Ulmea

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ulmea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7063</id>
    <revision>
      <id>274349</id>
      <parentid>272654</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ecunumia */ -rdr in tu tl volda ascì</comment>
      <origin>274349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22368" sha1="fj9snmzhsczriz45w4t4o6rmgf6mxgf" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Ulmea
|Panorama = Ormea - panorama.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuṛòmma d' Ulmèa&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|var-localizaçión = Lucalizaziùn
|var-stâto = Stōtu
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Piemunte
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pṛûvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|var-aministraçión = Amminištraziùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scendicu]]
|Amministratore locale = Giorgio Ferraris
|Partito = Lišta sivica &quot;Insieme per Ormea&quot;
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 3
|var-instituçión = Ištituziùn
|Data istituzione =
|var-teritöio = Tèritōṛiu 
|Altitudine = 736
|var-cordinæ = Culdinōi
|var-altitùdine = Autezza 
|var-superfìcce = Eštenziùn
|var-abitànti = Abitonti 
|Abitanti = 1532
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulaziùn ch'u j'éṛa ai 31 d'avuštu d'l 2020
|Aggiornamento abitanti = 31-8-2020
|var-denscitæ = Denscitōi
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fṛâȝiui]]
|Sottodivisioni = [[Ulmea#Fṛâȝiui|Vōlda d'sutta]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüne dav's̅c̅in
|Divisioni confinanti = [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], [[Cravaüna|Cṛavaina]], [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Fṛêbuzza Suvṛona]], [[Garesce|Garesce]], [[Majian]], [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV), [[Armu|Olmu]] (IM), [[Àutu|Òtu]], [[Purnasce|Pulnošše]] (IM), [[Roburent]], [[Roccafolte d’ Munduì]]
|var-âtre_informaçioìn = Ōtō 'nfulmaziui
|var-prefìsso = Prefisu
|var-fûzo_orâio = Füsu urōṛi
|var-cod._cadàstro = Cod. catōstu
|var-tàrga = Tōlga
|var-cl._scìsmica = Cl. scišmica
|Zona sismica = 3s
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 3122
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Nome abitonti
|Nome abitanti = ulmioš-chi
|var-patrón = Protetua
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sen Maltin]]
|var-festîvo = Zulnō d'festa
|Festivo = Noštṛu Signua (Corpus Domini)
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Caltugṛafìa
|Mappa = Mappa provincia IT-CN Ormea.png
|Didascalia mappa = Pus̅c̅iziùn da cumüna d'Ulmea ‘ntâ pṛûvincia d’ Cuni
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ūfiziōa
|Sito = http://www.comune.ormea.cn.it
}}
'''Ulmèa''' (diccịa ascì ''Urméa'' ‘ntâ [[Dialettu arbenganese|paḷlodda d'Albenga]], 'n piemuntèsè O''rmèa'', ‘n [[Lengoa zeneize|gènuvésé]] u ven š-cṛiccịu ''Ormêa'', in italian ''Ormea'') ṛ' ê ina cumüna ‘d 1583 p'lsune ‘ntâ [[Provinsa de Cuneo|pṛûvincia d' Cuni]], ‘n [[Piemonte|Piêmunte]] (nüm'ṛi agiulnoi a u [[2020]]).

== Geugṛâfia ==
A s' tṛöva ‘n Piêmunte, ‘ntâ pṛûvincia d' Cuni; a tèra cumünoa ṛ' ê tṛav'lsô dal fiümme Tonno, al pṛ'nȝippi dû sōˊ culsu. [[Tànnôu|Tonno]] u nošše ai cunfî cun [[Cuxe|Cus̅c̅e]]. Èl paise u s' tṛöva ‘nt' ina cunca natüṛoa duminô dal ȝimme ciüˊ ote d'l [[Prearpi Lìgüri|Pṛeolpi]] (Almetta 1739&amp;nbsp;m) e [[Àrpi Lìgüri|Olpi Figune]]: [[Pizzu d'Ulmèa|Pizzu d' Ulmèa]] (2476&amp;nbsp;m), Antuṛōttu (2144&amp;nbsp;m) ‘nsèmmè al Mungiojie ch' u štà suvo a fṛâȝiun ‘d [[Viuzena|Viuzènna]] ‘ntâ [[Tera brigašca|Tèra Bṛîgošca]].

=== Cunfin ===
A Cumüna a cunfina cun [[Àutu|Otu]] è [[Cravaüna|Cṛavaina]] a sud est, a est cun [[Garesce|Garešše]], a nord cun Rubirent, Fṛêbuzza Suvṛona, Majian è Roccafolte d' Munduì, a ovest cun [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], a sud cun [[Armu|Olmu]] (IM), [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV) è [[Purnasce|Pulnošše]] (IM).

=== Fṛâȝiui ===
[[File:I Merlìn (Preàllu, Urméa)-Panuràmma 01.jpg|thumb|Višta dâ fṛâʒiun d'l Pṛoa – Bulgô Meṛlî|255px]]
Ulmèa ṛ' ô tonte fṛâȝiui: Aimui (Aimoni), Aiṛöṛa (Airola), Olbṛa (Albra), Alpis̅c̅élla (Arpixella 'nt Albenga), [[Bolchi]] (Barchi), Bošši (Isola Perosa), Bušši (Bossi), Buscèa (Bossieta), Cian D'l Fô (Cian du Fò 'nt Albenga) cun M'ṛèa, Cacin, Pulnascin, Compucumün (Campocomune), [[Contaroina]] (Cantarana), [[A Ciunèa|Cịûnèa]] (Chionea), Chiuṛoiṛa (Chioraria), Culatta (Colletta), Eca (ch' a cumpṛende Vacịöˊ, Giuṛèa, Solba, Rumoi, Sen Gioc'me, Sonta Lib'ṛa), Gurè (Gorreto), Nasagōˊ (Nasagò), [[Punte d'Nova]] cun Figolli, [[Proa|Pṛoa]] (Prale), [[Qualzina|Gualzina]] (Quarzina), Turia (Torria), [[Voldalmella]] (Valdarmella) Viloa (Villaro) cun Cascine (Cascine), [[Viuzena|Viuzenna]] (Viozene).

== Štoṛia ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea (1726).jpg|Ulmèa 'ntu [[1726]]
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena da Eca.jpg|A Tûre d' i Saras̅c̅î ‘n Bolchi (Eca)
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena, ingresso.jpg|Otṛa višta da Tûre
File:Ormea.jpg|Ra šcōra ''liberty'' d'nōi ṛa štaziun
&lt;/gallery&gt;
=== Fra i Viagenni e i Rumoi ===
I pṛimmi a štoa ‘nt Ulmèa, smajia ch'i fusso i [[Liguri Antighi|Liguri]] Vagienni, ch' j' al'vovo i cavoa da vendo ai Rumoi ch' i passovo d' ‘nt' Ulmèa p' ṛ ‘ndoa ‘ [[Fransa|Fṛonza]], (alau Gallia). I pṛimmi sagni dî Liguri Viagenni dal nōšto polte i sun dû [[250 a.C.]], da quâ mumento u j' è štà d'vèlse batojie cun [[Ingauni]], ch' i štas̅c̅èvo cịüˊ a mèzudì, velsu a vol Pennavaire. Tüttu zōˊ, pöi l' è finì ‘ntâ guêra fṛa i [[Impêo Roman|Rumoi]] e i Caltaginès̅c̅i, lun' chè j' Ulmioschi d'alau, j' eṛo cun i Rumoi, al cuntṛoṛi, j' oci, j' eṛo cun i Punici. Sutta a duminaziun rumona, Ulmèa a fa polte dâ ''[[Regio IX Liguria]]'', ‘n zù peṛiudu u ven foccịu ‘n pṛimmu nucleu d' cà, ma i rešto pōchi sagni alchitetōnici.

=== Peṛiudu Medievoa ===
{{Véddi ascì|Tûre d'Bolchi|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Quon' ch' l'è caṛà l'Impeṛu d'Occidente p'l a pṛimma vōta Ulmèa è l'Ota Vol Tonno i s' tṛövo d'štacoi da [[Arbenga|Albenga]], p'lchè a cōšta a rešta ‘n man [[Bizançio|bizantina]], ‘nvece ‘l Bossu Piêmunte a patišše j' ‘nvas̅c̅ịui balboṛiche, tṛâ cui qualle Lungubolde, a paltia da u [[568]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Štòṛia d' Ulmèa|vìxita=2021-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Sutta i Fṛonchi, ‘nt Ulmèa j'eṛo ‘rivoi i Saras̅c̅î, ch' j' avèvo dui pōšti lun' ch' i s'eṛo štabilî: a [[Bolma d'l Messere|bolma ‘n Contaroina]], dapè ai P'ndoji, è a [[Tûre d'Bolchi|Tûre d'i Saras̅c̅î 'n Bolchi]], è lì j'ero štoi fin a quon' chè ‘n z'ventu, Giuanni Zitta, u n'eṛa muntà da ṛa Tûre a campoṛi züˊ tücci. A Tûre, ota 27 m, ṛ' eṛa pöi štô campô züˊ dai Balcairōlli. Au ṛ' ê ota 9 m.

Nt' èl [[951]] èl tèrè i veno tulna špaltî è u tèritōṛiu ulmioš-cu u possa tulna sutta i Figui, sutta a duminaziun Aleramica. Èl paise u ven ʒà numinà &quot;Ulmeta&quot; ‘ntû [[X secolo|X seculu]], ma èl növe ‘d štu peṛiudu ‘ns ‘l bulgu i sun ‘ncù šcolse. U nōmme Ulmeta - Ulmèa u riva da j' ulmi, ch' i sun olbo tontu difüs̅c̅i ‘ntâ zōna, cuns̅c̅ideroi sacri p'l l' pupulaziui antiche.

Ina vōta decadüa a Molca Aleramica a tèra ulmioš-ca a fa polte d'l Malchesà d' Zevo, ‘l paise u ven aminištṛà da ‘n Scignuṛu d'l pōštu, cumme ascì p'l [[Garesce|Garésce]]. ‘L pṛimmu l'è štà (Riché) Enrico, in discendente dâ famia Aleramica, ntl' [[1150]]. I sun d'l [[1142]] i pṛimmi štatütti, d'l növu malchesà. Cun èl Malchèsè d' Zevo, Guglielmo I, d' vōta ‘n vōta, i veno infeudoi ‘nt Ulmèa d'l gènte d'l pōštu lioi ai malchèls̅c̅i, ch' i guv'lnovo a pupulaziun cun mōddi viûlenti.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{çitta lìbbro |outô1=M. Pelazza|outô2=G. Mao|outô3=F.Merlino|outô4=D. Bassi|outô5=E. Michelis|outô6=S. Odasso|outô7=G. Casalis|outô8=G. Barrelli|tìtolo=Guida di Ormea| ànno=[[1986]]|editô=Le campane di San Martino|çitæ=Ulmèa|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-7538-10-800-92db69b3378eea0bba9f473ffb68a9af }}&lt;/ref&gt;

Cōc' onnu doppu, ‘ntl [[1296]], èl malchèsè d' Zevo, Giolgio II u Nanu, l'uldina a cuštṛuziun dâ cinta d' miṛogne ‘ntulnu al bulgu. Lō ch' u rešta l'è u Turiun da ṛa Lea è a Polta sutt' èl campanin.

Fṛa u [[XIII secolo|Dus̅c̅entu]] è u [[XIV secolo|Tr's̅c̅entu]] j' han c'm'nzà èl pṛimme dišpute fṛa a famìa d' Clavesana, i malchèls̅c̅i d' Zevo è a [[Repùbrica de Zena|Repüblica di Ʒéna]] p'l lu duminio d' Ulmèa è d'l tèrè ‘ntulnu. Pö̂ i sî sun giuntoi ascì i [[Savoia]] e j' Angiò, cunti dâ [[Provensa|Pṛûvenza]]. U s' ovṛe paṛau ‘n peṛiudu dificultusu p'l la stōṛia ulmioš-ca, cun guvelni d'vèlsci.

‘Nt èl [[1255]] j'eṛo ‘rivoi i suldoi da ṛa Pṛûvenza, ch' i s' eṛo f'lmoi lì, pṛimma d' malcioa vèlsu u sud d'l' Italia, a ṛa cunquišta d' Napuli. J' Angiuî, peṛōˊ, j' avèvo ‘ncù a coria malchiunoa, è j' avèvo doccịu Ulmèa a Giolgio I, névu d' Guglielmo.

Apṛèssu u j'è ina seṛie d' batojie tṛa quai d' Zevo è dâ Pṛûvenza cuntṛu i genuvès̅c̅i, che ‘nt èl [[1273]] j' han vištu l'avanzodda repüblicona ‘ntl tèrè d' [[Cuxe|Cus̅c̅è]] è [[Purnasce|Pulnošše]], p'l rivoa fin ‘nt' Ulmèa, pö̂ pasô ai malches̅c̅i d' Clavesana. J' ulmioš-chi peṛò i pativo èl razî d' aš-ci ch'zì'‘nt ‘l tèrè dâ cumûna è i s'eṛo r'vultoi, ajioi da Giolgio u Nanu, ch' l'eṛa r'scì a mandoa via i malches̅c̅i d' ‘nt' Ulmèa.

Nt' [[1312]] èl cumün l'è pasà sutta ai Savōia, ch' j' an amminištṛà èl tèrè mantignendu d'lungu i malcheḷs̅c̅i d' Zevo ‘m' feudatari d'l pōštu. U duminiu dî Savōia u n'è düṛà tontu. Pṛimma l'è pasà ai Duchi d' [[Milan]], pö̂ ai Malcheḷs̅c̅i d'l Munfrà, è ai Viscunti, ntl' [[1332]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Quattṛ'oggni dōppu Ulmèa ṛ' eṛa tulna ‘n rivōlta, cumandô dal malchèsè d'l pōštu Bonifacio èl Magnificu, ch' l'avèva malcịà fin a Zevo, gavèndu i milanes̅c̅i da ṛa coria malchiunoa. Dōppu in növu periudu piemuntèsè a tèra ṛ' ê passô sutta i [[Fransa|fṛanzèịs̅c̅i]], a paltia dal [[1387]].

=== Dal 1400 al 1700 ===
Dōppu i fṛanzèịs̅c̅i, Garcilasco, malchèsè d' Zevo, l'è vignịüˊ scignuṛu d' Ulmèa, l' à r-nfulzà ‘l difèsè, d‘l caštea, foccịu foa ntû [[X secolo|X seculu]]. Ma cun l' arivu ‘ntl feudu dî Savōia, ntl' [[1621]], ṛ' ê paltia ina növa guèra cun a [[Repùbrica de Zena|Repüblica Genuvèsè]], chè vagnèndu, a r-štṛà ntl' Ulmèa p'l növ'oggni. Ntl' [[1625]] èl feudu u tulna sutta i Malcheḷs̅c̅i d' Zevo, da alau i Figui i n' avṛan cịüˊ puteštà ‘ns' Ulmèa. Ntl' [[1722]] èl feudu u ven catà dai Savōia, ch' i nomino ‘m' govelnatua Alessandro Vincenzo (Scịondṛu Vinzè) Ferrero, cugnịuscịüˊ ascì cum' èl Malchèsè d' Ulmèa. Pö̂ l' ariva l'eselcitu fṛanzèse, guidà da [[Napolion Bonaparte|Napuleun Bunapolte]]. Ntl' [[1799]] Ulmèa a si rivulta cuntṛu j' occuponti, è j' ulmioš-chi i sun ajioi da quai d'[[Inéia|Inejia]], p'l a libeṛaziun dâ [[A Cêve|Cèvè]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

U tentativu l'eṛa ‘ndà moa, tontu chè i suldoi dâ [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligure]] j' eṛo ‘ntṛoi ‘ntl paise è i l'avèvo d'špujià, ‘m' l'eṛa ʒà capità ntl' [[1794]], quon' ch' j' avèvo campà ʒüˊ èl [[Caštea d'Ulmèa|caštea]]. Sutta ‘l [[Fransa|Pṛimmu Impeṛu Fṛanzèsè]], Ulmèa a ven cazô ntl' [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipaltimentu d' Montenotte]], ‘ntâ cilcušcṛiziun d' Zevo. ‘N štù peṛiudu a Ulmèa u j'è štà doccịu u titulu d' città, rinnuvà pö ‘ncù ‘n seguitu.

===Da l' Öcciuzèntu a ʒö ===
A paltìa da l' [[XIX secolo|Öcciuzèntu]], dōppu chè Ulmèa ṛ'eṛa ‘ntṛô a foa polte dû [[Regno de Sardegna|Reggnịu d' Saldeggna]], doppu a fin d' l'Impeṛu franzèsè, a zittà ṛ' ô vištu ün impulsu ecunomicu növu, favuṛì da ṛa ferruvia (fra èl [[1889]] è èl [[1893]]) da Zevo a Ulmèa, ch' l'à doccịu èl via al pṛimme ‘ndüstṛie. Lōˊ u fa ‘n mōddu ch' u s' švilüppe l'arivu dî vilegionti da tütta l'Europa, è u rende Ulmèa 'n pōštu d' vilegiatüṛa cugnịuscịüa in [[Euròpa|Europa]]. U rèšta a teštimunioa lōlì, èl Grand Hotel ch' l'è au a sedde dâ Šcōṛa Fuṛèštoa è èl Casinōˊ (succulsoa d' quâ d' Sanremmu - au Villa Bologna) sṛà ‘ntl peṛiudu fascišta è moi ciüˊ auvèltu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.giannidallaglio.it/catalogo/ormea-una-villeggiatura-di-origini-antiche/|tìtolo=Urmea ina vilezzatüa antìga|vìxita=2021-07-15|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Dal [[1861]] Ulmèa a possa au növu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reggnịu d'Italia]]. Ulmèa a fa polte d'l'Uniun Muntona d'l'Ota Vol Tonno, cuštituia dal [[2014]] doppu ch'eṛa štô ‘ntâ Cumunità Muntona.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Ormêa}}

=== Minuṛânse fṛušte ===
S'cundu l'[[ISTAT]] a u 31 d' d's̅c̅èmbo [[2017]] m j'eṛo ‘nt' Ulmèa 171 fṛuštei.

== Pōšti d' ‘n-t-rèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea collegiata san martino.jpg|[[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|A Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]
Immaggine:Trevu ulmiošcu 1.jpg|Ün di trévi ulmioš-chi
Immaggine:Trevu ulmiošcu 2.jpg|Višta d'in otṛu tṛevu d'l bulgu
Immaggine:Dré Meldan.jpg|Dré M'ldan, cun a funtona
&lt;/gallery&gt;
=== Geịs̅c̅e ===
'''• [[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]''' ch' ṛ' ô in' &quot;a frašcu&quot; d'l [[1200]] d.c., ün dî cịüˊ veji dâ diocesi. Drentu u s' tṛöva in olganu d'l 1800. D' drè u j' è a Geịs̅c̅a dî Batü, Antica cunfṛatelnita Ulmioš-ca. Da vago u j'è ascì a [[Capélla dâ Madōnna d' j'Ongio (Ulmèa)|Capella dâ Madōnna d' j' Ongio]] è dâ [[Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e (Ulmèa)|Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e]]. 

Sutta ‘l campanin u s' tṛöva a vejia polta d'ngressu ‘nt' Ulmèa cun dui olchi: ün a tüttu seštu, velsu èl Bulgu, è ün ‘n štile goticu velsu föṛa.

=== Òtṛe aṛchitetüe ===
• '''[[Caštea d'Ulmèa]]''': pŗōppi suvo èl bulgu,‘ns èl culattu d' Sen Mōṛu, i s' vago ‘ncù i rešti d'l vejiu caštea campà züˊ a canunoi da Napuleun. Èl caštea l'eŗa štà focciu a paltia da u [[X secolo|X seculu]], p'l difèndo Ulmèa dai Saŗas̅c̅î è da j Ungari.

• N' Via Tonno u j'è a '''cà d'l Malchèsè''' d'l [[1300]] cun bifuṛe cun vaiṛi culuroi è štagnoi è fulmelle ‘n pṛea d'Ulmèa.

'''• D' rè M'ldan''' ('ntu figun ''ciassa Növa'') da ina vintègna d'ogni j'han focciu ina funtona r'v'štia d' molmu, u s' j' ariva cun i tṛevi ( i nōš-ci caruggi).

• Dré a ṛa Madōnna d' j' Ongio u s' tṛöva èl '''müseu &quot;a cà&quot;''' lun'ch' Tullio Pajona l'ha r'foccịu in acà d'l [[1800]] cun mobili e fèri d'ina vōta.

• ‘Ntṛèndu ‘nt Ulmèa da ṛa polte d'l Punte d'Nova, ‘'nsâ lèlca, u j'è quâ ch' l'eṛa ‘l '''Casinò''', succulsoa d' quâ d' [[Sanremu|Sanremmu]], (au villa pṛivô). Sübitu doppu u j'è quâ ch'l'eṛa štà èl Grand Hotel, lunde chi vignivo: Ingles̅c̅i, Tedešchi, Rüšši ‘n vilegiatüṛa. ‘Ntû s-miteri vejiu u j'eṛa ina pulziun d' tèra r'selvô al s'pultüṛe dî [[Riforma protestante|Pṛûteštonti]] ch' j' eṛo ‘n vilegiatûṛa è i miṛivo ‘nt' Ulmèa.

• I s' pono ‘ncù vago au èl '''ville''' d' ricchi Rûšši chi vignivo ‘nt' Ulmèa velsu a fin d'l [[XIX secolo|1800]]. A cịüˊ cugnịuscịüa ṛ' ê Villa Pinus au sede d'in ottimu rišturonte.

• D'lungu d'lì u s' pōˊ vago a lunga alcô dâ [[Ferovîa Ceva-Ormea|fèruvia Zevo-Ulmèa]] foccia tütta d' pṛê è mavui.

• El štotue d' molmu nairu d'Ulmèa, 'nî gialdî î sun foccịe dai štüdenti d' l' Accademia d'l Belle Arti d' [[Turin|Tiṛin]].

== Ecunumia ==
Ntl'campogne d'Ulmèa u s' tṛavojia ‘ncù a chia èl patate, cōc l'ntia, n' pōcu d' gṛan è d'l f'lm'tin. I' s' cöjio- èl ciṛes̅c̅e, j'almugnî, i mai, èl pélle salvojie è i buṛai. D'autunnu i s' cöjio èl caštogne è i s' fan s'coa ‘nt' î s'cau. I' s'alevo ‘ncù èl béštie: vocche, féé è cṛove. Ns' Olpi è' ntî Qualtê, cun u loccịe d'l vocche u s' fa èl fulmoggiu d'Ulmèa è u Rašcheṛa d'l Olpe. P'l tonci oggni l' 'ndüštṛia ṛ'è štô ben švilipô ‘nt' Ulmèa gṛazie aṛa [[Caltiera d'Ulmea|paploiṛa]] auvèlta ‘ntl' [[1902]] da [[Amedeo Piaggio]]. Au ṛ'ê s'rô è i cabanui i sun štoi v'ndüü.

Au u j'è ‘n štabilimentu dâ San B'lnoldu lun' ch' imbuteglio l' èua è i fan ‘l ina seṛie d' bibite biulogiche. ‘Ntû [[2018]], a növa pṛupṛiêtà ṛô rilevà a [[Ægoa San Benàrdo|San B'lnoldu]] è èl véjiu štabilimentu d' l' [[Ægoa|èua]] Ulmeta. U ‘n' monca u tuṛišmu, scia daṛa [[Liguria|Ligüṛia]] chè dal [[Piemonte|Piêmunte]], favuṛì da l'oṛia mite d'l pōštu. Vèlsu a fin d'l [[1800]] i vilegionti j'eṛo š-quos̅c̅i tücci fṛuštê. ([[Inghiltæra|‘nglès̅c̅i]], [[Germania|tedešchi]], [[Rùscia|rüšši]])

== Cultüṛa ==
=== Paḷ-lodda Ulmioš-ca ===
{{Véddi ascì|Dialéttu urmeàscu|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
A paḷ-lodda d'Ulmèa a fa polte d'l gṛüppu Ligure Alpino, a lištessa famia del [[Lengua brigašca|Bṛigošcu]] è d'l [[Dialettu garescìn|Garaššin]]. R'špèttu a Garesce u j'è menu paṛōlle d' derivaziun d' Albenga ch' i veno suštituî da paṛōlle d' influenza bṛigoš-ca è figuna, cịüˊ cōc' paṛōlla scimile dâ vol Burmia è del piemuntese. Tonte paṛōlle j' arivo ascì dal franȝèsè.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe|Colombo| tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT|url=https://dokodoc.com/v-o-c-a-b-o-l-a-r-i-o.html}}&lt;/ref&gt;

=== Assuciaziun Ulmeta ===
P'l mantignia èl tṛâdiziui lucoa, fṛâ cui a paḷodda ulmiošca, ṛè stô cuštituia l' asuciaziun Ulmeta, ch'a fa  divèlse iniziative cultüṛoa ntl' paise, ulṭe chè muštṛe, dibattiti e iniziâtive edituṛioa, cumme a püblicaziun dâ &quot;A Lav'zoo, u zibaldun ulmiošcu&quot;, lun'ch'i s' tṛövo divèlsci tešti è püblicaziui ch'i riguoldo Ulmèa, šcṛicce ‘n ulmiošcu.

