròdigo divisa in trei canti]]''{{·}}''[[Sonétto pi-â goæra do 1625]]''{{·}}''[[Trionfo dro pòpolo zeneise]]''; Armònico: ''[[Ro valoroso combatimento de Zane Antògno Maglion]]''; Capón: ''[[A canzun de Franzé u peguror]]''; Cónti, De Frànchi, Galìn, Gastâdo, Goîdo, Tôzo e Vicêti: ''[[Ra Gerusalemme deliverà]]''; De Frànchi: ''[[L'avocâto Patèlla]]''{{·}}''[[Ra locandera de Sampedarenna]]''{{·}}''[[Re preçiose ridicole]]''{{·}}''[[Ro Chitarrin]]''{{·}}''[[Ro mariezzo per fòrça]]''{{·}}''[[Ro retorno non previsto|Ro ritorno non previsto]]''; Degradòu: ''[[Cançonetta patriòtica in sciù l'aia dra Carmagnòla]]''; Duràsso: ''[[Dialogo successo ne a sala dro Consegetto da inverno tra Bernardo, Allerame, Giosæppe e Nicola poære e figgio, Tommaso e un inspettou|Dialogo successo ne a sala dro Consegetto da inverno]]''; Galìn: ''[[Cadenna zeneise]]''; Gavòtti: ''[[Er quatter saxonj]]''; Giâno: ''[[Vitöia cóntra i Tùrchi do capitàgno Castelìn]]''; Pescétto: ''[[Manoscrîto VII.4.34]]'' <small>(''[[Per re felisissime nozze dro signor Maggiœu con ra signora Laoretta Ciappe]]'')</small>; Picêda: ''[[Cantilena pattriòttica]]''; Posêu: ''[[Sonetti acrostici]]''; Rìcci-Gentî: ''[[Egloga pescatoria]]''; Rósso: ''[[Pervœzze in sogno der meister da schêura der Morœre]]'' }} |group8 = [[XIX secolo|Sécolo XIX]] |list8 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Federîgo Alizêro|Federîgo Aizê]]{{·}}[[Nicolin Baçigalô|Nicolìn Baçigalô]]{{·}}[[Cristòffa Castelìn]]{{·}}[[Gioanìn Cazàssa|Zâne Cazàssa]]{{·}}[[Andrîa Cereghìn]]{{·}}[[Doàrdo Michê Ciòzza]]{{·}}[[Luigi Domenico Farina|Loîgi Doménego Fænn-a]]{{·}}[[Doménego Garèllo]]{{·}}[[Bertomê Mòrchio]]{{·}}[[Stêva Parödi]]{{·}}[[Giöxèppe Peagàllo]]{{·}}[[Loîgi Michê Pedevìlla]]{{·}}[[Loîgi Perséuggio]]{{·}}[[Antönio Pescétto]]{{·}}[[Martin Piaggio|Martìn Piàggio]]{{·}}[[Françésco Pisórno]]{{·}}[[Giöxèppe Pòggi]]{{·}}[[Andrea Pollano|Andrîa Polàn]]{{·}}[[Pons Rebuffel]]{{·}}[[Andrîa Ròcca]]{{·}}[[Tomâxo Torterêui]]{{·}}[[Giobatta Vigo|Giobàtta Vîgo]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Achille in Sciro]]''{{·}}''[[Doe compagne de scheua]]''; Aizê: ''[[Il matrimonio di Goldoni]]''; Baçigalô: ''[[Ciù a poïa che o mâ]]''{{·}}''[[Enéide (Nicolìn Baçigalô)|Enéide]]''{{·}}''[[Inni civili]]''{{·}}''[[L'öcaxon a fa l'òmmo laddro]]''{{·}}''[[Odi ed Epodi]]''{{·}}''[[O mego pe forza]]''{{·}}''[[I manézzi pe maiâ 'na fìggia|Manezzi pe majâ 'na figgia]]''{{·}}''[[Pigiâse o mâ do Rósso o cartâ|Piggiäse ö mâ do Rosso ö cartâ]]''{{·}}''[[Poêxîe çernûe (Nicolìn Baçigalô)|Poêxîe çernûe]]''{{·}}''[[Prose rimæ]]''{{·}}''[[Sfroxi a-o Parnaso]]''; Castelìn: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(1850)</small>; Cazàssa: ''[[A sanfornia zeneize]]''{{·}}''[[Vocabolâio Zenéize-Italiàn do Zâne Cazàssa|Vocabolâio Zenéize-Italiàn]]''; Cereghìn: ''[[Cansonetta neuva d'un zoveno de montagna ambiçioso de piggiâ moggê in çittæ convinto che a donna çittadinna a l'è ciù grassa|Cansonetta neuva]]''; Ciòzza: ''[[Congiura contro a Repùbblica de Zena]]''{{·}}''[[Giuseppe Musso (romànzo)|Giuseppe Musso]]''{{·}}''[[Paolo da Neuve duxe de Zena]]''{{·}}''[[Raffæle da Töre oscìa Zena e Savòia]]''{{·}}''[[Unna vitta infeliçe]]''{{·}}''[[Viçende umanne]]''; Fænn-a: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(föe vàrie)</small>; Garèllo: ''[[Le gelosie del Signor Regina]]''; Parödi: ''[[Stöia di fæti ciù importanti successi in Zena da-o giorno eutto settembre 1847 a tutto o giorno sei arvî 1849|Stöia di fæti ciù importanti successi in Zena]]''; Peagàllo: ''[[Arecugéita de poêxîe inédite (Giöxèppe Peagàllo)|Arecugéita de poêxîe inédite]]''; Pedevìlla: ''[[A Colombiade]]''{{·}}''[[Lunäi do sciô Tocca]]''; Perséuggio: ''[[I pastoî a-o presepio]]''{{·}}''[[L'ærboo da misëia]]''{{·}}''[[O cagnetto da scignöa]]''{{·}}''[[O scindico de Vallefreida]]''{{·}}''[[O sciòpero de camëe]]''{{·}}''[[O sposaliçio da Misëia]]''{{·}}''[[O strassê in villezzatùa]]''{{·}}''[[Un paize socialista]]''{{·}}''[[Un pentemin a Zena]]''; Pescétto: ''[[Il cholera in Genova]]''{{·}}''[[In occasione del terzo secolare dell'apparizione di N.S. di Misericordia in Savona]]''{{·}}''[[Memoia da festa patriottica]]''; Piàggio: ''[[Ciaravalle Zeneize]]''{{·}}''[[Ezöpo zenéize|Esopo Zeneize]]''{{·}}''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(1815-1843)</small>; Pisórno: ''[[O cannocciale de Savonna]]''; Pòggi: ''[[Ginna de Sampedænna]]''; Polàn: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(poêxîe vàrie)</small>; Rebuffel: ''[[E doue bessoune]]''{{·}}''[[La Siagne: Poème Lyrique]]''; Vîgo: ''[[Fili d'erba]]''{{·}}''[[O Chitarrin]]''{{·}}''[[Tipi e macchiette]]''<br />Giornâli: ''[[O Balilla]]''{{·}}''[[Balilla (Bonezàire)|O Balilla (de Bonezàire)]]''{{·}}''[[O Castigamatti]]''{{·}}''[[O Çittadin]]''{{·}}''[[O Ficcanaso]]''{{·}}''[[O sciô Reginna e sciô Tocca]]''{{·}}''[[O Stafî]]''{{·}}''[[O Zeneize]]'' }} |group9 = [[XX secolo|Sécolo XX]] |list9 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = Zenéize |list1 = [[Aldo Acquarone]]{{·}}[[Carlo Domingo Adamoli]]{{·}}[[Italo Mario Angeloni]]{{·}}[[Luigi Anselmi]]{{·}}[[Giuliano Balestrieri]]{{·}}[[Ernesto Bertolotto]]{{·}}[[Elena Bono]]{{·}}[[Agostino Bruno]]{{·}}[[Giorgio Cambiaso]]{{·}}[[Mario Cappello]]{{·}}[[Giovanni Battista Caprile]]{{·}}[[Costanzo Carbone]]{{·}}[[Davide Castelli]]{{·}}[[Daniele Caviglia]]{{·}}[[Ettore Chiappe]]{{·}}[[Carlo Costa]]{{·}}[[Angelo De Ferrari]]{{·}}[[Gherardo del Colle]]{{·}}[[Emilio Del Maestro]]{{·}}[[Gian Mario Faggioni]]{{·}}[[Doardo Firpo|Edoardo Firpo]]{{·}}[[Pino Flamigni]]{{·}}[[Freirîgo Gàzzo]]{{·}}[[Alfonso Ghiotti]]{{·}}[[Roberto Giannoni]]{{·}}[[Alfredo Gismondi]]{{·}}[[Alessandro Guasoni]]{{·}}[[Plinio Guidoni]]{{·}}[[Enzo La Rosa]]{{·}}[[Piero Maffei]]{{·}}[[Carlo Malinverni]]{{·}}[[Marino Merello]]{{·}}[[Mauro Montarese]]{{·}}[[Alessandro Monti]]{{·}}[[Guido Nilsen]]{{·}}[[Silvio Opisso]]{{·}}[[Sandro Patrone]]{{·}}[[Vito Elio Petrucci]]{{·}}[[Luigi Poggi]]{{·}}[[Costantino Preve]]{{·}}[[Francesco Puppo]]{{·}}[[Giovan Battista Rapallo]]{{·}}[[Francesco Rocchino]]{{·}}[[Enrico Scaravelli]]{{·}}[[Sergio Sileri]] |group2 = Âtri parlæ |list2 = [[Emilio Azaretti]]{{·}}[[Rodolfo Badarello]]{{·}}[[Giannino Balbis]]{{·}}[[Maurizio Barzizza]]{{·}}[[Paolo Bertolani]]{{·}}[[Andrea Capano]]{{·}}[[Giuseppe Cassinelli]]{{·}}[[Giuseppe Cava]]{{·}}[[Angelo Daglio]]{{·}}[[Rosita Del Buono]]{{·}}[[Franco D'Imporzano]]{{·}}[[Virgilio Fedi]]{{·}}[[Renzo Fregoso]]{{·}}[[Culoumbu Gajòun|Colombo Gajone]]{{·}}[[Giovanni Ghione]]{{·}}[[Livio Gianolla]]{{·}}[[Giovanni Giudici]]{{·}}[[Antonio Leale]]{{·}}[[Ubaldo Mazzini]]{{·}}[[Ettore Morteo]]{{·}}[[Luì Notari|Louis Notari]]{{·}}[[Luigi Panero]]{{·}}[[Guido Pastor]]{{·}}[[Antonio Rebaudo]]{{·}}[[Filipu Giliu Rostan|Filippo Rostan]]{{·}}[[Mario Scaglia]]{{·}}[[Rensu Villa|Renzo Villa]]{{·}}[[Cesare Vivaldi]]{{·}}[[Ettore Zunino]] }} |group2 = Òpere |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = Zenéize |list1 = Acquarone: ''[[Bòcce (Aldo Acquarone)|Bòcce]]''{{·}}''[[Braghe longhe]]''{{·}}''[[Discorsi e confidense da mæ portëa]]''{{·}}''[[Quande o gatto o no gh'é]]''{{·}}''[[Sonetti (Aldo Acquarone)|Sonetti]]''{{·}}''[[Sunetti e poemetti]]''; Adamoli: ''[[Reuse d'autunno]]''; Angeloni: ''[[Quande canta o mâ]]''; Anselmi: <small>(tèsti vàrri pò-u [[Gioxeppe Marzari|Marzari]])</small>; Balestrieri: ''[[A ballato do Besagno]]''; Bono: ''[[Gatto di Sangue]]''; Bruno: ''[[Lunäio de Savonna]]'' <small>(poêxîe vàrie)</small>{{·}}''[[O regallo pe-o 1865]]'' <small>(poêxîe vàrie)</small>; Cambiaso: ''[[E fóndeghe]]''{{·}}''[[L'inzegnê]]''; Cappello: ''[[Ma se ghe penso]]''; Caprile: ''[[O mogogno]]''; Carbone: ''[[Cansoin zeneixi]]''{{·}}''[[Co-a çigäa in sciâ canna]]''{{·}}''[[Quattro canti de Portöia]]''; Castelli: ''[[E peripeçìe do sciô Canella]]''{{·}}''[[O caravana]]''{{·}}''[[O testamento do sciô Lummetti]]''; Caviglia: ''[[A-o de là do mâ]]''{{·}}''[[E äe di àngei]]''; Chiappe: ''[[Rozzo e bozzo]]''; Costa: ''[[A stradda]]''; De Ferrari: ''[[E zà reciòcca l'öa]]''{{·}}''[[Quæxi 'na confescion]]''{{·}}''[[Tra Besagno e Cianderlin]]''{{·}}''[[Ùrtimi canti]]''; Del Maestro: ''[[A tascia in sciô ciæo]]''; Faggioni: ''[[Quello bonànima (Gian Mario Faggioni)|Quello bonànima]]''; Firpo: ''[[A vëa scoverta de l'América]]''{{·}}''[[Ciammo o martinpescòu]]''{{·}}''[[Fiore into gòtto]]''{{·}}''[[O grillo cantadô]]''{{·}}''[[Tutte le poesie (Edoardo Firpo)|Tutte le poesie]]''; Flamigni e Montarese: ''[['Na micca pe-o re]]''; Gazzo: ''[[A Diviña Comédia]]''{{·}}''[[Arpa zeneyze]]''; Ghiotti: ''[[A lotterìa de Zena]]''; Giannoni: ''[[E gagge]]''{{·}}''[[E trombe]]''; Gismondi: ''[[Arvî e giöxìe]]''{{·}}''[[Da-o mæ barcon]]''{{·}}''[[In faccia a-o nòstro mâ]]''; Guasoni: ''[[A pòula e a lunna]]''{{·}}''[[L'ätra Zena]]''{{·}}''[[L'òrto da madonnâ]]''; Guidoni: ''[[A çittæ deserta]]''{{·}}''[[Briscola (tiatro)|Brìscola]]''{{·}}''[[Controvento]]''{{·}}''[[L'östaia]]''{{·}}''[[Sette corali]]''{{·}}''[[Zóvena co-o parasô]]''; La Rosa: ''[[Colpi di timone]]''; Malinverni: ''[[Bolle de Savon]]''{{·}}''[[Due brocche de viovetta]]''; Merello: ''[[In tempo de goæra]]''; Monti: ''[[A storia da Madonna da Guardia]]''{{·}}''[[A vitta de San Françesco d'Assisi]]''{{·}}''[[Vitta de fræ Françesco o laico cappuçin ciammòu pe-o Paddre Santo da-o nòstro popolin]]''; Nilsen: ''[[Da San Loenso à Portofin]]''{{·}}''[[O fondo do mâ]]''; Opisso: ''[[L'isoa]]''; Patrone: ''[[A-o borgo chinno]]''{{·}}''[[A spinna sottî]]''{{·}}''[[I Vangeli]]''{{·}}''[[Veddri appannæ]]''; Petrucci: ''[[Bansigæ da l'æxìa]]''{{·}}''[[Ciù in là de paròlle]]''{{·}}''[[Graffionne]]''{{·}}''[[O quadrifeuggio]]''{{·}}''[[Un vento döçe]]''; Poggi: ''[[Da l'arba a-o tramonto]]''{{·}}''[[Lëzi...passa...taxi]]''; Puppo: ''[[D'arrescoso]]''; Rapallo: ''[[Caròtte co-o tocco de rava]]''{{·}}''[[Çento grantinne de riso]]''; Sileri: ''[[Òua che l'ombra a chinna]]''{{·}}''[[O zeugo sensa fin]]''{{·}}''[[Pòrto de mâ]]''<br />Giornâli: ''[[Zena (revìsta)|Zena]]'' |group2 = Âtri parlæ |list2 = Badarello: ''[[Chinze haiku e ätri versci]]''{{·}}''[[Fregogge de seunni]]''{{·}}''[[Stradde (Rodolfo Badarello)|Stradde]]''; Balbis: ''[[Trondemundu]]''{{·}}''[[Poesie (1970-2000)]]''; Barzizza: ''[[Grascie megu]]''; Bertolani: ''[[Avei]]''{{·}}''[[Diario greco]]''{{·}}''[[E gose, l'aia]]''{{·}}''[[Libi]]''{{·}}''[[Raità da neve]]''{{·}}''[[Seinà]]''; Capano: ''[[A sgavàudura e u dagliu]]''{{·}}''[[Gh'eira in ciarrun pautrùn]]''{{·}}''[[Teragnae]]''; Cassinelli: ''[[Cioiu de mazu]]''{{·}}''[[U fiö e a nöte]]''; Cava: ''[[Into remoin]]''; Daglio: ''[[Poesie dialettali]]''; Del Buono: ''[[O massetto]]''; D'Imporzano: ''[[A véja magìgura]]''{{·}}''[[Deixe suneti aragiai e trei puemeti stravaganti]]''{{·}}''[[Védri d'àiga durse]]''; Fregoso: ''[[Tazibao]]''; Gajone: ''[[Antologia Ovadese]]''; Ghione: ''[[Nàvego incontro a-o sô]]''{{·}}''[[Verso sei öe]]''; Gianolla: ''[[Dar Castelo au Razao]]''{{·}}''[[Lungo vota e vioi]]''; Giudici: ''[[Empie stelle]]''; Leale: ''[[Scannabaggi e perdidì]]''; Mazzini: ''[[A Passion do Signoe]]''{{·}}''[[A spedission de Caraa]]''{{·}}''[[Saggio di folklore spezzino]]''{{·}}''[[Sonetti vernacoli]]''{{·}}''[[Strofogi]]''; Morteo: ''[[Rime arascine]]''; Notari: ''[[A legenda de Santa Devota]]''{{·}}''[[Bülüghe munegasche]]''; Pastor: ''[[Vèlbure, rèijure, gàlbure]]''; Rebaudo: ''[[St'anu che ven]]''; Rostan: ''[[Tra l'erba]]''; Villa: ''[[E dùdure]]''{{·}}''[[I nénari]]''{{·}}''[[Vin de sccianchi]]''; Vivaldi C.: ''[[La vita sa di buono]]''; Zunino: ''[[I sc-feughi d'Rusin]]''{{·}}''[[In ser Piave]]'' }} }} |group10 = [[XXI secolo|Sécolo XXI]] |list10 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Enrica Arvigo]]{{·}}[[Mario Bagnara]]{{·}}[[Enrico Carlini]]{{·}}[[Alessandro Guasoni]]{{·}}[[Gianni Priano]]{{·}}[[Bruno Rombi]]{{·}}[[Bartolomeo Rottondo]]{{·}}[[Anselmo Roveda]]{{·}}[[Siro Vivaldi]] |group2 = Òpere |list2 = Arvigo: ''[[Renasce]]''; Bagnara e Rottondo: ''[[A fëa de San Bertomê]]''; Guasoni: ''[[Barcoin. Sette racconti in lingua ligure]]''{{·}}''[[Cantëgoe]]''; Priano: ''[[Nel raggio della catena]]''; Rombi: ''[[Vuxe de Câdesédda]]''; Roveda: ''[[A farta d'euio de framboase into sangue spantegòu]]''; Vivaldi: ''[[Basta ch'a nu pasa d'entu mi]]''{{·}}''[[Ginti e fati de Rimasùu]]'' }} }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - Ligùria]] [[Categorîa:Template de navegaçión - socjêtæ]] [[Categorîa:Letiatûa in lìgure|*]]</noinclude> g13fvnbylb2ag7ep6m5we6geonmmewo 274122 274118 2026-09-20T19:16:24Z N.Longo 12052 + 1 274122 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Letiatûa in lìgure |title = [[Letiatûa in lìgure]] |state = collapsed |groupstyle = text-align:left; |liststyle = text-align:left; |group1 = [[XII secolo|Sécolo XII]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Raimbaut de Vaqueiras]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Testaménto de Raimondo Pictenado]]''{{·}}''[[Dichiaraçiùn de Paxia]]''; Raimbaut: ''[[Contrasto co-ina dònna zeneize|Contràsto co-ina dònna zenéize]]''{{·}}''[[Descord a ciù léngoe]]'' }} |group2 = [[XIII secolo|Sécolo XIII]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Anònimo zeneize|Anònimo Zenéize]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimo Zenéize: [[Còdice Morfìn]]; Anònimi: ''[[Fórmola de sconzûo do 1222]]''{{·}}''[[I Xzeneijzi cum Maria]]''{{·}}''[[Làpide di fræ Scimonétta e Perçivàlle Lercâ]]'' }} |group3 = [[XIV secolo|Sécolo XIV]] |list3 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Gêumo de Bàvai]]{{·}}[[Lùcco Patê]]{{·}}[[Aleràmmo Traversàgni]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Confortatöio da Conpagnîa da Mizeicòrdia]]''{{·}}''[[Manoscrîto 1.2.7 Bibliotêca Bêrio]]''{{·}}''[[Manoscrîto m.r.II.1.6]]''{{·}}''[[Manoscrîto m.r.IV.1.15]]''{{·}}''[[Manoscrîto It. VI 285]]''{{·}}''[[Manoscrîto Franzoniàn 56]]''{{·}}''[[Instruçioìn a Seguràn]]''{{·}}''[[Létia a l'amiràlio de Turchîa]]''; De Bàvai: ''[[Lo libro de la misera humana condicione]]''; Patê: ''[[Tratâto de virtù e di vìççi (Lùcco Patê)|Tratâto de virtù e di vìççi]]''; Traversàgni: ''[[Legenda de Sancta Elizabet]]'' }} |group4 = [[XV secolo|Sécolo XV]] |list4 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Giâxo Axòu]]{{·}}[[Iàcopo Braxéllo]]{{·}}[[Andrîa De Frànchi Bùrgao]]{{·}}[[Andrieu Giustiniàn Bànca]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Preghêa a-a vèrgine in arbenganéize do 1461]]''{{·}}''[[Propoxiçión cóntra o Galiöto do Carétto]]''{{·}}''[[Propoxiçión pi-â refæta do meu e do pòrto]]''{{·}}''[[La raxone de la Pasca]]''; Axòu: ''[[Relaçión da batàggia de Pònsa]]''; Braxéllo: ''[[Discórso cóntra o lùsso di röboìn]]''{{·}}''[[Rìmme vorgæ (Iàcopo Braxéllo)|Rìmme vorgæ]]''; Bùrgao: ''[[Rìmme vorgæ (Andrîa De Frànchi Bùrgao)|Rìmme vorgæ]]''; Giustiniàn Bànca: ''[[Relaçión de l'atàcco e a diféiza de Scîo]]'' }} |group5 = [[XVI secolo|Sécolo XVI]] |list5 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Zân'Aostìn Abòu]]{{·}}[[Benàrdo Castelétto]]{{·}}[[Bernabè Çigâa Cazê]]{{·}}[[Viçénso Dartónn-a]]{{·}}[[Pòulo Fuggetta|Pòulo Fogétta]]{{·}}[[Benéito Schenón]]{{·}}[[Bertomê Senàrega]]{{·}}[[Cristòffa Zabâta]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Comédia de Ansèrmo]]''{{·}}''[[Opera e lamento de Zena]]''{{·}}''[[Opera do 1526]]''{{·}}''[[Relaçión in scî fæti de Bargàggi]]''; Abòu: ''[[Cronàche savonéixi]]''; Castelétto, Cazê, Dartónn-a, Fogétta, Schenón e Zabâta: ''[[Rime diverse in lengua zeneise]]''; Cazê: ''[[Discorso in lingua genovese doppo la elettione del Serenissimo Duce di Genova il Signor Antonio Cebà|Discórso do 1593]]''{{·}}''[[Discorso nella elettione del Serenissimo signor Agostino Doria duce, et de l'illustrissimo e reverendissimo signor Oratio Spinola Arcivescovo di Genova|Discórso do 1601]]''; Senàrega: ''[[Discórso do dûxe Matê Senàrega]]'' }} |group6 = [[XVII secolo|Sécolo XVII]] |list6 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Zâne Françésco Bafîgo]]{{·}}[[Fulgénçio Baldàn]]{{·}}[[Françésco Bogiàn]]{{·}}[[Antönio Giùlio Brìgnoe Sæ]]{{·}}[[Dotô Cangialànsa]]{{·}}[[Pêo Zâne Capriâ]]{{·}}[[Càrlo Andrîa Castagnêua]]{{·}}[[Gian Giacomo Cavalli|Giàn Giàcomo Cavàllo]]{{·}}[[Gabriælo Ciabrea|Gabriælo Ciabrêa]]{{·}}[[Pêo Giöxèppe Giustiniàn]]{{·}}[[Françésco Màia Mæn]]{{·}}[[Giobàtta Merèllo]]{{·}}[[Pantalìn Moâsànn-a]]{{·}}[[Zân'Aostìn Polinâ]]{{·}}[[Giuliàn Rósso]]{{·}}[[Stêva Rósso]]{{·}}[[Gustin Scciafin]]{{·}}[[Geliàndro Sganbào]]{{·}}[[Zâne Andrîa Spìnoa]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Encomio nella elettione del Serenissimo signor Bernardo Clavarezza duce della Serenissima Republica di Genova|Discórso pò-u Benàrdo Cravaæsa]]''{{·}}''[[La Bagolina]]''; Bafîgo: ''[[Lamento dra reginna de Svezia traduto in lengua darseniella e adattòu sciù Lucrezia in ra mòrte do sò galante|Lamento dra reginna de Svezia]]''; Baldàn: ''[[A ro segnó Domenego Fiasella Eççelentissimo Depentò]]''; Bogiàn, Cavàllo, Giustiniàn, Rósso G.: ''[[Ra Cittara Zeneize]]''; Brìgnoe Sæ: ''[[Ra dònna interesà]]''{{·}}''[[I due anelli simili]]''{{·}}''[[Li comici schiavi]]''; Cangialànsa: ''[[Lamento d'unna zóvena marià con un viegio]]''; Capriâ: ''[[Ra finta caritè]]''; Castagnêua: ''[[Zena insendià]]''; Cavàllo: ''[[Applauzo de Zena]]''; Ciabrêa: ''[[Serenâta I]]''{{·}}''[[Serenâta II]]''; Mæn: ''[[Il fazzoletto]]''; Merèllo: ''[[Pe ra canzon dre formaggette]]''; Moâsànn-a: ''[[Cansonê (Moâsànn-a)|Cansonê]]''; Polinâ: ''[[Il genio ligure trionfante]]''; Rósso G.: ''[[Manoscrîto 1.2.7 Bibliotêca Bêrio]]'' <small>(''[[Ro viaggio de Venexa]]''{{·}}''[[Incoronation dro Duxe Lissandro Spinnoa]]'')</small>{{·}}''[[Manoscrîto E.V.9 Bibliotêca Universcitâia de Zêna]]'' <small>(''[[Descriçión da pèsta]]'')</small>; Rósso S.: ''[[L'antico valore de gli huomini di Taggia]]''; Scciafìn: ''[[Applausi per l'ellettione del doge Agostino Pallavicino|Discórso pe l'Agostìn Pravexìn]]''; Sganbào: ''[[La Zingara]]''; Spìnoa: ''[[L'Ariodante]]''{{·}}''[[L'Europa]]''{{·}}''[[La perfidia fulminata da Sansone]]'' }} |group7 = [[XVIII secolo|Sécolo XVIII]] |list7 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Toràrbo Armònico]]{{·}}[[Lùcco Màia Capón]]{{·}}[[Anbrêuxo Cónti]]{{·}}[[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]]{{·}}[[Bacìccia Degradòu]]{{·}}[[Antönio Duràsso]]{{·}}[[Gaitàn Galìn]]{{·}}[[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti]]{{·}}[[Fabrìçio Giâno]]{{·}}[[Antönio Pescétto]]{{·}}[[Çitén Picêda]]{{·}}[[Antönio Màia Posêu]]{{·}}[[Ònoròu Antönio Rìcci-Gentî]]{{·}}[[Luciàn Rósso]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Cansón de goæra sascelìnn-a]]''{{·}}''[[Libeaçion de Zena]]''{{·}}''[[Manoscrîto E.I.19]]'' <small>(''[[Intermêzo da tragédia Svanvita]]'')</small>{{·}}''[[Manoscrîto 55.J.III.10]]'' <small>(''[[Canto unico]]'')</small>{{·}}''[[Ra descrizion dra vitta dro Figgio Pròdigo divisa in trei canti]]''{{·}}''[[Sonétto pi-â goæra do 1625]]''{{·}}''[[Trionfo dro pòpolo zeneise]]''; Armònico: ''[[Ro valoroso combatimento de Zane Antògno Maglion]]''; Capón: ''[[A canzun de Franzé u peguror]]''; Cónti, De Frànchi, Galìn, Gastâdo, Goîdo, Tôzo e Vicêti: ''[[Ra Gerusalemme deliverà]]''; De Frànchi: ''[[L'avocâto Patèlla]]''{{·}}''[[Ra locandera de Sampedarenna]]''{{·}}''[[Re preçiose ridicole]]''{{·}}''[[Ro Chitarrin]]''{{·}}''[[Ro mariezzo per fòrça]]''{{·}}''[[Ro retorno non previsto|Ro ritorno non previsto]]''; Degradòu: ''[[Cançonetta patriòtica in sciù l'aia dra Carmagnòla]]''; Duràsso: ''[[Dialogo successo ne a sala dro Consegetto da inverno tra Bernardo, Allerame, Giosæppe e Nicola poære e figgio, Tommaso e un inspettou|Dialogo successo ne a sala dro Consegetto da inverno]]''; Galìn: ''[[Cadenna zeneise]]''; Gavòtti: ''[[Er quatter saxonj]]''; Giâno: ''[[Vitöia cóntra i Tùrchi do capitàgno Castelìn]]''; Pescétto: ''[[Manoscrîto VII.4.34]]'' <small>(''[[Per re felisissime nozze dro signor Maggiœu con ra signora Laoretta Ciappe]]'')</small>; Picêda: ''[[Cantilena pattriòttica]]''; Posêu: ''[[Sonetti acrostici]]''; Rìcci-Gentî: ''[[Egloga pescatoria]]''; Rósso: ''[[Pervœzze in sogno der meister da schêura der Morœre]]'' }} |group8 = [[XIX secolo|Sécolo XIX]] |list8 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Federîgo Alizêro|Federîgo Aizê]]{{·}}[[Nicolin Baçigalô|Nicolìn Baçigalô]]{{·}}[[Cristòffa Castelìn]]{{·}}[[Gioanìn Cazàssa|Zâne Cazàssa]]{{·}}[[Andrîa Cereghìn]]{{·}}[[Doàrdo Michê Ciòzza]]{{·}}[[Luigi Domenico Farina|Loîgi Doménego Fænn-a]]{{·}}[[Doménego Garèllo]]{{·}}[[Bertomê Mòrchio]]{{·}}[[Stêva Parödi]]{{·}}[[Giöxèppe Peagàllo]]{{·}}[[Loîgi Michê Pedevìlla]]{{·}}[[Loîgi Perséuggio]]{{·}}[[Antönio Pescétto]]{{·}}[[Martin Piaggio|Martìn Piàggio]]{{·}}[[Françésco Pisórno]]{{·}}[[Giöxèppe Pòggi]]{{·}}[[Andrea Pollano|Andrîa Polàn]]{{·}}[[Pons Rebuffel]]{{·}}[[Andrîa Ròcca]]{{·}}[[Tomâxo Torterêui]]{{·}}[[Giobatta Vigo|Giobàtta Vîgo]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Achille in Sciro]]''{{·}}''[[Doe compagne de scheua]]''; Aizê: ''[[Il matrimonio di Goldoni]]''; Baçigalô: ''[[Ciù a poïa che o mâ]]''{{·}}''[[Enéide (Nicolìn Baçigalô)|Enéide]]''{{·}}''[[Inni civili]]''{{·}}''[[L'öcaxon a fa l'òmmo laddro]]''{{·}}''[[Odi ed Epodi]]''{{·}}''[[O mego pe forza]]''{{·}}''[[I manézzi pe maiâ 'na fìggia|Manezzi pe majâ 'na figgia]]''{{·}}''[[Pigiâse o mâ do Rósso o cartâ|Piggiäse ö mâ do Rosso ö cartâ]]''{{·}}''[[Poêxîe çernûe (Nicolìn Baçigalô)|Poêxîe çernûe]]''{{·}}''[[Prose rimæ]]''{{·}}''[[Sfroxi a-o Parnaso]]''; Castelìn: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(1850)</small>; Cazàssa: ''[[A sanfornia zeneize]]''{{·}}''[[Vocabolâio Zenéize-Italiàn do Zâne Cazàssa|Vocabolâio Zenéize-Italiàn]]''; Cereghìn: ''[[Cansonetta neuva d'un zoveno de montagna ambiçioso de piggiâ moggê in çittæ convinto che a donna çittadinna a l'è ciù grassa|Cansonetta neuva]]''; Ciòzza: ''[[Congiura contro a Repùbblica de Zena]]''{{·}}''[[Giuseppe Musso (romànzo)|Giuseppe Musso]]''{{·}}''[[Paolo da Neuve duxe de Zena]]''{{·}}''[[Raffæle da Töre oscìa Zena e Savòia]]''{{·}}''[[Unna vitta infeliçe]]''{{·}}''[[Viçende umanne]]''; Fænn-a: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(föe vàrie)</small>; Garèllo: ''[[Le gelosie del Signor Regina]]''; Parödi: ''[[Stöia di fæti ciù importanti successi in Zena da-o giorno eutto settembre 1847 a tutto o giorno sei arvî 1849|Stöia di fæti ciù importanti successi in Zena]]''; Peagàllo: ''[[Arecugéita de poêxîe inédite (Giöxèppe Peagàllo)|Arecugéita de poêxîe inédite]]''; Pedevìlla: ''[[A Colombiade]]''{{·}}''[[Lunäi do sciô Tocca]]''; Perséuggio: ''[[I pastoî a-o presepio]]''{{·}}''[[L'ærboo da misëia]]''{{·}}''[[O cagnetto da scignöa]]''{{·}}''[[O scindico de Vallefreida]]''{{·}}''[[O sciòpero de camëe]]''{{·}}''[[O sposaliçio da Misëia]]''{{·}}''[[O strassê in villezzatùa]]''{{·}}''[[Un paize socialista]]''{{·}}''[[Un pentemin a Zena]]''; Pescétto: ''[[Il cholera in Genova]]''{{·}}''[[In occasione del terzo secolare dell'apparizione di N.S. di Misericordia in Savona]]''{{·}}''[[Memoia da festa patriottica]]''; Piàggio: ''[[Ciaravalle Zeneize]]''{{·}}''[[Ezöpo zenéize|Esopo Zeneize]]''{{·}}''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(1815-1843)</small>; Pisórno: ''[[O cannocciale de Savonna]]''; Pòggi: ''[[Ginna de Sampedænna]]''; Polàn: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(poêxîe vàrie)</small>; Rebuffel: ''[[E doue bessoune]]''{{·}}''[[La Siagne: Poème Lyrique]]''; Vîgo: ''[[Fili d'erba]]''{{·}}''[[O Chitarrin]]''{{·}}''[[Tipi e macchiette]]''<br />Giornâli: ''[[O Balilla]]''{{·}}''[[Balilla (Bonezàire)|O Balilla (de Bonezàire)]]''{{·}}''[[O Castigamatti]]''{{·}}''[[O Çittadin]]''{{·}}''[[O Ficcanaso]]''{{·}}''[[O sciô Reginna e sciô Tocca]]''{{·}}''[[O Stafî]]''{{·}}''[[O Zeneize]]'' }} |group9 = [[XX secolo|Sécolo XX]] |list9 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = Zenéize |list1 = [[Aldo Acquarone]]{{·}}[[Carlo Domingo Adamoli]]{{·}}[[Italo Mario Angeloni]]{{·}}[[Luigi Anselmi]]{{·}}[[Giuliano Balestrieri]]{{·}}[[Ernesto Bertolotto]]{{·}}[[Elena Bono]]{{·}}[[Agostino Bruno]]{{·}}[[Giorgio Cambiaso]]{{·}}[[Mario Cappello]]{{·}}[[Giovanni Battista Caprile]]{{·}}[[Costanzo Carbone]]{{·}}[[Davide Castelli]]{{·}}[[Daniele Caviglia]]{{·}}[[Ettore Chiappe]]{{·}}[[Carlo Costa]]{{·}}[[Angelo De Ferrari]]{{·}}[[Gherardo del Colle]]{{·}}[[Emilio Del Maestro]]{{·}}[[Gian Mario Faggioni]]{{·}}[[Doardo Firpo|Edoardo Firpo]]{{·}}[[Marcel Firpo]]{{·}}[[Pino Flamigni]]{{·}}[[Freirîgo Gàzzo]]{{·}}[[Alfonso Ghiotti]]{{·}}[[Roberto Giannoni]]{{·}}[[Alfredo Gismondi]]{{·}}[[Alessandro Guasoni]]{{·}}[[Plinio Guidoni]]{{·}}[[Enzo La Rosa]]{{·}}[[Piero Maffei]]{{·}}[[Carlo Malinverni]]{{·}}[[Marino Merello]]{{·}}[[Mauro Montarese]]{{·}}[[Alessandro Monti]]{{·}}[[Guido Nilsen]]{{·}}[[Silvio Opisso]]{{·}}[[Sandro Patrone]]{{·}}[[Vito Elio Petrucci]]{{·}}[[Luigi Poggi]]{{·}}[[Costantino Preve]]{{·}}[[Francesco Puppo]]{{·}}[[Giovan Battista Rapallo]]{{·}}[[Francesco Rocchino]]{{·}}[[Enrico Scaravelli]]{{·}}[[Sergio Sileri]] |group2 = Âtri parlæ |list2 = [[Emilio Azaretti]]{{·}}[[Rodolfo Badarello]]{{·}}[[Giannino Balbis]]{{·}}[[Maurizio Barzizza]]{{·}}[[Paolo Bertolani]]{{·}}[[Andrea Capano]]{{·}}[[Giuseppe Cassinelli]]{{·}}[[Giuseppe Cava]]{{·}}[[Angelo Daglio]]{{·}}[[Rosita Del Buono]]{{·}}[[Franco D'Imporzano]]{{·}}[[Virgilio Fedi]]{{·}}[[Renzo Fregoso]]{{·}}[[Culoumbu Gajòun|Colombo Gajone]]{{·}}[[Giovanni Ghione]]{{·}}[[Livio Gianolla]]{{·}}[[Giovanni Giudici]]{{·}}[[Antonio Leale]]{{·}}[[Ubaldo Mazzini]]{{·}}[[Ettore Morteo]]{{·}}[[Luì Notari|Louis Notari]]{{·}}[[Luigi Panero]]{{·}}[[Guido Pastor]]{{·}}[[Antonio Rebaudo]]{{·}}[[Filipu Giliu Rostan|Filippo Rostan]]{{·}}[[Mario Scaglia]]{{·}}[[Rensu