=== Chis̅c̅ina tipica ===
Tipica d'Ulmèa è d'l' Ota Vol Tonno ṛè a pulenta gionca d' f'lm'ntin, piottu tipicu dâ tṛâdiziun ch'a ven mangiô cun a boggna d' pôri è [[Fungi|buṛai]] sacchi. 

Otṛu piottu i sun èl lasoggne mittunoi (lasagne di Ormea), i ch' i sun d' pošta fṛašca tajoi a quoddṛi, bütoi a bjia cun èl patate d' Ulmèa, è cundî cun a cṛomma è fulmoggi d'l pōštu. In pōštu a polte i j'an i tultei ch'i sun d'l gṛōsse raviöṛe cine d' &quot;cin&quot; ch' l'è foccịu d' patate è albatte salvojie bjî è cundie cun a boggna d'l pōru.

veno pöi cöcci ō ‘nsâ štiva, o fṛicci è ‘nduzî cun u zücco. I s' fan ascì èl fozze: ina špecie d' pan focciu ‘n cà cöcciu ‘nsâ cioštṛa dâ štiva.

== Manifeštaziui ==
* '''Amua…paṛōlle dal cöa''' (cunculsu d' pues̅c̅ia) cun èl bollu ‘n cuštümme al Grand Hotel.
* '''[[Calvoa storicu d’Ulmèa|Calvoa stoṛicu d'Ulmèa]]''' manifeštaziun ulmioš-ca ch' a s' tén tücci j' oggni ‘ntl peṛiudu dèl mol-t-s̅c̅dì gṛossu. Ṛê in' antica tṛâdiziun d'l pōštu, fōsci ʒà cumunzô ‘ntû [[X secolo|X seculu]], quon' chè ‘nt Ulmèa j'eṛo l'Ota vol Tonno.

* '''Patoci e Mascarei'''
* '''Gionu Ulmèa'''  (giallo a Ormea)
* '''Mangiomma è Parlomma d'Ulmea'''
* '''Sagṛa dâ Lasoggna è dâ Pulenta Saṛacena.'''
* '''Ulmèa in unda:''' discèsa ‘ntl' bjioa d'l Bulgu è dî tṛévi, cun i canōtti (èl Bjioa o Biale l'è in scistema anticu d' pulizia d'l Bulgu è dî tṛévi cun l'èua d' Almélla).
* '''Mèlcatî d' j' altigioi è d' j antiquoṛi''' p'l züˊ ‘l Bulgu.

== Scèndici ==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primu zitadìn|var-partîo=Paltì|var-càrega=Cōria|var-nòtte=Nòte}}
{{ComuniAmminPrec|23 avṛìa 1995|13 ȝügniu 1999|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 1999|13 ȝügniu 2004|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 2004|7 ȝügniu 2009|Massimo Seno|lišta civica|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ȝügniu 2009|25 moȝȝu 2014|Gianfranco Benzo|lišta civica&lt;br /&gt;(''Ormea per cambiare davvero'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 moȝȝu 2014|27 moȝȝu 2019|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 moȝȝu 2019|10 ȝügniu 2024|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 ȝügniu 2024|''ȝö''|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie d' Cumunicaziun ==
=== Strade ===
Ulmèa ṛ' ê cullegô cun [[Purnasce|Pulnošše]] (‘n [[Pruvincia de Imper̂ia|pṛûvincia d' Inejia]]) velsu sud è Garésce (a nord est) p'l' a Štatoa 28 d'l Cōlle d' Nova, è ṛ' ê culegô cun Otu è Cṛavaina p'l a Pṛûvincioa 216, ch' ṛ atṛavèlsa a Val Pennavaire fin a [[Arbenga|Albenga]].

=== Ferruvia ===
{{Véddi ascì|Ferovîa Ceva-Ormea|Štaziun d' Ulmèa|Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Ulmèa ṛ'ê culegô con Zevo cun a [[Ferovîa Ceva-Ormea|Ferruvia Zevo - Ulmèa]], ch' ṛ' ê èl coppulinea. A zittà ṛ' ê štô culegô da ṛa ferruvia ntl' [[1893]], cun l'inaugüṛaziun dû tōccu d'n [[Štasiôn ed Trapa|Tṛoppa d' Garèsce]] è Ulmèa; srô fra èl [[2012]] è èl [[2016]], ṛ' ê štô tulna auvèlta cun culse tuṛištiche. Ultre aṛa [[Štaziun d' Ulmèa]] u j' è ascì qualla d' [[Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|Eca-Nasagò]], au selvizi d'l dû fṛâziui d'Ulmèa.

== Notte ==
&lt;references /&gt;

== Oci prugètti == 
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo]]</text>
      <sha1>fj9snmzhsczriz45w4t4o6rmgf6mxgf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274350</id>
      <parentid>274349</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ecunumia */ puntu</comment>
      <origin>274350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22369" sha1="g3yjs24gu4mhoanv0ffl9l40n49m8gj" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Ulmea
|Panorama = Ormea - panorama.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuṛòmma d' Ulmèa&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|var-localizaçión = Lucalizaziùn
|var-stâto = Stōtu
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Piemunte
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pṛûvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|var-aministraçión = Amminištraziùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scendicu]]
|Amministratore locale = Giorgio Ferraris
|Partito = Lišta sivica &quot;Insieme per Ormea&quot;
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 3
|var-instituçión = Ištituziùn
|Data istituzione =
|var-teritöio = Tèritōṛiu 
|Altitudine = 736
|var-cordinæ = Culdinōi
|var-altitùdine = Autezza 
|var-superfìcce = Eštenziùn
|var-abitànti = Abitonti 
|Abitanti = 1532
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulaziùn ch'u j'éṛa ai 31 d'avuštu d'l 2020
|Aggiornamento abitanti = 31-8-2020
|var-denscitæ = Denscitōi
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fṛâȝiui]]
|Sottodivisioni = [[Ulmea#Fṛâȝiui|Vōlda d'sutta]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüne dav's̅c̅in
|Divisioni confinanti = [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], [[Cravaüna|Cṛavaina]], [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Fṛêbuzza Suvṛona]], [[Garesce|Garesce]], [[Majian]], [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV), [[Armu|Olmu]] (IM), [[Àutu|Òtu]], [[Purnasce|Pulnošše]] (IM), [[Roburent]], [[Roccafolte d’ Munduì]]
|var-âtre_informaçioìn = Ōtō 'nfulmaziui
|var-prefìsso = Prefisu
|var-fûzo_orâio = Füsu urōṛi
|var-cod._cadàstro = Cod. catōstu
|var-tàrga = Tōlga
|var-cl._scìsmica = Cl. scišmica
|Zona sismica = 3s
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 3122
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Nome abitonti
|Nome abitanti = ulmioš-chi
|var-patrón = Protetua
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sen Maltin]]
|var-festîvo = Zulnō d'festa
|Festivo = Noštṛu Signua (Corpus Domini)
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Caltugṛafìa
|Mappa = Mappa provincia IT-CN Ormea.png
|Didascalia mappa = Pus̅c̅iziùn da cumüna d'Ulmea ‘ntâ pṛûvincia d’ Cuni
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ūfiziōa
|Sito = http://www.comune.ormea.cn.it
}}
'''Ulmèa''' (diccịa ascì ''Urméa'' ‘ntâ [[Dialettu arbenganese|paḷlodda d'Albenga]], 'n piemuntèsè O''rmèa'', ‘n [[Lengoa zeneize|gènuvésé]] u ven š-cṛiccịu ''Ormêa'', in italian ''Ormea'') ṛ' ê ina cumüna ‘d 1583 p'lsune ‘ntâ [[Provinsa de Cuneo|pṛûvincia d' Cuni]], ‘n [[Piemonte|Piêmunte]] (nüm'ṛi agiulnoi a u [[2020]]).

== Geugṛâfia ==
A s' tṛöva ‘n Piêmunte, ‘ntâ pṛûvincia d' Cuni; a tèra cumünoa ṛ' ê tṛav'lsô dal fiümme Tonno, al pṛ'nȝippi dû sōˊ culsu. [[Tànnôu|Tonno]] u nošše ai cunfî cun [[Cuxe|Cus̅c̅e]]. Èl paise u s' tṛöva ‘nt' ina cunca natüṛoa duminô dal ȝimme ciüˊ ote d'l [[Prearpi Lìgüri|Pṛeolpi]] (Almetta 1739&amp;nbsp;m) e [[Àrpi Lìgüri|Olpi Figune]]: [[Pizzu d'Ulmèa|Pizzu d' Ulmèa]] (2476&amp;nbsp;m), Antuṛōttu (2144&amp;nbsp;m) ‘nsèmmè al Mungiojie ch' u štà suvo a fṛâȝiun ‘d [[Viuzena|Viuzènna]] ‘ntâ [[Tera brigašca|Tèra Bṛîgošca]].

=== Cunfin ===
A Cumüna a cunfina cun [[Àutu|Otu]] è [[Cravaüna|Cṛavaina]] a sud est, a est cun [[Garesce|Garešše]], a nord cun Rubirent, Fṛêbuzza Suvṛona, Majian è Roccafolte d' Munduì, a ovest cun [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], a sud cun [[Armu|Olmu]] (IM), [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV) è [[Purnasce|Pulnošše]] (IM).

=== Fṛâȝiui ===
[[File:I Merlìn (Preàllu, Urméa)-Panuràmma 01.jpg|thumb|Višta dâ fṛâʒiun d'l Pṛoa – Bulgô Meṛlî|255px]]
Ulmèa ṛ' ô tonte fṛâȝiui: Aimui (Aimoni), Aiṛöṛa (Airola), Olbṛa (Albra), Alpis̅c̅élla (Arpixella 'nt Albenga), [[Bolchi]] (Barchi), Bošši (Isola Perosa), Bušši (Bossi), Buscèa (Bossieta), Cian D'l Fô (Cian du Fò 'nt Albenga) cun M'ṛèa, Cacin, Pulnascin, Compucumün (Campocomune), [[Contaroina]] (Cantarana), [[A Ciunèa|Cịûnèa]] (Chionea), Chiuṛoiṛa (Chioraria), Culatta (Colletta), Eca (ch' a cumpṛende Vacịöˊ, Giuṛèa, Solba, Rumoi, Sen Gioc'me, Sonta Lib'ṛa), Gurè (Gorreto), Nasagōˊ (Nasagò), [[Punte d'Nova]] cun Figolli, [[Proa|Pṛoa]] (Prale), [[Qualzina|Gualzina]] (Quarzina), Turia (Torria), [[Voldalmella]] (Valdarmella) Viloa (Villaro) cun Cascine (Cascine), [[Viuzena|Viuzenna]] (Viozene).

== Štoṛia ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea (1726).jpg|Ulmèa 'ntu [[1726]]
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena da Eca.jpg|A Tûre d' i Saras̅c̅î ‘n Bolchi (Eca)
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena, ingresso.jpg|Otṛa višta da Tûre
File:Ormea.jpg|Ra šcōra ''liberty'' d'nōi ṛa štaziun
&lt;/gallery&gt;
=== Fra i Viagenni e i Rumoi ===
I pṛimmi a štoa ‘nt Ulmèa, smajia ch'i fusso i [[Liguri Antighi|Liguri]] Vagienni, ch' j' al'vovo i cavoa da vendo ai Rumoi ch' i passovo d' ‘nt' Ulmèa p' ṛ ‘ndoa ‘ [[Fransa|Fṛonza]], (alau Gallia). I pṛimmi sagni dî Liguri Viagenni dal nōšto polte i sun dû [[250 a.C.]], da quâ mumento u j' è štà d'vèlse batojie cun [[Ingauni]], ch' i štas̅c̅èvo cịüˊ a mèzudì, velsu a vol Pennavaire. Tüttu zōˊ, pöi l' è finì ‘ntâ guêra fṛa i [[Impêo Roman|Rumoi]] e i Caltaginès̅c̅i, lun' chè j' Ulmioschi d'alau, j' eṛo cun i Rumoi, al cuntṛoṛi, j' oci, j' eṛo cun i Punici. Sutta a duminaziun rumona, Ulmèa a fa polte dâ ''[[Regio IX Liguria]]'', ‘n zù peṛiudu u ven foccịu ‘n pṛimmu nucleu d' cà, ma i rešto pōchi sagni alchitetōnici.

=== Peṛiudu Medievoa ===
{{Véddi ascì|Tûre d'Bolchi|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Quon' ch' l'è caṛà l'Impeṛu d'Occidente p'l a pṛimma vōta Ulmèa è l'Ota Vol Tonno i s' tṛövo d'štacoi da [[Arbenga|Albenga]], p'lchè a cōšta a rešta ‘n man [[Bizançio|bizantina]], ‘nvece ‘l Bossu Piêmunte a patišše j' ‘nvas̅c̅ịui balboṛiche, tṛâ cui qualle Lungubolde, a paltia da u [[568]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Štòṛia d' Ulmèa|vìxita=2021-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Sutta i Fṛonchi, ‘nt Ulmèa j'eṛo ‘rivoi i Saras̅c̅î, ch' j' avèvo dui pōšti lun' ch' i s'eṛo štabilî: a [[Bolma d'l Messere|bolma ‘n Contaroina]], dapè ai P'ndoji, è a [[Tûre d'Bolchi|Tûre d'i Saras̅c̅î 'n Bolchi]], è lì j'ero štoi fin a quon' chè ‘n z'ventu, Giuanni Zitta, u n'eṛa muntà da ṛa Tûre a campoṛi züˊ tücci. A Tûre, ota 27 m, ṛ' eṛa pöi štô campô züˊ dai Balcairōlli. Au ṛ' ê ota 9 m.

Nt' èl [[951]] èl tèrè i veno tulna špaltî è u tèritōṛiu ulmioš-cu u possa tulna sutta i Figui, sutta a duminaziun Aleramica. Èl paise u ven ʒà numinà &quot;Ulmeta&quot; ‘ntû [[X secolo|X seculu]], ma èl növe ‘d štu peṛiudu ‘ns ‘l bulgu i sun ‘ncù šcolse. U nōmme Ulmeta - Ulmèa u riva da j' ulmi, ch' i sun olbo tontu difüs̅c̅i ‘ntâ zōna, cuns̅c̅ideroi sacri p'l l' pupulaziui antiche.

Ina vōta decadüa a Molca Aleramica a tèra ulmioš-ca a fa polte d'l Malchesà d' Zevo, ‘l paise u ven aminištṛà da ‘n Scignuṛu d'l pōštu, cumme ascì p'l [[Garesce|Garésce]]. ‘L pṛimmu l'è štà (Riché) Enrico, in discendente dâ famia Aleramica, ntl' [[1150]]. I sun d'l [[1142]] i pṛimmi štatütti, d'l növu malchesà. Cun èl Malchèsè d' Zevo, Guglielmo I, d' vōta ‘n vōta, i veno infeudoi ‘nt Ulmèa d'l gènte d'l pōštu lioi ai malchèls̅c̅i, ch' i guv'lnovo a pupulaziun cun mōddi viûlenti.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{çitta lìbbro |outô1=M. Pelazza|outô2=G. Mao|outô3=F.Merlino|outô4=D. Bassi|outô5=E. Michelis|outô6=S. Odasso|outô7=G. Casalis|outô8=G. Barrelli|tìtolo=Guida di Ormea| ànno=[[1986]]|editô=Le campane di San Martino|çitæ=Ulmèa|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-7538-10-800-92db69b3378eea0bba9f473ffb68a9af }}&lt;/ref&gt;

Cōc' onnu doppu, ‘ntl [[1296]], èl malchèsè d' Zevo, Giolgio II u Nanu, l'uldina a cuštṛuziun dâ cinta d' miṛogne ‘ntulnu al bulgu. Lō ch' u rešta l'è u Turiun da ṛa Lea è a Polta sutt' èl campanin.

Fṛa u [[XIII secolo|Dus̅c̅entu]] è u [[XIV secolo|Tr's̅c̅entu]] j' han c'm'nzà èl pṛimme dišpute fṛa a famìa d' Clavesana, i malchèls̅c̅i d' Zevo è a [[Repùbrica de Zena|Repüblica di Ʒéna]] p'l lu duminio d' Ulmèa è d'l tèrè ‘ntulnu. Pö̂ i sî sun giuntoi ascì i [[Savoia]] e j' Angiò, cunti dâ [[Provensa|Pṛûvenza]]. U s' ovṛe paṛau ‘n peṛiudu dificultusu p'l la stōṛia ulmioš-ca, cun guvelni d'vèlsci.

‘Nt èl [[1255]] j'eṛo ‘rivoi i suldoi da ṛa Pṛûvenza, ch' i s' eṛo f'lmoi lì, pṛimma d' malcioa vèlsu u sud d'l' Italia, a ṛa cunquišta d' Napuli. J' Angiuî, peṛōˊ, j' avèvo ‘ncù a coria malchiunoa, è j' avèvo doccịu Ulmèa a Giolgio I, névu d' Guglielmo.

Apṛèssu u j'è ina seṛie d' batojie tṛa quai d' Zevo è dâ Pṛûvenza cuntṛu i genuvès̅c̅i, che ‘nt èl [[1273]] j' han vištu l'avanzodda repüblicona ‘ntl tèrè d' [[Cuxe|Cus̅c̅è]] è [[Purnasce|Pulnošše]], p'l rivoa fin ‘nt' Ulmèa, pö̂ pasô ai malches̅c̅i d' Clavesana. J' ulmioš-chi peṛò i pativo èl razî d' aš-ci ch'zì'‘nt ‘l tèrè dâ cumûna è i s'eṛo r'vultoi, ajioi da Giolgio u Nanu, ch' l'eṛa r'scì a mandoa via i malches̅c̅i d' ‘nt' Ulmèa.

Nt' [[1312]] èl cumün l'è pasà sutta ai Savōia, ch' j' an amminištṛà èl tèrè mantignendu d'lungu i malcheḷs̅c̅i d' Zevo ‘m' feudatari d'l pōštu. U duminiu dî Savōia u n'è düṛà tontu. Pṛimma l'è pasà ai Duchi d' [[Milan]], pö̂ ai Malcheḷs̅c̅i d'l Munfrà, è ai Viscunti, ntl' [[1332]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Quattṛ'oggni dōppu Ulmèa ṛ' eṛa tulna ‘n rivōlta, cumandô dal malchèsè d'l pōštu Bonifacio èl Magnificu, ch' l'avèva malcịà fin a Zevo, gavèndu i milanes̅c̅i da ṛa coria malchiunoa. Dōppu in növu periudu piemuntèsè a tèra ṛ' ê passô sutta i [[Fransa|fṛanzèịs̅c̅i]], a paltia dal [[1387]].

=== Dal 1400 al 1700 ===
Dōppu i fṛanzèịs̅c̅i, Garcilasco, malchèsè d' Zevo, l'è vignịüˊ scignuṛu d' Ulmèa, l' à r-nfulzà ‘l difèsè, d‘l caštea, foccịu foa ntû [[X secolo|X seculu]]. Ma cun l' arivu ‘ntl feudu dî Savōia, ntl' [[1621]], ṛ' ê paltia ina növa guèra cun a [[Repùbrica de Zena|Repüblica Genuvèsè]], chè vagnèndu, a r-štṛà ntl' Ulmèa p'l növ'oggni. Ntl' [[1625]] èl feudu u tulna sutta i Malcheḷs̅c̅i d' Zevo, da alau i Figui i n' avṛan cịüˊ puteštà ‘ns' Ulmèa. Ntl' [[1722]] èl feudu u ven catà dai Savōia, ch' i nomino ‘m' govelnatua Alessandro Vincenzo (Scịondṛu Vinzè) Ferrero, cugnịuscịüˊ ascì cum' èl Malchèsè d' Ulmèa. Pö̂ l' ariva l'eselcitu fṛanzèse, guidà da [[Napolion Bonaparte|Napuleun Bunapolte]]. Ntl' [[1799]] Ulmèa a si rivulta cuntṛu j' occuponti, è j' ulmioš-chi i sun ajioi da quai d'[[Inéia|Inejia]], p'l a libeṛaziun dâ [[A Cêve|Cèvè]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

U tentativu l'eṛa ‘ndà moa, tontu chè i suldoi dâ [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligure]] j' eṛo ‘ntṛoi ‘ntl paise è i l'avèvo d'špujià, ‘m' l'eṛa ʒà capità ntl' [[1794]], quon' ch' j' avèvo campà ʒüˊ èl [[Caštea d'Ulmèa|caštea]]. Sutta ‘l [[Fransa|Pṛimmu Impeṛu Fṛanzèsè]], Ulmèa a ven cazô ntl' [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipaltimentu d' Montenotte]], ‘ntâ cilcušcṛiziun d' Zevo. ‘N štù peṛiudu a Ulmèa u j'è štà doccịu u titulu d' città, rinnuvà pö ‘ncù ‘n seguitu.

===Da l' Öcciuzèntu a ʒö ===
A paltìa da l' [[XIX secolo|Öcciuzèntu]], dōppu chè Ulmèa ṛ'eṛa ‘ntṛô a foa polte dû [[Regno de Sardegna|Reggnịu d' Saldeggna]], doppu a fin d' l'Impeṛu franzèsè, a zittà ṛ' ô vištu ün impulsu ecunomicu növu, favuṛì da ṛa ferruvia (fra èl [[1889]] è èl [[1893]]) da Zevo a Ulmèa, ch' l'à doccịu èl via al pṛimme ‘ndüstṛie. Lōˊ u fa ‘n mōddu ch' u s' švilüppe l'arivu dî vilegionti da tütta l'Europa, è u rende Ulmèa 'n pōštu d' vilegiatüṛa cugnịuscịüa in [[Euròpa|Europa]]. U rèšta a teštimunioa lōlì, èl Grand Hotel ch' l'è au a sedde dâ Šcōṛa Fuṛèštoa è èl Casinōˊ (succulsoa d' quâ d' Sanremmu - au Villa Bologna) sṛà ‘ntl peṛiudu fascišta è moi ciüˊ auvèltu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.giannidallaglio.it/catalogo/ormea-una-villeggiatura-di-origini-antiche/|tìtolo=Urmea ina vilezzatüa antìga|vìxita=2021-07-15|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Dal [[1861]] Ulmèa a possa au növu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reggnịu d'Italia]]. Ulmèa a fa polte d'l'Uniun Muntona d'l'Ota Vol Tonno, cuštituia dal [[2014]] doppu ch'eṛa štô ‘ntâ Cumunità Muntona.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Ormêa}}

=== Minuṛânse fṛušte ===
S'cundu l'[[ISTAT]] a u 31 d' d's̅c̅èmbo [[2017]] m j'eṛo ‘nt' Ulmèa 171 fṛuštei.

== Pōšti d' ‘n-t-rèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea collegiata san martino.jpg|[[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|A Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]
Immaggine:Trevu ulmiošcu 1.jpg|Ün di trévi ulmioš-chi
Immaggine:Trevu ulmiošcu 2.jpg|Višta d'in otṛu tṛevu d'l bulgu
Immaggine:Dré Meldan.jpg|Dré M'ldan, cun a funtona
&lt;/gallery&gt;
=== Geịs̅c̅e ===
'''• [[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]''' ch' ṛ' ô in' &quot;a frašcu&quot; d'l [[1200]] d.c., ün dî cịüˊ veji dâ diocesi. Drentu u s' tṛöva in olganu d'l 1800. D' drè u j' è a Geịs̅c̅a dî Batü, Antica cunfṛatelnita Ulmioš-ca. Da vago u j'è ascì a [[Capélla dâ Madōnna d' j'Ongio (Ulmèa)|Capella dâ Madōnna d' j' Ongio]] è dâ [[Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e (Ulmèa)|Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e]]. 

Sutta ‘l campanin u s' tṛöva a vejia polta d'ngressu ‘nt' Ulmèa cun dui olchi: ün a tüttu seštu, velsu èl Bulgu, è ün ‘n štile goticu velsu föṛa.

=== Òtṛe aṛchitetüe ===
• '''[[Caštea d'Ulmèa]]''': pŗōppi suvo èl bulgu,‘ns èl culattu d' Sen Mōṛu, i s' vago ‘ncù i rešti d'l vejiu caštea campà züˊ a canunoi da Napuleun. Èl caštea l'eŗa štà focciu a paltia da u [[X secolo|X seculu]], p'l difèndo Ulmèa dai Saŗas̅c̅î è da j Ungari.

• N' Via Tonno u j'è a '''cà d'l Malchèsè''' d'l [[1300]] cun bifuṛe cun vaiṛi culuroi è štagnoi è fulmelle ‘n pṛea d'Ulmèa.

'''• D' rè M'ldan''' ('ntu figun ''ciassa Növa'') da ina vintègna d'ogni j'han focciu ina funtona r'v'štia d' molmu, u s' j' ariva cun i tṛevi ( i nōš-ci caruggi).

• Dré a ṛa Madōnna d' j' Ongio u s' tṛöva èl '''müseu &quot;a cà&quot;''' lun'ch' Tullio Pajona l'ha r'foccịu in acà d'l [[1800]] cun mobili e fèri d'ina vōta.

• ‘Ntṛèndu ‘nt Ulmèa da ṛa polte d'l Punte d'Nova, ‘'nsâ lèlca, u j'è quâ ch' l'eṛa ‘l '''Casinò''', succulsoa d' quâ d' [[Sanremu|Sanremmu]], (au villa pṛivô). Sübitu doppu u j'è quâ ch'l'eṛa štà èl Grand Hotel, lunde chi vignivo: Ingles̅c̅i, Tedešchi, Rüšši ‘n vilegiatüṛa. ‘Ntû s-miteri vejiu u j'eṛa ina pulziun d' tèra r'selvô al s'pultüṛe dî [[Riforma protestante|Pṛûteštonti]] ch' j' eṛo ‘n vilegiatûṛa è i miṛivo ‘nt' Ulmèa.

• I s' pono ‘ncù vago au èl '''ville''' d' ricchi Rûšši chi vignivo ‘nt' Ulmèa velsu a fin d'l [[XIX secolo|1800]]. A cịüˊ cugnịuscịüa ṛ' ê Villa Pinus au sede d'in ottimu rišturonte.

• D'lungu d'lì u s' pōˊ vago a lunga alcô dâ [[Ferovîa Ceva-Ormea|fèruvia Zevo-Ulmèa]] foccia tütta d' pṛê è mavui.

• El štotue d' molmu nairu d'Ulmèa, 'nî gialdî î sun foccịe dai štüdenti d' l' Accademia d'l Belle Arti d' [[Turin|Tiṛin]].

== Ecunumia ==
Ntl'campogne d'Ulmèa u s' tṛavojia ‘ncù a chia èl patate, cōc l'ntia, n' pōcu d' gṛan è d'l f'lm'tin. I' s' cöjio- èl ciṛes̅c̅e, j'almugnî, i mai, èl pélle salvojie è i buṛai. D'autunnu i s' cöjio èl caštogne è i s' fan s'coa ‘nt' î s'cau. I' s'alevo ‘ncù èl béštie: vocche, féé è cṛove. Ns' Olpi è' ntî Qualtê, cun u loccịe d'l vocche u s' fa èl fulmoggiu d'Ulmèa è u Rašcheṛa d'l Olpe. P'l tonci oggni l' 'ndüštṛia ṛ'è štô ben švilipô ‘nt' Ulmèa gṛazie aṛa [[Caltiera d'Ulmea|paploiṛa]] auvèlta ‘ntl' [[1902]] da [[Amedeo Piaggio]]. Au ṛ'ê s'rô è i cabanui i sun štoi v'ndüü.

Au u j'è ‘n štabilimentu dâ San B'lnoldu lun' ch' imbuteglio l' èua è i fan ‘l ina seṛie d' bibite biulogiche. ‘Ntû [[2018]], a növa pṛupṛiêtà ṛô rilevà a [[Ægoa San Benàrdo|San B'lnoldu]] è èl véjiu štabilimentu d' l' [[Ægoa|èua]] Ulmeta. U ‘n' monca u tuṛišmu, scia daṛa [[Liguria|Ligüṛia]] chè dal [[Piemonte|Piêmunte]], favuṛì da l'oṛia mite d'l pōštu. Vèlsu a fin d'l [[1800]] i vilegionti j'eṛo š-quos̅c̅i tücci fṛuštê. ([[Inghiltæra|‘nglès̅c̅i]], [[Germania|tedešchi]], [[Rùscia|rüšši]]).

== Cultüṛa ==
=== Paḷ-lodda Ulmioš-ca ===
{{Véddi ascì|Dialéttu urmeàscu|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
A paḷ-lodda d'Ulmèa a fa polte d'l gṛüppu Ligure Alpino, a lištessa famia del [[Lengua brigašca|Bṛigošcu]] è d'l [[Dialettu garescìn|Garaššin]]. R'špèttu a Garesce u j'è menu paṛōlle d' derivaziun d' Albenga ch' i veno suštituî da paṛōlle d' influenza bṛigoš-ca è figuna, cịüˊ cōc' paṛōlla scimile dâ vol Burmia è del piemuntese. Tonte paṛōlle j' arivo ascì dal franȝèsè.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe|Colombo| tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT|url=https://dokodoc.com/v-o-c-a-b-o-l-a-r-i-o.html}}&lt;/ref&gt;

=== Assuciaziun Ulmeta ===
P'l mantignia èl tṛâdiziui lucoa, fṛâ cui a paḷodda ulmiošca, ṛè stô cuštituia l' asuciaziun Ulmeta, ch'a fa  divèlse iniziative cultüṛoa ntl' paise, ulṭe chè muštṛe, dibattiti e iniziâtive edituṛioa, cumme a püblicaziun dâ &quot;A Lav'zoo, u zibaldun ulmiošcu&quot;, lun'ch'i s' tṛövo divèlsci tešti è püblicaziui ch'i riguoldo Ulmèa, šcṛicce ‘n ulmiošcu.

=== Chis̅c̅ina tipica ===
Tipica d'Ulmèa è d'l' Ota Vol Tonno ṛè a pulenta gionca d' f'lm'ntin, piottu tipicu dâ tṛâdiziun ch'a ven mangiô cun a boggna d' pôri è [[Fungi|buṛai]] sacchi. 

Otṛu piottu i sun èl lasoggne mittunoi (lasagne di Ormea), i ch' i sun d' pošta fṛašca tajoi a quoddṛi, bütoi a bjia cun èl patate d' Ulmèa, è cundî cun a cṛomma è fulmoggi d'l pōštu. In pōštu a polte i j'an i tultei ch'i sun d'l gṛōsse raviöṛe cine d' &quot;cin&quot; ch' l'è foccịu d' patate è albatte salvojie bjî è cundie cun a boggna d'l pōru.

veno pöi cöcci ō ‘nsâ štiva, o fṛicci è ‘nduzî cun u zücco. I s' fan ascì èl fozze: ina špecie d' pan focciu ‘n cà cöcciu ‘nsâ cioštṛa dâ štiva.

== Manifeštaziui ==
* '''Amua…paṛōlle dal cöa''' (cunculsu d' pues̅c̅ia) cun èl bollu ‘n cuštümme al Grand Hotel.
* '''[[Calvoa storicu d’Ulmèa|Calvoa stoṛicu d'Ulmèa]]''' manifeštaziun ulmioš-ca ch' a s' tén tücci j' oggni ‘ntl peṛiudu dèl mol-t-s̅c̅dì gṛossu. Ṛê in' antica tṛâdiziun d'l pōštu, fōsci ʒà cumunzô ‘ntû [[X secolo|X seculu]], quon' chè ‘nt Ulmèa j'eṛo l'Ota vol Tonno.

* '''Patoci e Mascarei'''
* '''Gionu Ulmèa'''  (giallo a Ormea)
* '''Mangiomma è Parlomma d'Ulmea'''
* '''Sagṛa dâ Lasoggna è dâ Pulenta Saṛacena.'''
* '''Ulmèa in unda:''' discèsa ‘ntl' bjioa d'l Bulgu è dî tṛévi, cun i canōtti (èl Bjioa o Biale l'è in scistema anticu d' pulizia d'l Bulgu è dî tṛévi cun l'èua d' Almélla).
* '''Mèlcatî d' j' altigioi è d' j antiquoṛi''' p'l züˊ ‘l Bulgu.

== Scèndici ==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primu zitadìn|var-partîo=Paltì|var-càrega=Cōria|var-nòtte=Nòte}}
{{ComuniAmminPrec|23 avṛìa 1995|13 ȝügniu 1999|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 1999|13 ȝügniu 2004|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 2004|7 ȝügniu 2009|Massimo Seno|lišta civica|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ȝügniu 2009|25 moȝȝu 2014|Gianfranco Benzo|lišta civica&lt;br /&gt;(''Ormea per cambiare davvero'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 moȝȝu 2014|27 moȝȝu 2019|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 moȝȝu 2019|10 ȝügniu 2024|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 ȝügniu 2024|''ȝö''|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie d' Cumunicaziun ==
=== Strade ===
Ulmèa ṛ' ê cullegô cun [[Purnasce|Pulnošše]] (‘n [[Pruvincia de Imper̂ia|pṛûvincia d' Inejia]]) velsu sud è Garésce (a nord est) p'l' a Štatoa 28 d'l Cōlle d' Nova, è ṛ' ê culegô cun Otu è Cṛavaina p'l a Pṛûvincioa 216, ch' ṛ atṛavèlsa a Val Pennavaire fin a [[Arbenga|Albenga]].

=== Ferruvia ===
{{Véddi ascì|Ferovîa Ceva-Ormea|Štaziun d' Ulmèa|Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Ulmèa ṛ'ê culegô con Zevo cun a [[Ferovîa Ceva-Ormea|Ferruvia Zevo - Ulmèa]], ch' ṛ' ê èl coppulinea. A zittà ṛ' ê štô culegô da ṛa ferruvia ntl' [[1893]], cun l'inaugüṛaziun dû tōccu d'n [[Štasiôn ed Trapa|Tṛoppa d' Garèsce]] è Ulmèa; srô fra èl [[2012]] è èl [[2016]], ṛ' ê štô tulna auvèlta cun culse tuṛištiche. Ultre aṛa [[Štaziun d' Ulmèa]] u j' è ascì qualla d' [[Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|Eca-Nasagò]], au selvizi d'l dû fṛâziui d'Ulmèa.

== Notte ==
&lt;references /&gt;

== Oci prugètti == 
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo]]</text>
      <sha1>g3yjs24gu4mhoanv0ffl9l40n49m8gj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274352</id>
      <parentid>274350</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Manifeštaziui */ detojiu</comment>
      <origin>274352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22369" sha1="p4552h088ac224sadwtq93xml79nno6" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Ulmea
|Panorama = Ormea - panorama.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuṛòmma d' Ulmèa&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|var-localizaçión = Lucalizaziùn
|var-stâto = Stōtu
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Piemunte
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pṛûvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|var-aministraçión = Amminištraziùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scendicu]]
|Amministratore locale = Giorgio Ferraris
|Partito = Lišta sivica &quot;Insieme per Ormea&quot;
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 3
|var-instituçión = Ištituziùn
|Data istituzione =
|var-teritöio = Tèritōṛiu 
|Altitudine = 736
|var-cordinæ = Culdinōi
|var-altitùdine = Autezza 
|var-superfìcce = Eštenziùn
|var-abitànti = Abitonti 
|Abitanti = 1532
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulaziùn ch'u j'éṛa ai 31 d'avuštu d'l 2020
|Aggiornamento abitanti = 31-8-2020
|var-denscitæ = Denscitōi
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fṛâȝiui]]
|Sottodivisioni = [[Ulmea#Fṛâȝiui|Vōlda d'sutta]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüne dav's̅c̅in
|Divisioni confinanti = [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], [[Cravaüna|Cṛavaina]], [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Fṛêbuzza Suvṛona]], [[Garesce|Garesce]], [[Majian]], [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV), [[Armu|Olmu]] (IM), [[Àutu|Òtu]], [[Purnasce|Pulnošše]] (IM), [[Roburent]], [[Roccafolte d’ Munduì]]
|var-âtre_informaçioìn = Ōtō 'nfulmaziui
|var-prefìsso = Prefisu
|var-fûzo_orâio = Füsu urōṛi
|var-cod._cadàstro = Cod. catōstu
|var-tàrga = Tōlga
|var-cl._scìsmica = Cl. scišmica
|Zona sismica = 3s
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 3122
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Nome abitonti
|Nome abitanti = ulmioš-chi
|var-patrón = Protetua
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sen Maltin]]
|var-festîvo = Zulnō d'festa
|Festivo = Noštṛu Signua (Corpus Domini)
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Caltugṛafìa
|Mappa = Mappa provincia IT-CN Ormea.png
|Didascalia mappa = Pus̅c̅iziùn da cumüna d'Ulmea ‘ntâ pṛûvincia d’ Cuni
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ūfiziōa
|Sito = http://www.comune.ormea.cn.it
}}
'''Ulmèa''' (diccịa ascì ''Urméa'' ‘ntâ [[Dialettu arbenganese|paḷlodda d'Albenga]], 'n piemuntèsè O''rmèa'', ‘n [[Lengoa zeneize|gènuvésé]] u ven š-cṛiccịu ''Ormêa'', in italian ''Ormea'') ṛ' ê ina cumüna ‘d 1583 p'lsune ‘ntâ [[Provinsa de Cuneo|pṛûvincia d' Cuni]], ‘n [[Piemonte|Piêmunte]] (nüm'ṛi agiulnoi a u [[2020]]).

== Geugṛâfia ==
A s' tṛöva ‘n Piêmunte, ‘ntâ pṛûvincia d' Cuni; a tèra cumünoa ṛ' ê tṛav'lsô dal fiümme Tonno, al pṛ'nȝippi dû sōˊ culsu. [[Tànnôu|Tonno]] u nošše ai cunfî cun [[Cuxe|Cus̅c̅e]]. Èl paise u s' tṛöva ‘nt' ina cunca natüṛoa duminô dal ȝimme ciüˊ ote d'l [[Prearpi Lìgüri|Pṛeolpi]] (Almetta 1739&amp;nbsp;m) e [[Àrpi Lìgüri|Olpi Figune]]: [[Pizzu d'Ulmèa|Pizzu d' Ulmèa]] (2476&amp;nbsp;m), Antuṛōttu (2144&amp;nbsp;m) ‘nsèmmè al Mungiojie ch' u štà suvo a fṛâȝiun ‘d [[Viuzena|Viuzènna]] ‘ntâ [[Tera brigašca|Tèra Bṛîgošca]].

=== Cunfin ===
A Cumüna a cunfina cun [[Àutu|Otu]] è [[Cravaüna|Cṛavaina]] a sud est, a est cun [[Garesce|Garešše]], a nord cun Rubirent, Fṛêbuzza Suvṛona, Majian è Roccafolte d' Munduì, a ovest cun [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], a sud cun [[Armu|Olmu]] (IM), [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV) è [[Purnasce|Pulnošše]] (IM).

=== Fṛâȝiui ===
[[File:I Merlìn (Preàllu, Urméa)-Panuràmma 01.jpg|thumb|Višta dâ fṛâʒiun d'l Pṛoa – Bulgô Meṛlî|255px]]
Ulmèa ṛ' ô tonte fṛâȝiui: Aimui (Aimoni), Aiṛöṛa (Airola), Olbṛa (Albra), Alpis̅c̅élla (Arpixella 'nt Albenga), [[Bolchi]] (Barchi), Bošši (Isola Perosa), Bušši (Bossi), Buscèa (Bossieta), Cian D'l Fô (Cian du Fò 'nt Albenga) cun M'ṛèa, Cacin, Pulnascin, Compucumün (Campocomune), [[Contaroina]] (Cantarana), [[A Ciunèa|Cịûnèa]] (Chionea), Chiuṛoiṛa (Chioraria), Culatta (Colletta), Eca (ch' a cumpṛende Vacịöˊ, Giuṛèa, Solba, Rumoi, Sen Gioc'me, Sonta Lib'ṛa), Gurè (Gorreto), Nasagōˊ (Nasagò), [[Punte d'Nova]] cun Figolli, [[Proa|Pṛoa]] (Prale), [[Qualzina|Gualzina]] (Quarzina), Turia (Torria), [[Voldalmella]] (Valdarmella) Viloa (Villaro) cun Cascine (Cascine), [[Viuzena|Viuzenna]] (Viozene).

== Štoṛia ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea (1726).jpg|Ulmèa 'ntu [[1726]]
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena da Eca.jpg|A Tûre d' i Saras̅c̅î ‘n Bolchi (Eca)
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena, ingresso.jpg|Otṛa višta da Tûre
File:Ormea.jpg|Ra šcōra ''liberty'' d'nōi ṛa štaziun
&lt;/gallery&gt;
=== Fra i Viagenni e i Rumoi ===
I pṛimmi a štoa ‘nt Ulmèa, smajia ch'i fusso i [[Liguri Antighi|Liguri]] Vagienni, ch' j' al'vovo i cavoa da vendo ai Rumoi ch' i passovo d' ‘nt' Ulmèa p' ṛ ‘ndoa ‘ [[Fransa|Fṛonza]], (alau Gallia). I pṛimmi sagni dî Liguri Viagenni dal nōšto polte i sun dû [[250 a.C.]], da quâ mumento u j' è štà d'vèlse batojie cun [[Ingauni]], ch' i štas̅c̅èvo cịüˊ a mèzudì, velsu a vol Pennavaire. Tüttu zōˊ, pöi l' è finì ‘ntâ guêra fṛa i [[Impêo Roman|Rumoi]] e i Caltaginès̅c̅i, lun' chè j' Ulmioschi d'alau, j' eṛo cun i Rumoi, al cuntṛoṛi, j' oci, j' eṛo cun i Punici. Sutta a duminaziun rumona, Ulmèa a fa polte dâ ''[[Regio IX Liguria]]'', ‘n zù peṛiudu u ven foccịu ‘n pṛimmu nucleu d' cà, ma i rešto pōchi sagni alchitetōnici.

=== Peṛiudu Medievoa ===
{{Véddi ascì|Tûre d'Bolchi|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Quon' ch' l'è caṛà l'Impeṛu d'Occidente p'l a pṛimma vōta Ulmèa è l'Ota Vol Tonno i s' tṛövo d'štacoi da [[Arbenga|Albenga]], p'lchè a cōšta a rešta ‘n man [[Bizançio|bizantina]], ‘nvece ‘l Bossu Piêmunte a patišše j' ‘nvas̅c̅ịui balboṛiche, tṛâ cui qualle Lungubolde, a paltia da u [[568]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Štòṛia d' Ulmèa|vìxita=2021-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Sutta i Fṛonchi, ‘nt Ulmèa j'eṛo ‘rivoi i Saras̅c̅î, ch' j' avèvo dui pōšti lun' ch' i s'eṛo štabilî: a [[Bolma d'l Messere|bolma ‘n Contaroina]], dapè ai P'ndoji, è a [[Tûre d'Bolchi|Tûre d'i Saras̅c̅î 'n Bolchi]], è lì j'ero štoi fin a quon' chè ‘n z'ventu, Giuanni Zitta, u n'eṛa muntà da ṛa Tûre a campoṛi züˊ tücci. A Tûre, ota 27 m, ṛ' eṛa pöi štô campô züˊ dai Balcairōlli. Au ṛ' ê ota 9 m.

Nt' èl [[951]] èl tèrè i veno tulna špaltî è u tèritōṛiu ulmioš-cu u possa tulna sutta i Figui, sutta a duminaziun Aleramica. Èl paise u ven ʒà numinà &quot;Ulmeta&quot; ‘ntû [[X secolo|X seculu]], ma èl növe ‘d štu peṛiudu ‘ns ‘l bulgu i sun ‘ncù šcolse. U nōmme Ulmeta - Ulmèa u riva da j' ulmi, ch' i sun olbo tontu difüs̅c̅i ‘ntâ zōna, cuns̅c̅ideroi sacri p'l l' pupulaziui antiche.

Ina vōta decadüa a Molca Aleramica a tèra ulmioš-ca a fa polte d'l Malchesà d' Zevo, ‘l paise u ven aminištṛà da ‘n Scignuṛu d'l pōštu, cumme ascì p'l [[Garesce|Garésce]]. ‘L pṛimmu l'è štà (Riché) Enrico, in discendente dâ famia Aleramica, ntl' [[1150]]. I sun d'l [[1142]] i pṛimmi štatütti, d'l növu malchesà. Cun èl Malchèsè d' Zevo, Guglielmo I, d' vōta ‘n vōta, i veno infeudoi ‘nt Ulmèa d'l gènte d'l pōštu lioi ai malchèls̅c̅i, ch' i guv'lnovo a pupulaziun cun mōddi viûlenti.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{çitta lìbbro |outô1=M. Pelazza|outô2=G. Mao|outô3=F.Merlino|outô4=D. Bassi|outô5=E. Michelis|outô6=S. Odasso|outô7=G. Casalis|outô8=G. Barrelli|tìtolo=Guida di Ormea| ànno=[[1986]]|editô=Le campane di San Martino|çitæ=Ulmèa|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-7538-10-800-92db69b3378eea0bba9f473ffb68a9af }}&lt;/ref&gt;

Cōc' onnu doppu, ‘ntl [[1296]], èl malchèsè d' Zevo, Giolgio II u Nanu, l'uldina a cuštṛuziun dâ cinta d' miṛogne ‘ntulnu al bulgu. Lō ch' u rešta l'è u Turiun da ṛa Lea è a Polta sutt' èl campanin.

Fṛa u [[XIII secolo|Dus̅c̅entu]] è u [[XIV secolo|Tr's̅c̅entu]] j' han c'm'nzà èl pṛimme dišpute fṛa a famìa d' Clavesana, i malchèls̅c̅i d' Zevo è a [[Repùbrica de Zena|Repüblica di Ʒéna]] p'l lu duminio d' Ulmèa è d'l tèrè ‘ntulnu. Pö̂ i sî sun giuntoi ascì i [[Savoia]] e j' Angiò, cunti dâ [[Provensa|Pṛûvenza]]. U s' ovṛe paṛau ‘n peṛiudu dificultusu p'l la stōṛia ulmioš-ca, cun guvelni d'vèlsci.

‘Nt èl [[1255]] j'eṛo ‘rivoi i suldoi da ṛa Pṛûvenza, ch' i s' eṛo f'lmoi lì, pṛimma d' malcioa vèlsu u sud d'l' Italia, a ṛa cunquišta d' Napuli. J' Angiuî, peṛōˊ, j' avèvo ‘ncù a coria malchiunoa, è j' avèvo doccịu Ulmèa a Giolgio I, névu d' Guglielmo.

Apṛèssu u j'è ina seṛie d' batojie tṛa quai d' Zevo è dâ Pṛûvenza cuntṛu i genuvès̅c̅i, che ‘nt èl [[1273]] j' han vištu l'avanzodda repüblicona ‘ntl tèrè d' [[Cuxe|Cus̅c̅è]] è [[Purnasce|Pulnošše]], p'l rivoa fin ‘nt' Ulmèa, pö̂ pasô ai malches̅c̅i d' Clavesana. J' ulmioš-chi peṛò i pativo èl razî d' aš-ci ch'zì'‘nt ‘l tèrè dâ cumûna è i s'eṛo r'vultoi, ajioi da Giolgio u Nanu, ch' l'eṛa r'scì a mandoa via i malches̅c̅i d' ‘nt' Ulmèa.

Nt' [[1312]] èl cumün l'è pasà sutta ai Savōia, ch' j' an amminištṛà èl tèrè mantignendu d'lungu i malcheḷs̅c̅i d' Zevo ‘m' feudatari d'l pōštu. U duminiu dî Savōia u n'è düṛà tontu. Pṛimma l'è pasà ai Duchi d' [[Milan]], pö̂ ai Malcheḷs̅c̅i d'l Munfrà, è ai Viscunti, ntl' [[1332]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Quattṛ'oggni dōppu Ulmèa ṛ' eṛa tulna ‘n rivōlta, cumandô dal malchèsè d'l pōštu Bonifacio èl Magnificu, ch' l'avèva malcịà fin a Zevo, gavèndu i milanes̅c̅i da ṛa coria malchiunoa. Dōppu in növu periudu piemuntèsè a tèra ṛ' ê passô sutta i [[Fransa|fṛanzèịs̅c̅i]], a paltia dal [[1387]].

=== Dal 1400 al 1700 ===
Dōppu i fṛanzèịs̅c̅i, Garcilasco, malchèsè d' Zevo, l'è vignịüˊ scignuṛu d' Ulmèa, l' à r-nfulzà ‘l difèsè, d‘l caštea, foccịu foa ntû [[X secolo|X seculu]]. Ma cun l' arivu ‘ntl feudu dî Savōia, ntl' [[1621]], ṛ' ê paltia ina növa guèra cun a [[Repùbrica de Zena|Repüblica Genuvèsè]], chè vagnèndu, a r-štṛà ntl' Ulmèa p'l növ'oggni. Ntl' [[1625]] èl feudu u tulna sutta i Malcheḷs̅c̅i d' Zevo, da alau i Figui i n' avṛan cịüˊ puteštà ‘ns' Ulmèa. Ntl' [[1722]] èl feudu u ven catà dai Savōia, ch' i nomino ‘m' govelnatua Alessandro Vincenzo (Scịondṛu Vinzè) Ferrero, cugnịuscịüˊ ascì cum' èl Malchèsè d' Ulmèa. Pö̂ l' ariva l'eselcitu fṛanzèse, guidà da [[Napolion Bonaparte|Napuleun Bunapolte]]. Ntl' [[1799]] Ulmèa a si rivulta cuntṛu j' occuponti, è j' ulmioš-chi i sun ajioi da quai d'[[Inéia|Inejia]], p'l a libeṛaziun dâ [[A Cêve|Cèvè]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

U tentativu l'eṛa ‘ndà moa, tontu chè i suldoi dâ [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligure]] j' eṛo ‘ntṛoi ‘ntl paise è i l'avèvo d'špujià, ‘m' l'eṛa ʒà capità ntl' [[1794]], quon' ch' j' avèvo campà ʒüˊ èl [[Caštea d'Ulmèa|caštea]]. Sutta ‘l [[Fransa|Pṛimmu Impeṛu Fṛanzèsè]], Ulmèa a ven cazô ntl' [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipaltimentu d' Montenotte]], ‘ntâ cilcušcṛiziun d' Zevo. ‘N štù peṛiudu a Ulmèa u j'è štà doccịu u titulu d' città, rinnuvà pö ‘ncù ‘n seguitu.