Villa|Renzo Villa]]{{·}}[[Cesare Vivaldi]]{{·}}[[Ettore Zunino]] }} |group2 = Òpere |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = Zenéize |list1 = Acquarone: ''[[Bòcce (Aldo Acquarone)|Bòcce]]''{{·}}''[[Braghe longhe]]''{{·}}''[[Discorsi e confidense da mæ portëa]]''{{·}}''[[Quande o gatto o no gh'é]]''{{·}}''[[Sonetti (Aldo Acquarone)|Sonetti]]''{{·}}''[[Sunetti e poemetti]]''; Adamoli: ''[[Reuse d'autunno]]''; Angeloni: ''[[Quande canta o mâ]]''; Anselmi: <small>(tèsti vàrri pò-u [[Gioxeppe Marzari|Marzari]])</small>; Balestrieri: ''[[A ballato do Besagno]]''; Bono: ''[[Gatto di Sangue]]''; Bruno: ''[[Lunäio de Savonna]]'' <small>(poêxîe vàrie)</small>{{·}}''[[O regallo pe-o 1865]]'' <small>(poêxîe vàrie)</small>; Cambiaso: ''[[E fóndeghe]]''{{·}}''[[L'inzegnê]]''; Cappello: ''[[Ma se ghe penso]]''; Caprile: ''[[O mogogno]]''; Carbone: ''[[Cansoin zeneixi]]''{{·}}''[[Co-a çigäa in sciâ canna]]''{{·}}''[[Quattro canti de Portöia]]''; Castelli: ''[[E peripeçìe do sciô Canella]]''{{·}}''[[O caravana]]''{{·}}''[[O testamento do sciô Lummetti]]''; Caviglia: ''[[A-o de là do mâ]]''{{·}}''[[E äe di àngei]]''; Chiappe: ''[[Rozzo e bozzo]]''; Costa: ''[[A stradda]]''; De Ferrari: ''[[E zà reciòcca l'öa]]''{{·}}''[[Quæxi 'na confescion]]''{{·}}''[[Tra Besagno e Cianderlin]]''{{·}}''[[Ùrtimi canti]]''; Del Maestro: ''[[A tascia in sciô ciæo]]''; Faggioni: ''[[Quello bonànima (Gian Mario Faggioni)|Quello bonànima]]''; Firpo: ''[[A vëa scoverta de l'América]]''{{·}}''[[Ciammo o martinpescòu]]''{{·}}''[[Fiore into gòtto]]''{{·}}''[[O grillo cantadô]]''{{·}}''[[Tutte le poesie (Edoardo Firpo)|Tutte le poesie]]''; Flamigni e Montarese: ''[['Na micca pe-o re]]''; Gazzo: ''[[A Diviña Comédia]]''{{·}}''[[Arpa zeneyze]]''; Ghiotti: ''[[A lotterìa de Zena]]''; Giannoni: ''[[E gagge]]''{{·}}''[[E trombe]]''; Gismondi: ''[[Arvî e giöxìe]]''{{·}}''[[Da-o mæ barcon]]''{{·}}''[[In faccia a-o nòstro mâ]]''; Guasoni: ''[[A pòula e a lunna]]''{{·}}''[[L'ätra Zena]]''{{·}}''[[L'òrto da madonnâ]]''; Guidoni: ''[[A çittæ deserta]]''{{·}}''[[Briscola (tiatro)|Brìscola]]''{{·}}''[[Controvento]]''{{·}}''[[L'östaia]]''{{·}}''[[Sette corali]]''{{·}}''[[Zóvena co-o parasô]]''; La Rosa: ''[[Colpi di timone]]''; Malinverni: ''[[Bolle de Savon]]''{{·}}''[[Due brocche de viovetta]]''; Merello: ''[[In tempo de goæra]]''; Monti: ''[[A storia da Madonna da Guardia]]''{{·}}''[[A vitta de San Françesco d'Assisi]]''{{·}}''[[Vitta de fræ Françesco o laico cappuçin ciammòu pe-o Paddre Santo da-o nòstro popolin]]''; Nilsen: ''[[Da San Loenso à Portofin]]''{{·}}''[[O fondo do mâ]]''; Opisso: ''[[L'isoa]]''; Patrone: ''[[A-o borgo chinno]]''{{·}}''[[A spinna sottî]]''{{·}}''[[I Vangeli]]''{{·}}''[[Veddri appannæ]]''; Petrucci: ''[[Bansigæ da l'æxìa]]''{{·}}''[[Ciù in là de paròlle]]''{{·}}''[[Graffionne]]''{{·}}''[[O quadrifeuggio]]''{{·}}''[[Un vento döçe]]''; Poggi: ''[[Da l'arba a-o tramonto]]''{{·}}''[[Lëzi...passa...taxi]]''; Puppo: ''[[D'arrescoso]]''; Rapallo: ''[[Caròtte co-o tocco de rava]]''{{·}}''[[Çento grantinne de riso]]''; Sileri: ''[[Òua che l'ombra a chinna]]''{{·}}''[[O zeugo sensa fin]]''{{·}}''[[Pòrto de mâ]]''<br />Giornâli: ''[[Zena (revìsta)|Zena]]'' |group2 = Âtri parlæ |list2 = Badarello: ''[[Chinze haiku e ätri versci]]''{{·}}''[[Fregogge de seunni]]''{{·}}''[[Stradde (Rodolfo Badarello)|Stradde]]''; Balbis: ''[[Trondemundu]]''{{·}}''[[Poesie (1970-2000)]]''; Barzizza: ''[[Grascie megu]]''; Bertolani: ''[[Avei]]''{{·}}''[[Diario greco]]''{{·}}''[[E gose, l'aia]]''{{·}}''[[Libi]]''{{·}}''[[Raità da neve]]''{{·}}''[[Seinà]]''; Capano: ''[[A sgavàudura e u dagliu]]''{{·}}''[[Gh'eira in ciarrun pautrùn]]''{{·}}''[[Teragnae]]''; Cassinelli: ''[[Cioiu de mazu]]''{{·}}''[[U fiö e a nöte]]''; Cava: ''[[Into remoin]]''; Daglio: ''[[Poesie dialettali]]''; Del Buono: ''[[O massetto]]''; D'Imporzano: ''[[A véja magìgura]]''{{·}}''[[Deixe suneti aragiai e trei puemeti stravaganti]]''{{·}}''[[Védri d'àiga durse]]''; Fregoso: ''[[Tazibao]]''; Gajone: ''[[Antologia Ovadese]]''; Ghione: ''[[Nàvego incontro a-o sô]]''{{·}}''[[Verso sei öe]]''; Gianolla: ''[[Dar Castelo au Razao]]''{{·}}''[[Lungo vota e vioi]]''; Giudici: ''[[Empie stelle]]''; Leale: ''[[Scannabaggi e perdidì]]''; Mazzini: ''[[A Passion do Signoe]]''{{·}}''[[A spedission de Caraa]]''{{·}}''[[Saggio di folklore spezzino]]''{{·}}''[[Sonetti vernacoli]]''{{·}}''[[Strofogi]]''; Morteo: ''[[Rime arascine]]''; Notari: ''[[A legenda de Santa Devota]]''{{·}}''[[Bülüghe munegasche]]''; Pastor: ''[[Vèlbure, rèijure, gàlbure]]''; Rebaudo: ''[[St'anu che ven]]''; Rostan: ''[[Tra l'erba]]''; Villa: ''[[E dùdure]]''{{·}}''[[I nénari]]''{{·}}''[[Vin de sccianchi]]''; Vivaldi C.: ''[[La vita sa di buono]]''; Zunino: ''[[I sc-feughi d'Rusin]]''{{·}}''[[In ser Piave]]'' }} }} |group10 = [[XXI secolo|Sécolo XXI]] |list10 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Enrica Arvigo]]{{·}}[[Mario Bagnara]]{{·}}[[Enrico Carlini]]{{·}}[[Alessandro Guasoni]]{{·}}[[Gianni Priano]]{{·}}[[Bruno Rombi]]{{·}}[[Bartolomeo Rottondo]]{{·}}[[Anselmo Roveda]]{{·}}[[Siro Vivaldi]] |group2 = Òpere |list2 = Arvigo: ''[[Renasce]]''; Bagnara e Rottondo: ''[[A fëa de San Bertomê]]''; Guasoni: ''[[Barcoin. Sette racconti in lingua ligure]]''{{·}}''[[Cantëgoe]]''; Priano: ''[[Nel raggio della catena]]''; Rombi: ''[[Vuxe de Câdesédda]]''; Roveda: ''[[A farta d'euio de framboase into sangue spantegòu]]''; Vivaldi: ''[[Basta ch'a nu pasa d'entu mi]]''{{·}}''[[Ginti e fati de Rimasùu]]'' }} }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - Ligùria]] [[Categorîa:Template de navegaçión - socjêtæ]] [[Categorîa:Letiatûa in lìgure|*]]</noinclude> 6sk55pcxued71qgqms7dsudvp8chq0m Gexe de Camuggi 0 32661 274113 271726 2026-09-20T18:50:20Z N.Longo 12052 + süntu 274113 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} U teritoiu du cumüne de [[Camuggi]] u l'é tüttu cumpreizu in te l'[[arcidiocexi de Zena]], duve u se tröva aa sö estremitè de levante, in sciu cunfin cu'a [[diocexi de Ciavai]]. Parte du vicariou de Reccu-Ausci-Camuggi, au [[2026]] u l'è spartiu in te trè parocchie du centru de Camuggi, d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] (che üna votta l'ean destachè) e quella de [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]]. == Baxilica de l'Assunta, Camuggi == [[Immaggine:Basilica di Santa Maria Assunta sull'Isola (Camogli) - facciata 2 2023-04-14.jpg|miniatura|Vista da baxilica]] A baxilica de l'Assunta, ch'a remunta au [[XII secolo|seculu XII]], a se tröva in sce l'antiga Izua de Camuggi. U se ghe pö arivà a partì da Ciassa Culumbu pe mezu da gran scainà de marmu o pe quella, ciü streita, de Via Isola. A baxilica, ch'a g'ha davanti ün lastregu a risö, a se prezenta cun trè navè de güstu baroccu, cun marmi, finimenti d'ou e lampadai de cristallu<ref>{{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/it/basilica-santa-maria-assunta-camogli|tìtolo=La Basilica|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://basilicasantamariaassuntacamogli.weebly.com/|tìtolo=Basilica Santa Maria Assunta Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Nasciüa prubabilmente cumme capella au servissiu du [[castellu du Dragun]] e foscia cu'a funsiun de ceive fin dau [[V secolo|V seculu]], de següu a l'aiva ün sö arsipreve in tu [[1158]] e u titulu de Santa Maia in tu [[1192]]. Cu'u svilüppu du liberu Cumüne de Camuggi, in tu [[1235]] a l'é indicà cumme ceive e gexa culegià, sciben ch'a l'agge pigiou e sö furme d'ancö sulu che in tu [[XVII secolo|Seisentu]]. A ogni moddu, di gran travaggi sun steti ancun cumisciunè grassie ae sustanse di capitagni de Camuggi, cu'a gexa ch'a l'é steta cuscì alargà, cumme cu'a custrusiun di purtè laterali, ciü arrichia de decurasiuin d'ou, statue, lampadai e atri urnamenti. Cuscì, in tu [[1826]], a gexa de l'Assunta a l'é steta tütta parà a festa pe'a sö cunsacrasiun da parte de l'[[Luigi Lambruschini|arsivescu Lambruschini]], mentre in tu [[1847]] a l'é steta vixità da l'[[Placido Maria Tadini|arsivescu Tadini]]. In tu [[1980]] u gh'é stetu i ürtimi grandi interventi pe arangià a gexa che, in tu [[1988]], a l'é steta isà au titulu de baxilica<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20050415230433/http://www.diocesi.genova.it/documenti.php?idd=203&parrocchia=16|tìtolo=Vicariati e parrocchie: S. Maria Assunta|outô=Arcidiocexi de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/27890/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Assunta|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A statua da Madonna du [[Pellegro Olivari]], travaggiu du [[XVIII secolo|Settesentu]] cunservou chi, a l'é steta arangià ancun in tu [[2025]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/09/camogli-larcivescovo-tasca-benedice-la-statua-lignea-restaurata-della-madonna/|tìtolo=Camogli: l'arcivescovo Tasca benedice la statua lignea restaurata della Madonna|dæta=9 dixembre 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. In ta gexa u gh'é cunservou e relique de [[San Prospu de Tarragona|San Prospu]] e de [[San Furtünou]], ciü e statue da prucesciun de sti duì santi. In te l'ucaxun de feste patrunali, quande e casce di santi sun purtè in prucesciun, u gh'é a tradisiun de Camuggi de daghe l'asbriu sciü pe'a scainà da gexa. De ciü, au fundu da navà de drita, u se tröva ancun a gran statua de marmu da Madonna du Ruzaiu. Impurtante a l'é ascì l'inisiativa du "Prezepiu de l'Izua", che dau [[2019]] u l'ha repigiou a tradisiun di [[Anni 1980|anni Otanta]] de inandià ün prezepiu in te di fundi da vixin aa gexa. Stu prezepiu, fetu da l'asuciasiun "''Amici del Presepe''", u mette in mustra tütti i anni de viste diferenti du centru de Camuggi, pinn-e de detaggi e de muvimenti. Tütte e uferte cügeite cu'u prezepiu sun dete a di prugetti suciali pe'a sitè<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://welcomecamogli.it/it/notizie/3530/camogli-riviera-ligure-di-levante-il-presepe-piu-bello|tìtolo=Camogli, Riviera ligure di levante, il presepe più bello|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.amezena.net/racconti/il-presepe-dellisola/|tìtolo=Il Presepe dell'Isola|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Otoiu de San Prospu e de Santa Cataina, Camuggi == [[Immaggine:Camogli-oratorio santi Prospero e Caterina-laterale1.jpg|sinistra|miniatura|L'otoiu dau fiancu cu'a sö intrà]] L'otoiu de San Prospu e de Santa Cataina u l'é avansou in sce ün ciasà ch'u se tröva aa meitè da Via de d'Atu (''Via della Repubblica''). Fabricou ch'u l'ea ancun de föa du paize, in tu [[1850]] u l'é finiu in tu mezu da fia de palassi, pe restà ciü atu che a via cun üna gran terassa in sciu davanti. In te l'otoiu u se ghe pö intrà pe mezu d'ün purtà in ta sö miagia drita, ch'u g'ha in simma üna pitüa cu'u Segnù in Cruxe. A vegia intrà, pe cuntra, a g'ha in simma ün medagiun du Cristu Resüscitou, ch'u l'é stetu truvou in mà in tu [[1932]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2656_Camogli_Oratorio_San_Prospero_Santa_Caterina_terrazza.htm|tìtolo=2656. ORATORIO|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. L'otoiu u l'é stetu fabricou in tu [[XIV secolo|Trexentu]] cumme sede da cungrega di Disciplinè, pe ese poi alargou in tu [[1420]], in tu [[1655]] e in tu [[XVIII secolo|Settesentu]], mentre ai tempi di franseixi u l'ea vegnüu a sede du münicipiu, du tribünà e da scöa pübblica<ref name=":0" />. De drentu u se ghe pö truvà de decurasiuin barocche e ün artà de marmi de tanti culuri, ch'u g'ha in simma üna statua da Madonna. Poi u se pö ancun vedde ün cruxifissu de legnu "taumatürgu" du [[XV secolo|Quattrusentu]] e di quaddri de scöa ligüre du [[XVIII secolo|Settesentu]]. L'organu u l'é du [[1700]] e, da vixin a l'intrà, u gh'é cunservou duì cristi da prucesciun. E pitüe in sciu sufitu, di ürtimi decenni du [[XVIII secolo|Settesentu]], sun du pitù [[Giuseppe Paganelli]], ch'u ne vegniva dae parte de [[Bèrgamo|Bergamu]] ma ch'u l'ha travagiou a [[Zena]]. Fra ste pitüe, u se pö truvà üna raprezentasiun interesante da pratica du "Barchezzu", a tradisiun de burdezà a costa aa fin da stè, sünandu da müxica e faxendu merenda in barca<ref name=":0" />. == Santuaiu da Madonna du Buschettu, Camuggi == [[Immaggine:Camogli-santuario del Boschetto1.jpg|miniatura|U santuaiu du Buschettu]] {{Véddi ascì|U Buschettu (Camuggi)#Santuaiu da Madonna du Buschettu|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} A strutüa du santuaiu a se prezenta spartia in te trè navè, cun decurasiuin d'arte barocca tipica du [[XVII secolo|Seisentu]] e de vorte afreschè che mustran a scena de l'aparisiun da Madonna. In sce l'intrà da gexa, ch'a se svilüppa cu'üna bella architetüa, gh'é ün urmu antigu e se tröva ascì duì veddri che permettan de vedde i resti da primma capeletta, ligà a l'aparisiun da Madonna<ref name=":3" />. De prexu, gh'é üna statua de legnu da Madonna Adulurà, scurpia in tu [[1676]] da [[Agostino De Negri]]. A rafigüasiun da Madonna cu'u Bambin, quella duve s'ea fermou l'Angela Schiaffino, a l'é prubabilmente ün travaggiu du pitù [[Teramo Piaggio]], de [[Zoaggi|Zuagi]], ch'u l'é stetu ün alievu da scöa de [[Antonio Semino]]. Aa giurnà d'ancö, sta pitüa a l'é missa in simma a l'artà prinsipà, duve a pö ese cuverta cu'ün vegiu scistema pe mezu de üna veia. Pe'i trexentu anni da l'aparisiun da Madonna, ai 30 d'agustu du [[1818]], u l'é stetu cuncessu l'incurunasiun da pitüa miraculuza da [[Pàppa Pîo VII|pappa Piu VII]], cun decretu du 12 d'agustu du [[1817]]<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|pp. 146-147}}</ref><ref name=":4" />. A Madonna du Buschettu a l'é cuscì vegnüa de gran cuntu pe'i camugin de tütte e frasiuin e, ai 27 de marsu du [[1955]], a l'é steta pruclamà dau [[Pàppa Pîo XII|Pappa Piu XII]] cumme a patrunn-a da Sitè de Camuggi, e dunca l'é stetu sernüu a ricurensa da Madonna du Buschettu cumme giurnu de festa pe tüttu u Cumüne, pe'u sö prestigiu e pe'a sö puzisiun, in tu mezu de sö frasiuin<ref name=":1" />. == Otoiu da Madonna Adulurà, Camuggi == {{Véddi ascì|U Buschettu (Camuggi)|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} == Munasteru de San Prospu, Camuggi == [[Immaggine:Camogli-monastero san prospero.jpg|sinistra|miniatura|U munasteru miou d'in L'Izua]] {{Véddi ascì|San Prospu (Camuggi)|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} U munasteru de San Prospu, fundou in tu [[1880]], u l'é de prupietè di [[Fratti Benedetin du Munte Oliveto|fratti Benedetin ''del Monte Oliveto'']] che, cun de sustanse di capitagni de [[Camuggi]], l'han fetu ingrandì ancun in ti [[Anni 1930|anni Trenta du Növesentu]]. U sö fundatù, l'abate Scciafin, u l'ha guvernou u cumplessu finn-a in tu [[1887]], quande u l'é mortu, e u l'é stetu interou in tu grande munümentu de marmu missu a l'intrà da gexa, in scia drita. In sce müage du munasteru u se tröva de opere d'arte e de pitüe che mustran i feti da vitta de [[San Prospu de Tarragona|San Prospu]] e du Beatu [[Bernardo Tolomei]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/6/back/chiesa|tìtolo=Comunità religiose. Chiesa: Monastero di San Prospero|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://rete.comuni-italiani.it/wiki/Camogli/Edifici_Religiosi/Chiesa_e_Monastero_di_San_Prospero|tìtolo=Camogli/Edifici Religiosi/Chiesa e Monastero di San Prospero|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref>. == Gexa de San Miché Arcangiou, A Rüa == [[Immaggine:Chiesa di San Michele Arcangelo (Ruta, Camogli) - facciata 2019-09-26.jpg|miniatura|A gexa de San Miché Arcangiou aa Rüa]] A gexa de San Miché Arcangiou, costruia in tu [[1627]] e dunca vegnüa a sede da parocchia d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], a g'ha üna facià spartia da de finte culonne in stile curinsiu, surmuntè da ün fruntun a triangulu cun drentu ün barcun daa furma a mezu serciu. De drentu a l'é a üna navà sula, cun de capelle che se arvan in te miage e, au fundu, ün'abside daa cianta ariundà. Ai tempi de guere napuleoniche, in tu meize de frevà du [[1800]], de trüppe franseixi cumandè dau generale [[Andrîa Masêna|Andrea Massena]] han ocüpou a gexa, dandughe fögu. Finia in ruvinn-a, a gexa a l'é steta dövià cumme fenea e stalla fin a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesentu]], quand'u l'é stetu cumisciunou i travaggi pe rangiala. St'interventu, vusciüu da l'arsipreve Francesco Gazzolo, u l'é stetu prugetou dai architetti [[Marco Aurelio Crotta|Marco Crotta]] e [[Alfredo d'Andrade]], cu'i travaggi che sun fini in tu [[1906]]. Tra e opere d'arte cunservè in ta gexa u se pö ricurdà pe prexu a statua de San Miché Arcangiou cuegou, opera anonima du [[1742]] ch'a g'ha ascì a funsiun de cuntenitù pe'e reliquie<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/27888/|tìtolo=Chiesa di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Otoiu da Santiscima Nunsià, A Rüa == [[Immaggine:Oratorio della Santissima Annunziata (Ruta, Camogli) - lato sud-ovest 2019-09-26.jpg|sinistra|miniatura|L'otoiu da Rüa]] Pocu distante daa parocchia, l'otoiu u l'é stetu fabricou au meximu tempu da di artigen du postu. A cungrega da Nunsià a g'ha u cristu mou ciü pezante de tütta a Ligüria, u cuscì ditu “Cristu de Mignanegu”, e pe'u restu a l'inandia in tu tempu de l'Aventu in prezepiu cun de bestie vive. A prezensa de ste bestie, ciü che ese ün reciammu a l'imagine du prezepiu, a l'é ün ricordu da vitta de campagna de üna votta in te sti sciti, cu'i arneixi e i mesté antighi ch‘ean carateristici de ste cumünitè<ref name=":3" />. == Gexa du Sacru Cö, A Rüa == [[Immaggine:Chiesa Millenaria (Ruta, Camogli) - abside e lato sud 1 2023-04-21.jpg|miniatura|A Gexa Vegia da Rüa, dita a ''Millenaria'']] A cuscì dita "gexa Vegia" a l'é steta a primma parocchia titulare d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]]. St'antiga custrusiun a g'ha üna strutüa du [[XIII secolo|Duxentu]], ma u se credde che chi ghe fuise üna cumünitè finn-a dai tempi di [[Longobàrdi|Lungubardi]], du [[VII secolo|VII]]-[[VIII secolo|VIII seculu]]. A partì dau [[XII secolo|seculu XII]] stu scitu u l'é stetu ascì ün centru pe l'ascistensa di povei e di pelegrin e, fin'au [[1627]], u l'é stetu ascì a sula gexa du paize. Aa giurnà d'ancö a l'é megiu cunusciüa cu'u numme de "Gexa ''Millenaria''". A gexa cumme ch'a se pö vedde a s'é cunservà grassie a di interventi pe rangiala, doppu troppu tempu ch'a l'é steta in abandun e doppu che e trüppe franseixi du generale [[Andrîa Masêna|Massena]] gh'aivan detu fögu<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33367/|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore (Millenaria di Ruta)|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/chiesa-millenaria-romanica-di-ruta|tìtolo=Chiesa millenaria romanica di Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Nasciüa cumme gexa a üna navà sula, daa cianta a trapessiu e abside de pria au fundu, du [[XV secolo|Quattrusentu]] a l'ha pigiou e sö furme d'ancö cu'a custrusiun de üna segunda navà, arembà aa prima d'in scia sinistra e daa cianta ciü o menu a retangulu. Au fundu da navà de sinistra u se tröva u campanin, fetu doppu de l'abside, che in simma u g'ha üna punta azunta cu'u restauru feta daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa ai Munümenti]] du [[1950]] pe daghe üna furma ciü slancià. In tu [[1905]], tempu de ün atru interventu aa gexa, u gh'é stetu tiou sciü da arente a sagrestia, missa in sciu fiancu da gexa versu u mà. Cun sti travaggi u l'é stetu però caciou a l'aia e prie de tumbe antighe e ascì üna cazetta ch'a gh'ea da fiancu da gexa, forse ün uspissiu pe'i pelegrin o üna canonica<ref name=":4" /><ref name=":5" />. Au de föa da gexa u se tröva ün'opera du [[2019]] de l'E. Pasqualoni intitulà ''La porta stretta'', furmà da ün spegiu rifletente missu da vixin a üna porta antiga, ch'a l'é steta müà. == Gexa de San Roccu, San Roccu == [[Immaggine:Camogli-chiesa san rocco1.JPG|sinistra|miniatura|A gexa de San Roccu]] Missa a 200 metri in sciu livellu du mà, cu'a sö ciassa a l'é u centru du paize de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], che de lì u se deramma lungu Via Molfino e da duve u se pö mià u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. A capella de San Roccu, feta au postu de ün'atra du [[1440]], a l'é steta ricustruia e ingrandia in tu [[1863]] grassie ae sustanse di armatui du postu, cun üna facià neuclascica e ün campanin prugetè da l'architettu Rovelli. De drentu a cunserva u vegiu organu du [[1810]] e ün grande artà de marmu fetu dau [[Domenico Parodi]] e u [[Francesco Bigi]] du [[XVIII secolo|Settesentu]] (segundu di atri scriti, u saieiva pe cuntra ün travaggiu du scultù [[Bernardo Schiaffino]], de Camuggi). L'artà u l'é surmuntou daa raprezentasiun du Ruzaiu, ancun a 15 misteri scicumme ch'u l'é de primma da pruclamasiun di Misteri da Lüxe, e dau quaddru da Madonna da Salüte, opera du [[Carlo Dolci]]. De ciü, in te l'artà de sinistra u se tröva a statua de San Roccu ch'u g'ha ün can picin fra i sö pé, mentre föa da gexa, in scia sö sinistra, u gh'é a statua da "Fedeltè du Can". Ai 16 d'agustu, ricurensa de San Roccu, lì u se ghe tegne tütti i anni u "Premmiu Internasiunale da Fedeltè du Can". In scia drita da gexa parte Via Galletti, duve u se tröva a serie de stasiuin da Via Cruci, fete de ceramica in tu [[1955]] dau [[Francesco Dal Pozzo]] e cu'e figüe pitüè in simma<ref>{{Çitta web|url=https://www.avtsanrocco.org/il-borgo|tìtolo=Il Borgo|outô=AVT San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Gexa de San Nichiozu, San Roccu == [[Immaggine:Camogli - chiesa di San Nicolò di Capodimonte.jpg|miniatura|A gexa de San Nichiozu]] A gexa de San Nichiozu, dita de ''Capodimonte'', a se tröva in sciu senté ch'u liga [[A Fuxe (Camuggi)|A Fuxe]] cun [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e a g'ha de urigine ben ben antighe. Feta au postu de üna primma capella dedicà a [[San Rœummo de Zena|San Römmu]], ch'a l'ea du [[345]], sta gexa a l'é steta fabricà versu u [[1141]], cu'i canonici de [[San Rüffu de Avignun]] che n'han pigiou a prupietè in tu [[1172]]. Cu'i atacchi di piratti saraceni stu scitu u l'é stetu abandunou ciü votte, finn-a a quande, in tu [[XV secolo|Quattrusentu]], u gh'é andetu a stà de famigge du postu, mentre a gexa a l'é steta dövià dai pescuei cumme magazin pe'i sö atressi. A Lezze Rattazzi du [[1855]] a l'ha però vietou l'üzu du cumplessu pe'e funsiuin de gexa, scicumme che sta lezze a l'aiva supressu e asuciasiuin religiuze e cumandou u sequestru di beni da Gexa. In tu [[1864]] a custrusiun a l'é steta vendüa a l'incantu dau Demaniu du regnu cumme "Villa de San Nichiozu in Camuggi", pe pasà cuscì au capitagniu Cav. Andrea Bozzo. U Bozzo, ch'u l'ha acatà a sö speize, u l'ha dunca fetu arangià a gexa, pe dala inderé aa cumünitè in tu [[1870]]. U vegiu munasteru, missu da fiancu da gexa, u l'é stetu pe cuntra spartiu in te de caze pe'i pescuei. Dau [[1910]] a gexa a l'é ricunusciüa cumme munümentu nasiunale e in ti [[Anni 1920|anni '20 du Növesentu]] a l'é steta interesà da di interventi impurtanti, che han cunservou a strutüa uriginale<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2782_San_Nicol%C3%B2_di_Capodimonte_Punta_Chiappa.htm|tìtolo=2782. SAN NICOLO' DI CAPODIMONTE|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33366/|tìtolo=Chiesa di San Nicolò di Capodimonte|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A gexa a l'é afiancà da due turi, cun üna ch'a l'é steta inglubà in te miage de custrusiuin vixinn-e. U purtà, incavou in tu frunte da gexa, u g'ha de culonne finn-e de marmu e in simma üna lünetta cun di resti de pitüe. Au fundu da custrusiun, l'abside a l'é decurà cun di archetti. In scia facià u se tröva ün gran ruzun, mentre in sce miage u se pö vedde i resti de pitüe e ascì ün grafitu du [[XV secolo|Quattrusentu]]. Stu grafitu u rafigüa üna Madonna cu'u Bambin missa in sciu castellu de puppa d'üna caracca, in tu mezu de unde, cun di mainè tütti zü che pregan, sugettu ch'u l'é stetu repigiou dau pitù [[Francesco Dal Pozzo]] pe l'icunn-a du muzaicu de [[Punta Ciappa]]. Drentu aa gexa, in ta capella de sinistra, u se tröva a tumba du Cav. Bozzo e di sö parenti, cumpreizu u sö figgiu, u preve Giacomo Bozzo. In ta gexa u gh'é ascì ün organu "purtativu" baroccu, döviou üna votta in te prucesciuin<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Abasia de San Fertuzu, San Fertuzu == [[Immaggine:San Fruttuso Beach 1.jpg|miniatura|Vista de l'abasia de San Fertuzu]] {{Véddi ascì|San Fertuzu (Camuggi)|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} L'abasia de San Fertuzu a remunta ai [[X secolo|seculi X]]-[[XI secolo|XI]], levou a parte ch'a se affaccia in sciu mà, ch'a l'é du [[XIII secolo|seculu XIII]] e a mustra dui urdini de barcuin a trifora, che se sümeggian a quelli che se veddan in ti palassi de famiggie de ben de Zena. U chiostru de l'abasia u l'é stetu tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]] e doppu u l'é stetu cangiou in sce vuentè du Dria Doia, ancö u l'ha ben duì urdini de archè. A parte de sutta, invece, a l'é steta adövià cumme sepurtu daa famiggia Doia morti tra u [[1275]] e u [[1305]], surmuntè da di archi a punta cu'a decurasiun a bande gianche e neigre, tipiche de l'arte ligüre. In ciü se vedde atri dui sepurti e ün antigu sarcofagu rumanu.