===Da l' Öcciuzèntu a ʒö ===
A paltìa da l' [[XIX secolo|Öcciuzèntu]], dōppu chè Ulmèa ṛ'eṛa ‘ntṛô a foa polte dû [[Regno de Sardegna|Reggnịu d' Saldeggna]], doppu a fin d' l'Impeṛu franzèsè, a zittà ṛ' ô vištu ün impulsu ecunomicu növu, favuṛì da ṛa ferruvia (fra èl [[1889]] è èl [[1893]]) da Zevo a Ulmèa, ch' l'à doccịu èl via al pṛimme ‘ndüstṛie. Lōˊ u fa ‘n mōddu ch' u s' švilüppe l'arivu dî vilegionti da tütta l'Europa, è u rende Ulmèa 'n pōštu d' vilegiatüṛa cugnịuscịüa in [[Euròpa|Europa]]. U rèšta a teštimunioa lōlì, èl Grand Hotel ch' l'è au a sedde dâ Šcōṛa Fuṛèštoa è èl Casinōˊ (succulsoa d' quâ d' Sanremmu - au Villa Bologna) sṛà ‘ntl peṛiudu fascišta è moi ciüˊ auvèltu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.giannidallaglio.it/catalogo/ormea-una-villeggiatura-di-origini-antiche/|tìtolo=Urmea ina vilezzatüa antìga|vìxita=2021-07-15|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Dal [[1861]] Ulmèa a possa au növu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reggnịu d'Italia]]. Ulmèa a fa polte d'l'Uniun Muntona d'l'Ota Vol Tonno, cuštituia dal [[2014]] doppu ch'eṛa štô ‘ntâ Cumunità Muntona.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Ormêa}}

=== Minuṛânse fṛušte ===
S'cundu l'[[ISTAT]] a u 31 d' d's̅c̅èmbo [[2017]] m j'eṛo ‘nt' Ulmèa 171 fṛuštei.

== Pōšti d' ‘n-t-rèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea collegiata san martino.jpg|[[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|A Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]
Immaggine:Trevu ulmiošcu 1.jpg|Ün di trévi ulmioš-chi
Immaggine:Trevu ulmiošcu 2.jpg|Višta d'in otṛu tṛevu d'l bulgu
Immaggine:Dré Meldan.jpg|Dré M'ldan, cun a funtona
&lt;/gallery&gt;
=== Geịs̅c̅e ===
'''• [[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]''' ch' ṛ' ô in' &quot;a frašcu&quot; d'l [[1200]] d.c., ün dî cịüˊ veji dâ diocesi. Drentu u s' tṛöva in olganu d'l 1800. D' drè u j' è a Geịs̅c̅a dî Batü, Antica cunfṛatelnita Ulmioš-ca. Da vago u j'è ascì a [[Capélla dâ Madōnna d' j'Ongio (Ulmèa)|Capella dâ Madōnna d' j' Ongio]] è dâ [[Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e (Ulmèa)|Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e]]. 

Sutta ‘l campanin u s' tṛöva a vejia polta d'ngressu ‘nt' Ulmèa cun dui olchi: ün a tüttu seštu, velsu èl Bulgu, è ün ‘n štile goticu velsu föṛa.

=== Òtṛe aṛchitetüe ===
• '''[[Caštea d'Ulmèa]]''': pŗōppi suvo èl bulgu,‘ns èl culattu d' Sen Mōṛu, i s' vago ‘ncù i rešti d'l vejiu caštea campà züˊ a canunoi da Napuleun. Èl caštea l'eŗa štà focciu a paltia da u [[X secolo|X seculu]], p'l difèndo Ulmèa dai Saŗas̅c̅î è da j Ungari.

• N' Via Tonno u j'è a '''cà d'l Malchèsè''' d'l [[1300]] cun bifuṛe cun vaiṛi culuroi è štagnoi è fulmelle ‘n pṛea d'Ulmèa.

'''• D' rè M'ldan''' ('ntu figun ''ciassa Növa'') da ina vintègna d'ogni j'han focciu ina funtona r'v'štia d' molmu, u s' j' ariva cun i tṛevi ( i nōš-ci caruggi).

• Dré a ṛa Madōnna d' j' Ongio u s' tṛöva èl '''müseu &quot;a cà&quot;''' lun'ch' Tullio Pajona l'ha r'foccịu in acà d'l [[1800]] cun mobili e fèri d'ina vōta.

• ‘Ntṛèndu ‘nt Ulmèa da ṛa polte d'l Punte d'Nova, ‘'nsâ lèlca, u j'è quâ ch' l'eṛa ‘l '''Casinò''', succulsoa d' quâ d' [[Sanremu|Sanremmu]], (au villa pṛivô). Sübitu doppu u j'è quâ ch'l'eṛa štà èl Grand Hotel, lunde chi vignivo: Ingles̅c̅i, Tedešchi, Rüšši ‘n vilegiatüṛa. ‘Ntû s-miteri vejiu u j'eṛa ina pulziun d' tèra r'selvô al s'pultüṛe dî [[Riforma protestante|Pṛûteštonti]] ch' j' eṛo ‘n vilegiatûṛa è i miṛivo ‘nt' Ulmèa.

• I s' pono ‘ncù vago au èl '''ville''' d' ricchi Rûšši chi vignivo ‘nt' Ulmèa velsu a fin d'l [[XIX secolo|1800]]. A cịüˊ cugnịuscịüa ṛ' ê Villa Pinus au sede d'in ottimu rišturonte.

• D'lungu d'lì u s' pōˊ vago a lunga alcô dâ [[Ferovîa Ceva-Ormea|fèruvia Zevo-Ulmèa]] foccia tütta d' pṛê è mavui.

• El štotue d' molmu nairu d'Ulmèa, 'nî gialdî î sun foccịe dai štüdenti d' l' Accademia d'l Belle Arti d' [[Turin|Tiṛin]].

== Ecunumia ==
Ntl'campogne d'Ulmèa u s' tṛavojia ‘ncù a chia èl patate, cōc l'ntia, n' pōcu d' gṛan è d'l f'lm'tin. I' s' cöjio- èl ciṛes̅c̅e, j'almugnî, i mai, èl pélle salvojie è i buṛai. D'autunnu i s' cöjio èl caštogne è i s' fan s'coa ‘nt' î s'cau. I' s'alevo ‘ncù èl béštie: vocche, féé è cṛove. Ns' Olpi è' ntî Qualtê, cun u loccịe d'l vocche u s' fa èl fulmoggiu d'Ulmèa è u Rašcheṛa d'l Olpe. P'l tonci oggni l' 'ndüštṛia ṛ'è štô ben švilipô ‘nt' Ulmèa gṛazie aṛa [[Caltiera d'Ulmea|paploiṛa]] auvèlta ‘ntl' [[1902]] da [[Amedeo Piaggio]]. Au ṛ'ê s'rô è i cabanui i sun štoi v'ndüü.

Au u j'è ‘n štabilimentu dâ San B'lnoldu lun' ch' imbuteglio l' èua è i fan ‘l ina seṛie d' bibite biulogiche. ‘Ntû [[2018]], a növa pṛupṛiêtà ṛô rilevà a [[Ægoa San Benàrdo|San B'lnoldu]] è èl véjiu štabilimentu d' l' [[Ægoa|èua]] Ulmeta. U ‘n' monca u tuṛišmu, scia daṛa [[Liguria|Ligüṛia]] chè dal [[Piemonte|Piêmunte]], favuṛì da l'oṛia mite d'l pōštu. Vèlsu a fin d'l [[1800]] i vilegionti j'eṛo š-quos̅c̅i tücci fṛuštê. ([[Inghiltæra|‘nglès̅c̅i]], [[Germania|tedešchi]], [[Rùscia|rüšši]]).

== Cultüṛa ==
=== Paḷ-lodda Ulmioš-ca ===
{{Véddi ascì|Dialéttu urmeàscu|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
A paḷ-lodda d'Ulmèa a fa polte d'l gṛüppu Ligure Alpino, a lištessa famia del [[Lengua brigašca|Bṛigošcu]] è d'l [[Dialettu garescìn|Garaššin]]. R'špèttu a Garesce u j'è menu paṛōlle d' derivaziun d' Albenga ch' i veno suštituî da paṛōlle d' influenza bṛigoš-ca è figuna, cịüˊ cōc' paṛōlla scimile dâ vol Burmia è del piemuntese. Tonte paṛōlle j' arivo ascì dal franȝèsè.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe|Colombo| tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT|url=https://dokodoc.com/v-o-c-a-b-o-l-a-r-i-o.html}}&lt;/ref&gt;

=== Assuciaziun Ulmeta ===
P'l mantignia èl tṛâdiziui lucoa, fṛâ cui a paḷodda ulmiošca, ṛè stô cuštituia l' asuciaziun Ulmeta, ch'a fa  divèlse iniziative cultüṛoa ntl' paise, ulṭe chè muštṛe, dibattiti e iniziâtive edituṛioa, cumme a püblicaziun dâ &quot;A Lav'zoo, u zibaldun ulmiošcu&quot;, lun'ch'i s' tṛövo divèlsci tešti è püblicaziui ch'i riguoldo Ulmèa, šcṛicce ‘n ulmiošcu.

=== Chis̅c̅ina tipica ===
Tipica d'Ulmèa è d'l' Ota Vol Tonno ṛè a pulenta gionca d' f'lm'ntin, piottu tipicu dâ tṛâdiziun ch'a ven mangiô cun a boggna d' pôri è [[Fungi|buṛai]] sacchi. 

Otṛu piottu i sun èl lasoggne mittunoi (lasagne di Ormea), i ch' i sun d' pošta fṛašca tajoi a quoddṛi, bütoi a bjia cun èl patate d' Ulmèa, è cundî cun a cṛomma è fulmoggi d'l pōštu. In pōštu a polte i j'an i tultei ch'i sun d'l gṛōsse raviöṛe cine d' &quot;cin&quot; ch' l'è foccịu d' patate è albatte salvojie bjî è cundie cun a boggna d'l pōru.

veno pöi cöcci ō ‘nsâ štiva, o fṛicci è ‘nduzî cun u zücco. I s' fan ascì èl fozze: ina špecie d' pan focciu ‘n cà cöcciu ‘nsâ cioštṛa dâ štiva.

== Manifeštaziui ==
* '''Amua…paṛōlle dal cöa''' (cunculsu d' pues̅c̅ia) cun èl bollu ‘n cuštümme al Grand Hotel.
* '''[[Calvoa storicu d’Ulmèa|Calvoa stoṛicu d'Ulmèa]]''' manifeštaziun ulmioš-ca ch' a s' tén tücci j' oggni ‘ntl peṛiudu dèl mol-t-s̅c̅dì gṛossu. Ṛê in' antica tṛâdiziun d'l pōštu, fōsci ʒà cum'nzô ‘ntû [[X secolo|X seculu]], quon' chè ‘nt Ulmèa j'eṛo l'Ota vol Tonno.

* '''Patoci e Mascarei'''
* '''Gionu Ulmèa'''  (giallo a Ormea)
* '''Mangiomma è Parlomma d'Ulmea'''
* '''Sagṛa dâ Lasoggna è dâ Pulenta Saṛacena.'''
* '''Ulmèa in unda:''' discèsa ‘ntl' bjioa d'l Bulgu è dî tṛévi, cun i canōtti (èl Bjioa o Biale l'è in scistema anticu d' pulizia d'l Bulgu è dî tṛévi cun l'èua d' Almélla).
* '''Mèlcatî d' j' altigioi è d' j antiquoṛi''' p'l züˊ ‘l Bulgu.

== Scèndici ==
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primu zitadìn|var-partîo=Paltì|var-càrega=Cōria|var-nòtte=Nòte}}
{{ComuniAmminPrec|23 avṛìa 1995|13 ȝügniu 1999|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 1999|13 ȝügniu 2004|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 2004|7 ȝügniu 2009|Massimo Seno|lišta civica|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ȝügniu 2009|25 moȝȝu 2014|Gianfranco Benzo|lišta civica&lt;br /&gt;(''Ormea per cambiare davvero'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 moȝȝu 2014|27 moȝȝu 2019|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 moȝȝu 2019|10 ȝügniu 2024|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 ȝügniu 2024|''ȝö''|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie d' Cumunicaziun ==
=== Strade ===
Ulmèa ṛ' ê cullegô cun [[Purnasce|Pulnošše]] (‘n [[Pruvincia de Imper̂ia|pṛûvincia d' Inejia]]) velsu sud è Garésce (a nord est) p'l' a Štatoa 28 d'l Cōlle d' Nova, è ṛ' ê culegô cun Otu è Cṛavaina p'l a Pṛûvincioa 216, ch' ṛ atṛavèlsa a Val Pennavaire fin a [[Arbenga|Albenga]].

=== Ferruvia ===
{{Véddi ascì|Ferovîa Ceva-Ormea|Štaziun d' Ulmèa|Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Ulmèa ṛ'ê culegô con Zevo cun a [[Ferovîa Ceva-Ormea|Ferruvia Zevo - Ulmèa]], ch' ṛ' ê èl coppulinea. A zittà ṛ' ê štô culegô da ṛa ferruvia ntl' [[1893]], cun l'inaugüṛaziun dû tōccu d'n [[Štasiôn ed Trapa|Tṛoppa d' Garèsce]] è Ulmèa; srô fra èl [[2012]] è èl [[2016]], ṛ' ê štô tulna auvèlta cun culse tuṛištiche. Ultre aṛa [[Štaziun d' Ulmèa]] u j' è ascì qualla d' [[Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|Eca-Nasagò]], au selvizi d'l dû fṛâziui d'Ulmèa.

== Notte ==
&lt;references /&gt;

== Oci prugètti == 
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo]]</text>
      <sha1>p4552h088ac224sadwtq93xml79nno6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274353</id>
      <parentid>274352</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Scèndici */ +img, did</comment>
      <origin>274353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22456" sha1="05l0o7iaw77lkg2ewe4lmp85r48dj24" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Ulmea
|Panorama = Ormea - panorama.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuṛòmma d' Ulmèa&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|var-localizaçión = Lucalizaziùn
|var-stâto = Stōtu
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Piemunte
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pṛûvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|var-aministraçión = Amminištraziùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scendicu]]
|Amministratore locale = Giorgio Ferraris
|Partito = Lišta sivica &quot;Insieme per Ormea&quot;
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 3
|var-instituçión = Ištituziùn
|Data istituzione =
|var-teritöio = Tèritōṛiu 
|Altitudine = 736
|var-cordinæ = Culdinōi
|var-altitùdine = Autezza 
|var-superfìcce = Eštenziùn
|var-abitànti = Abitonti 
|Abitanti = 1532
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulaziùn ch'u j'éṛa ai 31 d'avuštu d'l 2020
|Aggiornamento abitanti = 31-8-2020
|var-denscitæ = Denscitōi
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fṛâȝiui]]
|Sottodivisioni = [[Ulmea#Fṛâȝiui|Vōlda d'sutta]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüne dav's̅c̅in
|Divisioni confinanti = [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], [[Cravaüna|Cṛavaina]], [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Fṛêbuzza Suvṛona]], [[Garesce|Garesce]], [[Majian]], [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV), [[Armu|Olmu]] (IM), [[Àutu|Òtu]], [[Purnasce|Pulnošše]] (IM), [[Roburent]], [[Roccafolte d’ Munduì]]
|var-âtre_informaçioìn = Ōtō 'nfulmaziui
|var-prefìsso = Prefisu
|var-fûzo_orâio = Füsu urōṛi
|var-cod._cadàstro = Cod. catōstu
|var-tàrga = Tōlga
|var-cl._scìsmica = Cl. scišmica
|Zona sismica = 3s
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 3122
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Nome abitonti
|Nome abitanti = ulmioš-chi
|var-patrón = Protetua
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sen Maltin]]
|var-festîvo = Zulnō d'festa
|Festivo = Noštṛu Signua (Corpus Domini)
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Caltugṛafìa
|Mappa = Mappa provincia IT-CN Ormea.png
|Didascalia mappa = Pus̅c̅iziùn da cumüna d'Ulmea ‘ntâ pṛûvincia d’ Cuni
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ūfiziōa
|Sito = http://www.comune.ormea.cn.it
}}
'''Ulmèa''' (diccịa ascì ''Urméa'' ‘ntâ [[Dialettu arbenganese|paḷlodda d'Albenga]], 'n piemuntèsè O''rmèa'', ‘n [[Lengoa zeneize|gènuvésé]] u ven š-cṛiccịu ''Ormêa'', in italian ''Ormea'') ṛ' ê ina cumüna ‘d 1583 p'lsune ‘ntâ [[Provinsa de Cuneo|pṛûvincia d' Cuni]], ‘n [[Piemonte|Piêmunte]] (nüm'ṛi agiulnoi a u [[2020]]).

== Geugṛâfia ==
A s' tṛöva ‘n Piêmunte, ‘ntâ pṛûvincia d' Cuni; a tèra cumünoa ṛ' ê tṛav'lsô dal fiümme Tonno, al pṛ'nȝippi dû sōˊ culsu. [[Tànnôu|Tonno]] u nošše ai cunfî cun [[Cuxe|Cus̅c̅e]]. Èl paise u s' tṛöva ‘nt' ina cunca natüṛoa duminô dal ȝimme ciüˊ ote d'l [[Prearpi Lìgüri|Pṛeolpi]] (Almetta 1739&amp;nbsp;m) e [[Àrpi Lìgüri|Olpi Figune]]: [[Pizzu d'Ulmèa|Pizzu d' Ulmèa]] (2476&amp;nbsp;m), Antuṛōttu (2144&amp;nbsp;m) ‘nsèmmè al Mungiojie ch' u štà suvo a fṛâȝiun ‘d [[Viuzena|Viuzènna]] ‘ntâ [[Tera brigašca|Tèra Bṛîgošca]].

=== Cunfin ===
A Cumüna a cunfina cun [[Àutu|Otu]] è [[Cravaüna|Cṛavaina]] a sud est, a est cun [[Garesce|Garešše]], a nord cun Rubirent, Fṛêbuzza Suvṛona, Majian è Roccafolte d' Munduì, a ovest cun [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], a sud cun [[Armu|Olmu]] (IM), [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV) è [[Purnasce|Pulnošše]] (IM).

=== Fṛâȝiui ===
[[File:I Merlìn (Preàllu, Urméa)-Panuràmma 01.jpg|thumb|Višta dâ fṛâʒiun d'l Pṛoa – Bulgô Meṛlî|255px]]
Ulmèa ṛ' ô tonte fṛâȝiui: Aimui (Aimoni), Aiṛöṛa (Airola), Olbṛa (Albra), Alpis̅c̅élla (Arpixella 'nt Albenga), [[Bolchi]] (Barchi), Bošši (Isola Perosa), Bušši (Bossi), Buscèa (Bossieta), Cian D'l Fô (Cian du Fò 'nt Albenga) cun M'ṛèa, Cacin, Pulnascin, Compucumün (Campocomune), [[Contaroina]] (Cantarana), [[A Ciunèa|Cịûnèa]] (Chionea), Chiuṛoiṛa (Chioraria), Culatta (Colletta), Eca (ch' a cumpṛende Vacịöˊ, Giuṛèa, Solba, Rumoi, Sen Gioc'me, Sonta Lib'ṛa), Gurè (Gorreto), Nasagōˊ (Nasagò), [[Punte d'Nova]] cun Figolli, [[Proa|Pṛoa]] (Prale), [[Qualzina|Gualzina]] (Quarzina), Turia (Torria), [[Voldalmella]] (Valdarmella) Viloa (Villaro) cun Cascine (Cascine), [[Viuzena|Viuzenna]] (Viozene).

== Štoṛia ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea (1726).jpg|Ulmèa 'ntu [[1726]]
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena da Eca.jpg|A Tûre d' i Saras̅c̅î ‘n Bolchi (Eca)
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena, ingresso.jpg|Otṛa višta da Tûre
File:Ormea.jpg|Ra šcōra ''liberty'' d'nōi ṛa štaziun
&lt;/gallery&gt;
=== Fra i Viagenni e i Rumoi ===
I pṛimmi a štoa ‘nt Ulmèa, smajia ch'i fusso i [[Liguri Antighi|Liguri]] Vagienni, ch' j' al'vovo i cavoa da vendo ai Rumoi ch' i passovo d' ‘nt' Ulmèa p' ṛ ‘ndoa ‘ [[Fransa|Fṛonza]], (alau Gallia). I pṛimmi sagni dî Liguri Viagenni dal nōšto polte i sun dû [[250 a.C.]], da quâ mumento u j' è štà d'vèlse batojie cun [[Ingauni]], ch' i štas̅c̅èvo cịüˊ a mèzudì, velsu a vol Pennavaire. Tüttu zōˊ, pöi l' è finì ‘ntâ guêra fṛa i [[Impêo Roman|Rumoi]] e i Caltaginès̅c̅i, lun' chè j' Ulmioschi d'alau, j' eṛo cun i Rumoi, al cuntṛoṛi, j' oci, j' eṛo cun i Punici. Sutta a duminaziun rumona, Ulmèa a fa polte dâ ''[[Regio IX Liguria]]'', ‘n zù peṛiudu u ven foccịu ‘n pṛimmu nucleu d' cà, ma i rešto pōchi sagni alchitetōnici.

=== Peṛiudu Medievoa ===
{{Véddi ascì|Tûre d'Bolchi|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Quon' ch' l'è caṛà l'Impeṛu d'Occidente p'l a pṛimma vōta Ulmèa è l'Ota Vol Tonno i s' tṛövo d'štacoi da [[Arbenga|Albenga]], p'lchè a cōšta a rešta ‘n man [[Bizançio|bizantina]], ‘nvece ‘l Bossu Piêmunte a patišše j' ‘nvas̅c̅ịui balboṛiche, tṛâ cui qualle Lungubolde, a paltia da u [[568]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Štòṛia d' Ulmèa|vìxita=2021-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Sutta i Fṛonchi, ‘nt Ulmèa j'eṛo ‘rivoi i Saras̅c̅î, ch' j' avèvo dui pōšti lun' ch' i s'eṛo štabilî: a [[Bolma d'l Messere|bolma ‘n Contaroina]], dapè ai P'ndoji, è a [[Tûre d'Bolchi|Tûre d'i Saras̅c̅î 'n Bolchi]], è lì j'ero štoi fin a quon' chè ‘n z'ventu, Giuanni Zitta, u n'eṛa muntà da ṛa Tûre a campoṛi züˊ tücci. A Tûre, ota 27 m, ṛ' eṛa pöi štô campô züˊ dai Balcairōlli. Au ṛ' ê ota 9 m.

Nt' èl [[951]] èl tèrè i veno tulna špaltî è u tèritōṛiu ulmioš-cu u possa tulna sutta i Figui, sutta a duminaziun Aleramica. Èl paise u ven ʒà numinà &quot;Ulmeta&quot; ‘ntû [[X secolo|X seculu]], ma èl növe ‘d štu peṛiudu ‘ns ‘l bulgu i sun ‘ncù šcolse. U nōmme Ulmeta - Ulmèa u riva da j' ulmi, ch' i sun olbo tontu difüs̅c̅i ‘ntâ zōna, cuns̅c̅ideroi sacri p'l l' pupulaziui antiche.

Ina vōta decadüa a Molca Aleramica a tèra ulmioš-ca a fa polte d'l Malchesà d' Zevo, ‘l paise u ven aminištṛà da ‘n Scignuṛu d'l pōštu, cumme ascì p'l [[Garesce|Garésce]]. ‘L pṛimmu l'è štà (Riché) Enrico, in discendente dâ famia Aleramica, ntl' [[1150]]. I sun d'l [[1142]] i pṛimmi štatütti, d'l növu malchesà. Cun èl Malchèsè d' Zevo, Guglielmo I, d' vōta ‘n vōta, i veno infeudoi ‘nt Ulmèa d'l gènte d'l pōštu lioi ai malchèls̅c̅i, ch' i guv'lnovo a pupulaziun cun mōddi viûlenti.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{çitta lìbbro |outô1=M. Pelazza|outô2=G. Mao|outô3=F.Merlino|outô4=D. Bassi|outô5=E. Michelis|outô6=S. Odasso|outô7=G. Casalis|outô8=G. Barrelli|tìtolo=Guida di Ormea| ànno=[[1986]]|editô=Le campane di San Martino|çitæ=Ulmèa|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-7538-10-800-92db69b3378eea0bba9f473ffb68a9af }}&lt;/ref&gt;

Cōc' onnu doppu, ‘ntl [[1296]], èl malchèsè d' Zevo, Giolgio II u Nanu, l'uldina a cuštṛuziun dâ cinta d' miṛogne ‘ntulnu al bulgu. Lō ch' u rešta l'è u Turiun da ṛa Lea è a Polta sutt' èl campanin.

Fṛa u [[XIII secolo|Dus̅c̅entu]] è u [[XIV secolo|Tr's̅c̅entu]] j' han c'm'nzà èl pṛimme dišpute fṛa a famìa d' Clavesana, i malchèls̅c̅i d' Zevo è a [[Repùbrica de Zena|Repüblica di Ʒéna]] p'l lu duminio d' Ulmèa è d'l tèrè ‘ntulnu. Pö̂ i sî sun giuntoi ascì i [[Savoia]] e j' Angiò, cunti dâ [[Provensa|Pṛûvenza]]. U s' ovṛe paṛau ‘n peṛiudu dificultusu p'l la stōṛia ulmioš-ca, cun guvelni d'vèlsci.

‘Nt èl [[1255]] j'eṛo ‘rivoi i suldoi da ṛa Pṛûvenza, ch' i s' eṛo f'lmoi lì, pṛimma d' malcioa vèlsu u sud d'l' Italia, a ṛa cunquišta d' Napuli. J' Angiuî, peṛōˊ, j' avèvo ‘ncù a coria malchiunoa, è j' avèvo doccịu Ulmèa a Giolgio I, névu d' Guglielmo.

Apṛèssu u j'è ina seṛie d' batojie tṛa quai d' Zevo è dâ Pṛûvenza cuntṛu i genuvès̅c̅i, che ‘nt èl [[1273]] j' han vištu l'avanzodda repüblicona ‘ntl tèrè d' [[Cuxe|Cus̅c̅è]] è [[Purnasce|Pulnošše]], p'l rivoa fin ‘nt' Ulmèa, pö̂ pasô ai malches̅c̅i d' Clavesana. J' ulmioš-chi peṛò i pativo èl razî d' aš-ci ch'zì'‘nt ‘l tèrè dâ cumûna è i s'eṛo r'vultoi, ajioi da Giolgio u Nanu, ch' l'eṛa r'scì a mandoa via i malches̅c̅i d' ‘nt' Ulmèa.

Nt' [[1312]] èl cumün l'è pasà sutta ai Savōia, ch' j' an amminištṛà èl tèrè mantignendu d'lungu i malcheḷs̅c̅i d' Zevo ‘m' feudatari d'l pōštu. U duminiu dî Savōia u n'è düṛà tontu. Pṛimma l'è pasà ai Duchi d' [[Milan]], pö̂ ai Malcheḷs̅c̅i d'l Munfrà, è ai Viscunti, ntl' [[1332]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Quattṛ'oggni dōppu Ulmèa ṛ' eṛa tulna ‘n rivōlta, cumandô dal malchèsè d'l pōštu Bonifacio èl Magnificu, ch' l'avèva malcịà fin a Zevo, gavèndu i milanes̅c̅i da ṛa coria malchiunoa. Dōppu in növu periudu piemuntèsè a tèra ṛ' ê passô sutta i [[Fransa|fṛanzèịs̅c̅i]], a paltia dal [[1387]].

=== Dal 1400 al 1700 ===
Dōppu i fṛanzèịs̅c̅i, Garcilasco, malchèsè d' Zevo, l'è vignịüˊ scignuṛu d' Ulmèa, l' à r-nfulzà ‘l difèsè, d‘l caštea, foccịu foa ntû [[X secolo|X seculu]]. Ma cun l' arivu ‘ntl feudu dî Savōia, ntl' [[1621]], ṛ' ê paltia ina növa guèra cun a [[Repùbrica de Zena|Repüblica Genuvèsè]], chè vagnèndu, a r-štṛà ntl' Ulmèa p'l növ'oggni. Ntl' [[1625]] èl feudu u tulna sutta i Malcheḷs̅c̅i d' Zevo, da alau i Figui i n' avṛan cịüˊ puteštà ‘ns' Ulmèa. Ntl' [[1722]] èl feudu u ven catà dai Savōia, ch' i nomino ‘m' govelnatua Alessandro Vincenzo (Scịondṛu Vinzè) Ferrero, cugnịuscịüˊ ascì cum' èl Malchèsè d' Ulmèa. Pö̂ l' ariva l'eselcitu fṛanzèse, guidà da [[Napolion Bonaparte|Napuleun Bunapolte]]. Ntl' [[1799]] Ulmèa a si rivulta cuntṛu j' occuponti, è j' ulmioš-chi i sun ajioi da quai d'[[Inéia|Inejia]], p'l a libeṛaziun dâ [[A Cêve|Cèvè]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

U tentativu l'eṛa ‘ndà moa, tontu chè i suldoi dâ [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligure]] j' eṛo ‘ntṛoi ‘ntl paise è i l'avèvo d'špujià, ‘m' l'eṛa ʒà capità ntl' [[1794]], quon' ch' j' avèvo campà ʒüˊ èl [[Caštea d'Ulmèa|caštea]]. Sutta ‘l [[Fransa|Pṛimmu Impeṛu Fṛanzèsè]], Ulmèa a ven cazô ntl' [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipaltimentu d' Montenotte]], ‘ntâ cilcušcṛiziun d' Zevo. ‘N štù peṛiudu a Ulmèa u j'è štà doccịu u titulu d' città, rinnuvà pö ‘ncù ‘n seguitu.

===Da l' Öcciuzèntu a ʒö ===
A paltìa da l' [[XIX secolo|Öcciuzèntu]], dōppu chè Ulmèa ṛ'eṛa ‘ntṛô a foa polte dû [[Regno de Sardegna|Reggnịu d' Saldeggna]], doppu a fin d' l'Impeṛu franzèsè, a zittà ṛ' ô vištu ün impulsu ecunomicu növu, favuṛì da ṛa ferruvia (fra èl [[1889]] è èl [[1893]]) da Zevo a Ulmèa, ch' l'à doccịu èl via al pṛimme ‘ndüstṛie. Lōˊ u fa ‘n mōddu ch' u s' švilüppe l'arivu dî vilegionti da tütta l'Europa, è u rende Ulmèa 'n pōštu d' vilegiatüṛa cugnịuscịüa in [[Euròpa|Europa]]. U rèšta a teštimunioa lōlì, èl Grand Hotel ch' l'è au a sedde dâ Šcōṛa Fuṛèštoa è èl Casinōˊ (succulsoa d' quâ d' Sanremmu - au Villa Bologna) sṛà ‘ntl peṛiudu fascišta è moi ciüˊ auvèltu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.giannidallaglio.it/catalogo/ormea-una-villeggiatura-di-origini-antiche/|tìtolo=Urmea ina vilezzatüa antìga|vìxita=2021-07-15|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Dal [[1861]] Ulmèa a possa au növu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reggnịu d'Italia]]. Ulmèa a fa polte d'l'Uniun Muntona d'l'Ota Vol Tonno, cuštituia dal [[2014]] doppu ch'eṛa štô ‘ntâ Cumunità Muntona.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Ormêa}}

=== Minuṛânse fṛušte ===
S'cundu l'[[ISTAT]] a u 31 d' d's̅c̅èmbo [[2017]] m j'eṛo ‘nt' Ulmèa 171 fṛuštei.

== Pōšti d' ‘n-t-rèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea collegiata san martino.jpg|[[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|A Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]
Immaggine:Trevu ulmiošcu 1.jpg|Ün di trévi ulmioš-chi
Immaggine:Trevu ulmiošcu 2.jpg|Višta d'in otṛu tṛevu d'l bulgu
Immaggine:Dré Meldan.jpg|Dré M'ldan, cun a funtona
&lt;/gallery&gt;
=== Geịs̅c̅e ===
'''• [[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]''' ch' ṛ' ô in' &quot;a frašcu&quot; d'l [[1200]] d.c., ün dî cịüˊ veji dâ diocesi. Drentu u s' tṛöva in olganu d'l 1800. D' drè u j' è a Geịs̅c̅a dî Batü, Antica cunfṛatelnita Ulmioš-ca. Da vago u j'è ascì a [[Capélla dâ Madōnna d' j'Ongio (Ulmèa)|Capella dâ Madōnna d' j' Ongio]] è dâ [[Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e (Ulmèa)|Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e]]. 

Sutta ‘l campanin u s' tṛöva a vejia polta d'ngressu ‘nt' Ulmèa cun dui olchi: ün a tüttu seštu, velsu èl Bulgu, è ün ‘n štile goticu velsu föṛa.

=== Òtṛe aṛchitetüe ===
• '''[[Caštea d'Ulmèa]]''': pŗōppi suvo èl bulgu,‘ns èl culattu d' Sen Mōṛu, i s' vago ‘ncù i rešti d'l vejiu caštea campà züˊ a canunoi da Napuleun. Èl caštea l'eŗa štà focciu a paltia da u [[X secolo|X seculu]], p'l difèndo Ulmèa dai Saŗas̅c̅î è da j Ungari.

• N' Via Tonno u j'è a '''cà d'l Malchèsè''' d'l [[1300]] cun bifuṛe cun vaiṛi culuroi è štagnoi è fulmelle ‘n pṛea d'Ulmèa.

'''• D' rè M'ldan''' ('ntu figun ''ciassa Növa'') da ina vintègna d'ogni j'han focciu ina funtona r'v'štia d' molmu, u s' j' ariva cun i tṛevi ( i nōš-ci caruggi).

• Dré a ṛa Madōnna d' j' Ongio u s' tṛöva èl '''müseu &quot;a cà&quot;''' lun'ch' Tullio Pajona l'ha r'foccịu in acà d'l [[1800]] cun mobili e fèri d'ina vōta.

• ‘Ntṛèndu ‘nt Ulmèa da ṛa polte d'l Punte d'Nova, ‘'nsâ lèlca, u j'è quâ ch' l'eṛa ‘l '''Casinò''', succulsoa d' quâ d' [[Sanremu|Sanremmu]], (au villa pṛivô). Sübitu doppu u j'è quâ ch'l'eṛa štà èl Grand Hotel, lunde chi vignivo: Ingles̅c̅i, Tedešchi, Rüšši ‘n vilegiatüṛa. ‘Ntû s-miteri vejiu u j'eṛa ina pulziun d' tèra r'selvô al s'pultüṛe dî [[Riforma protestante|Pṛûteštonti]] ch' j' eṛo ‘n vilegiatûṛa è i miṛivo ‘nt' Ulmèa.

• I s' pono ‘ncù vago au èl '''ville''' d' ricchi Rûšši chi vignivo ‘nt' Ulmèa velsu a fin d'l [[XIX secolo|1800]]. A cịüˊ cugnịuscịüa ṛ' ê Villa Pinus au sede d'in ottimu rišturonte.

• D'lungu d'lì u s' pōˊ vago a lunga alcô dâ [[Ferovîa Ceva-Ormea|fèruvia Zevo-Ulmèa]] foccia tütta d' pṛê è mavui.

• El štotue d' molmu nairu d'Ulmèa, 'nî gialdî î sun foccịe dai štüdenti d' l' Accademia d'l Belle Arti d' [[Turin|Tiṛin]].

== Ecunumia ==
Ntl'campogne d'Ulmèa u s' tṛavojia ‘ncù a chia èl patate, cōc l'ntia, n' pōcu d' gṛan è d'l f'lm'tin. I' s' cöjio- èl ciṛes̅c̅e, j'almugnî, i mai, èl pélle salvojie è i buṛai. D'autunnu i s' cöjio èl caštogne è i s' fan s'coa ‘nt' î s'cau. I' s'alevo ‘ncù èl béštie: vocche, féé è cṛove. Ns' Olpi è' ntî Qualtê, cun u loccịe d'l vocche u s' fa èl fulmoggiu d'Ulmèa è u Rašcheṛa d'l Olpe. P'l tonci oggni l' 'ndüštṛia ṛ'è štô ben švilipô ‘nt' Ulmèa gṛazie aṛa [[Caltiera d'Ulmea|paploiṛa]] auvèlta ‘ntl' [[1902]] da [[Amedeo Piaggio]]. Au ṛ'ê s'rô è i cabanui i sun štoi v'ndüü.

Au u j'è ‘n štabilimentu dâ San B'lnoldu lun' ch' imbuteglio l' èua è i fan ‘l ina seṛie d' bibite biulogiche. ‘Ntû [[2018]], a növa pṛupṛiêtà ṛô rilevà a [[Ægoa San Benàrdo|San B'lnoldu]] è èl véjiu štabilimentu d' l' [[Ægoa|èua]] Ulmeta. U ‘n' monca u tuṛišmu, scia daṛa [[Liguria|Ligüṛia]] chè dal [[Piemonte|Piêmunte]], favuṛì da l'oṛia mite d'l pōštu. Vèlsu a fin d'l [[1800]] i vilegionti j'eṛo š-quos̅c̅i tücci fṛuštê. ([[Inghiltæra|‘nglès̅c̅i]], [[Germania|tedešchi]], [[Rùscia|rüšši]]).

== Cultüṛa ==
=== Paḷ-lodda Ulmioš-ca ===
{{Véddi ascì|Dialéttu urmeàscu|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
A paḷ-lodda d'Ulmèa a fa polte d'l gṛüppu Ligure Alpino, a lištessa famia del [[Lengua brigašca|Bṛigošcu]] è d'l [[Dialettu garescìn|Garaššin]]. R'špèttu a Garesce u j'è menu paṛōlle d' derivaziun d' Albenga ch' i veno suštituî da paṛōlle d' influenza bṛigoš-ca è figuna, cịüˊ cōc' paṛōlla scimile dâ vol Burmia è del piemuntese. Tonte paṛōlle j' arivo ascì dal franȝèsè.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe|Colombo| tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT|url=https://dokodoc.com/v-o-c-a-b-o-l-a-r-i-o.html}}&lt;/ref&gt;

=== Assuciaziun Ulmeta ===
P'l mantignia èl tṛâdiziui lucoa, fṛâ cui a paḷodda ulmiošca, ṛè stô cuštituia l' asuciaziun Ulmeta, ch'a fa  divèlse iniziative cultüṛoa ntl' paise, ulṭe chè muštṛe, dibattiti e iniziâtive edituṛioa, cumme a püblicaziun dâ &quot;A Lav'zoo, u zibaldun ulmiošcu&quot;, lun'ch'i s' tṛövo divèlsci tešti è püblicaziui ch'i riguoldo Ulmèa, šcṛicce ‘n ulmiošcu.

=== Chis̅c̅ina tipica ===
Tipica d'Ulmèa è d'l' Ota Vol Tonno ṛè a pulenta gionca d' f'lm'ntin, piottu tipicu dâ tṛâdiziun ch'a ven mangiô cun a boggna d' pôri è [[Fungi|buṛai]] sacchi. 

Otṛu piottu i sun èl lasoggne mittunoi (lasagne di Ormea), i ch' i sun d' pošta fṛašca tajoi a quoddṛi, bütoi a bjia cun èl patate d' Ulmèa, è cundî cun a cṛomma è fulmoggi d'l pōštu. In pōštu a polte i j'an i tultei ch'i sun d'l gṛōsse raviöṛe cine d' &quot;cin&quot; ch' l'è foccịu d' patate è albatte salvojie bjî è cundie cun a boggna d'l pōru.

veno pöi cöcci ō ‘nsâ štiva, o fṛicci è ‘nduzî cun u zücco. I s' fan ascì èl fozze: ina špecie d' pan focciu ‘n cà cöcciu ‘nsâ cioštṛa dâ štiva.

== Manifeštaziui ==
* '''Amua…paṛōlle dal cöa''' (cunculsu d' pues̅c̅ia) cun èl bollu ‘n cuštümme al Grand Hotel.
* '''[[Calvoa storicu d’Ulmèa|Calvoa stoṛicu d'Ulmèa]]''' manifeštaziun ulmioš-ca ch' a s' tén tücci j' oggni ‘ntl peṛiudu dèl mol-t-s̅c̅dì gṛossu. Ṛê in' antica tṛâdiziun d'l pōštu, fōsci ʒà cum'nzô ‘ntû [[X secolo|X seculu]], quon' chè ‘nt Ulmèa j'eṛo l'Ota vol Tonno.

* '''Patoci e Mascarei'''
* '''Gionu Ulmèa'''  (giallo a Ormea)
* '''Mangiomma è Parlomma d'Ulmea'''
* '''Sagṛa dâ Lasoggna è dâ Pulenta Saṛacena.'''
* '''Ulmèa in unda:''' discèsa ‘ntl' bjioa d'l Bulgu è dî tṛévi, cun i canōtti (èl Bjioa o Biale l'è in scistema anticu d' pulizia d'l Bulgu è dî tṛévi cun l'èua d' Almélla).
* '''Mèlcatî d' j' altigioi è d' j antiquoṛi''' p'l züˊ ‘l Bulgu.

== Scèndici ==
[[Immaggine:Ormea municipio.jpg|miniatura|U veju lanifizzi, zö sede d' 'l munizippi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primu zitadìn|var-partîo=Paltì|var-càrega=Cōria|var-nòtte=Nòte}}
{{ComuniAmminPrec|23 avṛìa 1995|13 ȝügniu 1999|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 1999|13 ȝügniu 2004|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 2004|7 ȝügniu 2009|Massimo Seno|lišta civica|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ȝügniu 2009|25 moȝȝu 2014|Gianfranco Benzo|lišta civica&lt;br /&gt;(''Ormea per cambiare davvero'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 moȝȝu 2014|27 moȝȝu 2019|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 moȝȝu 2019|10 ȝügniu 2024|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 ȝügniu 2024|''ȝö''|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie d' Cumunicaziun ==
=== Strade ===
Ulmèa ṛ' ê cullegô cun [[Purnasce|Pulnošše]] (‘n [[Pruvincia de Imper̂ia|pṛûvincia d' Inejia]]) velsu sud è Garésce (a nord est) p'l' a Štatoa 28 d'l Cōlle d' Nova, è ṛ' ê culegô cun Otu è Cṛavaina p'l a Pṛûvincioa 216, ch' ṛ atṛavèlsa a Val Pennavaire fin a [[Arbenga|Albenga]].

=== Ferruvia ===
{{Véddi ascì|Ferovîa Ceva-Ormea|Štaziun d' Ulmèa|Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Ulmèa ṛ'ê culegô con Zevo cun a [[Ferovîa Ceva-Ormea|Ferruvia Zevo - Ulmèa]], ch' ṛ' ê èl coppulinea. A zittà ṛ' ê štô culegô da ṛa ferruvia ntl' [[1893]], cun l'inaugüṛaziun dû tōccu d'n [[Štasiôn ed Trapa|Tṛoppa d' Garèsce]] è Ulmèa; srô fra èl [[2012]] è èl [[2016]], ṛ' ê štô tulna auvèlta cun culse tuṛištiche. Ultre aṛa [[Štaziun d' Ulmèa]] u j' è ascì qualla d' [[Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|Eca-Nasagò]], au selvizi d'l dû fṛâziui d'Ulmèa.

== Notte ==
&lt;references /&gt;

== Oci prugètti == 
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo]]</text>
      <sha1>05l0o7iaw77lkg2ewe4lmp85r48dj24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seviggia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18597</id>
    <revision>
      <id>274335</id>
      <parentid>259817</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T18:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ tl</comment>
      <origin>274335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6487" sha1="1kzphk8bo1kxn33girgqm0gq5xp7cfc" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Sevìggia
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{Es}} ''Sevilla''&lt;/div&gt;
|Panorama = Sevilla Luft 120308.JPG
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Vìsta de Seviggia da l'aério.&lt;/div&gt;
|Stato = ESP
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Andalusia
|Divisione amm grado 2 = Seviggia
|Amministratore locale = José Luis Sanz Ruiz
|Partito = PSOE
|Data elezione = 17-06-2023
|Abitanti = 689423
|Note abitanti = {{Çitta web|outô=INE|url=https://www.ine.es/infografias/infografia_censo.pdf|tìtolo=Censo Anual de Población 2025 (infografía)|editô=INEE|léngoa=ES}}
|Aggiornamento abitanti = 2025
|Divisioni confinanti = [[Alcalá de Guadaíra]], [[La Algaba]], [[Camas]], [[Carmona]], [[Dos Hermanas]], [[Gelves]], [[La Rinconada]], [[Salteras]], [[San Juan de Aznalfarache]], [[Santiponce]], [[Tomares]]
|Nome abitanti = {{Es}} ''Sevillano''
|Patrono = Sàn Ferdinàndo&lt;br /&gt;Nòstra Scignôa di Rè
|Motto = ''NO8DO''
|Mappa = Seville municipality.png
|Didascalia mappa = Poxiçión do comùn de Sevìggia inta seu provìnsa
}}
'''Seviggia''' (''Sevilla'' in [[Lengua spagnòlla|castigiàn]], prononçiòu {{IPA|[seˈβiʎa]}}, prononçiòu {{IPA|[seˈβiʝa]}} in [[Dialetto andaluso|andalôzo]]) o l'é 'n [[Comun|comùn]] e 'na [[çitæ]] da [[Spagna|Spàgna]] de 689.423 abitànti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;, capolêugo da [[Comunitæ outònome da Spàgna|comunitæ outònoma]] de l'[[Andalózia]] e da seu [[Provìnsa de Seviggia|provìnsa]]. Sevìggia a l'é a [[Lìsta de çitæ da Spàgna|quàrta çitæ da Spàgna pe popolaçión]] e a seu àrea metropolitànn-a a gh'à ciù de 'n milión e mêzo de abitànti.

== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Seville Panoramic.jpg|centro|miniatura|800x800px|Panoràmma de Seviggia da-a Tôre de l'öo]]
O sciùmme [[Guadalquivir]] o l'atravèrsa a çitæ.

== Stöia ==
[[Immaggine:Braun Sevilla HAAB.jpg|centro|miniatura|800x800px|Raprezentaçión de Seviggia (de [[Frans Hogenberg]]) da-o ''[[Civitates Orbis Terrarum]]'' de [[Georg Braun]], ediçión do [[1593]]]]

== Pòsti de interèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Bild från Johanna Kempes f. Wallis resa genom Spanien, Portugal och Marocko 18 Mars - 5 Juni 1895 - Hallwylska museet - 103299.tif|A catedrâle de Seviggia co-a tôre da Giralda, do [[1895]]
Immaggine:Plaza de España (Sevilla) - 01.jpg|A Plaza de España
Immaggine:Ayuntamiento de Sevilla 001.jpg|O palàçio do monicìpio
Immaggine:Metropol parasol 02042011 001.jpg|O Metropol Parasol, conosciûo cómme ''Las Setas'' (&quot;I fónzi&quot;)
&lt;/gallery&gt;
=== Architetûe religiôze ===
* Catedrâle de Sànta Màia da Sêde
* Baxìlica da Macarena

=== Architetûe civîli ===
* Alcázar de Seviggia
* Archìvio Generâle de Ìndie
* Plaza de España
* Palàçio de Dueñas
* Palàçio do monicìpio
* Real Audiencia
* Plaza de Toros de Seviggia
* Metropol Parasol

=== Architetûe militâri ===
* Tôre de l'öo
* Miâge da çitæ

=== Muzêi ===
* Muzêo de Bèlle Àrte de Seviggia
* Muzêo archiològîco de Seviggia

== Coltûa ==
{{Seçión vêua}}

== Economîa ==
{{Seçión vêua}}

== Manifestaçioìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçión ==
=== Scìndichi de Sevìggia ===
[[Immaggine:Ayuntamiento 001An2022.jpg|miniatura|O monicìpio de Sevìggia]]
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec|1979|1983|Luis Uruñuela Fernández|PA|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1983|1987|Manuel del Valle Arévalo|PSOE-A|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1987|1991|Manuel del Valle Arévalo|PSOE-A|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1991|1995|Alejandro Rojas Marcos|PA|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1995|1999|Soledad Becerril Bustamante|PP-A|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1999|2003|Alfredo Sánchez Monteseirín|PSOE-A|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2003|2007|Alfredo Sánchez Monteseirín|PSOE-A|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2007|2011|Alfredo Sánchez Monteseirín|PSOE-A|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2011|2015|Juan Ignacio Zoido Álvarez|PP-A|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2015|2019|Juan Espadas Cejas|PSOE-A|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2019|2021|Juan Espadas Cejas|PSOE-A|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2021|2023|Antonio Muñoz Martínez|PSOE-A|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2023|''in càrega''|José Luis Sanz Ruiz|PP-A|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelàggi ===
{{Colonne}}
* {{Binelàggio|MAR|Marrakech}}
* {{Binelàggio|SLV|San Salvador}}
* {{Binelàggio|ESP|Laredo}}
* {{Binelàggio|ESP|Sevilla la Nueva}}
* {{Binelàggio|USA|Kansas City}}
* {{Binelàggio|USA|Columbus}}
{{Colonne spezza}}
* {{Binelàggio|COL|Cartagena}}
* {{Binelàggio|CUB|L'Avànn-a|4=L'Avann-a}}
* {{Binelàggio|MEX|Guadalajara}}
* {{Binelàggio|ARG|Bonesàire}}
* {{Binelàggio|POL|Cracovia}}
* {{Binelàggio|ESP|Medina de Rioseco}}
{{Colonne spezza}}
* {{Binelàggio|ESP|Jerez de la Frontera}}
* {{Binelàggio|ESP|Córdoba}}
* {{Binelàggio|ESP|Las Palmas de Gran Canaria}}
* {{Binelàggio|FRA|Angers}}
* {{Binelàggio|DEU|Düsseldorf}}
{{Colonne fine}}

== Comunicaçioìn ==
[[Immaggine:Station Sevilla-Santa Justa 15-03-2011 15-33-05.JPG|miniatura|A staçión de Sevilla-Santa Justa]]
=== Stràdde ===
A çitæ de Seviggia a l'é servîa da-e outostràdde chi aprêuvo:
* AP-4: a conlîga a çitæ con [[Cádiçe]] e o mâ.
* A4: a conlîga a çitæ co-a capitâle da [[Spagna|Spàgna]], [[Madrid|Madrìd]].
* A66: a conlîga a çitæ con [[Gijón]], into nòrd da da Spàgna.
* A49: a conlîga a çitæ co-o confìn co-o [[Portogallo|Portogàllo]].
* A92: a conlîga a çitæ con [[Almería]], a levànte.