<ref>{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/abbazia-di-san-fruttuoso|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> A ture duv'u gh'é u campanìn, a remunta tostu au [[X secolo|seculu X]], feta segundu u güstu bizantin, in origine a l'ea quexi riunda, pöi cangiou metendughe in simma üna ture a otagunu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=29330|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso. Scheda Luogo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Da tegnì ben a mente a pala d'artà ch'a mustra u vescuvu Fertuzu tra i diacuni Augurio ed Eulogio e San Cuumbàn d'Irlanda, cunservà in ta gexa e feta da Giuseppe Palmieri in tu [[XVIII secolo|seculu XVIII]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.pittoriliguri.info/pittori-liguri/pittori-liguri-600-700/palmieri-giuseppe/|tìtolo=PALMIERI GIUSEPPE|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> In te l'abasia se cunservan e reliquie di martiri de Taragunn-a du [[II secolo|II seculu d.C.]] == Icunn-e, capelle e muzaici == <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Camogli-cappella nuova di sant'anna-facciata1.jpg|A capella de Sant'Anna Camogli - edicola della Madonna del Buon Viaggio.jpg|A Madonna du Bun Viagiu Camogli - edicola della Madonna delle Grazie.jpg|A Madonna di Gotti, in tu Caruggin Camogli - altare di Punta Chiappa.jpg|L'artà da Stella Maris a [[Punta Ciappa]] </gallery> In tu teritoiu de Camuggi u gh'é benben de strutüe vutive, che sun u simbulu da fede di pescuei e de famigge de cuntu da sitè. Sutt'aa parocchia de l'Assunta se trövan ascì due capelle, cunsacrè in tu [[1826]], che sun a capella de Sant'Anna e quella de San Giacumu. A capella de Sant'Anna a l'é di primmi du [[XVII secolo|Seisentu]] e a se tröva a l'imprinsippiu da Via Rumann-a, in ta lucalitè de [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]], dund'a l'é steta fabricà pe vuluntè du Pasquale Cichero. Nasciüa cumme sosta pe'i pelegrin e, a l'imprinsippiu, dedicà a Sant'Andrea, in tu [[XVII secolo|Settesentu]] a l'ha pigiou u titulu de Sant'Anna ma, in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]], a l'é finia in abandun. In scia fin, a l'é steta rangià in ti [[Anni 1920|anni Vinti du Növesentu]] e, turna, in ti [[Anni 1970|anni Setanta]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33361/|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A capella de San Giacumu, mensünà cumme "gexa de campagna", a se tröva in ta regiun de Case Russe, duv'a l'é steta fabricà in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] au postu de üna capella, prubabilmente, du [[XVII secolo|Seisentu]]. Drentu, in simma a l'artà, u gh'é ün quaddru de l'Ascensiun cu'i santi Giacumu, Giaxu e Martin. Au tempu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]], l'arsipreve de [[Recco|Reccu]] u l'ha risevüu u permissu de racögge in ta capella tante gente du sö paize, ch'u l'aiva patiu di pezanti bumbardamenti<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/9/back/chiesa|tìtolo=Comunità religiose. Chiesa: Cappella di San Giacomo|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. In ta devusiun di camugin u l'é ben impurtante e due icunn-e de Maria che se trövan in tu [[Purtixö de Camuggi|purtixö]]: ünn-a a l'é quella da Madonna du Bun Viagiu, ch'a svetta in sciu purtixö a prutesiun di pescuei e di naveganti. L'atra, tegnüa in gran cuntu, a l'é a Madonna de Grassie de Via Tommaso Racca, in tu Caruggin, (dita a Madonna di Gotti) e ch'a l'ha intitulou ascì üna festa ben cunusciüa, tantu tra i camugin che tra i furesti. Sta ricurensa, ch'a düa duì giurni, a l'é visciüa tantu cumme tradisiun du postu che cumme festa de gexa e ascì du mangià tipicu, cun tantu de bevüe. A [[Punta Ciappa]], fra u ventu e e unde, u se tröva l'artà da Stella Maris, cu'u muzaicu fetu dau [[Francesco Dal Pozzo]] che, inspirou da l'incixun in ta gexa de San Nichiozu, u mustra a Madonna cu'u Bambin in scia puppa d'üna caracca fra e unde, cun in ciù di mainè che pregan. Impurtante u l'é ascì u muzaicu de San Fertuzu, missu in scia banchina du purtixö de [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]]. Üna copia de stu muzaicu, in tu 2025, a l'é steta regalà dau sciù Paolo Terrile, prescidente du cunseggiu cumünale delegou aa cultüa, a l'arsivescu de [[Tarragona]] a l'ucaxun du pelegrinaggiu "in sce urme de [[San Prospu de Taragunn-a|San Prospu]] e [[San Fertoso de Tæragoña|San Fertuzu]]"<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/01/07/camogli-aldo-cazzullo-apre-un-gennaio-ricco-di-iniziative/|tìtolo=Camogli: Aldo Cazzullo apre un gennaio ricco di iniziative|outô=Consuelo Pallavicini|dæta=7 zenà 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Cristi e prezeppi == [[Immaggine:Camogli - santuario di Nostra Signora del Boschetto, crocifissi processionali.jpg|miniatura|Di Cristi in prucesciun au Buschettu]] A [[Camuggi]] u gh'é ün'impurtante tradisiun pe'i prezeppi. Ciü che quelli, mensünè de d'atu, in ta baxilica e a[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], u ghe n'é ün du [[XVIII secolo|Settesentu]] aa Madonna du Buschettu, quelli de l'Abasia de San Fertuzu e ancun u prezepiu fetu lungu u senté du Munte de Portufin, tra A Vetta de Portufin e e Prie Streite<ref name=":3" />. Poi, a Camuggi u gh'é benben de Cristi da prucesciun, opere d'arte de gran prexu cunservè in te gexe e in ti otoi de Camuggi, che acumpagnan da seculi e ricurense de gexa du paize. Sta tradisiun a l'é ligà aa pratica de tipiche cungreghe da Ligüria, e [[Cazàsse|Cazasse]], cu'i sö cristezanti vestii cu'a cappa e u mantelinn-a<ref group="n.">E trè cungreghe de l'otoiu da Rüa, de l'otoiu de San Prospu e de Santa Cataina e de l'otoiu du Buschettu pe culuri portan, rispetivamente, u giancu, u neigru e u neigru.</ref>, ciü u croccu pe'i purtuei di Cristi. Fra e atre ricurense, a sciurtia ciü impurtante a l'é feta aa Rüa pe'a festa du sö santu patrun, [[San Gioâne Batista|San Giuan u Battista]]. In te st'ucaxun u sciorte u grande cristu mou ditu "de Mignanegu" du [[1968]] che, cu'i sö 183 chilli, u l'é u ciü pezante de tütta a [[Liguria|Ligüria]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.quienonsolo.it/Notizia/Index/136|tìtolo=Il crocifisso di Mignanego più pesante della Liguria|dæta=5 zenà 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. In tu teritoiu du cumüne, in tu detaggiu, u l'é cunservou quattru Cristi aa Rüa, duì inte l'otoiu de San Prospu e Santa Cataina e atri duì in tu santuaiu da Madonna du Buschettu, che sun da cungrega da Madonna Adulurà. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa|tìtolo=Comunità religiose: Chiese|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/UI/page.jsp?action=ricerca%2Frisultati&dominio=2&ambito=CEIA&comune=CAMOGLI|tìtolo=Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}} [[Categorîa:Camuggi]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria|Camuggi]] cb7eaiz7tgvqspu8v51zkodr06ln5zm 274114 274113 2026-09-20T18:56:12Z N.Longo 12052 /* Otoiu da Madonna Adulurà, Camuggi */ + süntu 274114 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} U teritoiu du cumüne de [[Camuggi]] u l'é tüttu cumpreizu in te l'[[arcidiocexi de Zena]], duve u se tröva aa sö estremitè de levante, in sciu cunfin cu'a [[diocexi de Ciavai]]. Parte du vicariou de Reccu-Ausci-Camuggi, au [[2026]] u l'è spartiu in te trè parocchie du centru de Camuggi, d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] (che üna votta l'ean destachè) e quella de [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]]. == Baxilica de l'Assunta, Camuggi == [[Immaggine:Basilica di Santa Maria Assunta sull'Isola (Camogli) - facciata 2 2023-04-14.jpg|miniatura|Vista da baxilica]] A baxilica de l'Assunta, ch'a remunta au [[XII secolo|seculu XII]], a se tröva in sce l'antiga Izua de Camuggi. U se ghe pö arivà a partì da Ciassa Culumbu pe mezu da gran scainà de marmu o pe quella, ciü streita, de Via Isola. A baxilica, ch'a g'ha davanti ün lastregu a risö, a se prezenta cun trè navè de güstu baroccu, cun marmi, finimenti d'ou e lampadai de cristallu<ref>{{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/it/basilica-santa-maria-assunta-camogli|tìtolo=La Basilica|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://basilicasantamariaassuntacamogli.weebly.com/|tìtolo=Basilica Santa Maria Assunta Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Nasciüa prubabilmente cumme capella au servissiu du [[castellu du Dragun]] e foscia cu'a funsiun de ceive fin dau [[V secolo|V seculu]], de següu a l'aiva ün sö arsipreve in tu [[1158]] e u titulu de Santa Maia in tu [[1192]]. Cu'u svilüppu du liberu Cumüne de Camuggi, in tu [[1235]] a l'é indicà cumme ceive e gexa culegià, sciben ch'a l'agge pigiou e sö furme d'ancö sulu che in tu [[XVII secolo|Seisentu]]. A ogni moddu, di gran travaggi sun steti ancun cumisciunè grassie ae sustanse di capitagni de Camuggi, cu'a gexa ch'a l'é steta cuscì alargà, cumme cu'a custrusiun di purtè laterali, ciü arrichia de decurasiuin d'ou, statue, lampadai e atri urnamenti. Cuscì, in tu [[1826]], a gexa de l'Assunta a l'é steta tütta parà a festa pe'a sö cunsacrasiun da parte de l'[[Luigi Lambruschini|arsivescu Lambruschini]], mentre in tu [[1847]] a l'é steta vixità da l'[[Placido Maria Tadini|arsivescu Tadini]]. In tu [[1980]] u gh'é stetu i ürtimi grandi interventi pe arangià a gexa che, in tu [[1988]], a l'é steta isà au titulu de baxilica<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20050415230433/http://www.diocesi.genova.it/documenti.php?idd=203&parrocchia=16|tìtolo=Vicariati e parrocchie: S. Maria Assunta|outô=Arcidiocexi de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/27890/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Assunta|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A statua da Madonna du [[Pellegro Olivari]], travaggiu du [[XVIII secolo|Settesentu]] cunservou chi, a l'é steta arangià ancun in tu [[2025]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/09/camogli-larcivescovo-tasca-benedice-la-statua-lignea-restaurata-della-madonna/|tìtolo=Camogli: l'arcivescovo Tasca benedice la statua lignea restaurata della Madonna|dæta=9 dixembre 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. In ta gexa u gh'é cunservou e relique de [[San Prospu de Tarragona|San Prospu]] e de [[San Furtünou]], ciü e statue da prucesciun de sti duì santi. In te l'ucaxun de feste patrunali, quande e casce di santi sun purtè in prucesciun, u gh'é a tradisiun de Camuggi de daghe l'asbriu sciü pe'a scainà da gexa. De ciü, au fundu da navà de drita, u se tröva ancun a gran statua de marmu da Madonna du Ruzaiu. Impurtante a l'é ascì l'inisiativa du "Prezepiu de l'Izua", che dau [[2019]] u l'ha repigiou a tradisiun di [[Anni 1980|anni Otanta]] de inandià ün prezepiu in te di fundi da vixin aa gexa. Stu prezepiu, fetu da l'asuciasiun "''Amici del Presepe''", u mette in mustra tütti i anni de viste diferenti du centru de Camuggi, pinn-e de detaggi e de muvimenti. Tütte e uferte cügeite cu'u prezepiu sun dete a di prugetti suciali pe'a sitè<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://welcomecamogli.it/it/notizie/3530/camogli-riviera-ligure-di-levante-il-presepe-piu-bello|tìtolo=Camogli, Riviera ligure di levante, il presepe più bello|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.amezena.net/racconti/il-presepe-dellisola/|tìtolo=Il Presepe dell'Isola|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Otoiu de San Prospu e de Santa Cataina, Camuggi == [[Immaggine:Camogli-oratorio santi Prospero e Caterina-laterale1.jpg|sinistra|miniatura|L'otoiu dau fiancu cu'a sö intrà]] L'otoiu de San Prospu e de Santa Cataina u l'é avansou in sce ün ciasà ch'u se tröva aa meitè da Via de d'Atu (''Via della Repubblica''). Fabricou ch'u l'ea ancun de föa du paize, in tu [[1850]] u l'é finiu in tu mezu da fia de palassi, pe restà ciü atu che a via cun üna gran terassa in sciu davanti. In te l'otoiu u se ghe pö intrà pe mezu d'ün purtà in ta sö miagia drita, ch'u g'ha in simma üna pitüa cu'u Segnù in Cruxe. A vegia intrà, pe cuntra, a g'ha in simma ün medagiun du Cristu Resüscitou, ch'u l'é stetu truvou in mà in tu [[1932]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2656_Camogli_Oratorio_San_Prospero_Santa_Caterina_terrazza.htm|tìtolo=2656. ORATORIO|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. L'otoiu u l'é stetu fabricou in tu [[XIV secolo|Trexentu]] cumme sede da cungrega di Disciplinè, pe ese poi alargou in tu [[1420]], in tu [[1655]] e in tu [[XVIII secolo|Settesentu]], mentre ai tempi di franseixi u l'ea vegnüu a sede du münicipiu, du tribünà e da scöa pübblica<ref name=":0" />. De drentu u se ghe pö truvà de decurasiuin barocche e ün artà de marmi de tanti culuri, ch'u g'ha in simma üna statua da Madonna. Poi u se pö ancun vedde ün cruxifissu de legnu "taumatürgu" du [[XV secolo|Quattrusentu]] e di quaddri de scöa ligüre du [[XVIII secolo|Settesentu]]. L'organu u l'é du [[1700]] e, da vixin a l'intrà, u gh'é cunservou duì cristi da prucesciun. E pitüe in sciu sufitu, di ürtimi decenni du [[XVIII secolo|Settesentu]], sun du pitù [[Giuseppe Paganelli]], ch'u ne vegniva dae parte de [[Bèrgamo|Bergamu]] ma ch'u l'ha travagiou a [[Zena]]. Fra ste pitüe, u se pö truvà üna raprezentasiun interesante da pratica du "Barchezzu", a tradisiun de burdezà a costa aa fin da stè, sünandu da müxica e faxendu merenda in barca<ref name=":0" />. == Santuaiu da Madonna du Buschettu, Camuggi == [[Immaggine:Camogli-santuario del Boschetto1.jpg|miniatura|U santuaiu du Buschettu]] {{Véddi ascì|U Buschettu (Camuggi)#Santuaiu da Madonna du Buschettu|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} A strutüa du santuaiu a se prezenta spartia in te trè navè, cun decurasiuin d'arte barocca tipica du [[XVII secolo|Seisentu]] e de vorte afreschè che mustran a scena de l'aparisiun da Madonna. In sce l'intrà da gexa, ch'a se svilüppa cu'üna bella architetüa, gh'é ün urmu antigu e se tröva ascì duì veddri che permettan de vedde i resti da primma capeletta, ligà a l'aparisiun da Madonna<ref name=":3" />. De prexu, gh'é üna statua de legnu da Madonna Adulurà, scurpia in tu [[1676]] da [[Agostino De Negri]]. A rafigüasiun da Madonna cu'u Bambin, quella duve s'ea fermou l'Angela Schiaffino, a l'é prubabilmente ün travaggiu du pitù [[Teramo Piaggio]], de [[Zoaggi|Zuagi]], ch'u l'é stetu ün alievu da scöa de [[Antonio Semino]]. Aa giurnà d'ancö, sta pitüa a l'é missa in simma a l'artà prinsipà, duve a pö ese cuverta cu'ün vegiu scistema pe mezu de üna veia. Pe'i trexentu anni da l'aparisiun da Madonna, ai 30 d'agustu du [[1818]], u l'é stetu cuncessu l'incurunasiun da pitüa miraculuza da [[Pàppa Pîo VII|pappa Piu VII]], cun decretu du 12 d'agustu du [[1817]]<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|pp. 146-147}}</ref><ref name=":4" />. A Madonna du Buschettu a l'é cuscì vegnüa de gran cuntu pe'i camugin de tütte e frasiuin e, ai 27 de marsu du [[1955]], a l'é steta pruclamà dau [[Pàppa Pîo XII|Pappa Piu XII]] cumme a patrunn-a da Sitè de Camuggi, e dunca l'é stetu sernüu a ricurensa da Madonna du Buschettu cumme giurnu de festa pe tüttu u Cumüne, pe'u sö prestigiu e pe'a sö puzisiun, in tu mezu de sö frasiuin<ref name=":1" />. == Otoiu da Madonna Adulurà, Camuggi == [[Immaggine:Boschetto (Camogli)-oratorio ns addolorata-complesso (2008).jpg|sinistra|miniatura|Vista de l'otoiu du Buschettu]] {{Véddi ascì|U Buschettu (Camuggi)#Otoiu da Madonna Adulurà du Buschettu|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} Da fiancu a l'intrà du santuaiu se tröva ün otoiu, cu'a cungrega ch'a l'é steta fundà cu'üna bulla du [[Pàppa Urbàn VIII|Pappa Ürban VIII]] in tu [[1635]]. Prupietaia de aredamenti sacri e de cristi, vixin a l'otoiu u gh'é cunservou di ögetti antighi ch'ean döviè pe'e elesiuin du priù da cungrega (üna serie de balette gianche e neigre e ün arneize daa furma ch'a ricorda üna specie de megafunu, duve gh'ea missu e balette) e i fiuri vutivi de stoffa du [[XX secolo|Növesentu]], de üna serta impurtansa. Tradisiun ben ben antiga a l'é quella du prezepiu cun de figüe du [[XVIII secolo|Settesentu]], che a Cungrega de l'Adulurà a cunserva<ref name=":22" />. In te l'ucaxun di 390 anni da Cungrega, tra i primmi atti du [[Pàppa Lión XIV|Pappa Liun XIV]] doppu da sö elesiun, l'otoiu u l'é stetu pruclamou pe trei giurni cumme "Gexa du Giübileu", cu'a sö intrà ch'a l'ea üna "Porta Santa"<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/08/25/camogli-loratorio-del-boschetto-e-chiesa-giubilare-con-bolla-papale/|tìtolo=Camogli: l'Oratorio del Boschetto è "Chiesa giubilare" con bolla papale|dæta=25 de agustu du 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. == Munasteru de San Prospu, Camuggi == [[Immaggine:Camogli-monastero san prospero.jpg|miniatura|U munasteru miou d'in L'Izua]] {{Véddi ascì|San Prospu (Camuggi)|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} U munasteru de San Prospu, fundou in tu [[1880]], u l'é de prupietè di [[Fratti Benedetin du Munte Oliveto|fratti Benedetin ''del Monte Oliveto'']] che, cun de sustanse di capitagni de [[Camuggi]], l'han fetu ingrandì ancun in ti [[Anni 1930|anni Trenta du Növesentu]]. U sö fundatù, l'abate Scciafin, u l'ha guvernou u cumplessu finn-a in tu [[1887]], quande u l'é mortu, e u l'é stetu interou in tu grande munümentu de marmu missu a l'intrà da gexa, in scia drita. In sce müage du munasteru u se tröva de opere d'arte e de pitüe che mustran i feti da vitta de [[San Prospu de Tarragona|San Prospu]] e du Beatu [[Bernardo Tolomei]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/6/back/chiesa|tìtolo=Comunità religiose. Chiesa: Monastero di San Prospero|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://rete.comuni-italiani.it/wiki/Camogli/Edifici_Religiosi/Chiesa_e_Monastero_di_San_Prospero|tìtolo=Camogli/Edifici Religiosi/Chiesa e Monastero di San Prospero|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref>. == Gexa de San Miché Arcangiou, A Rüa == [[Immaggine:Chiesa di San Michele Arcangelo (Ruta, Camogli) - facciata 2019-09-26.jpg|miniatura|A gexa de San Miché Arcangiou aa Rüa|sinistra]] A gexa de San Miché Arcangiou, costruia in tu [[1627]] e dunca vegnüa a sede da parocchia d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], a g'ha üna facià spartia da de finte culonne in stile curinsiu, surmuntè da ün fruntun a triangulu cun drentu ün barcun daa furma a mezu serciu. De drentu a l'é a üna navà sula, cun de capelle che se arvan in te miage e, au fundu, ün'abside daa cianta ariundà. Ai tempi de guere napuleoniche, in tu meize de frevà du [[1800]], de trüppe franseixi cumandè dau generale [[Andrîa Masêna|Andrea Massena]] han ocüpou a gexa, dandughe fögu. Finia in ruvinn-a, a gexa a l'é steta dövià cumme fenea e stalla fin a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesentu]], quand'u l'é stetu cumisciunou i travaggi pe rangiala. St'interventu, vusciüu da l'arsipreve Francesco Gazzolo, u l'é stetu prugetou dai architetti [[Marco Aurelio Crotta|Marco Crotta]] e [[Alfredo d'Andrade]], cu'i travaggi che sun fini in tu [[1906]]. Tra e opere d'arte cunservè in ta gexa u se pö ricurdà pe prexu a statua de San Miché Arcangiou cuegou, opera anonima du [[1742]] ch'a g'ha ascì a funsiun de cuntenitù pe'e reliquie<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/27888/|tìtolo=Chiesa di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Otoiu da Santiscima Nunsià, A Rüa == [[Immaggine:Oratorio della Santissima Annunziata (Ruta, Camogli) - lato sud-ovest 2019-09-26.jpg|miniatura|L'otoiu da Rüa]] Pocu distante daa parocchia, l'otoiu u l'é stetu fabricou au meximu tempu da di artigen du postu. A cungrega da Nunsià a g'ha u cristu mou ciü pezante de tütta a Ligüria, u cuscì ditu “Cristu de Mignanegu”, e pe'u restu a l'inandia in tu tempu de l'Aventu in prezepiu cun de bestie vive. A prezensa de ste bestie, ciü che ese ün reciammu a l'imagine du prezepiu, a l'é ün ricordu da vitta de campagna de üna votta in te sti sciti, cu'i arneixi e i mesté antighi ch‘ean carateristici de ste cumünitè<ref name=":3" />. == Gexa du Sacru Cö, A Rüa == [[Immaggine:Chiesa Millenaria (Ruta, Camogli) - abside e lato sud 1 2023-04-21.jpg|miniatura|A Gexa Vegia da Rüa, dita a ''Millenaria''|sinistra]] A cuscì dita "gexa Vegia" a l'é steta a primma parocchia titulare d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]]. St'antiga custrusiun a g'ha üna strutüa du [[XIII secolo|Duxentu]], ma u se credde che chi ghe fuise üna cumünitè finn-a dai tempi di [[Longobàrdi|Lungubardi]], du [[VII secolo|VII]]-[[VIII secolo|VIII seculu]]. A partì dau [[XII secolo|seculu XII]] stu scitu u l'é stetu ascì ün centru pe l'ascistensa di povei e di pelegrin e, fin'au [[1627]], u l'é stetu ascì a sula gexa du paize. Aa giurnà d'ancö a l'é megiu cunusciüa cu'u numme de "Gexa ''Millenaria''". A gexa cumme ch'a se pö vedde a s'é cunservà grassie a di interventi pe rangiala, doppu troppu tempu ch'a l'é steta in abandun e doppu che e trüppe franseixi du generale [[Andrîa Masêna|Massena]] gh'aivan detu fögu<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33367/|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore (Millenaria di Ruta)|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/chiesa-millenaria-romanica-di-ruta|tìtolo=Chiesa millenaria romanica di Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Nasciüa cumme gexa a üna navà sula, daa cianta a trapessiu e abside de pria au fundu, du [[XV secolo|Quattrusentu]] a l'ha pigiou e sö furme d'ancö cu'a custrusiun de üna segunda navà, arembà aa prima d'in scia sinistra e daa cianta ciü o menu a retangulu. Au fundu da navà de sinistra u se tröva u campanin, fetu doppu de l'abside, che in simma u g'ha üna punta azunta cu'u restauru feta daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa ai Munümenti]] du [[1950]] pe daghe üna furma ciü slancià. In tu [[1905]], tempu de ün atru interventu aa gexa, u gh'é stetu tiou sciü da arente a sagrestia, missa in sciu fiancu da gexa versu u mà. Cun sti travaggi u l'é stetu però caciou a l'aia e prie de tumbe antighe e ascì üna cazetta ch'a gh'ea da fiancu da gexa, forse ün uspissiu pe'i pelegrin o üna canonica<ref name=":4" /><ref name=":5" />. Au de föa da gexa u se tröva ün'opera du [[2019]] de l'E. Pasqualoni intitulà ''La porta stretta'', furmà da ün spegiu rifletente missu da vixin a üna porta antiga, ch'a l'é steta müà. == Gexa de San Roccu, San Roccu == [[Immaggine:Camogli-chiesa san rocco1.JPG|miniatura|A gexa de San Roccu]] Missa a 200 metri in sciu livellu du mà, cu'a sö ciassa a l'é u centru du paize de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], che de lì u se deramma lungu Via Molfino e da duve u se pö mià u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. A capella de San Roccu, feta au postu de ün'atra du [[1440]], a l'é steta ricustruia e ingrandia in tu [[1863]] grassie ae sustanse di armatui du postu, cun üna facià neuclascica e ün campanin prugetè da l'architettu Rovelli. De drentu a cunserva u vegiu organu du [[1810]] e ün grande artà de marmu fetu dau [[Domenico Parodi]] e u [[Francesco Bigi]] du [[XVIII secolo|Settesentu]] (segundu di atri scriti, u saieiva pe cuntra ün travaggiu du scultù [[Bernardo Schiaffino]], de Camuggi). L'artà u l'é surmuntou daa raprezentasiun du Ruzaiu, ancun a 15 misteri scicumme ch'u l'é de primma da pruclamasiun di Misteri da Lüxe, e dau quaddru da Madonna da Salüte, opera du [[Carlo Dolci]]. De ciü, in te l'artà de sinistra u se tröva a statua de San Roccu ch'u g'ha ün can picin fra i sö pé, mentre föa da gexa, in scia sö sinistra, u gh'é a statua da "Fedeltè du Can". Ai 16 d'agustu, ricurensa de San Roccu, lì u se ghe tegne tütti i anni u "Premmiu Internasiunale da Fedeltè du Can". In scia drita da gexa parte Via Galletti, duve u se tröva a serie de stasiuin da Via Cruci, fete de ceramica in tu [[1955]] dau [[Francesco Dal Pozzo]] e cu'e figüe pitüè in simma<ref>{{Çitta web|url=https://www.avtsanrocco.org/il-borgo|tìtolo=Il Borgo|outô=AVT San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Gexa de San Nichiozu, San Roccu == [[Immaggine:Camogli - chiesa di San Nicolò di Capodimonte.jpg|miniatura|A gexa de San Nichiozu|sinistra]] A gexa de San Nichiozu, dita de ''Capodimonte'', a se tröva in sciu senté ch'u liga [[A Fuxe (Camuggi)|A Fuxe]] cun [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e a g'ha de urigine ben ben antighe. Feta au postu de üna primma capella dedicà a [[San Rœummo de Zena|San Römmu]], ch'a l'ea du [[345]], sta gexa a l'é steta fabricà versu u [[1141]], cu'i canonici de [[San Rüffu de Avignun]] che n'han pigiou a prupietè in tu [[1172]]. Cu'i atacchi di piratti saraceni stu scitu u l'é stetu abandunou ciü votte, finn-a a quande, in tu [[XV secolo|Quattrusentu]], u gh'é andetu a stà de famigge du postu, mentre a gexa a l'é steta dövià dai pescuei cumme magazin pe'i sö atressi. A Lezze Rattazzi du [[1855]] a l'ha però vietou l'üzu du cumplessu pe'e funsiuin de gexa, scicumme che sta lezze a l'aiva supressu e asuciasiuin religiuze e cumandou u sequestru di beni da Gexa. In tu [[1864]] a custrusiun a l'é steta vendüa a l'incantu dau Demaniu du regnu cumme "Villa de San Nichiozu in Camuggi", pe pasà cuscì au capitagniu Cav. Andrea Bozzo. U Bozzo, ch'u l'ha acatà a sö speize, u l'ha dunca fetu arangià a gexa, pe dala inderé aa cumünitè in tu [[1870]]. U vegiu munasteru, missu da fiancu da gexa, u l'é stetu pe cuntra spartiu in te de caze pe'i pescuei. Dau [[1910]] a gexa a l'é ricunusciüa cumme munümentu nasiunale e in ti [[Anni 1920|anni '20 du Növesentu]] a l'é steta interesà da di interventi impurtanti, che han cunservou a strutüa uriginale<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2782_San_Nicol%C3%B2_di_Capodimonte_Punta_Chiappa.htm|tìtolo=2782. SAN NICOLO' DI CAPODIMONTE|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33366/|tìtolo=Chiesa di San Nicolò di Capodimonte|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A gexa a l'é afiancà da due turi, cun üna ch'a l'é steta inglubà in te miage de custrusiuin vixinn-e. U purtà, incavou in tu frunte da gexa, u g'ha de culonne finn-e de marmu e in simma üna lünetta cun di resti de pitüe. Au fundu da custrusiun, l'abside a l'é decurà cun di archetti. In scia facià u se tröva ün gran ruzun, mentre in sce miage u se pö vedde i resti de pitüe e ascì ün grafitu du [[XV secolo|Quattrusentu]]. Stu grafitu u rafigüa üna Madonna cu'u Bambin missa in sciu castellu de puppa d'üna caracca, in tu mezu de unde, cun di mainè tütti zü che pregan, sugettu ch'u l'é stetu repigiou dau pitù [[Francesco Dal Pozzo]] pe l'icunn-a du muzaicu de [[Punta Ciappa]]. Drentu aa gexa, in ta capella de sinistra, u se tröva a tumba du Cav. Bozzo e di sö parenti, cumpreizu u sö figgiu, u preve Giacomo Bozzo. In ta gexa u gh'é ascì ün organu "purtativu" baroccu, döviou üna votta in te prucesciuin<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Abasia de San Fertuzu, San Fertuzu == [[Immaggine:San Fruttuso Beach 1.jpg|miniatura|Vista de l'abasia de San Fertuzu]] {{Véddi ascì|San Fertuzu (Camuggi)|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} L'abasia de San Fertuzu a remunta ai [[X secolo|seculi X]]-[[XI secolo|XI]], levou a parte ch'a se affaccia in sciu mà, ch'a l'é du [[XIII secolo|seculu XIII]] e a mustra dui urdini de barcuin a trifora, che se sümeggian a quelli che se veddan in ti palassi de famiggie de ben de Zena. U chiostru de l'abasia u l'é stetu tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]] e doppu u l'é stetu cangiou in sce vuentè du Dria Doia, ancö u l'ha ben duì urdini de archè. A parte de sutta, invece, a l'é steta adövià cumme sepurtu daa famiggia Doia morti tra u [[1275]] e u [[1305]], surmuntè da di archi a punta cu'a decurasiun a bande gianche e neigre, tipiche de l'arte ligüre. In ciü se vedde atri dui sepurti e ün antigu sarcofagu rumanu.