=== Ferovîe e traspòrti pùblichi ===
Sevìggia a l'é conligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ spagnòlla (AVE), ch'a permétte di ligàmmi dirètti co-o rèsto da Spàgna, co-i trêni che se fèrman inta staçión de Sevilla-Santa Justa.

O traspòrto pùblico o l'é garantîo da 'na lìnia de tranvài, 42 lìnie de coriêre e da unn-a de metropolitànn-a.

=== Ariopòrti ===
A çitæ de Sevìggia a l'é servîa da l'ariopòrto de Sevilla-San Pablo, co-o còdice IATA &quot;SVQ&quot;, ch'o se trêuva ciù ò mêno a 3 chilòmetri a nòrd-èst.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://www.sevilla.org/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=ES|vìxita=2021-04-25}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Andalózia]]
[[Categorîa:Comùn da Spàgna]]
[[Categorîa:Çitæ da Spàgna‎]]</text>
      <sha1>1kzphk8bo1kxn33girgqm0gq5xp7cfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ìsua Gainâa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27780</id>
    <revision>
      <id>274340</id>
      <parentid>273442</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T18:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29197" sha1="m638oh1sypedhoy43x2aiiejdqdrwkk" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[Immaggine:Isola_Gallinara-regione_Monti.jpg|miniatura|L'ìsu(r)a Gainâa]]
L''''ìsu(r)a Gainâa''' (segundu a grafia [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] du Bolia ''L'Iṡuȓa'', scrita ''L&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;isu&quot;a'' inta grafia du Gastaldi&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|dæta=2022-01-06|tìtolo=Albenga: l’isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|revìsta=Trucioli|volùmme=Ànnu X|nùmero=67|léngoa=IT|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/}}&lt;/ref&gt;, ascì sulu ''A Gainâa,'' o ''Gainài(r)a'' inte l'entrutèra, in [[Lengoa zeneize|zenese]] ''îzoa Galinæa'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''isola Gallinara'' o ''Gallinaria''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.summagallicana.it/lessico/g/Gallinara%20Gallinaria%20isola.htm|tìtolo=Isola Gallinara o Gallinaria|léngoa=EN, IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;, ''Insula Gallinaria'' o ''Gailiata'' in [[Léngoa latìnn-a|lengua latina]]) a l'è 'n' ìsu(r)a ch'a se tröva intu [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]], da vixìn aa còsta da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], de rimpèttu au cumün d'[[Arbenga]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]]. A l'è distante 1,5 km daa costa e a l'è culegâ cu'a rive(r)a pe' in brassu de mâ daa prufunditè de 12 mêtri in méddia; sta chi a furma a [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a|riserva natü(r)âle regiunâle de l'ìsu(r)a Gainâa]].

== Geugrafìa ==
[[Immaggine:PmAlbenga25.jpg|miniatura|L'ìsu(r)a vista daa ma(r)ina d'Arbenga]]
A Gainâa a se tröva in frunte aa punta du quartê [[Arbenga|arbenganese]] de [[Vaìn]], de prubabile a s'è destacâ daa tèra-fèrma pe' efèttu de l'issâse du livéllu du mâ ch'u remunta au periudu du ''quaterna(r)iu''. A l'è a segùnda ìsu(r)a ligü(r)e pe'estensciùn cun 0,21 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; de süperficcie, dòppu [[A Parmàia|A Parmà(r)ia]], mèntre a l'è a primma de quelle savunesi, seguìa da l'[[Îzua de Berzezzi|Ìsu(r)a de Berzezzi]].
{{Màppa de localizaçión|IT-LIG
|mark = 
|cat_fuorimappa = 
|noerr = 
|AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png
|relief = 
|max_height = 
|width = 
|float = left
|caption = A Gainâa inta màppa da Ligü(r)ia
|border = 
|link = 
|marksize = 8
|long = 8.22787
|label = Ìsua Gainâa
|lat = 44.02505
|longitùdineEW = E
|longitùdineSegóndi = 39.983
|longitùdinePrìmmi = 13
|longitùdineGràddi = 8
|latitùdineNS = N
|latitùdineSegóndi = 31.472
|latitùdinePrìmmi = 1
|latitùdineGràddi = 44
|background = 
|position = topright
|label_size = 90
|sinottico = 
}}
U tòccu fra l'ìsu(r)a e a [[Arbenga|sitè]] u l'è largu tòstu 1 400 m in tu pùntu ciü stréitu, cun 'na prufunditè variabile, tra i 11 e i 20 m, cun u fundu d'a(r)ena. A murfulugìa de sti fundâli a repìa u terén presènte in sce l'ìsu(r)a stéssa, razunzèndu rapidu a meridiùn de 'na prufunditè ch'a rìva fin ai 50 m, mèntre au nord numma de 10 m au màscimu. U se ghe riva fassile dau pòrtu d'[[Arasce|A(r)àsce]], ma u nu se ghe pò fà vixita scicumme prupietè privâ.

E ''falesie'', e e còste cu'e rocche a piccu in sciu mâ che e a sircundan, sun de quarsciti de cu(r)û grixu, in grùppi de pà(r)eggiu spessù (gene(r)almènte de quarche decimetru), cun di cunglume(r)èi chi-i sciòrtan in scia parte gi(r)â au nord.

A diresiùn de queste stratificasiùi a l'è a mèxima du survastante ''cappu de Santa Cruxe'', da dunde sta chi a se sa(r)eva destaccâ. L'eruxùn mà(r)ina a l'ha determinàu 'na fùrma da costa &quot;âta&quot;, ciü cunscide(r)évule in ti vèrsanti meridiunali e de levànte, a stréitu cùntattu cun u mà avèrtu. Pé questa caratéristica ch'u nu se ghe riva fassile de diferenti falesie òspitan di nìi di ochìn de mâ.

=== Lucalitè de l'ìsu(r)a ===
[[Immaggine:Mappa tupunumastica de l'Ìsua Gainâa (Arbenga).svg|thumb|Mappa tupunumastica de l'ìsu(r)a, intu parlà du postu]]
Dife(r)ènti e sun e denuminasiùi ch'i g'han i punti specifichi de l'ìsu(r)a, numinèi in mòddu da avêghe rife(r)imènti fissi, survatüttu dai naveganti. U ciü grossu de sti chi u s'è svilüpàu drìtu inta [[Dialettu arbenganese|parlâ lucâle]]. I tuponimi ciü impurtànti i sun: A Madunìna, Sutt'ai érxi, A capélla, U Sciusciaû, San Martìn, L'Erchéttu, E Tôgne, Sutta a tûre, A Gròtta, A Farcunâa, A Nâve, E Ciappe, U Scöggiu giàncu&lt;ref&gt;Scöiu ascì&lt;/ref&gt; e A Cùa da rea.

== Stò(r)ia ==
=== Primme testimunianse ===
St'isu(r)a a pìa u sò numme dae gaìne servèghe che a l'han pupulâ intu passàu, cumme ne riportan Catùn e Varùn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Alberto Balbi|ànno=2007|tìtolo=Gallinara, la dimenticata dal tempo|revìsta=SvbAqva|volùmme=III|nùmero=22|p=62-70|léngoa=IT|méize=arvì|url=https://www.scubaportal.it/gallinara-l-isola-dimenticata-dal-tempo/}}&lt;/ref&gt;

U nu se cunusce au muméntu u nùmme che i [[Liguri Antighi|antighi Ligü(r)i]]-[[Ingauni|Ingàuni]] i daxevan a sta chi, scibèn che stu chi a l'ha rivestiu fin da l'antichitè ina pusisiùn impurtante pe'i tragitti tra a Gallia e a [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a ibe(r)ica]], zà cu'i [[Impêo Roman|rumai]]. A cumpa(r)ìsce inta [[Tabula Peutingeriana]] cun u numme de ''Gailiata''. E sun stète ascì ritruvàe testimunianse de varia u(r)igine a partì da u [[V secolo a.C.|V seculu a.C.]], cumme anfu(r)e pe' cunservà öiu e vìn, aù cunservàe au [[Müseu Navâle Rumàn|Müseu Navâle d'Arbenga]].&lt;ref&gt;Angiolo del Lucchese, ''Indagini stratigrafiche sull'Isola Gallinara'', Archeologia in Liguria.&lt;/ref&gt;
[[Immaggine:Tabula_Peutingeriana_Albingauno_Gailiata.jpg|miniatura|Particulare da Tabula Peutingeriana cun ''[[Albingaunum|Albingauno]]'' e ''Gailiata'' in sìmma|sinistra]]
A Gainâa a l'è ligà a figü(r)a de San Martin de Tours, impegnau inta lotta cuntru ''l'erexia ariana'', ch'u vegne pe' stu fètu ascì früstàu (in ta nativa Pannonia) e cacciàu, primma da a [[Fransa]] e poi da [[Milan]], dunde l'éan stèti eletti vescuvi ariani.

In tu [[357]] véllu u razunze dunca l'ìsu(r)a dunde u pàssa quattru anni da sò vitta cumme eremita, anche se prubabilmènte nu u l'é(r)asùlu du tüttu, vistu che e cronache segnalan ascì 'n prève, prubabilmènte ''San Sulpicio Severo''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea Noviero|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano: chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|url=https://www.academia.edu/90883908/Albenga_un_antico_spazio_cristiano_chiesa_e_monastero_di_San_Calocero_al_Monte_un_complesso_archeologico_dal_I_d_C_al_XVI_secolo|ISBN=978-88-7563-521-3}}&lt;/ref&gt;, e pe' in periudu ascì ''Ilario de Poitiers''; in sce questu teritòiu u mangiava l'''elleboro'', ciànta che sé descröve poi velenusa. 'Na stòia a 'cunta che truvànduse in te u muméntu de mùi pe' quést'èrba San Martin sèieva stàu miraculàu, sarvanduse. Da lì u lascìa l'ìsu(r)a pe' turnà a Poitier.

Pé ricurdà u peregrinàggiu cumpiüu da u Santu (da Sabaria, ancöi in [[Ungherîa|Ungaìa]], fin aa [[Liguria|Ligüria]]) l'è stau creàu 'n prugèttu cu se ciàmma ''Via Sancti Martini.''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241130222524/https://www.icaminantes.com/via-sancti-martini/|tìtolo=Via Sancti Martini|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;

De 'stu periudu chi l'è a rapresentasiùn de [[Sant'Ilàrio de Poitiers|Sant'Ilà(r)iu de Poitiers]], mentre u scàccia da chi 'n dragu, simbulugia de l'Arianeximu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|https://novartestoria.wordpress.com/2011/12/24/le-statue-in-s-gaudenzio/|Le statue di San Gaudenzio|dæta=24 dixèmbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Giovanni}}&lt;/ref&gt;

In tu mèximu periudu u se férma in sce l'ìsu(r)a ascì [[San Gaudenzio|San Gaudènsiu]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|https://web.archive.org/web/20230130184557/https://liguriaedintorni.it/pupi-bracali-alla-scoperta-della-panoramica-ceriale/|Alla scoperta della Panoramica di Ceriale|outô=Stefano Pezzini|dæta=2018-01-10|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô2=Maurizio Pupi Bracali}}&lt;/ref&gt;

U monàstéu de San Martin vegne fundàu in tu [[V secolo|V seculu]] dai monaci de [[San Conbàn|San Cu(r)umbàn]] de l''&lt;nowiki/&gt;'''[[Irlanda (isoa)|Irlanda]]''.''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.saintcolumban.eu/sito/b-il_santo/b_06-il_cammino_di_san_colombano/b_06_09-siti_geografici/documenti/03-l_isola_gallinara.pdf|tìtolo=L'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;

Doppu e distrusiùi [[Saraceni|saracene]] du [[IX secolo|IX]] e [[X secolo|X secolu]] questu u végne ricustruiu dai ''Benedettin''.

U véscuvu d'Arbenga ''Ingolfo'' u asségna ai muneghi de San Martin d'Arbenga in tu [[940]], questu u se trasfurma inta sede in sce a tèra fèrma de l'abassìa, assèmme aa baxìica de San Calocciu e aa gexa de Sant'Anna ai Munti e, doppu, ascì a ''Gexa de Santa Maìa in Fontibus'' e âtri pusedimènti lì vixin.

=== Da l'annu 1000 ===
L'abassìa a l'è ducümentâ intu [[1011]], cu'u numme de munastê di Santi Ma(r)ìa e Martìn assèmme ai grandi pusedimènti du [[cumitàu d'Arbenga]], ch'u cumprendeva u teritò(r)iu da [[Sanremu|Sanremmu]] a-u [[Finô|Finâ]], cun capitâle [[Arbenga]].

Intu [[1044]] a utégne da u Pàppa Benedettu IX l'esensiùn aa giü(r)isdisiùn vescuvile e pìa prupietè in Italia, [[Catalogna]] e [[Barçelónn-a|Barseluna]], in [[Provensa]] e [[Corsega]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Luigi Tommaso Belgrano|outô2=Achille Neri|ànno=1883|méize=zenâ|tìtolo=Rassegna bibliografica|revìsta=Giornale ligustico di archeologia, storia e letteratura|editô=Tipografia del R. Istituto Sordo-Muti|çitæ=Zena|volùmme=Ànnu X - Fasciculu I|p=236|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=OPwno5DoVbAC&amp;pg=PA236}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=L'isola Gallinaria e il suo monastero|ànno=1992|editô=Dominici Editore|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|pp=50-51|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0024289}}&lt;/ref&gt;

Zà da u [[1011]] e risültan de impurtànti dunasiùi aa cùrte de [[Barçelónn-a|Barseluna]], da espunènti de àtu lìvéllu cùmme San Pere de Riudebitlles cu'a sò gexa e u relatìvu au sò vàstu teritò(r)iu, ch'u cumpréndeva u ''Castrum de Capra'' in pusisiùn strategica pe'a ''Reconquista.''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restano|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|outô3=Mario Mercenaro|tìtolo=La cattedrale di Albenga|url=https://www.google.com/books/edition/La_cattedrale_di_Albenga/vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86796-31-5}}&lt;/ref&gt;

A marchesa ''Adelaide de Susa'' a dùna intu [[1064]] u munasté e i àtri pusédimènti ìngauni e de [[U Portu|Pòrtu Mauìssiu]] a l'''abasìa de Abbadia Alpina de Pinerolo''.

In tu [[1163]] u rìva in sce l'ìsu(r)a u Pàppa Alessandro III che u l'é(r)ain füga da [[Federigo Barbarossa|Federigu Barbarussa]]; e pe' a prutésiùn risévüa dai muneghi u puntefice [[1169]] cun 'na bùlla papâle aa fà divéntà autonoma, sutta a prutésiùn in moddu dirètru daa Santa Sede.

A partì da u [[XIII secolo|XIII seculu]], i edifissi subìscian 'na decadènsa prugrescìva andàndu a fìnì sutta au cuntròllu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica Zenese]]. Cùn a mòrte de l'abate Carlo Del Carreto du [[1473]], a abasìa vegne trasfurmà in ''cumménda'' e asegnà a a famìa ''Costa'' che a mantegne pé-i dui seculi sucéscìvi.

Simone Carlone de [[Sann-a|Savùna]], pudestà zenese a Arbenga, da u [[1542]] e fìn au [[1547]], l'ha fètu custrüì 'na tùre de avistàmèntu pe' difénde a còsta ligüre. Questa l'è stà dòppu réstaurà e ricustrüìa a partì dau [[1586]] pe' opé(r)ade a [[Repùbrica de Zena|Repubbrica de Zena]] realisà in fùrma sirculàre cun e müagne strumbàe cun 'na cisterna intèrna, a cumménda a passa sutta u cuntròllu di vescuvi arbenganeixi da u [[XVII secolo|XVII seculu]].

In te u [[Zenâ|zenà]] de l'ànnu [[1866]], u nòrdicu ''Fraz Salsig,'' u èntra in ta grotta de San Martin e u scrivià che lì dréntu se trövan ancü casinàssi e i rèsti de l'atà de l'àntiga capelétt, dunde se pònan ascì vegghe e osse de 'n ümàn&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;, in té u stéssu periudu monasté e ìsu(r)a végnàn cedüi&lt;ref name=&quot;parks.it&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/pun.php|tìtolo=Punti d'interesse|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara}}&lt;/ref&gt; dirétamènte da u Vescuvu arbenganese Raffaele Biale, cun pàeggi &quot;mugugni&quot; da parte de a pupulasiùn lucale, a pruprietà a divegne de 'n banché, ciàmau ''Leonardo Gastaldi'', de [[U Portu|Impeia Pòrtu Mauìssiu]], véllu finià pe cunscideàse u ''Scignù de l'Ìsua,'' anche se questa a cangià pruprietè bén bén de votte in tu tèmpu.&lt;ref name=&quot;cds&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/cronache/20_agosto_03/liguria-l-isola-gallinara-venduta-un-ricco-ucraino-oltre-10-milioni-7145ca7c-d4e6-11ea-85eb-cddcd933cbd3.shtml|tìtolo=Liguria, l'isola Gallinara venduta a un ricco ucraino per oltre 10 milioni|outô=Mario Gerevini|dæta=3 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;

=== Da u 1900 ===
[[Immaggine:Chiesa_Isola_Gallinara.jpg|miniatura|U campanìn da gexa de San Martìn in sce l'ìsu(r)a]]
Da u [[1905]] u divènta prupietèu ''Michele'' ''Riccardi'' ch'u fà custrüì 'na gexa, in stìlle &quot;''neoromanico&quot;'', dedicà a San Martìn.&lt;ref name=&quot;parks.it&quot; /&gt;

Zà da u [[1932]] a càngia turna prupietèu, vegne difatti pià da ''Gian Giacomo Roseo'', in impréndirù [[Lombardïa|lumbardu]] e [[Piemonte|piemunteise]] che u àmplia a vìlla existènte, azunzèndu u luggiàu au primmu ciàn e a piscina lì vixin, végne ascì cunsulidà a tùre d'avistamèntu du '500 e azunze in giardìn recintàu ch'u sircùnda tütta a réxidènda ìsulàna.

Sò muié, ''Adelina Gallo'', a l'ha purtàu diférènti mudiffiche aa végetasiùn de l'ìsu(r)a, métèndughe növe sciüe, e incrementàndu a présènsa da màccia mediteranea, cumme i ciprèssi.

In tu mèntre de sta ativitè édilissia, in tu [[1936]] sun stèti purtai aa luxe i rèsti de 'na [[Gexa (architettua)|gexa]] de dimensiùi mudèste, quaxi 5 m pe' 9 m de lünghessa, cùn e 'fundamènta basèi in sce a roccia cùn l'''abside'' semi-réundu vultàu au punènte. Segundu u studiùsu [[Nino Lamboglia]] ch'u atribuìva e müàgne a l'épuca de l'àtu [[Etæ de Mëzo|mediuevu]], i alòggi di muneghi duvéivàn truvàse in te a parte da Gainâa dunde aù se tröva l'abitasiùn; scibén questu 'sta suppusisiùn a nu a l'è mai stà poi vérificà cumpletamènte, in quantu nu a l'è stà fà n'analixi stratigraffica; sta ipotesi chi a l'é(r)a basâ in sce u fàttu che l'éan stète truvàe de tégule a ''embrixe'' daa tradisiùn rumana, cùn ascì 'na séie de sepultüe de muneghi.&lt;ref&gt;{{Çitta|Lamboglia, 1937}}&lt;/ref&gt;

Cùn u sciòppu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâ]] in sce l'ìsu(r)a vegne installà 'na base tedesca, ch'a vegghe l'edificasiùn de màgasìn, depoxiti e galérie.&lt;ref name=&quot;cds&quot; /&gt;

=== Dòppu a Segùnda Guèra ===
Intu [[Lûggio|lüju]] du [[1947]] e ègue da l'ìsu(r)a sun stète u tìatru de quella ch'a végne ciamà ''tragedia de Arbenga'', dunde l'ha pérsu a vìtta afugàndu 48 persune, ciü tanti fiöi.&lt;ref name=&quot;cds&quot; /&gt;

A a fìn di [[Anni 50|anni '50]] a végne vendüa a l'indüstriâle [[Zena|zenese]] Diana, ch'u u ghe fa 'na darsena picina, l'alaciamèntu au servìssiu de l'eletricitè e de l'aiva putabile, anche se in ti anni a vegnì sti chi i se sun ruvinèi.&lt;ref name=&quot;cds&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parks.it&quot; /&gt;

A-a fin di [[Anni 1970|anni '70]] a pruprietè de l'ìsu(r)a, cun anessa ascì a villa a vegne frasiunâ fra ciù növi pruprietàri.&lt;ref name=&quot;cds&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SecoloXIX_20200804&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2020/08/04/news/tutti-d-accordo-sul-futuro-dell-isola-la-gallinara-ora-torni-pubblica-1.39158003|tìtolo=L’isola della Gallinara a un Paperone ucraino: terreno per 10 milioni e altri 15 per le case|outô=Luca Rebagliati|dæta=4 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;

[[Nino Lamboglia]] l'hà chi efétüàu u primmu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; de 'na fi(r)a de intervènti de recüpe(r)u intu u brassu de mâ vixin a l'ìsu(r)a [[1950]], cuscì grassie a l'ütilizzu da &quot;''motonave'' ''Artiglio&quot;'' grassie aa quâle l'è sciùrtìu a purtà tùrna a a lüxe 1000 ''anfore'' rumâne che se truvavàn sutta au fundàle; u l'è prubabile che queste traspurtàvan vìn pruveniènte daa zona de [[Napoli|Napuli]] e dirette versu a ''Gallia'', ancöi [[Fransa|Frànsa]].

A partì da u [[1989]] l'isua a l'è stà numinà cumme [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a|riserva natü(r)ale]], pe' questu da quellu periudu u ghe sugiurna sèmpre in guardìan, pe' prutezze a zona dau fögu e tegnì in urdine i sentèi ch'i se estèndan lungu quaxi 10 chilometri tutali.

Tütte e spese lé manutensiùn e a sò sarvaguàrdia sun a caregu de-a l'aziènda custitùia da i pruprietà(r)i: ''Gallinaria S.r.l.'' cun a sedde a [[Turin|Turìn]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icribis.com/it/scheda-azienda/NO220467_GALLINARIA_S.R.L.|tìtolo=Gallinaria S.R.L.|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;

In ti fundàli ch'i i se trövan vixin sun stèti rinvégüi sucéscivamènte&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080812063146/http://www.sullacrestadellonda.it/archeo/gallinara.htm|tìtolo=Archeologia marina - Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt; diférènti relitti e manufàtti, pe' a magiurànsa risalènti au [[V secolo a.C.|V séculu a.C.]] e identifichè cumme pruvéniènti da a zona de [[Marseggia|Marsìa]], pe' via di cumèrci avegnüi in tu passàu. Diférènti sun i repèrti sun cunservèi in tu [[Müseu Navâle Rumàn|Müseu navâle rumàn]] di [[Arbenga]] au Palàssiu Pe(r)usu-Seùlla, frà i quali se pònan truvà bèn bèn de ànfu(r)e de l'epuca rumana da u periudu relubbricàn fin au [[VII secolo|VII seculu]].
[[Immaggine:Isola_Gallinara-P1010720.JPG|miniatura|L'ìsu(r)a vìsta da [[Arasce|A(r)àsce]]]]
Fra i anni [[1994]] e u [[1995]] l'ìsu(r)a a l'è stà teatru de 'n impurtànte campàgna de scavi archéulògichi cuurdinèi da ''Bruno Massabò''. Questa campagna a l'ha purtàu a scavà in sce u vèrsante de ''sud-est'', sutta a ''Grotta de San Martìn'' dunde a tradisiùn gene(r)icamènte a vö ch'a fùsse u rifùggiu eremiticu du Sàntu.

U primmu scàvu u vegne fètu in te vixinànse de in pendìu brüscu; quésti i l'han purtàu aa luxe 'na ''tùmba aa capüsìna'' dislucà propiu in te quélla zona; l'é(r)asènsa u curéddu o atti materiali ch'i permetévam de dàtala precixamènte: pe' questu a végne riténüa 'na sepultüa tàrdu antiga de 'n munegu. In ta grotta vegne ritruvà a tùmba a cassa in müatüa cun a fùrma de trapessiu rivestìa internamènte da u ''cocciopesto'', risalènte fra u [[VI secolo|VI]] e u [[VIII secolo|VIII seculu]]; mèntre i schéletri rìnvégnüi l'éan du [[XIV secolo|XIV seculu]] cùmme l'ha dimustràu in'analixi radiumétrica. Vegnen ascì rìtruvèi di rèsti de 'n ''làmpada vitrea'' a suspensciùn, databile frà u [[IV secolo|IV]] e il [[VII secolo|VII seculu]]; quéste scuvèrte l'han purtàu a interpretà che a tùmba l'é(r)ain ''segnaculum'', lucalitè de sepultüa privilegià, prestigiusa perché ligà a a figü(r)a de San Martin.&lt;ref&gt;{{Çitta|Massabò, 1998}}&lt;/ref&gt;

=== Anni 2000 ===
[[Immaggine:Isola Gallinara panoramica.jpg|thumb|L'ìsu(r)a inte ina fòto a 180°|left]]
Da u [[2009]] i vegnen realizèi di travàggi edilissi, e a vegne istitüia a survéiànsa archeulogica, ch'a fau pe' a primma votta in'analixi déttaià in sce u scitu, scibèn sulu in te l'a(r)ia ch'a riguardava i scavi. Questa a l'ha specificàu l'ativitè da tàrda [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], ligà a e urtime faxi de vitta du ''sénobiu benedetìn'', ma ascì 'na frequentasiùn rumàna cùn framènti sérammici cunscistènti rinvegnüi, cùmme séràmmiche a vérnìxe négra, mü(r)àgne sutìi, tèra sigillà, e numeüxi àtri cùntenituri da traspòrtu, fra l'etè repübbricana e quélla imperià. U scàvu u l'avegne in tu salùn au ciàn tèrén da villa, chi e sun stète ritruvàe ascì àtre mü(r)agne, téfnìe assèmme da 'na fòrte ''màlta''. 'N àtru sàggiu l'ha purtàu a a lüxe invece strutüe du bàssu medievu. Tütti sti scàvi chi l'han purtàu a cunscide(r)à cumme segü(r)a l'ipotexi zà da primma purtâ avanti dau Lamboglia, dunca se cunscide(r)a che a villa a sécce stâ edificâ a partì da l'antìgu munastê de i muneghi benedettìn.

Fra u [[2017]] e u [[2018]] l'é stâ fâ turna in'impurtante risèrca in sciu genere de quella nàve naufragâ a l'épuca rumana e in sci mate(r)iali che sta lì a traspurtava.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/conferenza-la-nave-romana-di-albenga-nascita-e-sviluppi-dellarcheologia-subacquea/|tìtolo=Conferenza &quot;La nave romana di Albenga. Nascita e sviluppi dell’archeologia subacquea&quot;|dæta=17 marsu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;

Inte l'[[Agosto|àgustu]] du [[2020]] i meddia i l'han dètu a nutissia che l'isua duxéva ésse vendüa pe 'na cifra vixina a 30 miliùi de [[Euro]] all'inzegnê de urigine [[Ucrainn-a|ücraìna]] Olexandr Boguslayev&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2020/08/03/news/venduta-a-un-magnate-ucraino-l-isola-gallinara-valore-10-milioni-di-euro-1.39154089|tìtolo=Venduta a un magnate ucraino l’isola Gallinara, valore 10 milioni di euro|outô=Giò Barbera|dæta=3 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SecoloXIX_20200804&quot; /&gt;, ch'u u l'è stàu ascistìu dai avvucatti Alberto Cortassa e Yannick Le Maux, segnàndu de cunseguènsa l'ìnissiu de ina ''campàgna mediattica'' téisa a cunvìnse e pübbriche aministrasiùn a fà valé u dirittu da prelasiùn e acquisì l'Ìsola.&lt;ref name=&quot;SecoloXIX_20200804&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/cronache/20_agosto_04/gallinara-franceschini-faremo-tutto-possibile-perche-un-isola-tale-bellezza-sia-fruibile-tutti-c06c898a-d66f-11ea-b09b-c444f41468ab.shtml|tìtolo=Gallinara, Franceschini: «Faremo tutto il possibile perché un’isola di tale bellezza sia fruibile da tutti|outô=Alessio Ribaudo|dæta=4 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;

Pe questu u 19 de [[Seténbre|setèmbre]] du mèximu ànnu u ''Ministe(r)u di bén e de e ativitè cultüali e du turismu'' (in siggla ascì MiBACT) dà a nutissia che u Stattu Italia u vö esercità questu dirittu, pe' rènde l'Ìsua pübbrica&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/09/19/news/liguria_l_isola_gallinara_diventa_pubblica_mibact_esercita_prelazione_su_villa_padronale-267826015/|tìtolo=Liguria, l'isola Gallinara diventa pubblica: Mibact esercita prelazione su villa padronale|dæta=19 setèmbre 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt; scìben, a a fìn, a prelasiùn du [[Italia|Stattu]] a l'è stà esercità u 17 setèmbre sulamènte in sce a rexidènsa de Villa Diana: nu gh'è dunca l'acèssu dirèttu a a mâina a restante parte infatti, cun i àtri edifissi e fabbrichèi, u pòrtu, e a gexa, cun ascì i rèsti du munasté ai prupieta(r)i privèi.

== Ativitè sutt’ègua ==
L'ativitè sutt'ègua aturnu a l'ìsu(r)a l'é(r)astà pruibìa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://web.tiscali.it/cpalassio/Ordinanze/Testiordinanze/Ord77_98.zip|tìtolo=Divieti sulla zona di mare circostante l'isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt; pe' vìa da presènsa de 'n grùppu de urdìgni bèllichi nu sciuppèi sutta au fùndà é ascì pe' a vìa da presènsa de u relittu (&lt;small&gt;{{coord|44|1|0.7|N|8|13|0.5|E|display=inline}}&lt;/small&gt;) risalènte au [[XVIII secolo|XVIII seculu]].

'N àtra urdinànsa sucesciva&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070927225006/http://www.guardiacostiera.it/Alassio/ordinanze/Alassio_73_06Nov2004.zip|tìtolo=Regolamentazione subacquea|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt; l'ha cunsentìu e imersìui se acumpagnàe da e guidde lucali cunvénsiunàe. In sci fundâli se pòna truvà:

* ''Parazoanthus axinellae'' (margaìtte de mâ);
* ''Axinella polipoydes'' (spügne giàlle): ascì de gròsse dimensciùi);&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Fossati|ànno=2007|méize=zügnu|tìtolo=Le sorprese della Gallinara|revìsta=Sub|nùmero=261|pp=52-56|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* ''Chaetaster longipes''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, cun 'na grande abundànsa&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; de ''vitta bentonica''.

I pùnti de imersciùn ciü impurtanti a l'in gì(r)u de l'ìsu(r)a i sun:

* '''Crìstu Redentû da Punta da Farcuna(r)a''' (&lt;small&gt;{{coord|44|1|24.75|N|8|13|33.96|E|display=inline}}&lt;/small&gt;) In te u fundà cixin a l'ìsu(r)a l'è stà pusà 'na rafigurasiùn du Cristu Redentû, se teöva in te u fundà a partì da u 29 de [[Seténbre|setèmbre]] du [[1998]]. A stàttua de brunsu a l'è pòsta a 18 metri de profonditè&lt;ref name=&quot;Cycnus&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070927041354/http://cycnus.net/isola_gallinara.html|tìtolo=Immersioni nei pressi dell'isola|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;, questa a l'è ata 2 metri e 70, cun a bàse pugiànte a 'n blòccu de sémèntu de dimensiùisu 3 metri x 3.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.centrosubideablu.com/immersioni/13-immersioni/49-statua-del-cristo-redentore|tìtolo=Statua del Cristo Redentore|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}&lt;/ref&gt; A fauna bentonica a l'è caraterizâ da culònie pe'u ciü de ''nudibranchi''.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;Ai 12 de [[Zûgno|zügnu]] de l'ànnu [[2011]] a l'è stà messa ina tàrga in lengua braille, ai pèi da stattua, inte l'ambitu de dife(r)ènti prugètti pe' agiüttà i disabili; l'uperasiùn l'é(r)a cumpiüa da u ''5º nucleo de magrùi da sitè de [[Zena]]'', cun ascì a partecipasiùn du Cumandu da Capitane(r)ia de pòrtu da vixina [[Arasce|A(r)àsce]], grassie ascì a u ''Centro Idea Blu'' e a ''HSA Italia''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/isola-gallinara-albenga.htm|tìtolo=L'isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Cumün d'Arbenga}}&lt;/ref&gt;

* '''Punta Sciusciaû''' (&lt;small&gt;{{coord|44|1|34.08|N|8|13|44.77|E|display=inline}}&lt;/small&gt;) Da i 15 ai 30 metri&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, a nu a presènta gròsse dificultè in particulàre, levàu che pe'a prufunditè e a curènte. Chi i se pònen vegghe de suvènte bestie de grosse dimensciùi cumme ''sèrnie'', ''mürene'', ''purpi'' e ''scùrfani'' e, andandu versu i 30 mêtri de prufunditè, se vegghen ascì e spugne de dimensciùi dife(r)ènti.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[Immaggine:Albenga-IMG_0348.JPG|miniatura|U palàssiu Pe(r)usu-Seulla]]
=== Archeulugìa sutt'ègua ===
L'Ìsu(r)a a l'é(r)a puntu d'atraccu pe'e imbarcasiùi zà inte l'antighitè, se trövan ancöi pa(r)egge testimuniànse, survatüttu dui relitti de nàvi rumâne de u [[I secolo a.C.|I seculu a. C.]] càreghe de giâre ''(anfu(r)e)''. 

Ste due nâve e sun cunusciüe cu'i nùmmi de ''Relittu A'' e de ''Relittu B''. Intu [[1999]] u l'è stàu istitüìu u Nücleu Upe(r)atìvu pe' l'Archeulugia Sutt'ègua prugèttu da Survintendènsa pe'i Beni Archeulogichi da Ligü(r)ia, che a l'ha cumensàu in'inténsa ativitè de riserca, stüddiu e valurisasiùn duve(r)andu scistemmi avansèi inte stu campu.
{{Clear}}

== Galerìa de immagini ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:17031 Albenga, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|L'ìsu(r)a vista da Arbenga
Immaggine:Isola Gallinara.JPG|L'ìsu(r)a vista daa ''[[Via Julia Augusta]]'', fra Arbenga e A(r)asce
Immaggine:Isola Gallinara dal Monte di Albenga.JPG|A Gainâa da i munti
Immaggine:Mar Ligure, isola Gallinara e costa di Ponente verso Imperia - Borgio (Borgio Verezzi).jpg|L'ìsu(r)a e a Rive(r)a viste da [[Bòrzi e Veresso|Borzi]]
Immaggine:Isola Gallinara di sera.jpg|L'ìsu(r)a da A(r)asce aa séi(r)a
&lt;/gallery&gt;

== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliografia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=[[Nino Lamboglia]]|ànno=1937|tìtolo=Vestigia dell'alto medioevo nell'abbazia della Gallinaria|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=III|nùmero=1-2|pp=62-66|léngoa=IT|cid=Lamboglia, 1937}}
* {{Çitta publicaçión|outô=[[Nino Lamboglia]]|ànno=1952|tìtolo=La nave romana di Albenga|revìsta=Rivista di Studi Liguri|volùmme=XVIII|pp=131-236|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=I monumenti medioevali della Liguria di Ponente|ànno=1998|editô=Istituto Bancario San Paolo di Torino|çitæ=Tü(r)in|léngoa=IT|p=101}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Les îles du litoral provençal et de la côte ligure. Actes du Seminaire d'Archeologie|ànno=1998|çitæ=A Burdighe(r)a|léngoa=IT, FR|òpera=Bulletin Archeologique de Provence|capìtolo=Scavi nella grotta di S. Martino, nell'isola Gallinaria, ad Albenga|cid=Massabò, 1998}}

== Àtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]]
[[Categorîa:Îzoe]]</text>
      <sha1>m638oh1sypedhoy43x2aiiejdqdrwkk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>San Michê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29094</id>
    <revision>
      <id>274341</id>
      <parentid>261466</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>rev</comment>
      <origin>274341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1444" sha1="ct9khw7cfx24w8ynqjpviq8xmepq8q2" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[Immaggine:GuidoReni_MichaelDefeatsSatan.jpg|miniatura|Ina raprezentasiùn de Guido Reni dunde San Michê u l'è in vestîi militàri]]
'''San Michê Arcànge(r)u''' (ascì '''San Michê Arcangelu''', da l'[[Lengua ebraica|antìgu ebràicu]] ''Mīkhā'el'', ch'u vö dì ''Chi u l'è cumme u Segnù'', in [[Lengua grega antiga|grêgu]] ''Μιχαήλ'', in [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''Michahel'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''San Michele Arcangelo''), u l'è ün di ciü impurtanti arcange(r)i da religiùn cristâna, de l'Ebraismu e de l'Islam. Vene(r)àu cumme santu inta cunfesciùn catolica u cumpa(r)ìsce cumme prinsipe di ànge(r)i intu Növu (Giuda, 9; Apucalisse, XII, 7) e inte l'Antìgu Testamèntu (Daniele, X, 13, 21; XII,1).&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Umberto Gnoli|tìtolo=MICHELE Arcangelo|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/michele-arcangelo_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1934|editô=Enciclopedia Italiana|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Stòia e venerasiùn ==
U cültu de venerasiùn de San Michê u l'è de lungu antìgu, atestàu zà in epuca Rumana inte zòne ciü a levante de l'Impé(r)u, cumme in [[Grêcia|Grecia]], [[Sciria|Scìria]] e [[Armenia|Armennia]]. Ciü a punente u vegne mensciunà intu [[VI secolo|VI seculu d.C.]] inta sitài de [[Romma|Rumma]]. 

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Santi]]</text>
      <sha1>ct9khw7cfx24w8ynqjpviq8xmepq8q2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274342</id>
      <parentid>274341</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Stòia e venerasiùn */ +</comment>
      <origin>274342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2154" sha1="e7indlgoijrpu42qzax36r9lkxh980v" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[Immaggine:GuidoReni_MichaelDefeatsSatan.jpg|miniatura|Ina raprezentasiùn de Guido Reni dunde San Michê u l'è in vestîi militàri]]
'''San Michê Arcànge(r)u''' (ascì '''San Michê Arcangelu''', da l'[[Lengua ebraica|antìgu ebràicu]] ''Mīkhā'el'', ch'u vö dì ''Chi u l'è cumme u Segnù'', in [[Lengua grega antiga|grêgu]] ''Μιχαήλ'', in [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''Michahel'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''San Michele Arcangelo''), u l'è ün di ciü impurtanti arcange(r)i da religiùn cristâna, de l'Ebraismu e de l'Islam. Vene(r)àu cumme santu inta cunfesciùn catolica u cumpa(r)ìsce cumme prinsipe di ànge(r)i intu Növu (Giuda, 9; Apucalisse, XII, 7) e inte l'Antìgu Testamèntu (Daniele, X, 13, 21; XII,1).&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Umberto Gnoli|tìtolo=MICHELE Arcangelo|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/michele-arcangelo_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1934|editô=Enciclopedia Italiana|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Sto(r)ia e vene(r)asiùn ==
U cültu de San Michê u l'è bèn bèn antìgu, atestàu zà tèmpu di rumèi dae parte ciü a levante l'Impé(r)u, cumme in [[Grêcia|Grecia]], [[Sciria|Scì(r)ia]] e [[Armenia|Armennia]]. Ciü a punènte u ne vegne mensciunàu u cültu intu [[VI secolo|VI seculu d.C.]] a [[Romma|Rumma]]. 

U dâghe direttu u titulu de santu, fètu ch'u ne vegne da l'Antìgu Testamèntu, a nu gh'è inte tütte e cunfesciùi religiuse, presèmpiu u g'ha stu titulu inta tradisiùn da Gêxa catolica, de quella lüterana e quella anglicana, mèntre u l'è tratàu dife(r)ènte inte gêxe urtudosse, che a segunda cumme i ghe dan ciü u titulu de arcànge(r)u senciu. Defèti, u numme de Michê u l'è quellu che inta Bibbia u cumpa(r)ìsce propiu cu'u titulu de arcànge(r)u, mèxima côsa ch'a sücedde pe'i âtri dui arcànge(r)i, Gabriele&lt;ref name=&quot;vatican.va&quot;&gt;{{çitta web|url=https://www.vatican.va/archive/ITA0001/_INDEX.HTM|tìtolo=La Sacra Bibbia|editô=[[Città del Vaticano]]|vìxita=2016-09-17}}&lt;/ref&gt; e Raffaele. 

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Santi]]</text>
      <sha1>e7indlgoijrpu42qzax36r9lkxh980v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274343</id>
      <parentid>274342</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Sto(r)ia e vene(r)asiùn */ link russu</comment>
      <origin>274343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2152" sha1="5hjay18lnyzlvu0v8laexjiwnd5qdgw" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[Immaggine:GuidoReni_MichaelDefeatsSatan.jpg|miniatura|Ina raprezentasiùn de Guido Reni dunde San Michê u l'è in vestîi militàri]]
'''San Michê Arcànge(r)u''' (ascì '''San Michê Arcangelu''', da l'[[Lengua ebraica|antìgu ebràicu]] ''Mīkhā'el'', ch'u vö dì ''Chi u l'è cumme u Segnù'', in [[Lengua grega antiga|grêgu]] ''Μιχαήλ'', in [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''Michahel'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''San Michele Arcangelo''), u l'è ün di ciü impurtanti arcange(r)i da religiùn cristâna, de l'Ebraismu e de l'Islam. Vene(r)àu cumme santu inta cunfesciùn catolica u cumpa(r)ìsce cumme prinsipe di ànge(r)i intu Növu (Giuda, 9; Apucalisse, XII, 7) e inte l'Antìgu Testamèntu (Daniele, X, 13, 21; XII,1).&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Umberto Gnoli|tìtolo=MICHELE Arcangelo|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/michele-arcangelo_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1934|editô=Enciclopedia Italiana|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Sto(r)ia e vene(r)asiùn ==
U cültu de San Michê u l'è bèn bèn antìgu, atestàu zà tèmpu di rumèi dae parte ciü a levante l'Impé(r)u, cumme in [[Grêcia|Grecia]], [[Sciria|Scì(r)ia]] e [[Armenia|Armennia]]. Ciü a punènte u ne vegne mensciunàu u cültu intu [[VI secolo|VI seculu d.C.]] a [[Romma|Rumma]]. 

U dâghe direttu u titulu de santu, fètu ch'u ne vegne da l'Antìgu Testamèntu, a nu gh'è inte tütte e cunfesciùi religiuse, presèmpiu u g'ha stu titulu inta tradisiùn da Gêxa catolica, de quella lüterana e quella anglicana, mèntre u l'è tratàu dife(r)ènte inte gêxe urtudosse, che a segunda cumme i ghe dan ciü u titulu de arcànge(r)u senciu. Defèti, u numme de Michê u l'è quellu che inta Bibbia u cumpa(r)ìsce propiu cu'u titulu de arcànge(r)u, mèxima côsa ch'a sücedde pe'i âtri dui arcànge(r)i, Gabriele&lt;ref name=&quot;vatican.va&quot;&gt;{{çitta web|url=https://www.vatican.va/archive/ITA0001/_INDEX.HTM|tìtolo=La Sacra Bibbia|editô=[[Çittæ do Vatican]]|vìxita=2016-09-17}}&lt;/ref&gt; e Raffaele.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Santi]]</text>
      <sha1>5hjay18lnyzlvu0v8laexjiwnd5qdgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274344</id>
      <parentid>274343</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sto(r)ia e vene(r)asiùn */ +</comment>
      <origin>274344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2962" sha1="nlupkb1dczoveqbjvmqi30yjcvi74fk" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[Immaggine:GuidoReni_MichaelDefeatsSatan.jpg|miniatura|Ina raprezentasiùn de Guido Reni dunde San Michê u l'è in vestîi militàri]]
'''San Michê Arcànge(r)u''' (ascì '''San Michê Arcangelu''', da l'[[Lengua ebraica|antìgu ebràicu]] ''Mīkhā'el'', ch'u vö dì ''Chi u l'è cumme u Segnù'', in [[Lengua grega antiga|grêgu]] ''Μιχαήλ'', in [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''Michahel'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''San Michele Arcangelo''), u l'è ün di ciü impurtanti arcange(r)i da religiùn cristâna, de l'Ebraismu e de l'Islam. Vene(r)àu cumme santu inta cunfesciùn catolica u cumpa(r)ìsce cumme prinsipe di ànge(r)i intu Növu (Giuda, 9; Apucalisse, XII, 7) e inte l'Antìgu Testamèntu (Daniele, X, 13, 21; XII,1).&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Umberto Gnoli|tìtolo=MICHELE Arcangelo|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/michele-arcangelo_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1934|editô=Enciclopedia Italiana|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Sto(r)ia e vene(r)asiùn ==
U cültu de San Michê u l'è bèn bèn antìgu, atestàu zà tèmpu di rumèi dae parte ciü a levante l'Impé(r)u, cumme in [[Grêcia|Grecia]], [[Sciria|Scì(r)ia]] e [[Armenia|Armennia]]. Ciü a punènte u ne vegne mensciunàu u cültu intu [[VI secolo|VI seculu d.C.]] a [[Romma|Rumma]]. 

U dâghe direttu u titulu de santu, fètu ch'u ne vegne da l'Antìgu Testamèntu, a nu gh'è inte tütte e cunfesciùi religiuse, presèmpiu u g'ha stu titulu inta tradisiùn da Gêxa catolica, de quella lüterana e quella anglicana, mèntre u l'è tratàu dife(r)ènte inte gêxe urtudosse, che a segunda cumme i ghe dan ciü u titulu de arcànge(r)u senciu. Defèti, u numme de Michê u l'è quellu che inta Bibbia u cumpa(r)ìsce propiu cu'u titulu de arcànge(r)u, mèxima côsa ch'a sücedde pe'i âtri dui arcànge(r)i, Gabriele&lt;ref name=&quot;vatican.va&quot;&gt;{{çitta web|url=https://www.vatican.va/archive/ITA0001/_INDEX.HTM|tìtolo=La Sacra Bibbia|editô=[[Çittæ do Vatican]]|vìxita=2016-09-17}}&lt;/ref&gt; e Raffaele.

=== Inta Gêxa Catolica ===
A celebrasiùn de San Michê Arcànge(r)u cumme fèsta ch'a se tegne ai 29 de setèmbre a l'è stèta aviâ dau [[pappa Ge(r)âxiu I]], intu [[493]], dì ch'u s'è cunsacràu a gêxa de San Michê in scia Vìa Sala(r)ia, a [[Rumma]].

Intu ritu ch'u va apröu au [[Cunciliu de Trèntu]], San Michê u se ricorda direttu ciü votte. Pe' cumensà, u gh'è u sò numme intu ''Confiteor'' e u l'è u primmu, levàu a Madonna, Regina di Ànge(r)i e di Santi. Pöi u cumpa(r)ìsce turna inta preghe(r)a da benedisiùn de l'incènsu, ciamàu cumme &quot;''quellu ch'u sta aa drìta de l'artà de l'incènsu''&quot;. Ma, a dà amèntu a di studiusi cumme [[Prosper Guéranger]], chi San Michê u se(r)eva mensiunàu au postu de l'Arcànge(r)u Gabriele, mensiunàu giüstu intu Vangelu de Lüca 1,19

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Santi]]</text>
      <sha1>nlupkb1dczoveqbjvmqi30yjcvi74fk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274345</id>
      <parentid>274344</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Inta Gêxa Catolica */ scistemau notta</comment>
      <origin>274345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3124" sha1="qulbwe1hultrq4rnfuysq1oy0xu7mcd" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[Immaggine:GuidoReni_MichaelDefeatsSatan.jpg|miniatura|Ina raprezentasiùn de Guido Reni dunde San Michê u l'è in vestîi militàri]]
'''San Michê Arcànge(r)u''' (ascì '''San Michê Arcangelu''', da l'[[Lengua ebraica|antìgu ebràicu]] ''Mīkhā'el'', ch'u vö dì ''Chi u l'è cumme u Segnù'', in [[Lengua grega antiga|grêgu]] ''Μιχαήλ'', in [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''Michahel'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''San Michele Arcangelo''), u l'è ün di ciü impurtanti arcange(r)i da religiùn cristâna, de l'Ebraismu e de l'Islam. Vene(r)àu cumme santu inta cunfesciùn catolica u cumpa(r)ìsce cumme prinsipe di ànge(r)i intu Növu (Giuda, 9; Apucalisse, XII, 7) e inte l'Antìgu Testamèntu (Daniele, X, 13, 21; XII,1).&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Umberto Gnoli|tìtolo=MICHELE Arcangelo|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/michele-arcangelo_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1934|editô=Enciclopedia Italiana|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Sto(r)ia e vene(r)asiùn ==
U cültu de San Michê u l'è bèn bèn antìgu, atestàu zà tèmpu di rumèi dae parte ciü a levante l'Impé(r)u, cumme in [[Grêcia|Grecia]], [[Sciria|Scì(r)ia]] e [[Armenia|Armennia]]. Ciü a punènte u ne vegne mensciunàu u cültu intu [[VI secolo|VI seculu d.C.]] a [[Romma|Rumma]]. 

U dâghe direttu u titulu de santu, fètu ch'u ne vegne da l'Antìgu Testamèntu, a nu gh'è inte tütte e cunfesciùi religiuse, presèmpiu u g'ha stu titulu inta tradisiùn da Gêxa catolica, de quella lüterana e quella anglicana, mèntre u l'è tratàu dife(r)ènte inte gêxe urtudosse, che a segunda cumme i ghe dan ciü u titulu de arcànge(r)u senciu. Defèti, u numme de Michê u l'è quellu che inta Bibbia u cumpa(r)ìsce propiu cu'u titulu de arcànge(r)u, mèxima côsa ch'a sücedde pe'i âtri dui arcànge(r)i, Gabriele&lt;ref name=&quot;vatican.va&quot;&gt;{{çitta web|url=https://www.vatican.va/archive/ITA0001/_INDEX.HTM|tìtolo=La Sacra Bibbia|editô=[[Çittæ do Vatican]]|vìxita=2016-09-17}}&lt;/ref&gt; e Raffaele.