<ref>{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/abbazia-di-san-fruttuoso|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> A ture duv'u gh'é u campanìn, a remunta tostu au [[X secolo|seculu X]], feta segundu u güstu bizantin, in origine a l'ea quexi riunda, pöi cangiou metendughe in simma üna ture a otagunu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=29330|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso. Scheda Luogo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Da tegnì ben a mente a pala d'artà ch'a mustra u vescuvu Fertuzu tra i diacuni Augurio ed Eulogio e San Cuumbàn d'Irlanda, cunservà in ta gexa e feta da Giuseppe Palmieri in tu [[XVIII secolo|seculu XVIII]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.pittoriliguri.info/pittori-liguri/pittori-liguri-600-700/palmieri-giuseppe/|tìtolo=PALMIERI GIUSEPPE|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> In te l'abasia se cunservan e reliquie di martiri de Taragunn-a du [[II secolo|II seculu d.C.]] == Icunn-e, capelle e muzaici == <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Camogli-cappella nuova di sant'anna-facciata1.jpg|A capella de Sant'Anna Camogli - edicola della Madonna del Buon Viaggio.jpg|A Madonna du Bun Viagiu Camogli - edicola della Madonna delle Grazie.jpg|A Madonna di Gotti, in tu Caruggin Camogli - altare di Punta Chiappa.jpg|L'artà da Stella Maris a [[Punta Ciappa]] </gallery> In tu teritoiu de Camuggi u gh'é benben de strutüe vutive, che sun u simbulu da fede di pescuei e de famigge de cuntu da sitè. Sutt'aa parocchia de l'Assunta se trövan ascì due capelle, cunsacrè in tu [[1826]], che sun a capella de Sant'Anna e quella de San Giacumu. A capella de Sant'Anna a l'é di primmi du [[XVII secolo|Seisentu]] e a se tröva a l'imprinsippiu da Via Rumann-a, in ta lucalitè de [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]], dund'a l'é steta fabricà pe vuluntè du Pasquale Cichero. Nasciüa cumme sosta pe'i pelegrin e, a l'imprinsippiu, dedicà a Sant'Andrea, in tu [[XVII secolo|Settesentu]] a l'ha pigiou u titulu de Sant'Anna ma, in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]], a l'é finia in abandun. In scia fin, a l'é steta rangià in ti [[Anni 1920|anni Vinti du Növesentu]] e, turna, in ti [[Anni 1970|anni Setanta]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33361/|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A capella de San Giacumu, mensünà cumme "gexa de campagna", a se tröva in ta regiun de Case Russe, duv'a l'é steta fabricà in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] au postu de üna capella, prubabilmente, du [[XVII secolo|Seisentu]]. Drentu, in simma a l'artà, u gh'é ün quaddru de l'Ascensiun cu'i santi Giacumu, Giaxu e Martin. Au tempu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]], l'arsipreve de [[Recco|Reccu]] u l'ha risevüu u permissu de racögge in ta capella tante gente du sö paize, ch'u l'aiva patiu di pezanti bumbardamenti<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/9/back/chiesa|tìtolo=Comunità religiose. Chiesa: Cappella di San Giacomo|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. In ta devusiun di camugin u l'é ben impurtante e due icunn-e de Maria che se trövan in tu [[Purtixö de Camuggi|purtixö]]: ünn-a a l'é quella da Madonna du Bun Viagiu, ch'a svetta in sciu purtixö a prutesiun di pescuei e di naveganti. L'atra, tegnüa in gran cuntu, a l'é a Madonna de Grassie de Via Tommaso Racca, in tu Caruggin, (dita a Madonna di Gotti) e ch'a l'ha intitulou ascì üna festa ben cunusciüa, tantu tra i camugin che tra i furesti. Sta ricurensa, ch'a düa duì giurni, a l'é visciüa tantu cumme tradisiun du postu che cumme festa de gexa e ascì du mangià tipicu, cun tantu de bevüe. A [[Punta Ciappa]], fra u ventu e e unde, u se tröva l'artà da Stella Maris, cu'u muzaicu fetu dau [[Francesco Dal Pozzo]] che, inspirou da l'incixun in ta gexa de San Nichiozu, u mustra a Madonna cu'u Bambin in scia puppa d'üna caracca fra e unde, cun in ciù di mainè che pregan. Impurtante u l'é ascì u muzaicu de San Fertuzu, missu in scia banchina du purtixö de [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]]. Üna copia de stu muzaicu, in tu 2025, a l'é steta regalà dau sciù Paolo Terrile, prescidente du cunseggiu cumünale delegou aa cultüa, a l'arsivescu de [[Tarragona]] a l'ucaxun du pelegrinaggiu "in sce urme de [[San Prospu de Taragunn-a|San Prospu]] e [[San Fertoso de Tæragoña|San Fertuzu]]"<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/01/07/camogli-aldo-cazzullo-apre-un-gennaio-ricco-di-iniziative/|tìtolo=Camogli: Aldo Cazzullo apre un gennaio ricco di iniziative|outô=Consuelo Pallavicini|dæta=7 zenà 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Cristi e prezeppi == [[Immaggine:Camogli - santuario di Nostra Signora del Boschetto, crocifissi processionali.jpg|miniatura|Di Cristi in prucesciun au Buschettu]] A [[Camuggi]] u gh'é ün'impurtante tradisiun pe'i prezeppi. Ciü che quelli, mensünè de d'atu, in ta baxilica e a[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], u ghe n'é ün du [[XVIII secolo|Settesentu]] aa Madonna du Buschettu, quelli de l'Abasia de San Fertuzu e ancun u prezepiu fetu lungu u senté du Munte de Portufin, tra A Vetta de Portufin e e Prie Streite<ref name=":3" />. Poi, a Camuggi u gh'é benben de Cristi da prucesciun, opere d'arte de gran prexu cunservè in te gexe e in ti otoi de Camuggi, che acumpagnan da seculi e ricurense de gexa du paize. Sta tradisiun a l'é ligà aa pratica de tipiche cungreghe da Ligüria, e [[Cazàsse|Cazasse]], cu'i sö cristezanti vestii cu'a cappa e u mantelinn-a<ref group="n.">E trè cungreghe de l'otoiu da Rüa, de l'otoiu de San Prospu e de Santa Cataina e de l'otoiu du Buschettu pe culuri portan, rispetivamente, u giancu, u neigru e u neigru.</ref>, ciü u croccu pe'i purtuei di Cristi. Fra e atre ricurense, a sciurtia ciü impurtante a l'é feta aa Rüa pe'a festa du sö santu patrun, [[San Gioâne Batista|San Giuan u Battista]]. In te st'ucaxun u sciorte u grande cristu mou ditu "de Mignanegu" du [[1968]] che, cu'i sö 183 chilli, u l'é u ciü pezante de tütta a [[Liguria|Ligüria]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.quienonsolo.it/Notizia/Index/136|tìtolo=Il crocifisso di Mignanego più pesante della Liguria|dæta=5 zenà 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. In tu teritoiu du cumüne, in tu detaggiu, u l'é cunservou quattru Cristi aa Rüa, duì inte l'otoiu de San Prospu e Santa Cataina e atri duì in tu santuaiu da Madonna du Buschettu, che sun da cungrega da Madonna Adulurà. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa|tìtolo=Comunità religiose: Chiese|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/UI/page.jsp?action=ricerca%2Frisultati&dominio=2&ambito=CEIA&comune=CAMOGLI|tìtolo=Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}} [[Categorîa:Camuggi]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria|Camuggi]] mg04tkzf946itcbpab843v7umrmvrqn A Rüa (Camuggi) 0 32686 274110 273268 2026-09-20T18:44:58Z N.Longo 12052 + wl 274110 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Rüa |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Ruta''</div> |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]] |Panorama = Camogli-panorama di Ruta da San Rocco.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">A Rüa vista da San Roccu</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 634 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}} |Aggiornamento abitanti = 1971 |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |Nome abitanti = |var-patrón = Patrun |Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuvanni martire]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = ürtimu sabbu e dumenega d'agustu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''A Rüa''' (''Ruta'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é a [[Fraçion geògrafica|frasiun]] ciü pupulà du cumüne de Camuggi, in scia Via Aurelia tra [[Camuggi]], [[Recco|Reccu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Rapallo|Rapallu]]. == Geugrafia == [[Immaggine:Ruta di Camogli-IMG 0112.JPG|sinistra|miniatura|Atra vista da Rüa cun San Roccu]] A frasiun a se tröva a ün'artessa de 269&nbsp;m in sciu mà, a l'é distante quexi 3,5 chilometri daa sede du cumüne, a resta in ta parte ciü a punente du teritoiu de Camuggi, cun ciü tante chè tiè sciü lungu a Via Aurelia. A se distende in scia cunca lungu a custea ch'a spartisce i dui versanti du prumuntoiu du [[Munte de Portufin]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|Morfologia del territorio, p. 8}}</ref> cu'u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]] da üna parte e u [[Gorfo do Tigullio|Gurfu du Tigülliu]] da l'atra.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20347|tìtolo=Le Frazioni|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Da l'atru versu, ciü a l'internu, a setentriun du paize, u Munte Ezui<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1308_Ruta_Via%20Aurelia_verso_Recco_cartolina_1902.htm|tìtolo=1308. Ruta Via 20 Aurelia verso Recco cartolina 1902|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> (441&nbsp;m), ch'u marca i cunfin cu'i cumüni de [[Recco|Reccu]] e de [[Rapallo|Rapallu]], duve alantù gh'ea üna cazerma militare.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_249_Ruta_Monte_Esuli_ingresso_Portofino_Vetta_1906.htm|tìtolo=249. Ruta Monte Esuli ingresso Portofino Vetta 1906|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> In t'ün versante destacou, a se tröva a lucalitè de [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]], ch'a resta in te üna valetta traversà dau fussou cu'u meximu numme.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Paesistici/decreti/070246.pdf|tìtolo=Decreto ministeriale 24 aprile 1985. Dichiarazione di notevole interesse pubblico del com plesso paesistico di monte Esoli.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> Pe tradisiun ligà a l'agricultüa e aa prezensa di fratti, che l'ean da ste parte vistu u [[Munasteru de Valle Christi]] e a l'antigu üspià pe'i lebruxi de San Lazzaru lì vixin, zà cumüne de Rapallu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.marenostrumrapallo.it/ban-2/|tìtolo=Il lazzaretto di Bana - San Lazzaro (Rapallo)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> Pe de ciü, au de là du crinà du munte, passou a galeria de l'Aurelia, se tröva a lucalitè de [[Allega (Camuggi)|Àllega]] (anche scrita Alega), a mezu tra u [[Munte de Portufin]] e a rocca duve gh'é San Luensu (cumüne de Santa Margaita). In tu tempu stu postu u g'ha avüu di forti cangi: da esse ün boscu fittu de erbui, versu u Növesentu che gh'é stetu primma le fasce d'uive, pöi ostaie<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1315_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_dopo_il_tunnel_verso_Rapallo_1918.htm|tìtolo=1315. Ruta. La località Allega|vìxita=2026-04-03}}</ref> e, in tu [[2000]], ün grossu ciassà, attacou a ün turnante da stradda.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|tìtolo=Camogli: sistemazione definitiva della zona Alega|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> == Storia == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Ruta (Camogli)-galleria Aurelia fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|L'imbuccu da galeria tra a fin de l'Öttusentu e u primmu Növesentu Immaggine:Riviera di Levante - Ruta (xilografia).jpg|A Rüa in t'üna incixun da fin de l'Öttusentu Immaggine:Ruta (Camogli)-panorama fine Ottocento e inizio Novecento.jpg|Panuramma aereu da frasiun, du meximu tempu </gallery> Inturnu au [[490|490 d.C]]<ref>{{Çitta|Puncuh, 1999|5. Diocesi, p. 158}}</ref>, dae parti de [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]] s'è svilüpou ün primmu nücleu cristian, de sti anni defeti u s'è truvou ün'iscrisiun ch'a remunta au periudu du cunsule ''Flavius Probus Faustus iunior'', ancö cunservà in ta gexa Millenaria.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=A. Sanguineti|ànno=1875|tìtolo=Iscrizioni cristiane dai primi tempi fino al Mille|çitæ=Zena|volùmme=Atti della Società Ligure di Storia Patria|nùmero=XI|pp=175-177|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/619ed2f0c43179836ebfd1c242eb3493/Estratti/d424b7881a4efb56929ac382c239fe29.pdf}}</ref> Prubabilmente, sta cumünitè che a se saieiva furmà doppu che a gente du postu a l'aveiva avüu puia pe'i scuntri tra i [[Eruli (pupulasiùn)|Eruli]] de [[Odoacre]] e l'avansà di [[Ostrogoti]] in ta Ligüria. U l'é stetu però dau [[XIII secolo|seculu XIII]] ch'u s'è tiou sciü a cuscì dita "Gexa Millenaria", au prinsipiu dedicà a [[San Michê|San Miché]]. Gh'é de nutissie zà a partì dau [[1192]], ma gh'é cuminsou a stà di canonici in tu [[1239]], grassie a [[Pàppa Grighêu IX|Pappa Gregoiu IX]].<ref>{{Çitta web|url=http://marenostrumrapallo.it/santuario-del-sacro-cuore-chiesa-millenaria-ruta-di-camogli-genova/|tìtolo=Chiesa Millenaria Ruta di Camogli – Genova|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> Lungu l'antigu percursu ruman<ref>{{Çitta|Puncuh, 1999|Le origini: l’età romana e tardoantica (a cüa de M. Gabriella Angeli Bertinelli), p. 56}}</ref> ch'u culegava Bann-a cu'A Rüa, u l'ea stetu tiou sciü u primmu üspià in tu teritoiu de Camuggi.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|Età classica, p. 9}}</ref> Sta strutüa ch'a g'ha avüu du sustegnu in tu [[XI secolo|Duxentu]], quande u 3 de zügnu du [[1207]] a nobile Altilia de' Mari a l'aveiva accatou ün teren a Bann-a pe faghe ün cunventu, doppu ch'a l'aveiva piggiou i vuti. Ma l'istitusiun d'üna strutüa du genere a l'andava a scuntrase cu'a gexa da Rüa, scicumme che e muneghe se sentivan de nu pagà e tasce, tantu ch'u gh'é finn-a ‘na lettia mandà in tu [[1351]] au preve Bartulumeu da gexa da Rüa. Da stu mumentu s'è arrivou a fa duì uspiè diferenti, rivendichè au meximu tempu tantu daa gexa da Rüa cumme u cunventu de muneghe de [[Bann-a (camuggi)|Bann-a]]. L'interventu de l'Arsivescuvu de Zena Bertrando Besauduri in tu [[1369]] u l'aveiva impostu l'obligu pe'e muneghe de pagà e tasce aa parocchia purtandu cuscì u munasteru e i duì uspiè a cazze in abandun, tantu che sun sparie tempu doppu. In tu cursu de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de mezu]], sti posti vegnan buin pe'i scangi de mercansie, au servissiu du Cumüne de Camuggi, andandu aprövu aa storia da sitè, tantu che tra u [[1434]] e u [[1578]] A Rüa a finisce sutta aa ceive da Baxilica de l'Assunta, in tu paize.<ref name=":0" /> Levou i tempi tra u [[1414]] e u [[1434]], quande a gexa a l'é finia sutta quella de Rapallu, a gexa a l'é turnà parocchia tra u [[1468]] e u [[1471]] e aa fin turna dai 19 de dixembre du [[1578]], restandu l'ünica gexa da frasiun fin au [[1627]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20050415230525/http://www.diocesi.genova.it/documenti.php?idd=203&parrocchia=17|tìtolo=Vicariati e parrocchie S. Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Defeti a partì da quell'annu a l'é steta costruia üna növa gexa, ciü vixinn-a a l'Aurelia e au növu centru, lungu a via. A növa gexa a l'aveiva piggiou u titulu de San Miché, mentre quella ciü vegia a l'ha piggiou u titulu de Sacru Cö. Tempu de guere de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]], mentre Camuggi a dava u sö agiüttu aa flotta franseize impegnà in ta campagna d'Egittu, ai 15 de nuvembre du [[1799]] aa Rüa u s'è tegnüu ün scuntru tra i surdatti du generale [[Andrîa Masêna|Andrea Massena]] e i austriaci. In tu frevà du [[1800]] i franseixi de Massena aveivan detu fögu a tütte e due e gexe, adöviandu i resti de quella de San Miché cumme stalla e fenea.<ref name=":0" /> <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Camogli - Ruta (1900).jpg|Cartulinn-a de l'annu 1900, cu'e chè da Rüa Immaggine:Camogli - Ruta (1900 - 2).jpg|Atra cartulinn-a viagià in tu 1900 Immaggine:Ruta di Camogli (Camogli)-chiesa millenaria-inizio XX secolo.jpg|A "Gexa Vegia" in ti primmi du Növesentu </gallery> De sti periudi a cumünitè a l'ha pusciüu asciste ae celebrasiuin religiuze in te l'Otoiu da Santiscima Nunsià, ch'u remunta au [[XVII secolo|seculu XVII]], mentre A Rüa a l'é vegnüa in Münicipiu pe sö cuntu, sutta au Distreitu du Tigülliu. Tra a fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] e u [[1908]] aa Rüa gh'é stetu detu da növa vitta, cun u növu percursu de l'Aurelia, ch'a l'é vegnüa carusabile, a culegala cun Reccu e Camuggi.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_14.html|tìtolo=Servizio tramviario Camogli - Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Quarche annu primma ([[1902]]) u l'é stetu avertu l'üfissiu da Posta. Dunque gh'é stetu l'avertüa da galeria pe San Luensu, a custrusiun de l'[[Hotel Portofino Kulm|albergu Portofino Kulm]] e i travaggi in sce due gexe, che sun finii sulu che in tu [[1950]].<ref name=":0" /> A frasiun a l'é steta missa sutta presciun versu a fin da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]]. Zà de primma A Rüa a l'aveiva scampou a feti du genere: in ti primmi meixi du [[1945]] i tedeschi aveivan pruvou zà üna vota a fà satà a galeria da l'imbuccu versu Rapallu. Ma in te quellu caxu, grassie a ün zuenu ch'u stüdiava in te l'Istitütu Nauticu, l'ea stetu puscibile levaghe l'inescu.<ref>{{Çitta web|url=https://lnx.scmncamogli.org/wp-content/uploads/2025/05/profmortola_crono.pdf|tìtolo=Prof. Carlo Mortola: cronologia dettagliata degli eventi relativi all’intervista|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Au cuntraiu, in ucaxun da reiza de trüppe tedesche a Zena, tra u 23 e u 24 d'arvì du [[1945]], mentre a Camuggi e fin a[[U Buschettu (Camuggi)|u Buschettu]] e a San Roccu e campann-e sunavan a festa pe'a liberasiun, aa Rüa a gente a se truvava cumme ustaggiu di surdatti da Wermacht e di Alpin: sti chi aveivan missu puia a l'arsipreve Don Pietro Sessarego e ae gente du postu, cun l'intensiun de amassali a scciupetè e de distrüzze a gexa, nu dandu a mente aa mediasiun de l'arsiperve de Camuggi Giuseppe Macciò. Üna votta detu l'urdine de retiase, i tedeschi aveivan meximu fetu scciupà de bumbe pe taggià u culegamentu da galeria, faxendu patì di danni finn-a ae chè d'enturnu. Doppu che l'é spariu u du türismu purtou daa Belle Epoque e cun l'arrivu di tempi muderni, a partì dai [[Anni 2020|anni Vinti]] du [[XXI secolo|Duemia]], aa Rüa gh'é stetu di investimenti pe rangià e ville storiche, ün incrementu da pupulasiun e de növe custrusiuin. == Abitanti == A frasiun da Rüa a nu g'ha veramente un propiu sentru storicu o üna ciassa du paize. Ancö, cumme ai vegi tempi, a ciü parte de ativitè a se tegne lungu a Via Aurelia e a Ciassa Sebastiano Gaggini, cu'u bellu vedde in sce Camuggi. Üna bunn-a parte de chè da frasiun a l'é steta costruia da vixin aa "Gexa Növa", ch'a l'é quella de San Miché Arcangiou, e a l'Otoiu da Nunsià. De atre chè se trövan versu a lucalitè de [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]], ürtimu toccu de Camuggi a andà versu u munte, cu'a gexa Millenaria. Tanti rexidenti stan au de là da galeria, versu i cunfin cun San Luensu (frasiun de Santa Margaita). Versu San Roccu e u paize de Camuggi, lungu e Cröze, ghe sun tante vilette. Cumunque A Rüa a l'ha mantegnüu in ti anni ün'anima pe sö cuntu, tantu che gh'é stetu pe lungu tempu in distacamentu da Pulisia Münicipale de Camuggi, e di üfissi du cumüne, cumme mensiunou ciü votte in sci buletin "du Buschettu", u giurnale sitadin. In ti ürtimi anni u s'è vistu cresce u nümeu de gente che ghe sta, rispettu invece a Camuggi paize. Stu fetu chi u l'é spiegou daa puscibilitè de acatà de chè che aggian ciü spassi in tu verde<ref name=":1" />, e defeti l'azilu du postu u l'ha finn-a marcou un aumentu de figiö. U seggiu eleturale da frasiun, ch'a ne cröve tüttu u teritoiu, u l'é u ciü grossu du cumüne. A frasiun a gh'a finn-a ün sö campusantu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/levante/2021/03/09/news/trasferimento-del-cimitero-l-obiettivo-e-ampliare-ruta-1.40003485|tìtolo=Trasferimento del cimitero di Camogli, l’obiettivo è ampliare Ruta. La legge impone i 200 metri dalle abitazioni|outô=Rossella Galeotti|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> === Evulusiun demugrafica === {{Demografia/A Rüa (Camuggi)}} == Posti de interesse == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Chiesa di San Michele Arcangelo (Ruta, Camogli) - facciata 2019-09-26.jpg|U frunte da gexa paruchiale de San Miché Immaggine:Oratorio della Santissima Annunziata (Ruta, Camogli) - lato sud-ovest 2019-09-26.jpg|L'Otoiu da Nunsià Immaggine:Ruta (Camogli)-chiesa millenaria-complesso esterno1.jpg|A Gexa Vegia cumme a l'é ancö </gallery> === Architetüe religiuze === * '''Gexa de San Miché Arcangiou''', costrüia in tu [[1627]] e dunque vegnüa a sede da parocchia. De drentu a l'é a üna navà sula, cun de capelle che se arvan in te müage e, au fundu, l'abside a cianta riunda. Dövià cumme fenea e stalla fin in tu primmu [[XX secolo|Növesentu]], doppu che i franseixi gh'aveivan detu fögu.<ref name=":0" /> I travaggi sun finii in tu [[1906]]. Drentu a cunserva a statua de San Miché Arcangiou, feta in tu [[1742]] da ün scultù che nu se ne cunusce u numme.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/27888/Chiesa+di+San+Michele+Arcangelo#action=ricerca%2Frisultati&dominio=2&ambito=CEIA&advanced=true&locale=it&comune=CAMOGLI|tìtolo=Chiesa di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> * '''Otoiu da Santiscima Nunsià''', tiou sciü au meximu tempu da gexa ch'u gh'é da vixin. Sede da cungrega da Nunsià, ch'a urganizza u prezepiu cu'e bestie vive e a cunserva u ciü grossu cristu da prucesiun da Ligüria.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.cultura.gov.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700109757|tìtolo=Oratorio della S.S. Annunziata|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> * '''Gexa du Sacru Cö''', a "''Millenaria"'', a l'é steta a primma parocchia da Rüa, de strutüa a l'é du [[XIII secolo|Duxentu]], ma se credde che chi ghe fusse üna cumünitè finn-a tempu di [[Lungubardi]]. In tu [[XV secolo|Quattrusentu]] a l'ha pigiou e sö furme d'ancö cu'a custrusiun de üna segunda navà, arembà aa prima d'in scia sinistra e daa cianta ciü o menu a retangulu. Au fundu da navà de sinistra se tröva u campanin, fetu doppu de l'abside e riparou in tu [[1950]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33367/Chiesa+del+Sacro+Cuore+%28Millenaria+di+Ruta%29|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore (Millenaria di Ruta)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> == Cultüa == [[Immaggine:Ruta (Camogli) - seggio elettorale.jpg|sinistra|miniatura|314x314px|U seggiu pe'e vutasiuin, aa Rüa]] Aa Rüa gh'é in azilu<ref>{{Çitta web|url=https://www.icavegnocamoglireccouscio.edu.it/pagine/infanzia---plesso-di-ruta-di-camogli|tìtolo=Infanzia - Plesso di Ruta di Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> e, nu guei distante, a Bibliuteca La Millenaria. Düante u periudu de Natale a l'estè vegnan urganizè nümeruze vixite e avertüe da gexa Millenaria. U paize da Rüa u l'é animou in particulare a l'ocaxun da festa de San Miché Arcangiou e de San Giuvanni, in ciü pe'e sagre de fügassette. Tempu de Natale se imbastisce in te l'Otoiu da Nunsià u presepiu cu'e bestie e u vilaggiu de Natale in ta ciassa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/26/ruta-nel-presepe-della-confraternita-lasinello-che-gioca-con-i-bambini/|tìtolo=Ruta: nel presepe della Confraternita, l’asinello che gioca con i bambini|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Pe du tempu A Rüa a g'ha pusciüu avéi üna rapresentansa pe'u zögu du balun, dai inissi cu'a G.S: Audace Sport Ruta da fin di [[Anni 1990|anni Nuvanta]], mentre pöi a squaddra "Rutese" a s'è füza cu'a "Carlo Grasso" de Rapallu a furmà a U.C. Grassorutese.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_245_Ruta_Societ%C3%A0_Sportiva_Squadra_Calcio_1930.htm|tìtolo=245 Calcio, Società Sportiva Dopolavoro Ruta I 1930|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_246_Squadra_Calcio_Dopolavoro_di_Ruta_1930.htm|tìtolo=246 Calcio, Società Sportiva Dopolavoro Ruta II 1930|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref> In te l'utubre du [[1886]] aa Rüa se gh'é fermou pe tre setimann-e u filozufu tedescu [[Friedrich Nietzsche]], cumme testimonian a lettie de l'autù mandè tantu a sö muè<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_192_Ruta_Albergo_Paradiso_e_Albergo_Italia_1903.htm|tìtolo=192. Ruta Albergo Paradiso e Albergo Italia (1903)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> cumme a ün sö amigu, [[Peter Gast]].<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_13.html|tìtolo=Nietzsche a Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Nietzsche u l'é stetu dunque ün di primmi a capì a belessa de sti paezaggi, tantu ch'u ne parlava cumme "ün meravigliusu cantu de paradizu in scia tera".<ref name=":3" /> In particulare, u l'aveiva fetu u sö sugiurnu au Kursaal Hotel d'Italia, duve pe anni gh'é stetu missu üna targa aa memoia duve u l'ea indicou l'invernu tra u [[1888]] e u [[1889]], ciü u frevà-marsu du [[1890]], però u s'è vistu ch'u nu quaddra cu'i scriti du filozufu.<ref>{{Çitta web|url=https://personalitaconfusa.net/2019/01/07/nietzsche-a-camogli/|tìtolo=Le vacanze di Nietzsche a Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> Da targa au giurnu d'ancö nu se ne sa ciü, perché leivà in tu segundu doppu guera.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_817_Ruta_Albergo_Italia_con_targa_Friedrich_Nietzsche.htm|tìtolo=817. Ruta Albergo Italia con targa Friedrich Nietzsche|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> == Vie de cumünicasiun == [[File:Ruta (Camogli) - galleria di Ruta.jpg|thumb|A galeria da Rüa]] U paize u l'é traversou da due stradde prinsipali. Pe primmu a [[SS1 Stradda Statale Aurelia]], in tu toccu ch'u parte da [[Recco|Reccu]] e u porta fin versu [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], a passà finn-a pe San Luensu, ch'u resta au de là da galeria. Ün'atra via a culega Camuggi paize cun l'Aurelia, tacanduseghe daa Rüa e a permette de cullegà a sede du cumüne cu'e atre frasiuin. Defeti, daa Rüa parte a strada pe San Roccu, ch'a l'é ciamà Via Franco Molfino. Asemme a ste chi gh'é de cröze e di senté che portan versu [[A Vetta de Portufin (Camuggi)|Portufin Vetta]], [[Hotel Portofino Kulm|Kulm]] e u [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parcu Natürale]] [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Regiunale de Portufin]]. A Stradda Pruvinciale SP31<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp031-san-martino-noceto|tìtolo=Strada SP031 di San Martino di Noceto|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref> a unisce Rüa cu'a Gexa Millenaria, a lucalitè de Bann-a e a frasiun de San Martin de Noxeu, in tu cumüne de Rapallu.<ref>{{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/fratbigio/Libri/Ruta/pagina_16.html|tìtolo=L'apertura della nuova strada San Martino di Noceto - Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> In te sta frasiun gh'é finn-a ün eliportu. Levou l'antigu tretu rumanu, a Via Aurelia a l'é steta cuminsà au tempu di franseixi e repigià in tu [[1817]] dai piemunteixi. A galeria a l'é steta finia in tu [[1819]], in ucaxùn da vixita in carossa feta dau Ré Vittorio Emanuele I, ch'u l'aveiva pöi fetu u tragittu a cavallu fin a San Luensu. U tretu u l'é stetu avertu cumpletamente in tu [[1922]], mentre quarche annu primma u cumüne, rezüu da u scindicu Olivari, u l'axeiva missu e palanche pe'a custrusiun du toccu de stradda tra A Rüa e [[U Buschettu (Camuggi)|U Buschettu]], cumpletou cun di agiütti statali fin aa stasiun.<ref>{{Çitta|AA.VV, 2023|p. 16}}</ref> In ti primmi anni du [[XX secolo|Növesentu]] A Rüa a l'ea servia da ün servissiu de tramvai fetu cu'i cavalli, ch'u culegava a frasiun cun Camuggi. L'aviamentu du trasportu u l'ea stetu dibatüu a partì du [[1909]] in tu cunseggiu cumünale e detu in gestiun a Luigi Milesi, u prupietaiu alantù du Grand Hotel d'Italie. U servissiu u l'ea curdinou in cuincidensa e cumme arrivavan i treni in ta [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|stasiun de Camuggi]], de carosse a trei cavalli e quattru curse au giurnu, vegnivan incuntru ai vilezanti che arrivavan chì.<ref name=":2" /> A partì dau [[1955]] cumensan i travaggi pe'a custrusiun d'üna stradda ch'a posse mette in cumünicasiun a zona de Bann-a, versu u prumuntoiu, cu'a Rüa e dunque cun Camuggi.<ref name=":4">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3669_Ruta_strada_Via_Bana_inizio_lavori_1955.htm|tìtolo=3669. Ruta, strada Via Bana inizio lavori 1955|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref> A custrusiun a l'é steta puscibile grassie a l'agiüttu de gente du postu, che l'han cedüu di tocchi de tera, han detu de palanche e se sun messi a travagiaghe pe primmi. L'inaugurasiun a s'ea tegnüa in ta Gexa Vegia da l'Arsipreve da Rüa Don Pietro Sessarego aa prezensa de l'[[Scindici de Camuggi|aministrasiun cumünale]] (au tempu u l'éa scindicu Mario Bertolotto) e da [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa]] (Giovanni Maggio).<ref name=":4" /> Au giurnu d'ancö, daa gexa "Millenaria" aa Costa de Bann-a ghe vö mez'ua a pé. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Comune di Camogli – Città Metropolitana di Genova Piano Urbanistico Comunale|çitæ=Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/VAS/elaborati/DESCRIZIONE%20FONDATIVA/Relazione%20della%20DESCRIZIONE%20FONDATIVA.pdf|cid=AA.VV, 2023}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dario Puncuh|tìtolo=Il cammino della Chiesa genovese dalle origini ai nostri giorni|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/396b22c37e8bbc6c44c30828fc127900/c38aac8d7fef77a081cfea44ce5a27b8.pdf|colànn-a=Atti della Società Ligure di Storia Patria - Nuova Serie|ànno=1999|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=XXXIX|cid=Puncuh, 1999}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] 5le29syva099g8gh2du8de1nkgmmzn7 Tuningen 0 32695 274126 270004 2026-09-20T21:10:14Z Arbenganese 12552 l'è--->l'é 274126 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome=Tuningen |Nome ufficiale= |Panorama=Tuningen-8461-Bearbeitet-P.jpg |Didascalia=<div style="text-align:center">Vista da ciassa cu'u municipiu</div> |Bandiera=Flagge Tuningen.svg |Voce bandiera= |Stemma=Wappen Tuningen.svg |Stato=DEU |Grado amministrativo=4 |Divisione amm grado 1=Baden-Württemberg |Divisione amm grado 2=Fribürgu in Brisgovia |Divisione amm grado 3=Furesta Neigra-Baar |Amministratore locale= |Partito= |Data elezione= |Data istituzione= |Latitudine gradi=48 |Latitudine minuti=01 |Latitudine secondi=36 |Latitudine NS=N |Longitudine gradi=8 |Longitudine minuti=36 |Longitudine secondi=7 |Longitudine EW=E |Abitanti=2863 |Note abitanti=[https://www.statistik-bw.de/BevoelkGebiet/Bevoelk_I_D_A_vj.csv Ente statisticu du Baden-Württemberg - Deti in scia pupulasiun] |Aggiornamento abitanti=31-12-2022 |Sottodivisioni= |Divisioni confinanti= |Mappa=Tuningen in VS.svg |Didascalia mappa=Puzisiun de Tuningen in ta cumünitè aministrativa de Villingen-Schwenningen }} '''Tuningen''' (in alemannu ciamà ''Doaninga'') a l'é üna sitè du [[Baden-Württemberg]], in tu meridiun da [[Germania]], ch'a fa parte du [[circundaiu de Schwarzwald-Baar]]. U cumüne u fa parte da cumünitè aministrativa de [[Villingen-Schwenningen]]. == Geugrafia == [[File:Tuningen, Luftbild - LABW - Staatsarchiv Sigmaringen N 1-96 T 1 Nr. 383.jpg|thumb|Tuningen vista da l'ertu in ti anni '80|sinistra|232x232px]] Tuningen a se tröva in sciu [[Baar]], ün altupianu tra a [[Furesta Neigra]] a punente e u [[Giura (sciùmme)|Giüra Svevu]] a levante. A cunfinn-a a nord cu'i [[Distreitu de Mühlhausen|distreiti de Mühlhausen]] e [[Distreitu de Weigheim|Weigheim]], sutta l'aministrasiun de [[Villingen-Schwenningen]], mentre a levante cu'u distreitu de Schura, in ta cuntea de Trossen e cu'i cumüni de [[Durchhausen]] e [[Talheim]]. A meridiun e a punente u cunfin u l'é cun i [[distreiti de Sunthausen]] e [[Distreitu de Hochemmingen|Hochemmingen]], che sun parte da sitè termale de [[Bad Dürrheim]]. U cumüne de Tuningen u cumprende finn-a u vilaggiu e e faturie de Birkenhof, Erlenhof, Haldenhof, Lindenhof, Lochenrain, Obere Mühle, Schonwiesen e Untere Mühle. Gh'è pöi da azunze u vilaggiu abandunou de Kalkhof. In sce üna parte du teritoiu du cumüne se svilüppa u [[santuaiu di oxelli de Baar]].<ref>{{Çitta web|url=https://udo.lubw.baden-wuerttemberg.de/public/pages/map/command/index.xhtml;jsessionid=35D7F671097B12A71807851DC89E9191?mapId=1d534a20-9417-40ff-95c6-334f32851d4d&useMapSrs=true&mapSrs=EPSG%3A25832&mapExtent=170476.51515151514%2C5240158%2C827929.4848484849%2C5525631|tìtolo=Daten- und Kartendienst der LUBW|léngoa=DE|vìxita=2026-04-10}}</ref> == Storia == [[File:Tuningen - Gasthaus zum Ochsen 1908.jpg|thumb|L'ostaia Ochsen in tu 1908|left]] Tuningen u l'é stetu teritoiu de l'[[abasia de San Gallu]] fin dau [[797|797 d.C.]], in te l'[[Èrta Etæ de Mêzo|Ertu Mediuevu]] u l'é finiu sutta au [[Dücou de Svevia]], e u l'é passou sutta u guvernu da famiggia di Cunti de Lupfen. In tu [[XIII secolo|seculu XIII]] l'aveivan spuntà i Maier von Tuningen, che han rezüu u feudu fin au [[XIV secolo|seculu XIV]], pe pöi lascià i sö dumini in t'üna faze de anarchia feudale. In tu [[1444]] Tuningen a l'é passà sutta aa [[Cuntea de Württemberg]], tantu da seguine u destin. Cun l'elevasiun da Cuntea a Regnu, in tu [[1806]], a l'é in tu distreitu de Tuttlingen. A l'é steta pöi parte de l'[[Imperu Tedescu]], da Repübblica de Weimar e ancun du [[Tèrso Reich|Tersu Reich]]. Aa fin da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'é steta ocupà dai franseixi, in tu [[1945]]. U növu bund (statu federale, ch'u s'assumeggia ae regiuin italiann-e) duv'a l'é steta cumpreiza, u Württemberg-Hohenzollern, u l'é stetu ünificou cu'u Baden in tu [[1952]], a furmà quellu che ancö u l'é u Baden-Württemberg. Dau [[1973]] Tuningen a l'é passà in tu circundaiu de Schwarzwald-Baar. == Abitanti == Ciü tante gente sun de religiun prutestante, ma gh'è finn-a di grüppi catolici e metudisti. == Posti de interesse == <gallery mode="packed" width=150px> Immaggine:Tuningen-8452.jpg|A gexa de San Miché, prutestante Immaggine:Landappbw 311370 1820 Johanneskirche Tuningen.jpg|Gexa de San Giuvanni, metudista Immaggine:Viereckschanze Tuningen-0076.jpg| U recintu de prie celticu, in ta neve Immaggine:Landappbw 300358 1819 Lebenshaus Lebenshaus Ochsen Tuningen.jpg|A vegia ostaia Ochsen, ancö arangià </gallery> * A Tuningen gh'é diferenti gexe, a gexa prutestante a porta u titulu de San Miché, dita "Michaelskirche", a l'ha pigiou u postu de quella de San Gallu, cacià zü in ta [[Guèra di Trent'ànni|Guera di Trent'anni]]. A gexa evangelica a g'ha l'antigu campanin du [[1686]] e l'artà baroccu, a cunta a ciü grossa cumünitè religiuza.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|5. Chiesa evangelica "Michaelskirche", p.2}}</ref> De cuntru, u gh'è finn-a quella catolica, dedicà a Sant'Anna, custruia in tu [[1968]], a cunserva in quaddru du camugin Giuseppe Bozzo, regalou daa parocchia de Camuggi.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|11. La chiesa cattolica "St. Anna", p.3}}</ref> In ciü gh'é a gexa metudista, dedicà a San Giuvanni.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|Chiese, p.5}}</ref> Ognünn-a de gexe a g'ha in sö salun da parocchia. * A duì chilometri daa gexa ciü impurtante, l'é stetu truvou i resti de ün recintu de prie squadrou, ch'u remunta prubabilmente ae pupulasiuin celtiche. * In seguitu ai frequenti incendi tra [[XVIII secolo|Settesentu]] e [[XIX secolo|Öttusentu]], che aveivan culpiu e 85 famiggie in tu [[1750]] e pöi aveivan lasciou sensa teitu quexi meza pupulasiun (96 caze brüxè e 962 persunn-e sfolè), gh'é stetu u bezögnu de fundà u corpu di pumpé, vegnüu ubligatoriu in tu [[1874]]. Ancö u grüppu u cunta 35 pumpé e 15 zueni. A stasiun di pumpé a se tröva a fiancu du münicipiu e drentu gh'é a Teinosaal, au cian de d'atu, duve se urganizzan feste e incuntri.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|2. Vigili del fuoco, p.2}}</ref> * Müseu de storia lucale, u l'ea üna abitasiun fin aa fin di anni '80, mentre da quel'annu se l'é acatà u cumüne, cun üna asuciasiun du postu ch'a s'é missa a cürà l'alestimentu du müseu. Drentu, a vegia fenea a l'é steta arangià e u ghe tegne de mustre e de manifestasiuin, cun a dispuzisiun in furnu pübblicu.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|3. Museo per la storia locale, p.2}}</ref> U Müseu de Storia Lucale de Tuningen u l'é stetu inaugürou ai 23 de marsu du [[1997]], quandu s'é tegnüu a festa pe'i 1200 anni da sitè. * Ochsen, a l'é üna vegia ostaia, duve i faxeivan a bira, in tu [[2007]] arangiou e destinou a de ativitè suciali pe i ansien, in ciü u l'é sede de üna asuciasiun, sala du cunseggiu cumünale e de certi üfissi.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|8. Ochsen, p.3}}</ref> * Salun de feste, tiou sciü in tu [[1955]] cumme palestra e salun duve tegni e manifestasiuin, arangiou in tu [[2002]], drentu se fan ativitè de tiatru, cuncerti, feste e recite de scöe.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|14. Salone delle feste, p.4}}</ref> == Cultüa e Persunalitè == U gh'é duì azili, ün du cumüne e l'atru da gexa prutestante, ciü a scöa elementare. U gh'è finn-a in centru de furmasiun pe'i adülti. Da ricurdà cumme persunalitè storiche u scultù e educatù [[Johann Philipp Glöker]] ([[1819]]-[[1889]]), a scritrixe lüterann-a [[Wilhelmine Brigitta Schaible]] ([[1878]]-[[1950]]), u cumpuxitù religiuzu [[Theophil Laitenberger]] ([[1903]]-[[1996]]) e u ciclista campiun du mundu in tu [[1952]] [[Heinz Müller]] ([[1924]]-[[1975]]). Daa gente du postu u l'é ben sentiu u zögu du balun. A squaddra spurtiva Tuningen e. V. a l'ea steta fundà in tu [[1920]] cu'u numme Fussballclub Teutonia Tuningen 1920. A l'é steta rifundà cu'u numme d'ancö ai 2 d'agustu du [[1947]]. == Aministrasiun e gemelaggiu cun Camuggi == [[File:Landappbw 309910 1819 Rathaus Tuningen.jpg|thumb|Detaggiu du municipiu cun a stasiun di pumpé|left]] A sitè a l'é pe tradisiun aministrà da de liste de centru-drita, in tu surcu da magiuransa ch'a l'ha avüu da ste parti u CSU-CDU. U cumüne u l'ha accatou a sede ch'a l'é vegnüa u münicipiu d'ancö in tu [[1832]], e primma u l'éa ün stabile döviou cumme bitega. Da fiancu u se ghe tröva a cazerma di pumpé. Au [[2023]] se cuntan duzze cunsegé. U scindicu, in carega, dau [[2019]] u l'é Ralf Pahlow.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|1. Municipio, p.2}}</ref> [[File:Camogli - cartello Tuningen.jpg|thumb|Camuggi, cartellu du gemelaggiu cun Tuningen]] Fin dai [[Anni 1980|anni Otanta]], a sitè de Tuningen e quella de Camuggi han streitu raportu de amicissia. U gemelaggiu, cuminsou in via üfisià i 13 de zügnu du [[1998]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuningen.de/index.php?id=53|tìtolo=Partnerschaft Camogli- Das Entstehen der Partnerschaft|léngoa=DE|vìxita=2026-04-11}}</ref>, u l'ha piggiou u via cun Berndt Sauer e u Meistru Mauro Ottobrini, cumme svilüppu de scangiu cultürale tra e due aministrasiuin cumünali, partiu in tu [[1987]]. Berndt Sauer u l'aveiva cuscì fundou l'asuciasiun "Amici di Camogli"<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/04/08/camogli-tuningen-rinnovato-il-gemellaggio/|tìtolo=Camogli-Tuningen: rinnovato il gemellaggio|léngoa=IT|vìxita=2026-04-11}}</ref>/ "Freuendeskreis Camogli e.V."<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuningen.de/leben-freizeit/vereinsleben/vereinsleben/15/freundeskreis-camogli-ev|tìtolo=Freundeskreis Camogli e.V.|léngoa=DE|vìxita=2026-04-11}}</ref> ([[Camuggi]] u l'ha cuntracangiou cun l'asuciasiun "Amici di Tuningen")<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria24.it/2022/11/13/camogli-tradizionale-mercatino-de-gli-amici-di-tuningen/315993/?noamp=mobile|tìtolo=Camogli: tradizionale mercatino de “Gli amici di Tuningen”|léngoa=IT|vìxita=2026-04-11}}</ref> e d'in tantu in tantu vegnan inandiè scangi, banchetti natalissi cu'e tipicitè tedesche cumme bire, dusci, würstel, spätzle e a grappa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.mentelocale.it/genova/25509-a-camogli-il-mercatino-con-i-prodotti-tipici-dalla-citta-di-tuningen.htm|tìtolo=A Camogli il mercatino con i prodotti tipici dalla città di Tuningen|léngoa=IT|vìxita=2026-04-11}}</ref> U stemma u prezenta ün gambu verde cun due röse russe, seminè d'ou e de fögge verdi. Ün stemma ciü antigu u gh'aveiva ün abé, ma in tu [[1910]] s'é decizu de pigià cumme stemma quellu da famiggia Maier von Tuningen. == Ecunumia == A Tuningen se trövan de aziende cumerciali e de l'indüstria, cumme prudusiun de metalli e travaggiu di materiali, custrusiun de macchine e de atressi, mecanica de precixùn. Sun svilupè ascì u setù de materie de plastica e u setù energeticu. Tra u svilüppu de energie u gazzu natüale e i impianti e panelli che funsiunan cun u sù.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2023|Informazioni generali, Comune: date e avvenimenti, p.4}}</ref> == Vie de cumünicasiun == A partì dau [[1975]] Tuningen a l'é steta cullegà da l'autustradda<ref name=":0" />, ch'a l'é a [[Bundesautobahn 81]], ch'a parte daa sitè de [[Gottmadingen]] fin au cunfin cu'a [[Svissea]], vixin a [[Schaffhausen|Sciaffüza]]. Tuningen u gh'a üna sö sciurtia de l'autustradda. Vixin aa sitè u ghe passa finn-a l'autustradda federale 523 ([[Bundesstraße 523]]), in tu toccu tra [[Tuttlingen]] e [[Villingen-Schwenningen]]. U trasportu pübbricu u l'é gestiu da l'asuciasiun di trasporti Schwarzwald-Baar, cun üna de fermate ciü impurtanti in tu paize ch'a l'é propiu in ta ciassa. == Notte == <references/> == Bibliografia == * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=25 Jahre Partnerschaft Tuningen - Camogli 25 anni di gemellaggio Camogli - Tuningen 1998-2023 Informationen über Tuningen - Informazioni su Tuningen|ànno=2023|editô=Amici di Camogli|çitæ=Camuggi|léngoa=IT, DE|cid=AA.VV., 2023}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Çitæ da Germània]] 6s03a4oe8l84heh03ncv0eds1rx345x 274127 274126 2026-09-20T21:10:42Z Arbenganese 12552 /* Bibliografia */ u 274127 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome=Tuningen |Nome ufficiale= |Panorama=Tuningen-8461-Bearbeitet-P.jpg |Didascalia=<div style="text-align:center">Vista da ciassa cu'u municipiu</div> |Bandiera=Flagge Tuningen.svg |Voce bandiera= |Stemma=Wappen Tuningen.svg |Stato=DEU |Grado amministrativo=4 |Divisione amm grado 1=Baden-Württemberg |Divisione amm grado 2=Fribürgu in Brisgovia |Divisione amm grado 3=Furesta Neigra-Baar |Amministratore locale= |Partito= |Data elezione= |Data istituzione= |Latitudine gradi=48 |Latitudine minuti=01 |Latitudine secondi=36 |Latitudine NS=N |Longitudine gradi=8 |Longitudine minuti=36 |Longitudine secondi=7 |Longitudine EW=E |Abitanti=2863 |Note abitanti=[https://www.statistik-bw.de/BevoelkGebiet/Bevoelk_I_D_A_vj.csv Ente statisticu du Baden-Württemberg - Deti in scia pupulasiun] |Aggiornamento abitanti=31-12-2022 |Sottodivisioni= |Divisioni confinanti= |Mappa=Tuningen in VS.svg |Didascalia mappa=Puzisiun de Tuningen in ta cumünitè aministrativa de Villingen-Schwenningen }} '''Tuningen''' (in alemannu ciamà ''Doaninga'') a l'é üna sitè du [[Baden-Württemberg]], in tu meridiun da [[Germania]], ch'a fa parte du [[circundaiu de Schwarzwald-Baar]]. U cumüne u fa parte da cumünitè aministrativa de [[Villingen-Schwenningen]]. == Geugrafia == [[File:Tuningen, Luftbild - LABW - Staatsarchiv Sigmaringen N 1-96 T 1 Nr. 383.jpg|thumb|Tuningen vista da l'ertu in ti anni '80|sinistra|232x232px]] Tuningen a se tröva in sciu [[Baar]], ün altupianu tra a [[Furesta Neigra]] a punente e u [[Giura (sciùmme)|Giüra Svevu]] a levante. A cunfinn-a a nord cu'i [[Distreitu de Mühlhausen|distreiti de Mühlhausen]] e [[Distreitu de Weigheim|Weigheim]], sutta l'aministrasiun de [[Villingen-Schwenningen]], mentre a levante cu'u distreitu de Schura, in ta cuntea de Trossen e cu'i cumüni de [[Durchhausen]] e [[Talheim]]. A meridiun e a punente u cunfin u l'é cun i [[distreiti de Sunthausen]] e [[Distreitu de Hochemmingen|Hochemmingen]], che sun parte da sitè termale de [[Bad Dürrheim]]. U cumüne de Tuningen u cumprende finn-a u vilaggiu e e faturie de Birkenhof, Erlenhof, Haldenhof, Lindenhof, Lochenrain, Obere Mühle, Schonwiesen e Untere Mühle. Gh'è pöi da azunze u vilaggiu abandunou de Kalkhof. In sce üna parte du teritoiu du cumüne se svilüppa u [[santuaiu di oxelli de Baar]].<ref>{{Çitta web|url=https://udo.lubw.baden-wuerttemberg.de/public/pages/map/command/index.xhtml;jsessionid=35D7F671097B12A71807851DC89E9191?mapId=1d534a20-9417-40ff-95c6-334f32851d4d&useMapSrs=true&mapSrs=EPSG%3A25832&mapExtent=170476.51515151514%2C5240158%2C827929.4848484849%2C5525631|tìtolo=Daten- und Kartendienst der LUBW|léngoa=DE|vìxita=2026-04-10}}</ref> == Storia == [[File:Tuningen - Gasthaus zum Ochsen 1908.jpg|thumb|L'ostaia Ochsen in tu 1908|left]] Tuningen u l'é stetu teritoiu de l'[[abasia de San Gallu]] fin dau [[797|797 d.C.]], in te l'[[Èrta Etæ de Mêzo|Ertu Mediuevu]] u l'é finiu sutta au [[Dücou de Svevia]], e u l'é passou sutta u guvernu da famiggia di Cunti de Lupfen. In tu [[XIII secolo|seculu XIII]] l'aveivan spuntà i Maier von Tuningen, che han rezüu u feudu fin au [[XIV secolo|seculu XIV]], pe pöi lascià i sö dumini in t'üna faze de anarchia feudale. In tu [[1444]] Tuningen a l'é passà sutta aa [[Cuntea de Württemberg]], tantu da seguine u destin. Cun l'elevasiun da Cuntea a Regnu, in tu [[1806]], a l'é in tu distreitu de Tuttlingen. A l'é steta pöi parte de l'[[Imperu Tedescu]], da Repübblica de Weimar e ancun du [[Tèrso Reich|Tersu Reich]]. Aa fin da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'é steta ocupà dai franseixi, in tu [[1945]]. U növu bund (statu federale, ch'u s'assumeggia ae regiuin italiann-e) duv'a l'é steta cumpreiza, u Württemberg-Hohenzollern, u l'é stetu ünificou cu'u Baden in tu [[1952]], a furmà quellu che ancö u l'é u Baden-Württemberg. Dau [[1973]] Tuningen a l'é passà in tu circundaiu de Schwarzwald-Baar. == Abitanti == Ciü tante gente sun de religiun prutestante, ma gh'è finn-a di grüppi catolici e metudisti. == Posti de interesse == <gallery mode="packed" width=150px> Immaggine:Tuningen-8452.jpg|A gexa de San Miché, prutestante Immaggine:Landappbw 311370 1820 Johanneskirche Tuningen.jpg|Gexa de San Giuvanni, metudista Immaggine:Viereckschanze Tuningen-0076.jpg| U recintu de prie celticu, in ta neve Immaggine:Landappbw 300358 1819 Lebenshaus Lebenshaus Ochsen Tuningen.jpg|A vegia ostaia Ochsen, ancö arangià </gallery> * A Tuningen gh'é diferenti gexe, a gexa prutestante a porta u titulu de San Miché, dita "Michaelskirche", a l'ha pigiou u postu de quella de San Gallu, cacià zü in ta [[Guèra di Trent'ànni|Guera di Trent'anni]]. A gexa evangelica a g'ha l'antigu campanin du [[1686]] e l'artà baroccu, a cunta a ciü grossa cumünitè religiuza.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|5. Chiesa evangelica "Michaelskirche", p.2}}</ref> De cuntru, u gh'è finn-a quella catolica, dedicà a Sant'Anna, custruia in tu [[1968]], a cunserva in quaddru du camugin Giuseppe Bozzo, regalou daa parocchia de Camuggi.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|11. La chiesa cattolica "St. Anna", p.3}}</ref> In ciü gh'é a gexa metudista, dedicà a San Giuvanni.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|Chiese, p.5}}</ref> Ognünn-a de gexe a g'ha in sö salun da parocchia. * A duì chilometri daa gexa ciü impurtante, l'é stetu truvou i resti de ün recintu de prie squadrou, ch'u remunta prubabilmente ae pupulasiuin celtiche. * In seguitu ai frequenti incendi tra [[XVIII secolo|Settesentu]] e [[XIX secolo|Öttusentu]], che aveivan culpiu e 85 famiggie in tu [[1750]] e pöi aveivan lasciou sensa teitu quexi meza pupulasiun (96 caze brüxè e 962 persunn-e sfolè), gh'é stetu u bezögnu de fundà u corpu di pumpé, vegnüu ubligatoriu in tu [[1874]]. Ancö u grüppu u cunta 35 pumpé e 15 zueni. A stasiun di pumpé a se tröva a fiancu du münicipiu e drentu gh'é a Teinosaal, au cian de d'atu, duve se urganizzan feste e incuntri.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|2. Vigili del fuoco, p.2}}</ref> * Müseu de storia lucale, u l'ea üna abitasiun fin aa fin di anni '80, mentre da quel'annu se l'é acatà u cumüne, cun üna asuciasiun du postu ch'a s'é missa a cürà l'alestimentu du müseu. Drentu, a vegia fenea a l'é steta arangià e u ghe tegne de mustre e de manifestasiuin, cun a dispuzisiun in furnu pübblicu.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|3. Museo per la storia locale, p.2}}</ref> U Müseu de Storia Lucale de Tuningen u l'é stetu inaugürou ai 23 de marsu du [[1997]], quandu s'é tegnüu a festa pe'i 1200 anni da sitè. * Ochsen, a l'é üna vegia ostaia, duve i faxeivan a bira, in tu [[2007]] arangiou e destinou a de ativitè suciali pe i ansien, in ciü u l'é sede de üna asuciasiun, sala du cunseggiu cumünale e de certi üfissi.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|8. Ochsen, p.3}}</ref> * Salun de feste, tiou sciü in tu [[1955]] cumme palestra e salun duve tegni e manifestasiuin, arangiou in tu [[2002]], drentu se fan ativitè de tiatru, cuncerti, feste e recite de scöe.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|14. Salone delle feste, p.4}}</ref> == Cultüa e Persunalitè == U gh'é duì azili, ün du cumüne e l'atru da gexa prutestante, ciü a scöa elementare. U gh'è finn-a in centru de furmasiun pe'i adülti. Da ricurdà cumme persunalitè storiche u scultù e educatù [[Johann Philipp Glöker]] ([[1819]]-[[1889]]), a scritrixe lüterann-a [[Wilhelmine Brigitta Schaible]] ([[1878]]-[[1950]]), u cumpuxitù religiuzu [[Theophil Laitenberger]] ([[1903]]-[[1996]]) e u ciclista campiun du mundu in tu [[1952]] [[Heinz Müller]] ([[1924]]-[[1975]]). Daa gente du postu u l'é ben sentiu u zögu du balun. A squaddra spurtiva Tuningen e. V. a l'ea steta fundà in tu [[1920]] cu'u numme Fussballclub Teutonia Tuningen 1920. A l'é steta rifundà cu'u numme d'ancö ai 2 d'agustu du [[1947]]. == Aministrasiun e gemelaggiu cun Camuggi == [[File:Landappbw 309910 1819 Rathaus Tuningen.jpg|thumb|Detaggiu du municipiu cun a stasiun di pumpé|left]] A sitè a l'é pe tradisiun aministrà da de liste de centru-drita, in tu surcu da magiuransa ch'a l'ha avüu da ste parti u CSU-CDU. U cumüne u l'ha accatou a sede ch'a l'é vegnüa u münicipiu d'ancö in tu [[1832]], e primma u l'éa ün stabile döviou cumme bitega. Da fiancu u se ghe tröva a cazerma di pumpé. Au [[2023]] se cuntan duzze cunsegé. U scindicu, in carega, dau [[2019]] u l'é Ralf Pahlow.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2023|1. Municipio, p.2}}</ref> [[File:Camogli - cartello Tuningen.jpg|thumb|Camuggi, cartellu du gemelaggiu cun Tuningen]] Fin dai [[Anni 1980|anni Otanta]], a sitè de Tuningen e quella de Camuggi han streitu raportu de amicissia. U gemelaggiu, cuminsou in via üfisià i 13 de zügnu du [[1998]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuningen.de/index.php?id=53|tìtolo=Partnerschaft Camogli- Das Entstehen der Partnerschaft|léngoa=DE|vìxita=2026-04-11}}</ref>, u l'ha piggiou u via cun Berndt Sauer e u Meistru Mauro Ottobrini, cumme svilüppu de scangiu cultürale tra e due aministrasiuin cumünali, partiu in tu [[1987]]. Berndt Sauer u l'aveiva cuscì fundou l'asuciasiun "Amici di Camogli"<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/04/08/camogli-tuningen-rinnovato-il-gemellaggio/|tìtolo=Camogli-Tuningen: rinnovato il gemellaggio|léngoa=IT|vìxita=2026-04-11}}</ref>/ "Freuendeskreis Camogli e.V."<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuningen.de/leben-freizeit/vereinsleben/vereinsleben/15/freundeskreis-camogli-ev|tìtolo=Freundeskreis Camogli e.V.|léngoa=DE|vìxita=2026-04-11}}</ref> ([[Camuggi]] u l'ha cuntracangiou cun l'asuciasiun "Amici di Tuningen")<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria24.it/2022/11/13/camogli-tradizionale-mercatino-de-gli-amici-di-tuningen/315993/?noamp=mobile|tìtolo=Camogli: tradizionale mercatino de “Gli amici di Tuningen”|léngoa=IT|vìxita=2026-04-11}}</ref> e d'in tantu in tantu vegnan inandiè scangi, banchetti natalissi cu'e tipicitè tedesche cumme bire, dusci, würstel, spätzle e a grappa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.mentelocale.it/genova/25509-a-camogli-il-mercatino-con-i-prodotti-tipici-dalla-citta-di-tuningen.htm|tìtolo=A Camogli il mercatino con i prodotti tipici dalla città di Tuningen|léngoa=IT|vìxita=2026-04-11}}</ref> U stemma u prezenta ün gambu verde cun due röse russe, seminè d'ou e de fögge verdi. Ün stemma ciü antigu u gh'aveiva ün abé, ma in tu [[1910]] s'é decizu de pigià cumme stemma quellu da famiggia Maier von Tuningen. == Ecunumia == A Tuningen se trövan de aziende cumerciali e de l'indüstria, cumme prudusiun de metalli e travaggiu di materiali, custrusiun de macchine e de atressi, mecanica de precixùn. Sun svilupè ascì u setù de materie de plastica e u setù energeticu. Tra u svilüppu de energie u gazzu natüale e i impianti e panelli che funsiunan cun u sù.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2023|Informazioni generali, Comune: date e avvenimenti, p.4}}</ref> == Vie de cumünicasiun == A partì dau [[1975]] Tuningen a l'é steta cullegà da l'autustradda<ref name=":0" />, ch'a l'é a [[Bundesautobahn 81]], ch'a parte daa sitè de [[Gottmadingen]] fin au cunfin cu'a [[Svissea]], vixin a [[Schaffhausen|Sciaffüza]]. Tuningen u gh'a üna sö sciurtia de l'autustradda. Vixin aa sitè u ghe passa finn-a l'autustradda federale 523 ([[Bundesstraße 523]]), in tu toccu tra [[Tuttlingen]] e [[Villingen-Schwenningen]]. U trasportu pübbricu u l'é gestiu da l'asuciasiun di trasporti Schwarzwald-Baar, cun üna de fermate ciü impurtanti in tu paize ch'a l'é propiu in ta ciassa. == Notte == <references/> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=25 Jahre Partnerschaft Tuningen - Camogli 25 anni di gemellaggio Camogli - Tuningen 1998-2023 Informationen über Tuningen - Informazioni su Tuningen|ànno=2023|editô=Amici di Camogli|çitæ=Camuggi|léngoa=IT, DE|cid=AA.VV., 2023}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Çitæ da Germània]] fsxxqlk8zf90q27vd47ctq58cw763tk Bann-a (Camuggi) 0 32760 274129 273035 2026-09-21T05:25:21Z Arbenganese 12552 l'è--->l'é 274129 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bann-a |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Bana''</div> |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]] |Panorama = Ruta di Camogli - Chiesa millenaria -.jpeg |Didascalia = <div style="text-align:center;">A Gexa Vegia e a stradda tra A Rüa e Bann-a </div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-aministraçión = Aministrasiun |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |Nome abitanti = |Patrono = |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''Bann-a'''<ref group="n.">Se dixe {{IPA|['baŋŋa]}}, cu'a n velare ch'u gh'é finn-a in [[Lengoa zeneize|zeneize]]</ref> (''Bana'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]), a l'é üna de lucalitè de [[Camuggi]], cumme indicou in tu statütu du cumüne<ref>{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-ge-camogli.pdf|tìtolo=Statuto Città di Camogli|léngoa=IT|p=4|vìxita=2026-05-26}}</ref>, ligà aa frasiun da [[A Rüa (Camuggi)|Rüa]]. == Geugrafia == In te üna valetta ch'a dà versu [[Rapallo|Rapallu]], a se tröva a lucalitè de Bann-a<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Paesistici/decreti/070246.pdf|tìtolo=Decreto ministeriale 24 aprile 1985. Dichiarazione di notevole interesse pubblico del com plesso paesistico di monte Esoli.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-04}}</ref>, pe tradisiun ciü agricula, a l'é steta ligà pe di anni aa prezensa di fratti, che l'ean da ste parti vista a vixinansa cu'u [[Munasteru de Valle Christi]] e a l'antigu üspià pe'i lebruxi de San Lazzaru, zà in tu cumüne de Rapallu.<ref>{{Çitta web|url=https://hellorapallo.it/cosa-vedere/lazzaretto-di-bana/|tìtolo=Lazzaretto di Bana|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> A se tröva in te ün versante destacou, rispettu ae cà da Rüa e ch'u piggia u numme de "Costa di Bana". A l'é finn-a traversà da ün fussou cu'u meximu numme e a resta ai cunfin cun Rapallu, da vixin aa sciurtia de l'autustradda e ai campi da golf e pe'i cavalli.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3833_Ruta_costruzione_di_Via_Bana.htm|tìtolo=3833. Ruta costruzione di Via Bana|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> == Stoia == Lungu l'antigu percursu rumanu ch'u culegava Bann-a cu'A Rüa, u l'ea stetu tiou sciü u primmu üspià in tu teritoiu de Camuggi. Sta strutüa a g'ha avüu du sustegnu in tu [[XIII secolo|Duxentu]], quande i 3 de zügnu du [[1207]] a nobile Altilia de' Mari a l'aveiva accatou ün teren a Bann-a pe faghe ün cunventu, doppu ch'a laveiva piggiou i vuti.<ref>{{Çitta web|url=https://tigulliotrekking.it/cammino-religioso-in-liguria-tra-storia-tradizioni-e-folklore-tappa-3/|tìtolo=Cammino Religioso in Liguria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Ma l'istitusiun d'üna strutüa du genere a l'andava a scuntrase cu'a gexa da Rüa, scicumme che e muneghe se credeivan de nu pagà e tasce, tantu che gh'é finn-a ‘na lèttia mandà in tu [[1351]] au preve Bartulumeu da gexa da Rüa. Da stu mumentu s'è arrivou a fa duì uspiè diferenti, rivendichè au meximu tempu tantu daa gexa da Rüa cumme cunventu de muneghe de Bann-a. L'interventu de l'Arsivescuvu de Zena Bertrando Besauduri che in tu [[1369]] u l'aveiva impostu l'obligu pe'e muneghe de pagà e tasce aa parocchia purtandu cuscì u munasteru e i duì uspiè a cazze in abandun, tantu che sun sparii tempu doppu. === A stradda pe'A Rüa === A partì dau [[1955]] cumensan i travaggi pe'a custrusiun d'üna stradda ch'a posse mette in cumünicasiun a zona de Bann-a, versu a crenn-a, cu'[[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]] e dunque cun [[Camuggi]]. A custrusiun a l'é steta puscibile grassie a l'agiüttu de gente du postu, che han cedüu di tocchi de tera, han detu de palanche e se sun missi a travagiaghe pe primmi.<ref name=":0" /> L'inaugurasiun a s'ea tegnüa in ta [[Gexe de Camuggi#Gexa du Sacru Cö, A Rüa|Gexa Vegia]] da l'Arsipreve da Rüa Don Pietro Sessarego aa prezensa de l'aministrasiun cumünale (au tempu u l'éa scindicu Mario Bertolotto) e da pruvincia (Giovanni Maggio).<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3669_Ruta_strada_Via_Bana_inizio_lavori_1955.htm|tìtolo=3669. Ruta strada Via Bana inizio lavori 1955|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Au giurnu d'ancö, daa gexa "Millenaria" aa Costa de Bana u ghe vö mez'ua a pé. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Atri prugetti == [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] sokmepo2w8kvwvimkehulsg5camhlax Allega (Camuggi) 0 32769 274128 273276 2026-09-21T05:25:01Z Arbenganese 12552 l'è--->l'é 274128 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Allega |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{it}} ''Allega''</div> |Tipo = [[fraçion geògrafica|frasiun]] |Panorama = Allega (Camogli) - panorama (1).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de caze de Allega</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |Nome abitanti = |Patrono = |Festivo = |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''Allega''' (ditu {{IPA|['al:ega]}}, scritu ''Alega'' o ''Allega'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]), a l'é üna de lucalitè de [[Camuggi]], ligà in ta storia aa frasiun da [[A Rüa (Camuggi)|Rüa]]. == Geugrafia == <gallery mode="packed" width="130"> Immaggine:Allega (Camogli) - panorama (2).jpg|Atra vista panuramica Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (1).jpg|E caze da l'Aurelia Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (2).jpg|Vista da stradda Immaggine:Allega (Camogli) - Via Aurelia (4).jpg|U giu da stradda </gallery> Au de là da simma du munte, passou a galleria de l'Aurelia, se tröva a lucalitè de Àllega (anche scrita Alega).<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3757_Ruta_Case_dell%27Allega_cartolina_1960c.htm|tìtolo=3757. Ruta Case dell'Allega cartolina 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> A resta in te üna valetta cumpreiza tra u [[Munte de Portufin]] e u sperun duve in simma gh'è a frasiun de [[San Luensu (Santa Margaita)|San Luensu]] (cumüne de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]), scavà da ün fussou cu'u meximu numme. Dunque a l'é a 550 metri daa Rüa (che a cumprende) e a dui chilometri dau paise de [[Camuggi]]. Ciü vixinn-a, San Luensu, a 900 metri de distansa. In ta lucalitè gh'é de chè e, da vixin, ün grande ciassà attacou a ün turnante de l'Aurelia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|tìtolo=https://www.levantenews.it/2024/06/03/camogli-71/|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> == Storia == [[File:Allega (A Rüa, Camuggi) - Vista au de là da galleria (1908).jpg|thumb|E caze passou a galleria da Rüa, in tu 1918|left|239x239px]] Üna votta stu postu u l'ea cuvertu da ün boscu fittu de erbui, versu u [[XX secolo|Növesentu]] u l'ha vistu ün grossu cresce de l'ativitè de custrusiun, grassie aa stradda e aa galleria, che han permissu ün ciù comudu ligamme che primma u nu gh'ea, scicumme se duveiva passà pe cröze e senté sciü pe'u Munte de Portufin.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1325_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_con_bosco.htm|tìtolo=1325. Ruta Località Allega con bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Sun stete averte ostaie<ref group="n.">E lucande inteize cumme ancö nu gh'ean, e ostaie ean di posti scabecci, nu gh'ea da pensà a di posti duv'u se mangiava ben, au cuntraiu de oua.</ref> e posta duve fermase, lighè da servissi de trasportu a birocciu cu'i cavalli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1315_Ruta_Localit%C3%A0_Allega_dopo_il_tunnel_verso_Rapallo_1918.htm|tìtolo=1315. Ruta Località Allega dopo il tunnel verso Rapallo 1918|léngoa=IT|vìxita=2026-05-25}}</ref> In tu fratempu stu postu u g'ha avüu di forti cangi da parte de l'ommu, cu'a cultivasiun de uive e de fasce. In ta valetta du fussou, in ti [[Anni 2000|anni Duimilla]], u l'é stetu custruiu ün grossu ciassà de ciümentu, cu'a funsiun de parchezzu pe'e curriere e e machine du cumüne in generale, pe' chi ghe passa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.genovatoday.it/politica/camogli-padel-parcheggi.html|tìtolo=Camogli, la polemica: "Campi da padel invece di parcheggi"|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}}</ref> Da ste parti gh'è a sesiuin da Prutesiun Civile VAB (Volontari Antincendio Boschivi) de Camuggi, cu'i sö mezi de sucursu e magazin. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Atri prugetti == * {{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X162/SCOPING/All.A%20RP_%20doc%20fotografica.pdf|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale. Documentazione fotografica|léngoa=IT|vìxita=2026-05-26}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] su7c9w266vca57ub8g1q4ryquodtkbi Semafuru Vegiu (Camuggi) 0 32899 274125 271953 2026-09-20T21:09:42Z Arbenganese 12552 l'è--->l'é 274125 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[File:Semafuru Vegiu du Munte de Portufin - 1943.png|thumb|U Semafuru Vegiu in tu [[1943]]]] U '''Semafuru Vegiu''' (''Semaforo Vecchio'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna custrusiun de segnalasiun militare cheita in abandun ch'a se tröva in sciu Munte de Portufin, drentu au teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U l'ha pigiou stu numme lì pe distingue a strutüa da quella du [[Semafuru Növu (Camuggi)|Semafuru Növu]], ch'u l'é vegnüu doppu. In ti ürtimi tempi a l'é steta repigià cumme rifügiu pe chi u caminn-a in ti senté.<ref>{{Çitta web|url=https://bivypass.net/ospiti-del-bivacco/i-bivacchi-disponibili/semaforo-vecchio/|tìtolo=Semaforo Vecchio, debutto ipertecnologico di un rifugio recuperato|outô=Rossella Galeotti|scîto=Il Secolo XIX|dæta=11 de zenà du 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> == Storia == [[Immaggine:Camogli - Semaforo Vecchio (2).jpg|sinistra|miniatura|U Semafuru ancö]] U Semafuru u l'é stetu fetu da l'üfissiu du Geniu Napuleonicu. Cu'a [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] ch'a l'é passà sutta a l'Imperu Franseize in tu [[1805]], u gh'ea bezögnu de tià sciü ün servissiu ch'u pueise funsiunà pe'i avistamenti e e segnalasiuin ch'u fusse ciü lestu rispettu ai vegi scistemi de segnalasiun cu'u fögu e u fümme adöviè a quelli tempi.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://gacaviglia.weebly.com/camogli-san-rocco-semaforo-vecchio-semaforo-nuovo-punta-chiappa-porto-pidocchio-san-rocco-camogli.html|tìtolo=Percorso Camogli, San Rocco, Semaforo Vecchio, Semaforo Nuovo, Punta Chiappa, Porto Pidocchio, San Rocco, Camogli: Il Semaforo Vecchio|léngoa=IT|vìxita=2026-06-19}}</ref> Defeti, pödase che zà in te l'Erta [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] in scia simma du [[Munte de Portufin]] u ghe fusse üna strutüa du genere, de moddu da tegnì sutt'öggiu u brassu de mà fra u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]] e quellu du [[Tigülliu]], specie in ti cunfrunti du periculu purtou dae scuribande di cursari barbareschi. Ne rezülta a testimuniansa d'üna custrusiun de pria, ai tempi adövià cumme magazin cun drentu paggia e legna, da daghe fögu in caxu de avistamentu de ‘na nave ch'a se vixinava aa costa. U fümme u serviva pe dà l'avizu ae atre turi de avistamentu spanteghè pe'a costa ligüre.<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2513_Semaforo_Vecchio_sul_Monte_di_Portofino_1943.htm|tìtolo=2513. Semaforo Vecchio sul Monte di Portofino 1943|léngoa=IT|vìxita=2026-06-19}}</ref> A decixun de mette ün scistema de segnalasiun ciü mudernu e lestu a l'é steta pigià dau Geniu de l'Ezercitu Napuleonicu in tu [[1807]], tantu da custruì sta strutüa, ch'a l'é missa a 610 metri d'artessa in sciu mà. Au prinsipiu u l'ha funsiunou adöviandu de bandee, mentre doppu, cumme tanti atri semafuri in scia costa, u l'ha vistu l'instalasiun d'ün [[Telegrafu de Chappe|telegrafu mudellu Chappe]]: ün tralicciu de legnu cun in simma ina strutüa a T e di brassi che gian e che, se vegnan mescè pöan cumbinà fin a quarantanöve segni diferenti (lettie, nümeri, e atri segnali) pe purtà di mesaggi in codice, da üna pustasiun a l'atra.<ref name="Ligurpress">{{Çitta|Minola, Ronco, 2020|I Semafori Costieri p. 181-182}}</ref>[[File:Chappe telegraf.jpg|thumb|Disegnu da ture du telegrafu du Louvre de Pariggi, cu'u meximu scistema]]U tralicciu u l'ea muntou sciü üna turetta a base riunda, ch'a se truvava dau fiancu a meridiun da spianà propiu in simma au munte. De sta primiscima pustasiun nu ne resta che pochi segni du bazamentu. A puzisiun a l'ea steta sernüa aposta perché u Munte de Portufin u se truvava pocu a valle da linea che da [[Pariggi]] a metteiva in cumünicasiun [[Turin|Türin]]. Fra [[Zena]] e [[Sarzànn-a|Sarzann-a]], defeti, u se truvava giüstu in mezzu rispettu ae stasiuin du [[Munte Mou]], survia a [[Nervi]], e du [[Munte Telegrafu (Ciavai)|Munte Telegrafu]], survia a [[Ciävai|Ciavai]].<ref name=":0" /> Quandu gh'è stetu a scunfitta de [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], i [[Savoia]] han pigiòu u cuntrollu da stasiun e, scicumme che nu vedeivan de bun öggiu stu scistema, l'han smuntou. Cu'a vegnüa du telegrafu tra [[Turin|Türin]] e [[Zena]] in tu [[1853]] e pöi de l'ünitè d'[[Italia]], a l'é steta creà üna ré de semafuri in scia costa, gestia daa Mainn-a Militare cun üna funsiun de cuntrollu in sciu mà, analizi de cundisiuin du tempu e servissiu ai naveganti. A cumünicasiun, però, avegniva cun ün scistema elettricu, ciü mudernu che u telegrafu prugetou dai frè Chappe.<ref name=":0" /> E dunque u l'é in tu [[1870]] ch'u l'é stetu repigiou l'impiantu e cangiou u scistema, tantu ch'u gh'è stetu missu ün telegrafu mudellu Morse. Zà in tu [[1880]], però, u fetu che d'invernu ghe fusse de spessu e nüvie in scia simma du Munte, u l'ha reizu ciü diffisile u funsiunamentu da pustasiun; gh'è stetu bezögnu de custruì n'atra stasiun du telegrafu missa ciü in bassu, ch'a l'ha pigiou u numme de [[Semafuru Növu (Camuggi)|Semafuru Növu]] e a l'é intrà in funsiun versu u [[1890]].<ref name=":1" /> A strutüa a l'ha cuntinuou a ese adövià dau Regiu Esercitu Italian, pe andà cuntru au spacciu e aa prudusiun de sfröxu da sa, föa dau munupoliu de statu. Quexi in ruvinn-a, in ti [[Anni 1930|anni ‘30]] u l'é stetu arangiou da l'Ente Autonumu de Portufin, ancun doppu, au tempu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] u l'é stetu custruiu üna cazermetta cun tantu de cisterne pe tegnì l'egua quandu ciöve e ün tröggiu, a cumpagnà u fabricou prinsipale, bassu, a ün cian. In ta strutüa, da quellu mumentu, g'han pigiou servissiu di surdatti da Stasiun de Identificasiun Cuntraerea TT. 81 che, aveivan cumme cumpitu quellu de sentì se ghe fissan steti di apparecchi di Aleè in te vixinanse, pensandu che pueissan cumünicalu pe tempu adöviandu ün interfonu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/storia-locale/i-segni-della-seconda-guerra-mondiale|tìtolo=I segni della Seconda Guerra Mondiale|léngoa=IT|vìxita=2026-06-19}}</ref> A squaddra a l'ea cumposta tantu da surdatti italien che tedeschi, specializè in ta tradusiun de lengue e in te l'intercetasiuin via radiu. Duve gh'ea u tröggiu, de sutta gh'ea üna cazetta cun ün'antenna ch'a sciurtiva tra i erbui e de strumentasiuin ciamè “vulantin”, che servivan a giüstà a diresiun quande i surdatti ean lì a sentì e trasmisciuin. In ta pustasiun tempu de guera gh'aivan fetu servissiu üna chinzenn-a de surdatti in tüttu, cun quelli tedeschi ch'ean ben esperti in te ste facende, mentre i italien gestivan au mascimu u servissiu di binoculi.<ref name=":0" /> [[Immaggine:Camogli - Semaforo Vecchio (1).jpg|sinistra|miniatura|Funtann-a cun l'egua e panelli de l'Ente Parcu cu'e infurmasiuin]] Finie tütte e funsiuin militari, a strutüa a l'é cheita in abandun. In ti [[Anni 1970|anni ‘70]] e fin au [[2000]], periudu de grossi incendi, u ciassà u l'ha uspitou e due stasiuin de vuluntari du corpu antincendiu e, drentu, i aparecchi pe'a cumünicasiun radiu di pumpé. Vistu ch'a se tröva in t'üna bunn-a puzisiun drentu au Parcu, a l'é steta sernüa cumme stasiun de servissiu pe'a Prutesiun Civile e, pöi, cumme rifügiu pe chi u caminn-a pe'i senté.<ref name=":1" /> Ancö a strutüa a cunta sei posti pe durmì (trei letti a castellu int'üna stansia, ciü quattru in sciu supalcu survia a l'intrà, cun ün grossu prou duve gh'è de banchinn-e e de toe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.parchicloud.it/rifugio-semaforo-vecchio/|tìtolo=Rifugio Semaforo Vecchio|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> U se ghe pö arivà caminandu pe ciü senté du Munte de Portufin, u percursu ciü cürtu (ch'u piggia 45 menüti) u inissia dau parcheggiu che gh'è a[[A Vetta de Portufin (Camuggi)|a Vetta de Portufin]] e u passa dae lucalitè cunusciüe cumme E Prie Streite e u Passu da Gaixella. U se ghe ariva finn-a a parti da Portufin, o ancun muntandu dae [[Baterie de Punta Ciappa]] e dau [[Semafuru Növu (Camuggi)|Semafuru Növu]].<ref name=":1" /> == Notte == <references /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=180|capìtolo=Il Golfo del Tigullio|cid=Minola, Ronco, 2020|ISBN=978-88-6406-089-7}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Camuggi]] [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] qz052ynsvg4soptobqc6rmpuoekwndj A Fuxe (Camuggi) 0 32999 274124 274084 2026-09-20T21:09:23Z Arbenganese 12552 l'è--->l'é 274124 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Fuxe |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Porto Pidocchio''</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]] |Panorama = Camogli-IMG 1448.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">A Fuxe, in toccu de l'imbarcaderu</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''A Fuxe''' (ciamà ''Porto Pidocchio'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]], ch'u vö dì '''Portu Pigöggiu''') u l'é ün atraccu in sciu mà ch'u se tröva dae parte du [[Munte de Portufin]], serviu dai vapuretti che fan servissiu fra [[Camuggi]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]]. == Puzisiun == <gallery mode="packed" widths="150" heights="180"> Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (1).jpg|E ré steize Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (2).jpg|U caminamentu Immaggine:Porto Pidocchio (Camogli) - veduta (3).jpg|L'atraccu </gallery>A lucalitè a resta in ti dinturni du Prumuntoiu de Portufin, giou versu [[Camuggi]], missa tra mezu [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e [[Punta Ciappa]], lungu a costa e pocu ciü a nord da Punta, duve a costa a fa üna picinn-a insenatüa, duminà da de roccie erte, de urigine sedimentaia (puddinga). In curispundensa de duve gh'é stetu fetu l'imbarcaderu, ghe fuxa una vivagna benben picinn-a, ch'a chinn-a dau munte ch'u gh'è ae spalle. U l'é pe sta mutivasiun che u postu u l'ha pigiou u sö numme. == Storia == Fin da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]] i streiti gurfi che davan in sciu mà ean zà adöviè cumme riparu dai pescuei e cumme scitu d'atraccu e de sosta pe'e barche da parte de cumünitè de [[San Nichiozu (Camuggi)|San Nichiozu]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], ma da ste parti pasavan finn-a i mercanti de sfröxu. U l'é stetu sulu in ti ürtimi tempi che a lucalitè a l'é vegnüa in postu duve staghe fissu. In tu cursu de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] s'è furmou üna primma riga de chè tra u mà e u senté ch'u porta a San Nichiozu, ciamou "U Muin"<ref>{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/il-borgo-del-mulino/|tìtolo=Il borgo del Mulino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> cun l'intrà au mà ch'a l'é dita "I Scöggi Grossi".<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1362_Porto_Pidocchio_a_Punta_Chiappa_visto_dal_mare_1960c.htm|tìtolo=1362. Porto Pidocchio e Punta Chiappa visto dal mare 1960c.|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> In t'üna mappa du [[1781]], disegnà da l'inzegné Policardi, u se vedde in tu detaggiu u toccu de prumuntoiu tra [[Punta Ciappa]] e a Fuxe, duve st'ürtima lucalitè a l'é marcà cumme "''scalo della Foce''", au sbuccu da Valetta dita du Fussou, e ghe cunfinava a prupietè de Girolamo Gnecco, padrun da villa a munte da Punta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/villa-gnecco/|tìtolo=Villa Gnecco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-10}}</ref>[[Immaggine:Domenico_Policardi_-_Pianta_con_stabile_e_alcuni_alloggi_ed_altre_Fabriche_appartenente_al_M.Gerolamo_Gnecco_(1781).jpg|sinistra|miniatura|274x274px|Mappa di pusedimenti de Villa Gnecco dizegnà in tu [[1781]] da Domenico Policardi, cun in bassu u ''scalo della Foce'']] Ün atru bloccu de chè u s'è furmou pöi in t'üna puzisiun ciü erta, in diresiun de Punta Ciappa, cu'a custrusiun d'üna lunga scainà ch'a l'ariva fin in t'ün gurfu benben picin, e gh'è stetu afiancou üna custrusiun. Questa a funsiunn-a cumme puntu d'atraccu. Stu postu u l'ha pigiou u numme italian de "''Porto Pidocchio''" (ch'u saieiva a dì "Portu Pigöggiu") pe via de sö dimensciuin picinn-e, ma u l'é vegnüu ün atraccu d'impurtansa pe'i pescuei, tantu che g'han ciantou e aste pe metighe e rè. U gh'è finn-a ün mö picin pe'i barì d'anciue saè e un atraccu duve tià in seccu quarche gussu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_449_Camogli_Punta_Chiappa_e_Porto_Pidocchio_1950.htm|tìtolo=449. Camogli Punta Chiappa e Porto Pidocchio 1950|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> In ti sö scriti du primmu [[XX secolo|Növesentu]], u preve de San Nichiozu, Don Lavarello u cunta cumme A Fuxe a fuise "''üna picinn-a insenatüa du mà ch'a se ceiga cumme ün lammu in sciu sfundu d'ün pertüzu scavou in ta roccia […]''". L'ativitè du postu a l'ea apuntu a pesca e chi i ommi se fermavan a ciacierà mentre stendeivan e rè, e donne se meteivan a accunsà i garbi che gh'ean. Üna furma d'architetüa tipica de stu paesaggiu ean i cazetti, di magazin o di picin lucali duve se ghe tegniva i atressi pe andà a pescà. Quarchedün de sti chi u l'é stetu arangiou e oua l'é adöviou cumme caza pe'i vilezanti.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.puntachiappa.it/un-po-di-storia-la-foce/|tìtolo=La Foce|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> U ligamme cu'a lucalitè du Muin e l'atru scà picin che gh'è, tiou sciü dai Scöggi Grossi, u pasava in te ün senté ch'u munta du bellu e u resta a piccu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_957_Porto_Pidocchio_scalinata_Punta_Chiappa.htm|tìtolo=957. Porto Pidocchio scalinata Punta Chiappa|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> L'egua du fussou a vegniva pigià e missa in te üna grossa vasca, ch'a serviva pe fa già a möa du muin, duve se franzeiva e uive e u se maxinava u gran. I careghi ean turna purtè via mà, cu'e barche urmezè lì de frunte. A funsiunava ascì de lungu, da vixin, üna möa pe'a scorsa di pin, ch'a serviva pe tinze e rè.<ref name=":0" />[[Immaggine:Camogli-Punta Chjiappa-DSCF0649.JPG|miniatura|A lucalitè du Muin, vista dau mà]]Dunque, vista l'ativitè che gh'ea, tra u [[1933]] e u [[1934]] s'è sentiu u bezögnu de fa ün növu pasaggiu ch'u caminesse de d'atu, che oua u l'é adöviou dai meximi pescuei pe stendighe e rè. Dai cazetti spessu se purtava i acumulatuì che servivan pe e lampare de moddu che aa Fuxe fusan carighé in sce barche cun di paranchi, cumme e rè, ch'ean fete chinà dai pali duve ean stete misse a sciügà. E barche ciü grosse che ghe pueivan stà ean i leudi, che vegnivan missi in secca dau Spadin, in curispundensa duve oua gh'è ün risturante.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_973_Punta_Chiappa_la_nuova_passerella_per_la_localit%C3%A0_Il_Mulino.htm|tìtolo=73. Punta_Chiappa la nuova passerella per la località Il Mulino|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> A lucalitè in ti anni Sciüscianta a l'ha mantegnüu a sö impurtansa e üna pupulasiun fissa, grassie finn-a a l'arivu di türisti, primma da crixi ai inissi di [[Anni 2000|anni Duemia]]. In tu [[1988]] s'è finiu i travaggi pe mette a növu u caminamentu e, da quel'annu, sun stete levè e aste duve vegnivan misse e ré a sciügà, scicumme che imbarcasiuin ghe n'ea ciü poche, segnu du cangiu de l'ativitè, versu u türismu. A fa da testimone a l'é a custrusiun d'üna scügea ch'a posse smursà l'imbattitu de unde e cuscì difende l'atraccu ai Scöggi Grossi. Sciben che ghe segge stetu a crixi du spupulamentu e e dificultè pe gestì u scistema da pesca aa tunea (che a Fuxe u l'ea u centru de svilüppu fondamentale de sta pratica)<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/articoli/tonnarelladiCamogli_torre.pdf|tìtolo=La tonnarella di Camogli: l'impianto di pesca, situato nell'A.M.P. Portofino, è una delle più antiche tradizioni pescherecce della Liguria|outô=Stefano Torre|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref>, s'è sciurtii a mantegnì u türismu, grassie au fetu che gh'é ün müseu dedicou<ref>{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-della-pesca|tìtolo=Museo della pesca|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> e di servissi cumme risturanti e alberghi, che dan uspitalitè. In tu [[2022]] a l'ha serou du tüttu a tunea, u müseu e e ativitè vixinn-e, cu'u postu ch'u l'é restou sulu cumme pasaggiu pe chi u va versu San Roccu o Punta Ciappa.<ref>{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/imprenditore-serio-cercasi-per-la-tonnarella-di-camogli-ma-dovra-dar-lavoro-ad-almeno-nove-persone/|tìtolo=Imprenditore serio cercasi per la Tonnarella di Camogli: ma dovrà dar lavoro ad almeno nove persone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> Scicumme ch'u se tröva a piccu e u l'é ataccou aa roccia, u senté u l'é a rischiu de vegnì mangiou dau mà, tantu che segundu di stüddi feti de frescu u l'é ün di sinque posti da Ligüria ciü delichè cumme cunfurmasiun e geulugia. A prupoxitu de stu fetu sun steti diferenti i mumenti in ti anni ch'u gh'è stetu u bezögnu de fermà u caminamentu. Dae analixi fete, in ciü, pa che in t'ün seculu, a costa fra San Roccu e Punta Ciappa a segge andeta in deré de ciü che dexe metri, mangià dau mà. Üna primma votta u l'ea capitou in tu [[1961]], ai 30 de nuvembre, quande l'é partiu üna frann-a a 100 metri d'artessa, ch'a l'ha fetu destacà üna roccia. Epizodiu ch'u l'é capitou turna in tu [[2026]], quand'u l'é cheitu in magö in sciu senté versu a Punta e ch'u l'ha purtou a serà u percursu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.parcoportofino.it/enparprtfn/po/attachment_news.php?id=31|tìtolo=Proroga ordinanza Comune di Camogli interdizione temporanea della circolazione pedonale del sentiero in loc. Punta Chiappa Via San Nicolò|léngoa=IT|vìxita=2026-07-11}}</ref> == Notte == <references /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Camuggi]] 1tbz3gywv8wyhsz2zehzf7htmdn9ppc Marcel Firpo 0 33180 274106 273901 2026-09-20T15:18:29Z Michæ.152 13747 /* Òpere */ Poêxîa do Firpo 274106 wikitext text/x-wiki {{Mentunasch|càngio variànte=Achesta pagina é scricia en '''[[Dialet mentunasch|mentonasch]]'''|grafîa=, segond a norma de Bruyn Andrews}} '''Marsé Firpo''' ('''Marcel Firpo''' en franses, '''Marcello Firpo''' en italian; [[Mentun|Mentàn]], [[1876]] – [[Varages]], [[1973]]) è stac un poeta e autò [[Fransa|franses]] de [[Léngoa italiànn-a|lenga italiana]] e de [[Dialet mentunasch|dialet mentonasch]]. {{Biografia|inmàgine=Marcel Firpo.jpg|descriçión=Marsé Firpo|var-dæti_personâli=Enformassià personale|nàscita=Mentàn, 1876|var-nàscita=Naiscita|mòrte=Varages, 1973|var-mòrte=Moart|profesción=[[poeta]], autò|var-profesción=Professiàn|var-âtre_informaçioìn=Autre enformassià}} == Vita == Marsé Firpo è naisciù a [[Mentun|Mentàn]] en [[1878]] da 'na famiya de muraò dame luegne ascendense genovese<ref>Paolo Veziano: [https://www.intemelion.it/pdf/19/04-veziano.pdf «L’Affaire Firpo»]</ref>. Ra sa vita privàia è stacia marcàia da 'na seria d'avenimenti tragichi, dao moment che ra sa prima sposa era moarta premairoga en 1914 e son fiy solament a r'age de 5 ane. Ro son impegno politico r'ha possà a ocupà dabor a fonsiàn de conseyero de r'Arpe Maritime dao 1929 ao 1931, pui achela de conseyero d'a comuna dao 1929 ao 1932. Ro son rolo de fonsionari d'a dugana r'avìa portà a stà pran d'ane a [[Ventemiglia|Ventimiya]]. Firpo è stac una personalità particolarment conosciùa e apressiàia a Mentàn pe'a sa atività de poeta en dialet, aiscì che per esse stac fondatò d'o ''Comité des Traditions Mentonasques'' e d'a compagnìa d'o ''Teatrou du pe descausse''. Ha participà ao moviment culturale ''Barma Grande'', che s'ocupava d'a produssiàn de leteratura ent'u teritori de Mentàn e de [[Rocabrüna|Recabruna]] ona se parlava italian; ha colaborà a ra revista de leteratura ''Intemelia'' enseme a [[Nino Lamboglia]]. Ent'o periodo entr'e doe ghere è stac un partisàn dechiarà de r'uniàn a r'[[Italia]] de Mentàn e d'u teritori d'a riviera ent'a Provensa-Arpe-Coasta d'Asur, tanto che ha acetà dame favò r'ocupassiàn en [[1940]] d'e trope italiane. Per sta ragiàn, en 1944 è stac condanà da un tribunale speciale franses a 7 ane de reclusiàn, cu ha purgà ent'a prijan de [[Marseggia|Marseya]]. Ra condanassiàn per "colaborassiàn" ha agù d'e pesante conseguense su ra sa reputassiàn, ao ponc de dovese piatà sota a ro pseudonimo de Louis Ravalin ent'e se publicassià<ref>Werner Forner, Morphologie comparée du mentonnais et du ligurien alpin</ref>. D'o rest, de delà d'a prigionia e de r'esilio, apress a ghera o poeta ha subì r'oblì d'u se concitadì, de cu comenserà forsci a niescì solament a ra fin d'a sa vita. En 1967 è stac tra u enspiratò d'o ''Festival de la Poésie et de la Comédie intémélienne'' de [[Pigna]], sostenì da r'Istituto Enternasionale d'u Studi Liguri de [[A Burdighea|Bordeghea]]. Firpo è moart en [[1978]] a [[Varages]]. == Òpere == {{Çitaçión|A terra de Mentan nun es una pianüra </br> Duna verdisce u gran, duna biundisce u spigh: </br> Ü vièie r'han strepaia ad üna rocca düra </br> E sempre aiscì car fa despü ru temp antigh.</br> Ma sieghe d'arenìs, granülai' o pastusa, </br> Faccia de safre blü o de bianche scaian, </br> Achì te canterai, o ma prim'amurusa, </br> Tü, dun'hai vist u giorn, o terra de Mentan!</br> A tutte vièiu dì ra ta santa belessa, </br> Ü aurevie scü e r'oru d'ü limù, </br> Süs'a marina blü a brisa che caressa, </br> E r'arima d'a nüec' che düerme ent'e te fiù.</br> E cur'aurai cantà ra ma terra materna, </br> O men Signù, fasé che, cuma 'n'enfantan, </br> Mi me vengh'endürmì n'a vuaiscia pas eterna, </br> Ent'en pician cantan d'a' terra de Mentan!</br>|Marsé Firpo, Cansù e puesie de Mentàn: A terra de Mentan}} R'unico travay de Firpo che ha godù de 'na carche circulassian es un recuey de poesie en mentonasch entitolà ''[[Cansù e Poesie de Mentan]]'', publicà en [[1943]]<ref>Academia.edu: [https://www.academia.edu/resource/work/26650717 Mentone e Nizza italiane: il caso Marcello Firpo]</ref>. Ha publicà aiscì ro recuey ''[[Au pays de Menton: Poésies]]'' e autre scrice en dialet ent'e reviste ''Les Annales de Menton'', ''A Barma Grande - Antulugia Intemelia'', ''L'Armanac Nissart''<ref>Nicematin.com: [https://www.nicematin.com/sports/equitation/marcel-firpo-poete-des-traditions-mentonnaises-287290 Marcel Firpo, poète des traditions mentonnaises]</ref>. E se poesie san encà ancui publicàie ent'a revista ''Ou Païs Mentounasc''. Ra pupart d'u scrice enediti de r'autò san ancui conservài a r'Istituto Enternasionale d'u Studi Liguri de [[A Burdighea|Bordeghea]]. Tra u se recueye de poesie enedite ry es ''E Scaglie d'u camen'', ''Foara camen'', ''Brigaglie'', ''Giuan Cardelina''. Ha scric aiscì una dosena de comedie teatrale cu ha fac rapresentà e che han conosciù un descret sucess. O travay de Firpo è streciament ligà a ra sfioritura d'a leteratura en dialet encoragiàia ent'a sona de [[Ventemiglia|Ventimiya]], ent'a regiàn de [[Nissa]] e a [[Principatu de Mu̍negu|Monigo]] dame [[Luì Notari|Loì Notari]], che ello anmirava coma un maistre e un paire. Ra poesia de Firpo, che carche-vota, surtò ao prinsipi d'a sa cariera, tomba ent'o pitoresch e ent'o ''folklore'', cava nondemeno ru se mieye resultài ent'un profond sentiment d'a [[Natua|natura]] e ent'una comuniàn panica dam'u misteri d'a terra e d'a campagna, che ro poeta sente coma fasent partia d'a sa meme persona e d'a sa vita<ref>Conseggio Ligure: [https://conseggio-ligure.org/antologia/marcello-firpo Marçello Firpo]</ref>. == Note == <references/> == Autre progete == {{Interprogetto}} {{Letiatûa in lìgure‎}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Scritoî|Scritoî]] [[Categorîa:Poêti in lìgure]] 92tgamxk8o19vv7wy5dqfvudczxs09f U Buschettu (Camuggi) 0 33217 274107 2026-09-20T18:40:15Z N.Longo 12052 Creà - travaggiu du sciù Vinai, du sciù Amato, de [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] e de mi meximu 274107 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = U Buschettu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Il Boschetto''</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]] |Panorama = Boschetto (Camogli) - veduta (1).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de chè du Buschettu</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = - |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''U Buschettu''' (''Il Boschetto'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna lucalitè de [[Camuggi]], ricunusciüa in tu statütu du cumüne, cunusciüa pe'a prezensa de ün impurtante santuaiu. == Geugrafia == [[Immaggine:Boschetto (Camogli) - veduta (2).jpg|sinistra|miniatura|Atra vista du Buschettu]] A lucalitè du Buschettu a se spande e a cunfinn-a cu'i trei centri ciü impurtanti du Cumüne, che saievan u centru storicu de [[Camuggi]], e e frasiuin d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]. U se svilüppa dau centru da sitè finn-a a muntà sciü pe 200 metri in te ün largu valun, cumpreizu tra e coste ch'arivan finn'a-u [[Munte d'Ezui]], au Munte da Rüa e a[[u Munte de Portufin]] e atraversou da tanti rianetti. U cunfin tra u centru e u Buschettu u pö ese cunsciderou u fusou che daa Ciann-a di Serpenti u chinn-a zü, de traversu aa costa, lungu u cuscì ditu riu Dürassu, cu'u centru ch'u l'é cuscì cumpreizu in tu percursu de Via Bettolo. Cursu Mazzini, ch'u cure paralelu au centru de Camuggi, u finisce nu guei distante dau santuaiu du Buschettu, duve cumensa Via Enrico Figari, a stradda che, cu'i sö gii, a traversa a lucalitè e a munta finn-a in sce l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], versu u centru da Rüa. A nord-ovest U Buschettu u cunfinn-a cu'a lucalitè de [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]], cu'a Via de Mezu e ''Via Sego'' che cumprendan e vilette a nord du centru du Buschettu. Sta lucalitè a l'é atraversà dau riu du Buschettu, ch'u nasce in sce rive du Munte d'Ezui, a 200 metri dau riu Dürassu, pe poi scure in paralelu a questu in tu mezu e de sutta ae chè, e finì a l'ürtimu in t[[U Fusou (Camuggi)|u Fusou]]. In ta parte ciü erta da lucalitè, versu a Rüa, u ghe passa u Fusou de Ciappe, mentre da Via Saccomanno ün rianettu u custezza tütta a Muntà du Priun. A sud, Via Enrico Figari a se deramma in te due stradde che arivan rispetivamente in te lucalitè du Castegnö e da Pisciuela, che ghe dan numme, lighè cun de cröze aa frasiun de San Roccu ascì. Daa Pisciuela u chinn-a ün rianettu picin (che pe'u rumù ch'u fa u l'ha detu u numme aa lucalitè ascì) ch'u l'ariva au Castegnö (numme ch'u ne vegne daa prezensa, in tu pasou, d'ün boscu de castagni) da duve, a sö votta, partan trei cürti rianetti che finiscian in tu Fusou, ciamè u riu du Punte de Cò, u riu du Castegnö e u riu de Seià. Versu a costa a lucalitè du Buschettu a l'é limità da ''Via San Rocco'', u senté che dau centru de Camuggi u munta a San Roccu custezandu in ta parte ciü bassa u Fusou, duve se svilüpavan e antighe burghè di Muin e de San Bertumé, da fiancu aa zona, cun scitu archeulogicu, d[[U Castelà (Camuggi)|u Castelà]]. === Lucalitè === <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Castagneto (Camogli) - veduta (3).jpg|E chè du Castegnö Castagneto (Camogli) - veduta (2).jpg|Vista du Castegnö Pissorella (Camogli) - veduta (1).jpg|E chè da Pisciuela e, de deré, [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] Pissorella (Camogli) - veduta (2).jpg|Atra vista da Pisciuela </gallery> Au de sutta du santuaiu du Buschettu e de d'atu d[[U Fusou (Camuggi)|u Fusou]], in paralelu a questu chi, se trövan e chè da lucalitè dita du Castegnö. A lucalitè du Castegnö a l'é steta a sede de l'Istitütu de Nostra Scignua de l'Ortu (''Istituto di Nostra Signora dell'Orto''), cun drentu e muneghe dite e "[[Fìggie de Màia Santìscima de l'Òrto|Gianelinn-e]]" che sun stete ün'impurtante scöa pe'a furmasiun de figiöe. Quandu e muneghe han abandunou du tüttu u cumprensoiu, cu'a scöa e i aloggi, u cumplessu u l'é stetu cangiou pe faghe di apartamenti, mentre a gexa a l'é steta serà pe tantu tempu, finn-a ai [[Anni 2000|anni Duemia]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_124_Camogli_Istituto_delle_Suore_Gianelline_1930.htm|tìtolo=124. GIANELLINE|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. A Fundasiun Pierluigi e Natalina Remotti, nasciüa in tu [[2008]], a l'ha dunca truvou sede in ta gexa scunsacrà du vegiu cunventu de Gianelinn-e de Camuggi. A Fundasiun Remotti a cunserva l'impurtante culesiun d'arte cuntempuranea di sö duì fundatuì, cu'e primme opere che sun stete acatè aa meitè di [[Anni 1970|anni Setanta]]. A Fundasiun a l'inandia de mustre e de manifestasiuin de caratere nasiunale e internasiunale, ciü che di premmi, de cunferense, di eventi de müxica e de rasegne de cine, pe fà prumusiun e spantegà a cultüa cuntempuranea. Pier Luigi e Natalina Remotti han detu üna gran atensiun aa futugrafia in te l'arte e, in ta sö culesiun, gh'é de opere storiche cumme quelle de Luigi Ghirri, Ugo Mulas, Gianni Berengo Gardin, Franco Vaccari, Gabriele Basilico, Mimmo Jodice e Olivo Barbieri. A ogni moddu, u se ne tröva de quelle de atre generasiuin ascì, cumme de opere de Maria Mulas, Marina Ballo, Mariella Bettineschi, Stefano Arienti, fin a arivà a quelle ciü muderne de Luisa Lambri, Francesco Jodice, Andrea Botto, Rä Di Martino e Linda Fregni Nagler<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalcomunicazione.it/mostra-zoom-fotografia-italiana-dalla-collezione-remotti/|tìtolo=MOSTRA Zoom - Fotografia Italiana dalla Collezione Remotti|outô=Festival della Comunicazione|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://luoghidelcontemporaneo.cultura.gov.it/esplora/fondazione-pierluigi-e-natalina-remotti/|tìtolo=Fondazione Pierluigi e Natalina Remotti|outô=Direzione Generale Creatività Contemporanea|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. A regiun da Pisciuela, cumm'u dixe u sö numme ascì, a l'é ün postu ümiu e caraterizou da vari rianetti. Truvanduse de sutta a [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], a l'é ciü erta du Castegnö e du Buschettu ma, a ogni moddu, a dipende da ste due lucalitè pe'i trasporti, detu ch'a manca de üna stradda pe'e macchine ch'a munte finn-a a San Roccu. Chi se trövan pe'u ciü de chè, cu'ün carattere de periferia rispettu au centru de Camuggi e ün'aia ch'a l'é ciü de campagna, in tu mezu ai boschi. == Storia == [[Immaggine:Camogli - santuario di Nostra Signora del Boschetto, resti.jpg|miniatura|267x267px|U veddri cun sutta i resti da primma capella du Buschettu]] A lucalitè, antigamente, a l'ea cunusciüa cumme a "Valà de l'Ou" pe'a prezensa de tanti erbi de agrümmi che ghe vegnivan ben e che, quandu möiavan i sö früti, se tenzeiva de gianu aseizu tütta a valà. Chi gh'ea ascì i boschi ciü impurtanti de stu teritoiu, grassie ai fusuei che ghe scuran e i teren au sù. Tra i erbi, ciü che quelli da früta u gh'ea fin da alantù di castagni, de ruvie e di urmi, mentre a muntà versu [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]] se truvava ciü de vigne e d'uive<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_4282_Il_Boschetto_e_Valle-d'oro_cartolina_1940.htm|tìtolo=4282 IL BOSCHETTO|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/triplice-evento-a-camogli-per-celebrare-lanniversario-della-proclamazione-di-nostra-signora-del-boschetto-patrona-della-citta/|tìtolo=Triplice evento a Camogli per celebrare l'anniversario della proclamazione di Nostra Signora del Boschetto, patrona della Città|outô=Rosa Cappato|dæta=27 de marsu du 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. Ün'antiga spartisiun du liberu Cumüne de [[Camuggi]] a definiva u sö teritoiu in te quattru parte, ch'ean "Fravega" pe'a culinn-a de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], "Verzüa" (''Verzura'') pe'i sciti tra Pisciuela e San Bertumé (e dunca u cursu d[[U Fusou (Camuggi)|u Fusou]]), "Magiö" (''Maggiolo'') ch'u meteiva insemme A Rüa, u centru de Camuggi e tütta a lucalitè in tu mezu a questi, cumpreizu dunque U Buschettu, e "Sarzan" (''Sarzano''), ch'u cumensava dau ''Rivo Giorgio'' e u l'andava versu punente finn-a a[[U Migià (Camuggi)|u Migià]]. U mumentu ciü impurtante pe'a lucalitè u l'é stetu però in tu [[1518]], quandu, in scia cruxea de trei senté de campagna, vixin a üna madunetta cun drentu ün quaddru da Madonna cu'u Bambin in brassu, u gh'é stetu ün'aparisiun da Vergine<ref name=":1" />. In tu detaggiu, ai 2 de lüggiu du [[1518]] a pasturella Angela Schiaffino, de duz'anni, a s'ea fermà cumm'u l'ea sö üzu a pregà daa madunetta. Segundu a tradisiun, alantù se gh'é mustrou üna "beliscima Scignua", ch'a l'ha dumandou aa pasturella d'ese ün testimoniu e ün mesagé pe fà isà üna gexa in te stu scitu. A pasturella a gh'aiva dunca ditu ch'u l'ea difissile che i paizen gh'avessan credüu, e cuscì a Beata Vergine a l'ha segnou üna “M” (simbulu classicu, in scritüa gotica, döviou dai santuai aa Madonna) in sciu parmu da man e ascì in sce üna gran pria che gh'ea lì vixin<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_4250_Madonna_del_Boschetto_immagine_1931.htm|tìtolo=4250 MADONNA DEL BOSCHETTO|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. Cuscì l'é stetu fabricou üna primma capella duve, pe'a tradisiun, ciü tardi a saieva steta interà l'Angela Schiaffino, mentre tra u [[1612]] e u [[1631]] s'é fetu i travaggi pe custruì u santuaiu che se pö ancun vedde<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1927_Piazzale_della_Chiesa_del_Boschetto_di_Camogli_1900c.htm|tìtolo=1927. CHIESA DEL BOSCHETTO|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. Ün svilüppu impurtante in ta lucalitè u gh'é stetu versu a fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], grassie ae gran richesse guagnè dai capitagni de Camuggi, ch'aivan cumensou a fabricase üna serie de vilette in ta valà, duve stavan de stè cu'a famiggia pe poi turnà in tu centru in autünnu, quand'u l'arivava u freidu<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_4176_Il_Boschetto_e_Monte_Esoli_Foto_Juanito-Mortola_1900.htm|tìtolo=4176 IL BOSCHETTO|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. U bezögnu de furmasiun pe'e gente da lucalitè u l'ha purtou aa creasiun de l'Istitütu de Nostra Scignua de l'Ortu, megiu cunusciüu cumme e Muneghe Gianelinn-e, in te ''Via Castagneto'', üna scöa catolica pe'e figiöe che pe tantu tempu a l'ha cuntribuiu a l'istrusiun de generasiuin de zuvene camuginn-e, finn-a a quandu u l'é stetu serou. Dai [[Anni 1960|anni '60 du Növesentu]] U Buschettu u l'ha registrou ün gran svilüppu, cu'a custrusiun de tante chè e de vie növe, ciü a piscinn-a du cumüne e i giardin pübblici. == Posti de interesse == U postu ciü impurtante da lucalitè u l'é u santuaiu da Madonna du Buschettu, cu'u sö chiostru e u vixin otoiu da Madonna Adulurà du Buschettu. === Santuaiu da Madonna du Buschettu === <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Camogli-santuario del Boschetto1.jpg|Vista du santuaiu Camogli-santuario del Boschetto-navata centrale.jpg|Vista de drentu </gallery> A strutüa du santuaiu a se prezenta spartia in te trè navè, cun decurasiuin d'arte barocca tipica du [[XVII secolo|Seisentu]] e de vorte afreschè che mustran a scena de l'aparisiun da Madonna. In simma ae culonne gh'é pitüou e gexe d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], de [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] e a [[Baxilica de Santa Maria Asunta (Camuggi)|baxilica de Santa Maria Asunta]], cu'u sö arsipreve ch'u l'é u titulare du santuaiu. U santuaiu u g'ha üna sö canturia, vusciüa dau retù Don Pietro Benvenuto, mancou in tu [[2000]] e che poi a l'é steta intitulà aa sö memoia. In sce l'intrà da gexa, ch'a se svilüppa cu'üna bella architetüa, gh'é ün urmu antigu, ch'u l'é stetu mantegnüu finn-a ai ürtimi travaggi au ciasà davanti au santuaiu<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|p. 25}}</ref>. In te stu ciasà se tröva ascì duì veddri che permettan de vedde i resti da primma capeletta, ligà a l'aparisiun da Madonna. Finia interà a l'imprinsippiu du [[XIX secolo|Növesentu]], di travaggi in ti primmi du Duemia l'han arangià e purtà turna aa vista<ref name=":3" />. De prexu, gh'é üna statua de legnu da Madonna Adulurà, scurpia in tu [[1676]] da [[Agostino De Negri]]. A rafigüasiun da Madonna cu'u Bambin, quella duve s'ea fermou l'Angela Schiaffino, a l'é prubabilmente ün travaggiu du pitù [[Teramo Piaggio]], de [[Zoaggi|Zuagi]], ch'u l'é stetu ün alievu da scöa de [[Antonio Semino]], ün atru artista ben ativu in ta [[Rivêa|Rivea]]. Aa giurnà d'ancö, sta pitüa a l'é missa in simma a l'artà prinsipà, duve a pö ese cuverta cu'ün vegiu scistema pe mezu de üna veia. L'attu d'ascunde u cuscì ditu "Quaddru Miraculuzu" u ne vegne finn-a dau [[1588]], quandu ün sertu Antonio Schiaffino u n'aiva ruvinou ün cantu cu'üna priunà e, segundu a tradisiun, a l'avieva persu pe stu fetu a gamba. S'ea cuscì arivou a de növe guarixuin miraculuze, tantu che pe'i trexentu anni da l'aparisiun da Madonna, ai 30 d'agustu du [[1818]], u l'é stetu cuncessu l'incurunasiun da pitüa miraculuza da [[Pàppa Pîo VII|pappa Piu VII]], cun decretu du 12 d'agustu du [[1817]]<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|pp. 146-147}}</ref><ref name=":4" />. A Madonna du Buschettu a l'é cuscì vegnüa de gran cuntu pe'i camugin de tütte e frasiuin e, ai 27 de marsu du [[1955]], a l'é steta pruclamà dau [[Pàppa Pîo XII|Pappa Piu XII]] cumme a patrunn-a da Sitè de Camuggi (primma ogni frasiun a festezava segundu u sö patrun), e dunca l'é stetu sernüu a ricurensa da Madonna du Buschettu cumme giurnu de festa pe tüttu u Cumüne, pe'u sö prestigiu e pe'a sö puzisiun, in tu mezu de sö frasiuin<ref name=":1" />. === Chiostru du santuaiu da Madonna du Buschettu === [[Immaggine:Camogli - santuario di Nostra Signora del Boschetto, chiostro.jpg|miniatura|U chiostru cu'i ''ex voto''|267x267px]] Cumm'u sücede de spessu in te tradisiuin de mà da [[Liguria|Ligüria]], aa Madonna l'é stetu destinou a ciü parte de preghee di mainè. In te l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in te l'artà de San Giüzeppe u s'é cumensou a mette i ex vutu che i mainè de Camuggi cumisciunavan ai pituì, cuscì da lascià de testimunianse de grassie risevüe pe intercesciun da Madonna du Buschettu, che pueivan andà da ün periculu scampou in navegasiun o pe'a sarvessa da ün naufragiu, ma ascì pe ün viagiu ch'u l'ea finiu ben. Gh'ea l'üzu che i mainè purtavan descasi stu quaddru in prucesciun, da[[Purtixö de Camuggi|u portu]] au santuaiu, pe cunsegnalu au Retù che alantù u l'apendeiva in gexa<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1812_Altare_di_San_Giuseppe_Santuario_Madonna_del_Boschetto.htm|tìtolo=1812. BOSCHETTO|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. Üna primma lista de sta culesiun a l'é steta scrita, in tu [[1919]], da Don Stefano Costa. A ogni moddu, in tu [[1938]] u cumandante [[Gio Bono Ferrari]], scritù e prumutù de Camuggi, u l'ha segnalou a prezensa de sulu 76 quaddri de bastimenti in mustra in tu presbiteiu, e nu l'ean tegnüi in te de cundisiuin guei bunn-e. Ciü o menu du [[1975]] u chiostru du santuaiu u l'é vegnüu a sede da galeria cu'i quaddri di ex vutu, ciü d'atre opere e icunn-e de feru de l'Öttusentu. Levou quarche interventu ciü lucale e menu espertu, l'é stetu sulu in tu [[1992]] che, grassie aa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa]], u s'é pusciüu pruvedde aa gran opera de arangià stu patrimoniu. Aa fin, in tu [[2018]] u l'é arivou u növu alestimentu du chiostru, cun tantu de növi panelli de infurmasiun<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/Ita/Ex_Voto_di_Camogli.shtm|tìtolo=Gli Ex Voto della Madonna del Boschetto|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. === Otoiu da Madonna Adulurà du Buschettu === <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Boschetto (Camogli)-oratorio ns addolorata-complesso (2008).jpg|L'otoiu amiou de föa Camogli - oratorio di Nostra Signora Addolorata del Boschetto, altare.jpg|L'artà de l'otoiu du Buschettu Camogli - santuario di Nostra Signora del Boschetto, Porta Santa.jpg|A celebrasiun pe'a Porta Santa a l'otoiu du Buschettu </gallery> Da fiancu a l'intrà du santuaiu se tröva ün otoiu, cu'a cungrega ch'a l'é steta fundà cu'üna bulla du [[Pàppa Urbàn VIII|Pappa Ürban VIII]] in tu [[1635]]. Prupietaia de aredamenti sacri e de cristi, vixin a l'otoiu u gh'é cunservou di ögetti antighi ch'ean döviè pe'e elesiuin du priù da cungrega (üna serie de balette gianche e neigre e ün arneize daa furma ch'a ricorda üna specie de megafunu, duve gh'ea missu e balette) e i fiuri vutivi de stoffa du [[XX secolo|Növesentu]], de üna serta impurtansa. Tradisiun ben ben antiga a l'é quella du prezepiu cun de figüe du [[XVIII secolo|Settesentu]], che a Cungrega de l'Adulurà a cunserva<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/08/25/camogli-loratorio-del-boschetto-e-chiesa-giubilare-con-bolla-papale/|tìtolo=Camogli: l'Oratorio del Boschetto è "Chiesa giubilare" con bolla papale|dæta=25 de agustu du 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref><ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|p. 157}}</ref>. In te l'ucaxun di 390 anni da Cungrega, tra i primmi atti du [[Pàppa Lión XIV|Pappa Liun XIV]] doppu da sö elesiun, l'otoiu u l'é stetu pruclamou pe trei giurni cumme "Gexa du Giübileu", cu'a sö intrà ch'a l'ea üna "Porta Santa". U nu l'ea mai stetu cuncessu primma de sta votta ün onù pegiu a ün otoiu. Ai 15 de settembre du [[2025]] s'é cuscì ditu a Santa Messa pe'a fin du giübileu e da festa patrunale de l'Adulurà, presciedüa dau delegou puntificiu S. E. Mons. C. Sanguineti, [[Diòcexi de Pavîa|vescuvu de Pavia]], che aa fin u l'ha detu a benedisiun papale<ref name=":2" />. === Istitütu Nauticu Cristoforo Colombo === {{Véddi ascì|Istitütu Nauticu Cristoforo Colombo|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} === Piscinn-a Giuva Baldini === {{Véddi ascì|Rari Nantes Camogli#Strutüe|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} == Ecunumia == Sciben che U Buschettu u segge stetu cunsciderou de lungu cumme üna parte de [[Camuggi]] in sensu streitu, l'espansciun ürbann-a in te üna lucalitè che primma a l'ea de campagna a l'ha creou üna frasiun pe sö cuntu. I primmi abitanti du Buschettu stavan vixin aa periferia de Camuggi, da duve partivan pe travagià in ti campi, in ti orti e in ti boschi, campandu pe'u ciü de quellu che cultivavan. U svilüppu ch'u gh'é stetu de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ha fetu sparì e antighe campagne che gh'ean, faxendule vegnì ün postu de vilezatüa e, ciü tardi, de rexidense. E poche ativitè cumerciali, alantù cumme aa giurnà d'ancö, se trövan pe'u ciü in ta regiun cumpreiza tra u centru e u santuaiu. Ün ezempiu u l'é stetu a fabbrica du retificiu Giudice, a segunda da sitè, ch'a l'ha funsiunou finn-a ai [[Anni 1960|anni '60]] da vixin au mudernu [[Istitütu Nauticu Cristoforo Colombo (Camuggi)|Istitütu Nauticu]], üna scöa de grande impurtansa pe'a storia da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1590_Camogli_Retificio_Giudice_e_Nautico_Colombo_1957.htm|tìtolo=1590. RETIFICIO GIUDICE|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. == Cultüa, feste e fee == U santuaiu u fa püblicà, da u [[1914]], u sö storicu ''Buletin'', ch'u l'é ün veru giurnale de [[Camuggi]]. Tütte e feste che se tegnan au Buschettu sun lighè au santuaiu e a l'otoiu e, in tu detaggiu, sun a festa patrunale, ai [[2 lûggio|2 de lüggiu]], e quella de l'otoiu, de settembre. In te l'ucaxun da ricurensa, du [[2018]], di sinquesentu anni da l'aparisiun, di buschetin se sun missi insemme in te ün cumitatu ch'u l'ha inandiou de atre feste e de manifestasiuin cultürali cun l'ubietivu de tià l'atensiun versu st'impurtante postu de preghea che, mascima in ta sö galeria cu'i ex vutu di mainè, u cunserva a storia de Camuggi e da sö gente. == Cumünicasiuin == A regiun du Buschettu, ch'a cumprende U Castegnö e A Pisciuela ascì, a l'é atraversà da ciü stradde. A ciü impurtante a l'é Via Enrico Figari, ch'a cumensa de d'atu a [[Camuggi]] cumme Cursu Mazzini e ch'a porta dau centru finn-a aa frasiun d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]]. U cunfin tra u centru e a valà, cumme ditu, u l'é marcou da Via Bettolo mentre, versu munte, a serala a gh'é l'Aurelia e poi Ciassa e Via Gaggini, aa Rüa, e Via Molfino, ch'a va finn-a a [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]. Partindu da l'asse de Via Figari se pö muntà a [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]] cu'a Via de Mezu e cun Via Segu mentre, in te l'atra diresiun, u gh'é Via Castegnö, Via Castegnö Seià, Via Pisciuela e Via Saccomanno, che permettan d'arivà ae ürtime lucalitè de d'atu d[[U Fusou (Camuggi)|u Fusou]]. Üna rè de [[Crêuza|cröze]] e de scainè a liga insemme tütte ste vie, tantu ch'a permette d'arivà a pé in te ogni lucalitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/31/camogli-pulizia-e-verde-castagneto-seja-chiede-piu-attenzione/|tìtolo=Camogli: pulizia e verde, Castagneto Sejà chiede più attenzione|outô=Consuelo Pallavicini|dæta=31 dixembre 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. U servissiu de trasportu sitadin de l'[[AMT]] u liga u centru de Camuggi, daa [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|stasiun di treni]], cu'a Rüa, viagiandu lungu Via Figari. U gh'é ascì üna navetta a servissiu du Castegnö. == Notte == <references responsive /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Bono Ferrari|tìtolo=La città dei mille bianchi velieri: Camogli|url=https://archive.org/details/CamogliLaCittDei1000BianchiVelieri/page/13/mode/2up|ànno=1935|editô=Tipografia Nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Ferrari, 1935}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=http://santuarioboschetto.it/sito/|tìtolo=Scitu ufisiale|outô=Santuaiu du Buschettu|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] laj4rwzs8f5desyuz1haavqc2ubjack Boschetto (Camuggi) 0 33218 274108 2026-09-20T18:41:32Z N.Longo 12052 + rdr 274108 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U Buschettu (Camuggi)]] ehct4si07lgxm94nsmn2juybny3umyq U Castegnö (Camuggi) 0 33219 274111 2026-09-20T18:45:59Z N.Longo 12052 + rdr 274111 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U Buschettu (Camuggi)#Lucalitè]] t357gpsa9bxx791epr701hq3s0kk0cq A Pisciuela (Camuggi) 0 33220 274112 2026-09-20T18:46:08Z N.Longo 12052 + rdr 274112 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U Buschettu (Camuggi)#Lucalitè]] t357gpsa9bxx791epr701hq3s0kk0cq Gustin Scciafin 0 33221 274115 2026-09-20T19:00:10Z N.Longo 12052 Creà - travaggiu du sciù Vinai, du sciù Amato, de [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] e de mi meximu 274115 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[Immaggine:Applausi della Liguria 1638.djvu|miniatura|page=124|U cumpunimentu du Scciafin pe l'elesiun du düxe Agostino Pallavicini]] U '''Gustin Scciafin''' (''Agostino Schiaffino'', [[Camuggi]]?, [[1577]]/[[1579|79]] - [[Zena]]?, [[20 marso|20 de marsu]] du [[1649]]) u l'é stetu ün fratte carmelitan, [[Poeta|pueta]] e [[Stòrico|storicu]] [[Liguria|ligüre]]. == Vitta == U Gustin Scciafin u l'ea nasciüu prubabilmente a [[Camuggi]]<ref>{{Çitta|Casalis, 1836|p. 368}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Luigi Grillo|dæta=16 marsu 1872|tìtolo=Don Placido Maria Schiaffino: predicatore nella collegiata di N.S. delle Vigne|revìsta=Giornale degli studiosi di lettere, scienze, arti e mestieri|editô=Tipografia Sociale di G. E. Beretta e S. Molinari|çitæ=Zena|volùmme=Annu IV|nùmero=12|léngoa=IT|url=https://www.google.com/books/edition/Giornale_degli_studiosi_di_lettere_scien/e_oYAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA153}}</ref> e, quand'u l'ha pigiou i vuti in te l'urdine carmelitan in tu [[1591]], u l'é introu in ta cungregasiun du [[Monastê de Mónte Olivêto (Zêna)|munasteru de Munte Oliveto]], a [[Mortiòu|Murtiou]] de [[Zena]]<ref>{{Çitta|Soprani, 1667|p. 9}}</ref>. U sö primmu scritu, da storicu, u l'é stetu propiu a ''Cronaca breve del Monastero di Monte Oliveto'', manuscritu cunservou in ta [[Bibliotêca Universcitâia de Zêna|Bibliuteca Üniversitaia de Zena]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.quaderni.net/WebCAB/CAB1a.htm|tìtolo=Agostino Schiaffino: ambiente e formazione religiosa|outô=Carlo Cabella|léngoa=IT}}</ref>, mentre in tu [[1607]] u l'é sciurtiu u sö primmu travaggiu da pueta civile, ün sunettu dedicou a l'elesiun du düxe [[Giœumo Axou|Giömu Assereto]], seguiu duì anni ciü tardi da quellu pe l'elesiun du [[Aostin Pinello Luçian|Gustin Pinelli]]<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.quaderni.net/WebCAB/CAB1b.htm#_ftnref8|tìtolo=Schiaffino prete e poeta|outô=Carlo Cabella|léngoa=IT}}</ref>. In tu [[1609]] u l'é vegnüu u pariecu de [[Gêxa de Sànta Màia de Mónte Olivêto|Santa Maria de Munte Olivetu]], carega ch'a l'ha cunservou finn-a in tu [[1616]], mentre in tu [[1628]] u l'é andetu a [[Napoli|Napuli]], duve però u nu s'é fermou guei. Defeti, in tu [[1630]] u l'é numinou pe'a primma votta cumme priù du munasteru de Murtiou e, du [[1637]], u l'ha scritu ün cumpunimentu, in [[Lengoa zeneize|zeneize]] d'alantù, pe'a nomina du düxe [[Agostin Pravexin|Gustin Pallavicini]], duve u Scciafin u mustra in moddu cieu e sö idee "repüblichiste" e cuntraie ai ligammi streiti cu'a [[Spagna]]<ref name=":1" />. A ogni moddu, l'ativitè ciü impurtante du Scciafin a l'é restà quella de storicu: pe du tempu, finn-a aa stè du [[1632]], u s'é dedicou pe'u ciü a racögge de infurmasiuin, ün'ativitè che a ogni moddu a l'é andeta avanti pe tütta a sö vitta, mettendule sciü papé in te quattru manuscriti che sun cunservè in ta Bibliuteca Üniverscitaia de Zena<ref group="n.">Tütti firmè dau Scciafin e che, in tu detaggiu, g'han pe titulu: ''Santi e beati liguri'' (ms. XIV.2.12), ''Vescovi, arcivescovi, cardinali, pontefici e religiosi liguri'' (ms. XIV.2.13), ''Conventi, Monasteri, Chiese e Ordini Religiosi in Liguria e altre cose riguardanti passaggi di pontefici, reliquie e privilegi'' (ms. XIV.2.14) e ''Miscellanea storica e di storia genovese'' (ms. XIV.5.15).</ref>. Tütte ste notte sun servie au Scciafin pe scrive i sö duì travaggi ciü impurtanti, saieva a dì e ''Memorie di Genova'' e i munümentali ''Annali Ecclesiastici della Liguria''<ref>{{Çitta web|url=http://www.quaderni.net/WebCAB/CAB1c.htm|tìtolo=Schiaffino storiografo|outô=Carlo Cabella|léngoa=IT}}</ref>. Pe'e ''Memorie'', che se sun cunservè in te sei copie manuscrite, pà che u Scciafin u l'agge cumensou a scrivile versu i anni [[1623]]-[[1625|25]], metendughe ascì de infurmasiui, ciü ree, ch'u l'aiva cügeitu pe'u periudu [[1516]]-[[1623]], pe poi andà avanti a cumpilale annu pe annu finn-a ai primmi meixi du [[1648]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.quaderni.net/WebCAB/CAB2a.htm|tìtolo="Memorie de lunghi sudori imperfette": inventario e descrizione dei testimoni|outô=Carlo Cabella|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.quaderni.net/WebCAB/CAB2c.htm|tìtolo="Memorie de lunghi sudori imperfette": i tempi della composizione|outô=Carlo Cabella|léngoa=IT}}</ref>. Pe'i ''Annali'', turna manuscriti, u pà che i primmi trei vulümmi seggian steti finii turna in tu 1632, quandu u Scciafin u l'ha regalou e sö notte au Gio Giacumu Pastori, abate de [[Gêxa de San Bertomê do Fosòu|San Bertumé du Fusou]] a [[San Pê d'Ænn-a|San Pé d'Ainn-a]]. Di ''Annali'' u se cunusce sulu due serie intreghe, ünn-a aa [[Bibliotêca Cìvica Berio|Bibliuteca Civica Berio]] e l'atra aa Bibliuteca Üniverscitaia de Zena, che crövan, in te üna mainea nu guei cumpatta, u periudu da l'annu [[45]] au [[1644]] (pe'i primmi trei vulümmi), mentre u quartu e u quintu vulümme sun sciurtii in te l'ürtima chinzenn-a d'anni de vitta du Scciafin. Defeti, sti vulümmi parlan du meximu periudu de ''Memorie'', che se sümeggian ben ben ai ''Annali'' pe cuntegnüi, cu'u quartu ch'u se ferma au [[1630]] e u quintu ch'u va dau [[1631]] au [[1644]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.quaderni.net/WebCAB/CAB1c.htm#_ftn12|tìtolo=Schiaffino storiografo|outô=Carlo Cabella|léngoa=IT}}</ref>. I ürtimi anni da vitta du Scciafin sun steti ün tempu de gran rümescci pulitici e religiuxi, testimuniè dau fetu che l'Angelo Valdettaro, preve a Murtiou dau [[1621]] au [[1631]] e poi vegnüu ün disidente, in tu [[1638]] u l'aiva mancou de ubedì au Scciafin, priù, e de recunuscilu cumme superiure, mandandu de gente armè a purtaghe via e sö robe d'in ta stansia. Dai anni [[1638]]-[[1639]] u se perde e testimunianse du Scciafin au munasteru de Munte Oliveto e, sciben ch'u segge andetu avanti a scrive e sö crunache, se ghe tröva ben menu nutissie de Murtiou<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.quaderni.net/WebCAB/CAB1d.htm#_ftn12|tìtolo=Agostino Schiaffino: gli ultimi anni|outô=Carlo Cabella|léngoa=IT}}</ref>. A l'ürtimu, in ta ''Bibliotheca Carmelitana'' u se tröva scritu che u Scciafin u saieva mortu ai 20 de marsu du [[1649]] in tu sö munasteru; però, pe'e raxuin mensünè de d'atu e pe'u fetu ch'u manche in ti registri de quella parocchia ascì, u nu l'é següu duv'u l'é ch'u saieva mortu<ref name=":2" />. Sciben che i fratti du sö munasteru aivan tegnüu in gran cuntu e opere du Scciafin, quandu u [[Rafaêle Sopràn|Soprani]] u n'ha scritu a vitta, pasou menu de üna vintenn-a d'anni, ean zà finii spanteghè in te ciü posti<ref name=":0">{{Çitta|Soprani, 1667|p. 10}}</ref>. Üna serie di sinque manuscriti di ''Annali ecclesiastici'', insemme a ün atru intitulou ''Genova Sacra'', de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] ean finii in prupietè au senatù [[Giacomo Ricci (polìtico)|Giacomo Ricci]] (1813-1892), ch'u l'ha regalè au Cumüne de Zena insemme aa sö culesiun, de 111 ünitè in tüttu<ref>{{Çitta web|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_OA.aspx?Id_Oggetto_Archivistico=37&Id_Progetto=2|tìtolo=Archivio Storico del Comune di Genova, Manoscritti, Ricci|outô=Memorie Digitali Liguri|léngoa=IT}}</ref>. == Opere == Du Gustin Scciafin se cunusce e opere chi sutta, misse in furma de manuscritu, ciü a mensiun de libbri de puesie. Di sö cumpunimenti in rimma sun finii ascì in ti ''Applausi'' ch'ean stampè pe l'elesiun di [[Dûxe da Repùbrica de Zêna|düxi da Repübblica de Zena]]<ref name=":0" />. ;Libbri * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Cronaca breve del Monastero di Santa Maria di Monte Oliveto di Multedo, Diocesi Genovese, della Osservanza Primitiva dell’Ordine Carmelitano e successi seguiti nel Dominio Genovese|editô=manuscritu|çitæ=Zena|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Memorie di Genova|url=http://www.quaderni.net/WebCAB/CABindex.htm|editô=manuscritu|çitæ=Zena|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Annali ecclesiastici della Liguria|editô=manuscritu|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. [https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_OA.aspx?Id_Oggetto_Archivistico=38&Id_Progetto=2 I], Vul. [https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_OA.aspx?Id_Oggetto_Archivistico=40&Id_Progetto=2 II], Vul. [https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_OA.aspx?Id_Oggetto_Archivistico=39&Id_Progetto=2 III], Vul. [https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_OA.aspx?Id_Oggetto_Archivistico=41&Id_Progetto=2 IV], Vul. [https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_OA.aspx?Id_Oggetto_Archivistico=42&Id_Progetto=2 V]}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Genova Sacra|editô=manuscritu|çitæ=Zena|léngoa=IT|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_OA.aspx?Id_Oggetto_Archivistico=45&Id_Progetto=2}} ;Puesie a parte * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Sonetto in lode del Poema dello stato rustico di Gio. Vincenzo Imperiale|ànno=s.d|léngoa=IT}}<ref name=":3">{{Çitta|Giustiniani, 1667|p. 35}}</ref> * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Orazione nell'incoronazione del sereniss. Girolamo Assereto duce della Republica di Genova|url=https://www.google.com/books/edition/Orazione_nell_incoronazione_del_sereniss/OrmXSLRtkN0C?gbpv=1&pg=PP19|ànno=1607|editô=Giuseppe Pavoni|çitæ=Zena|léngoa=IT|capìtolo=Al Sereniss. Girolamo Assereto Duce di Genova}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Sonetto in lode di Agostino Pinelli doge di Genova|ànno=1609|léngoa=IT}}<ref name=":3" /> * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Applausi della Liguria nella reale incoronatione del serenissimo Agostino Pallavicino duce della Republica di Genova|url=https://lij.wikisource.org/wiki/Pe_ra_incoronazion_dro_serenissimo_principe|ànno=1638|editô=Giuseppe Pavoni|çitæ=Zena|léngoa=LIJ|capìtolo=Pe ra Incoronazion dro Serenissimo Principe Aostin Paravexin, Duxe Reá dra Serenissima Republica de Zena}} == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Raffaele Soprani|tìtolo=Li scrittori della Liguria, e particolarmente della marittima|url=https://www.google.com/books/edition/Li_scrittori_della_Liguria_e_particolarm/51es51-IshAC?gbpv=1&pg=PA9|ànno=1667|editô=Pietro Giovanni Calenzani|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=9-10|cid=Soprani, 1667}} * {{Çitta lìbbro|outô=Michele Giustiniani|tìtolo=Gli scrittori liguri descritti dall'abbate Michele Giustiniani patritio genouese de' Signori di Scio e dedicati alla Serenissima Republica di Genoua|url=https://www.google.it/books/edition/Gli_scrittori_liguri_descritti_dall_abba/1JEGe2MSFLEC?gbpv=1&pg=PA35|ànno=1667|editô=Nicol'Angelo Tinassi|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=35|cid=Giustiniani, 1667}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Spotorno|tìtolo=Storia letteraria della Liguria|url=https://www.google.com/books/edition/Storia_letteraria_della_Liguria_tomo_pri/57Rnu36J2pcC?gbpv=1&pg=PA19|ànno=1858|editô=Tipografia di G. Schenone|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=19|volùmme=Vul. V}} * {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli stati di S.M. il Re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/0n1UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA368|ànno=1836|editô=G. Maspero Librajo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=368|volùmme=Vul. III|cid=Casalis, 1836}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Seicento|url=https://www.google.com/books/edition/La_letteratura_ligure_in_genovese_e_nei/4h0itAEACAAJ|ànno=Nuvembre 2009|editô=Le Mani|çitæ=Reccu|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|òpera=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali|ISBN=978-88-8012-524-2}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=http://www.quaderni.net/WebCAB/CABindex.htm|tìtolo=Memorie di Genova (1624-1647)|outô=Gustin Scciafin|outô2=Carlo Cabella (a cüa de)|léngoa=IT}} {{Letiatûa in lìgure}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Çitén da Repùbrica de Zêna]] [[Categorîa:Poêti in lìgure|Scciafin, Gustin]] k7fkgxj29o5vjp09rjih7oa4sa4tdn9 Agostino Schiaffino 0 33222 274116 2026-09-20T19:01:42Z N.Longo 12052 + rdr 274116 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gustin Scciafin]] tpxum50txqm5wjc73ldu80cu7e5t6l8 Aostin Scciafin 0 33223 274117 2026-09-20T19:01:48Z N.Longo 12052 + rdr 274117 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gustin Scciafin]] tpxum50txqm5wjc73ldu80cu7e5t6l8 Castagneto (Camuggi) 0 33224 274120 2026-09-20T19:06:17Z N.Longo 12052 + rdr 274120 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U Buschettu (Camuggi)#Lucalitè]] t357gpsa9bxx791epr701hq3s0kk0cq Pissorella (Camuggi) 0 33225 274121 2026-09-20T19:06:43Z N.Longo 12052 + rdr 274121 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[U Buschettu (Camuggi)#Lucalitè]] t357gpsa9bxx791epr701hq3s0kk0cq Ruzàn 0 33226 274131 2026-09-21T10:31:09Z Luensu1959 1211 növa pagina 274131 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize|variànte=, inta variante da Val Burbaia}} '''Rozàn''' (in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]: ''Rosano'') l'é 'n paìze pcinéin inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvéincia 'd Lisandria]], inte l'[[Val Borbêa|Òta Val Burbàia]]. Rozàn l'é 'na frasción id [[Cabela]]. A Rozàn u dialettu e a cüzéin-a i són principalmainte lìguri. == Òtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria]] eqa59n1v50c2etzs0ejf8ld7q4b6cbe 274132 274131 2026-09-21T10:33:14Z Luensu1959 1211 secundu a grafia nuvaize 274132 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize|variànte=, inta variante da Val Burbaia}} '''Ruzàn''' (in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]: ''Rosano'') l'é 'n paìze pcinéin inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvéincia 'd Lisandria]], inte l'[[Val Borbêa|Òta Val Burbàia]]. Ruzàn l'é 'na frasción id [[Cabela]]. A Ruzàn u dialettu e a cüzéin-a i són principalmainte lìguri. == Òtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria]] bf91vxizjxpd8m6fso2bsfpvdeovsu7 274133 274132 2026-09-21T10:33:47Z Luensu1959 1211 Luensu1959 o/a l'à mesciòu a pàgina [[Rozàn]] a [[Ruzàn]]: in grafìa nuveize 274132 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize|variànte=, inta variante da Val Burbaia}} '''Ruzàn''' (in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]: ''Rosano'') l'é 'n paìze pcinéin inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvéincia 'd Lisandria]], inte l'[[Val Borbêa|Òta Val Burbàia]]. Ruzàn l'é 'na frasción id [[Cabela]]. A Ruzàn u dialettu e a cüzéin-a i són principalmainte lìguri. == Òtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria]] bf91vxizjxpd8m6fso2bsfpvdeovsu7 274135 274133 2026-09-21T10:36:59Z Luensu1959 1211 a gh'ö zuntu 'na fotu 274135 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize|variànte=, inta variante da Val Burbaia}} [[File:A géza 'd Ruzàn.jpg|thumb|A géza 'd Ruzàn, frasción id Cabela|A géza 'd Ruzàn]] '''Ruzàn''' (in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]: ''Rosano'') l'é 'n paìze pcinéin inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvéincia 'd Lisandria]], inte l'[[Val Borbêa|Òta Val Burbàia]]. Ruzàn l'é 'na frasción id [[Cabela]]. A Ruzàn u dialettu e a cüzéin-a i són principalmainte lìguri. == Òtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria]] hajwbcg48b4lh6t9eis3v0rif6ml639 274136 274135 2026-09-21T10:39:16Z Luensu1959 1211 nota 274136 wikitext text/x-wiki {{Nuvaize|variànte=, inta variante da Val Burbaia}} [[File:A géza 'd Ruzàn.jpg|thumb|A géza 'd Ruzàn, frasción id Cabela|A géza 'd Ruzàn]] '''Ruzàn''' (in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]: ''Rosano'') l'é 'n paìze pcinéin inta [[Provinsa de Lisciandria|Pruvéincia 'd Lisandria]], inte l'[[Val Borbêa|Òta Val Burbàia]]. U gh'è 17 abitanti<ref>https://www.quantitalia.it/demografia/comune/cabella-ligure/localita/rosano</ref>. Ruzàn l'é 'na frasción id [[Cabela]]. A Ruzàn u dialettu e a cüzéin-a i són principalmainte lìguri. == Òtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Lusciàndria]] lw0eet0dw250pz0csavcgupunupug1h Rozàn 0 33227 274134 2026-09-21T10:33:47Z Luensu1959 1211 Luensu1959 o/a l'à mesciòu a pàgina [[Rozàn]] a [[Ruzàn]]: in grafìa nuveize 274134 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Ruzàn]] 6bhf6n7y1l98zcxa3d8nrgtsa62yjch