=== Inta Gêxa Catolica ===
A celebrasiùn de San Michê Arcànge(r)u cumme fèsta ch'a se tegne ai 29 de setèmbre a l'è stèta aviâ dau [[pappa Ge(r)âxiu I]], intu [[493]], dì ch'u s'è cunsacràu a gêxa de San Michê in scia Vìa Sala(r)ia, a [[Rumma]].

Intu ritu ch'u va apröu au [[Cunciliu de Trèntu]], San Michê u se ricorda direttu ciü votte. Pe' cumensà, u gh'è u sò numme intu ''Confiteor'' e u l'è u primmu, levàu a Madonna, Regina di Ànge(r)i e di Santi. Pöi u cumpa(r)ìsce turna inta preghe(r)a da benedisiùn de l'incènsu, ciamàu cumme &quot;''quellu ch'u sta aa drìta de l'artà de l'incènsu''&quot;. Ma, a dà amèntu a di studiusi cumme [[Prosper Guéranger]], chi San Michê u se(r)eva mensiunàu au postu de l'Arcànge(r)u Gabriele, mensiunàu giüstu intu Vangelu de Lüca 1,19.&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.hancigitur.net/gueranger_santa_messa/15_gueranger.htm|tìtolo=''Spiegazione della Santa Messa''|outô=Prosper Guéranger}}&lt;/ref&gt;

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Santi]]</text>
      <sha1>qulbwe1hultrq4rnfuysq1oy0xu7mcd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274346</id>
      <parentid>274345</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>didascalia</comment>
      <origin>274346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3135" sha1="7s80jitsyd8x9r00dyo54sebhkboc5t" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
[[Immaggine:GuidoReni_MichaelDefeatsSatan.jpg|miniatura|Ina rapresentasiùn de San Michê ch'u l'è vestìu militâre, fèta dau pitû Guido Reni]]
'''San Michê Arcànge(r)u''' (ascì '''San Michê Arcangelu''', da l'[[Lengua ebraica|antìgu ebràicu]] ''Mīkhā'el'', ch'u vö dì ''Chi u l'è cumme u Segnù'', in [[Lengua grega antiga|grêgu]] ''Μιχαήλ'', in [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''Michahel'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''San Michele Arcangelo''), u l'è ün di ciü impurtanti arcange(r)i da religiùn cristâna, de l'Ebraismu e de l'Islam. Vene(r)àu cumme santu inta cunfesciùn catolica u cumpa(r)ìsce cumme prinsipe di ànge(r)i intu Növu (Giuda, 9; Apucalisse, XII, 7) e inte l'Antìgu Testamèntu (Daniele, X, 13, 21; XII,1).&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Umberto Gnoli|tìtolo=MICHELE Arcangelo|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/michele-arcangelo_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1934|editô=Enciclopedia Italiana|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Sto(r)ia e vene(r)asiùn ==
U cültu de San Michê u l'è bèn bèn antìgu, atestàu zà tèmpu di rumèi dae parte ciü a levante l'Impé(r)u, cumme in [[Grêcia|Grecia]], [[Sciria|Scì(r)ia]] e [[Armenia|Armennia]]. Ciü a punènte u ne vegne mensciunàu u cültu intu [[VI secolo|VI seculu d.C.]] a [[Romma|Rumma]]. 

U dâghe direttu u titulu de santu, fètu ch'u ne vegne da l'Antìgu Testamèntu, a nu gh'è inte tütte e cunfesciùi religiuse, presèmpiu u g'ha stu titulu inta tradisiùn da Gêxa catolica, de quella lüterana e quella anglicana, mèntre u l'è tratàu dife(r)ènte inte gêxe urtudosse, che a segunda cumme i ghe dan ciü u titulu de arcànge(r)u senciu. Defèti, u numme de Michê u l'è quellu che inta Bibbia u cumpa(r)ìsce propiu cu'u titulu de arcànge(r)u, mèxima côsa ch'a sücedde pe'i âtri dui arcànge(r)i, Gabriele&lt;ref name=&quot;vatican.va&quot;&gt;{{çitta web|url=https://www.vatican.va/archive/ITA0001/_INDEX.HTM|tìtolo=La Sacra Bibbia|editô=[[Çittæ do Vatican]]|vìxita=2016-09-17}}&lt;/ref&gt; e Raffaele.

=== Inta Gêxa Catolica ===
A celebrasiùn de San Michê Arcànge(r)u cumme fèsta ch'a se tegne ai 29 de setèmbre a l'è stèta aviâ dau [[pappa Ge(r)âxiu I]], intu [[493]], dì ch'u s'è cunsacràu a gêxa de San Michê in scia Vìa Sala(r)ia, a [[Rumma]].

Intu ritu ch'u va apröu au [[Cunciliu de Trèntu]], San Michê u se ricorda direttu ciü votte. Pe' cumensà, u gh'è u sò numme intu ''Confiteor'' e u l'è u primmu, levàu a Madonna, Regina di Ànge(r)i e di Santi. Pöi u cumpa(r)ìsce turna inta preghe(r)a da benedisiùn de l'incènsu, ciamàu cumme &quot;''quellu ch'u sta aa drìta de l'artà de l'incènsu''&quot;. Ma, a dà amèntu a di studiusi cumme [[Prosper Guéranger]], chi San Michê u se(r)eva mensiunàu au postu de l'Arcànge(r)u Gabriele, mensiunàu giüstu intu Vangelu de Lüca 1,19.&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.hancigitur.net/gueranger_santa_messa/15_gueranger.htm|tìtolo=''Spiegazione della Santa Messa''|outô=Prosper Guéranger}}&lt;/ref&gt;

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Santi]]</text>
      <sha1>7s80jitsyd8x9r00dyo54sebhkboc5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caltiera d'Ulmea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29955</id>
    <revision>
      <id>274351</id>
      <parentid>263054</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Štōṛia */ link russu</comment>
      <origin>274351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6278" sha1="d64mimtfwttlb3i6gf3valphj48amnp" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
[[Immaggine:Cartiera_di_Ormea_(1908).png|miniatura|297x297px|A caltieṛa d'Ulmèa, futugṛafia d'l 1908]]
A '''caltieṛa d' [[Ulmea|Ulmèa]]''' ṛèè štô üna d'l cịü' 'mpultonti fṛobṛiche ch' u j'è štà 'n [[Tànnôu|Vol Tonno]], ch' ṛô docciu tṛâvojju 'ntû [[XX secolo|Növ'zèntu]].

== Štōṛia ==
Ina pṛimma idea d' švilüppoa l' mpiontu 'ndüštṛioa, šfṛütèndu 'l risulse d' l' euva d' Tonno, ṛeṛa štô pṛûpōšta 'ntl' [[1890]], quonde i diṛigenti dâ Caltieṛa sales̅c̅iona 'd Mathi ([[Turin|Tiṛin]]) j' eṛo vignịü 'nt' Ulmèa p'r ina pṛimma vis̅c̅ita, cumpagnoi da ina cumiscịun d'l cumün, cun a coppu l'alua scendicu Dumé Bošši. 

I pṛimmi rilievi i j' avèvo focci, dal [[Punte d'Nova|Punte d' Nova]] fin aṛa ciona d' [[Bolchi]]. S'majia chè èl pōštu cịü' adottu  p'l a cuštṛuziun d'l' 'mpiontu a fusse quâ d'l Is'ṛa M'ʒona, lun ch' u j' eṛa ʒà 'n miṛin, ch' l' eṛa dî fṛaei Munatti. Èl tṛâtative i n' eṛo 'ndoi a bun fin è alau i tṛavoji i n' eṛo ch'm'nzoi.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=74-77|capìtolo=VI. Le industrie}}&lt;/ref&gt;

=== U švilüppu ===
Des̅c̅ oggni dōppu, 'ntl [[1900]], l' 'nʒignea Sciondṛu Lûṛenzetti, ch' l' avèva ʒà direttu i tṛâvoji p'l li [[Forti de Nava|fōlti d' Nova]], l' avèva tulna r'pià l&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;idea d' foa in' 'mpiontu 'ndüštṛoa è paṛau l'avèva  focciu noššio ina pṛimma sûcietà: a  &quot;Caltiera d' Tonno A. Lûṛenzetti &amp; C.&quot;, chè pöö a geštiṛà a caltieṛa.

U štabilimentu 'nšl špunde d' [[Tànnôu|Tonno]] l' è štà focciu sulu dōppu èl [[1902]], onnu dâ cuštṛûziun d'l canoa chè, daṛa ciüsa, l' eṛa bun a doa a giüšta fōlza p'l foa tṛavajioa  l' 'mpiontu. Divelsci padṛui dî pṛoi, peṛò, j' eṛo cuntṛoṛi a vend'ṛi aṛa caltieṛa, cōsa chè ṛ' avèva fṛênà a cuštṛuziun dâ fṛobṛica.

Ina vōta focciu a pṛimma polte d'l fabṛicattu, 'ntl' [[1903]] j' avèvo muntà i pṛimmi machinoṛi chè 'ntl' [[1904]] j'avèvo focciu sciultia èl pṛimmu föjiu d' papea. A sucietà, 'ntl' [[1910]] ṛ'eṛa štô špuštô a [[Zena]], p'l ajioa i cuntatti cumelcioa. ' N pōcu tempu èl papea ch' u vigniva focciu 'ntâ paploiṛa u s' ch'm'nzova a vendo ascì 'ntî m'lcoi [[Egitto|egizioi]] è in [[Asia]].

Tèmpu dâ [[Primma Goæra Mondiâ|Pṛimma Guèra Mundioa]] a paploiṛa ṛ' eṛa štô clašificô cumme in štabilimentu aus̅c̅iliaṛiu. Dōppu èl  pṛimmu dōppuguèra in peṛiudu d' sciōpeṛi è pṛûtešte d' j' upeṛai, l' avèva ralentà a pṛûduziun cịü' d' ina vōta.

Finî èl pṛûtešte, ṛ' eṛa paltia ina növa fase
p'l lu štabilimentu, cun l'auvèltüra velsu növi m'lcoi ešteṛi Nt'l [[1929]] j' avèvo focciu fešta p'l i 25 oggni d' tṛâvojiu, p'l l'ucas̅c̅iun j'avèvo docciu d' j' aumenti ai dipendenti è ascì dî sōdi a j'opeṛe pie d' [[Ulmea|Ulmèa]].

Ntû lištessu peṛiudu i veno 'ngṛandî ascì i cabanui  è i 'n veno focci dî növi.

Ntû s'cundu dōppuguèra u s'eṛa feštegià ascì èl zinquantes̅c̅imu 'nivelsoṛi daṛa fundaziun, i s' eṛo r'galoi d'l midojie d'oa p'l quai ch' j' avèvo tṛavajià p'l cịü' tempu.  L' Aministṛatua delegà d' alau, l'eṛa  l' 'nʒignea Maṛiu Pioggiu.

Ntl' [[1955]], u [[17 arvî|17 d' avṛia]], Pioggiu l' eṛa pṛêsente aṛa ceṛimōnia d' inagüṛaziun d' üna soṛa d'l l'alau Ušpioa d' Ulmèa, ch' ṛ'eṛa dedicô a Rosita C. Pioggiu.

'Ntulnu  al [[1956]] èl pelsunoa ch' u tṛavajiova aṛa paploiṛa l'eṛa d' cilca 400 p'lsune.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{çitta lìbbro|outô=D. Bassi, E. Michelis, S. Odasso, G. Casalis e G. Barrelli|tìtolo=Guida di Ormea|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-7538-10-800-92db69b3378eea0bba9f473ffb68a9af|ànno=1986|editô=Le campane di San Martino|çitæ=Ulmèa|léngoa=IT|pp=39-40|capìtolo=VI (Risorse e attività)}}&lt;/ref&gt;

=== Da ŗa fin dû  Növ'zentu a Ʒö ===
'Ntâ s'cunda metà dû [[XX secolo|Növ'zentu]] a fŗobŗica a va 'ncù ben, almenu fin al [[1974]] quonde a congia nōmme è a ven &quot;Ormea SpA&quot;.

'Ntl' [[1997]] a Paploiŗa a ven cedüa a l' 'nʒignéa Spinoglio, ch' u cotta èl quōte è u ven u  növu aminištŗatua delegà. Dui oggni dōppu, cun u Regulamentu d'l [[Union Europea|Uniun Eurupea]] n. 1260 del [[1999]], ch'u vuŗèva r'lanzoa j' 'ndüštŗie 'n crisi, èl cumün d' [[Ulmea|Ulmèa]] è a növa sucietà, j' eŗo r'sciüü ad avèa I sōdi p'l a r'štŗütüraziun d'l 'npiontu.

'Ntû [[2002]], èl Cumün,u cotta I cabanui pöö cuncešši 'n aficciu aŗa növa &quot;Cartotecnica di Ormea SpA&quot;. Da quâ mumentu u tŗavojiu u ven d'lungu ciü' drüu è 'ntû  [[2008]] èl  dû 'mpŗese (Cartotecnica di Ormea e Ormea SpA) I vèno liquidoi, scundu èl pŗucedüŗe cunculdoi da u tŗibinoa 'd [[Mondovì|Munduì]].

'N seguitu al falimentu d' tütte è dû èl sucietà i fabŗicoi, uŗamai  abandunoi, vištu chè èl ciü' tonte mochine dâ linea d' pŗuduziun j' eŗo štoi š'v'ndüü a j' [[India|indioi]], I sun štoi pasoi dal cumün aŗa sucietà Acqua 430, che 'ntû [[2014]], dōppu avea vagnà èl bondu pŗûvisoŗiu a s' è 'mpegnô nt' u setua d'l biomasse.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.unionemonregalese.it/2014/06/06/aqua-430-si-aggiudica-lex-cartiera-di-ormea/|tìtolo=Acqua 430 e l'ex Paploiŗa ulmioš-ca|vìxita=2022-09-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'Ncù pŗimma a tilbina eletŗica ch' a n' s' pèva gavoa d' lì l'eŗa štà docciu a 'n sugetto tèlzu (Ebis Energia d'[[Purnasce|Pulnošše]]).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/01/23/cartiera-di-ormea-clamorosa-svendita-immobili-e-aree-a-38-mila-e-in-perizia-458-mila-una-storia-mai-scritta-sta-per-finire/|tìtolo=Paploiŗa d'Ulmèa, svèndüa|vìxita=2022-09-20|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Notte ==
&lt;references/&gt;

== Oci pṛugetti ==

[[Categorîa:Architetûe do Piemónte]]</text>
      <sha1>d64mimtfwttlb3i6gf3valphj48amnp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Letiatûa in lìgure</title>
    <ns>10</ns>
    <id>30556</id>
    <revision>
      <id>274337</id>
      <parentid>274122</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T18:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19780" sha1="ng2vh0kckcwq26ommu84j7lrlpivdco" xml:space="preserve">{{Navbox
|name = Letiatûa in lìgure
|title = [[Letiatûa in lìgure]]
|state = collapsed
|groupstyle = text-align:left;
|liststyle = text-align:left;
|group1 = [[XII secolo|Sécolo XII]]
|list1  = {{Navbox subgroup
  |group1 = Outoî
  |list1  = [[Raimbaut de Vaqueiras]]
  |group2 = Òpere
  |list2  = Anònimi: ''[[Testaménto de Raimondo Pictenado]]''{{·}}''[[Dichiaraçiùn de Paxia]]''; Raimbaut: ''[[Contrasto co-ina dònna zeneize|Contràsto co-ina dònna zenéize]]''{{·}}''[[Descord a ciù léngoe]]''
  }}
|group2 = [[XIII secolo|Sécolo XIII]]
|list2  = {{Navbox subgroup
  |group1 = Outoî
  |list1  = [[Anònimo zeneize|Anònimo Zenéize]]
  |group2 = Òpere
  |list2  = Anònimo Zenéize: [[Còdice Morfìn]]; Anònimi: ''[[Fórmola de sconzûo do 1222]]''{{·}}''[[I Xzeneijzi cum Maria]]''{{·}}''[[Làpide di fræ Scimonétta e Perçivàlle Lercâ]]''
  }}
|group3 = [[XIV secolo|Sécolo XIV]]
|list3  = {{Navbox subgroup
  |group1 = Outoî
  |list1  = [[Gêumo de Bàvai]]{{·}}[[Lùcco Patê]]{{·}}[[Aleràmmo Traversàgni]]
  |group2 = Òpere
  |list2  = Anònimi: ''[[Confortatöio da Conpagnîa da Mizeicòrdia]]''{{·}}''[[Manoscrîto 1.2.7 Bibliotêca Bêrio]]''{{·}}''[[Manoscrîto m.r.II.1.6]]''{{·}}''[[Manoscrîto m.r.IV.1.15]]''{{·}}''[[Manoscrîto It. VI 285]]''{{·}}''[[Manoscrîto Franzoniàn 56]]''{{·}}''[[Instruçioìn a Seguràn]]''{{·}}''[[Létia a l'amiràlio de Turchîa]]''; De Bàvai: ''[[Lo libro de la misera humana condicione]]''; Patê: ''[[Tratâto de virtù e di vìççi (Lùcco Patê)|Tratâto de virtù e di vìççi]]''; Traversàgni: ''[[Legenda de Sancta Elizabet]]''
  }}
|group4 = [[XV secolo|Sécolo XV]]
|list4  = {{Navbox subgroup
  |group1 = Outoî
  |list1  = [[Giâxo Axòu]]{{·}}[[Iàcopo Braxéllo]]{{·}}[[Andrîa De Frànchi Bùrgao]]{{·}}[[Andrieu Giustiniàn Bànca]]
  |group2 = Òpere
  |list2  = Anònimi: ''[[Preghêa a-a vèrgine in arbenganéize do 1461]]''{{·}}''[[Propoxiçión cóntra o Galiöto do Carétto]]''{{·}}''[[Propoxiçión pi-â refæta do meu e do pòrto]]''{{·}}''[[La raxone de la Pasca]]''; Axòu: ''[[Relaçión da batàggia de Pònsa]]''; Braxéllo: ''[[Discórso cóntra o lùsso di röboìn]]''{{·}}''[[Rìmme vorgæ (Iàcopo Braxéllo)|Rìmme vorgæ]]''; Bùrgao: ''[[Rìmme vorgæ (Andrîa De Frànchi Bùrgao)|Rìmme vorgæ]]''; Giustiniàn Bànca: ''[[Relaçión de l'atàcco e a diféiza de Scîo]]''
  }}
|group5 = [[XVI secolo|Sécolo XVI]]
|list5  = {{Navbox subgroup
  |group1 = Outoî
  |list1  = [[Zân'Aostìn Abòu]]{{·}}[[Benàrdo Castelétto]]{{·}}[[Bernabè Çigâa Cazê]]{{·}}[[Viçénso Dartónn-a]]{{·}}[[Pòulo Fuggetta|Pòulo Fogétta]]{{·}}[[Benéito Schenón]]{{·}}[[Bertomê Senàrega]]{{·}}[[Cristòffa Zabâta]]
  |group2 = Òpere
  |list2  = Anònimi: ''[[Comédia de Ansèrmo]]''{{·}}''[[Opera e lamento de Zena]]''{{·}}''[[Opera do 1526]]''{{·}}''[[Relaçión in scî fæti de Bargàggi]]''; Abòu: ''[[Cronàche savonéixi]]''; Castelétto, Cazê, Dartónn-a, Fogétta, Schenón e Zabâta: ''[[Rime diverse in lengua zeneise]]''; Cazê: ''[[Discorso in lingua genovese doppo la elettione del Serenissimo Duce di Genova il Signor Antonio Cebà|Discórso do 1593]]''{{·}}''[[Discorso nella elettione del Serenissimo signor Agostino Doria duce, et de l'illustrissimo e reverendissimo signor Oratio Spinola Arcivescovo di Genova|Discórso do 1601]]''; Senàrega: ''[[Discórso do dûxe Matê Senàrega]]''
  }}
|group6 = [[XVII secolo|Sécolo XVII]]
|list6  = {{Navbox subgroup
  |group1 = Outoî
  |list1  = [[Zâne Françésco Bafîgo]]{{·}}[[Fulgénçio Baldàn]]{{·}}[[Françésco Bogiàn]]{{·}}[[Antönio Giùlio Brìgnoe Sæ]]{{·}}[[Dotô Cangialànsa]]{{·}}[[Pêo Zâne Capriâ]]{{·}}[[Càrlo Andrîa Castagnêua]]{{·}}[[Gian Giacomo Cavalli|Giàn Giàcomo Cavàllo]]{{·}}[[Gabriælo Ciabrea|Gabriælo Ciabrêa]]{{·}}[[Pêo Giöxèppe Giustiniàn]]{{·}}[[Françésco Màia Mæn]]{{·}}[[Giobàtta Merèllo]]{{·}}[[Pantalìn Moâsànn-a]]{{·}}[[Zân'Aostìn Polinâ]]{{·}}[[Giuliàn Rósso]]{{·}}[[Stêva Rósso]]{{·}}[[Gustin Scciafin]]{{·}}[[Geliàndro Sganbào]]{{·}}[[Zâne Andrîa Spìnoa]]
  |group2 = Òpere
  |list2  = Anònimi: ''[[Encomio nella elettione del Serenissimo signor Bernardo Clavarezza duce della Serenissima Republica di Genova|Discórso pò-u Benàrdo Cravaæsa]]''{{·}}''[[La Bagolina]]''; Bafîgo: ''[[Lamento dra reginna de Svezia traduto in lengua darseniella e adattòu sciù Lucrezia in ra mòrte do sò galante|Lamento dra reginna de Svezia]]''; Baldàn: ''[[A ro segnó Domenego Fiasella Eççelentissimo Depentò]]''; Bogiàn, Cavàllo, Giustiniàn, Rósso G.: ''[[Ra Cittara Zeneize]]''; Brìgnoe Sæ: ''[[Ra dònna interesà]]''{{·}}''[[I due anelli simili]]''{{·}}''[[Li comici schiavi]]''; Cangialànsa: ''[[Lamento d'unna zóvena marià con un viegio]]''; Capriâ: ''[[Ra finta caritè]]''; Castagnêua: ''[[Zena insendià]]''; Cavàllo: ''[[Applauzo de Zena]]''; Ciabrêa: ''[[Serenâta I]]''{{·}}''[[Serenâta II]]''; Mæn: ''[[Il fazzoletto]]''; Merèllo: ''[[Pe ra canzon dre formaggette]]''; Moâsànn-a: ''[[Cansonê (Moâsànn-a)|Cansonê]]''; Polinâ: ''[[Il genio ligure trionfante]]''; Rósso G.: ''[[Manoscrîto 1.2.7 Bibliotêca Bêrio]]'' &lt;small&gt;(''[[Ro viaggio de Venexa]]''{{·}}''[[Incoronation dro Duxe Lissandro Spinnoa]]'')&lt;/small&gt;{{·}}''[[Manoscrîto E.V.9 Bibliotêca Universcitâia de Zêna]]'' &lt;small&gt;(''[[Descriçión da pèsta]]'')&lt;/small&gt;; Rósso S.: ''[[L'antico valore de gli huomini di Taggia]]''; Scciafìn: ''[[Applausi per l'ellettione del doge Agostino Pallavicino|Discórso pe l'Agostìn Pravexìn]]''; Sganbào: ''[[La Zingara]]''; Spìnoa: ''[[L'Ariodante]]''{{·}}''[[L'Europa]]''{{·}}''[[La perfidia fulminata da Sansone]]''
  }}
|group7 = [[XVIII secolo|Sécolo XVIII]]
|list7  = {{Navbox subgroup
  |group1 = Outoî
  |list1  = [[Toràrbo Armònico]]{{·}}[[Lùcco Màia Capón]]{{·}}[[Anbrêuxo Cónti]]{{·}}[[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]]{{·}}[[Bacìccia Degradòu]]{{·}}[[Antönio Duràsso]]{{·}}[[Gaitàn Galìn]]{{·}}[[Gian Lurenzu Federicu Gavotti]]{{·}}[[Fabrìçio Giâno]]{{·}}[[Antönio Pescétto]]{{·}}[[Çitén Picêda]]{{·}}[[Antönio Màia Posêu]]{{·}}[[Ònoròu Antönio Rìcci-Gentî]]{{·}}[[Luciàn Rósso]]
  |group2 = Òpere
  |list2  = Anònimi: ''[[Cansón de goæra sascelìnn-a]]''{{·}}''[[Libeaçion de Zena]]''{{·}}''[[Manoscrîto E.I.19]]'' &lt;small&gt;(''[[Intermêzo da tragédia Svanvita]]'')&lt;/small&gt;{{·}}''[[Manoscrîto 55.J.III.10]]'' &lt;small&gt;(''[[Canto unico]]'')&lt;/small&gt;{{·}}''[[Ra descrizion dra vitta dro Figgio Pròdigo divisa in trei canti]]''{{·}}''[[Sonétto pi-â goæra do 1625]]''{{·}}''[[Trionfo dro pòpolo zeneise]]''; Armònico: ''[[Ro valoroso combatimento de Zane Antògno Maglion]]''; Capón: ''[[A canzun de Franzé u peguror]]''; Cónti, De Frànchi, Galìn, Gastâdo, Goîdo, Tôzo e Vicêti: ''[[Ra Gerusalemme deliverà]]''; De Frànchi: ''[[L'avocâto Patèlla]]''{{·}}''[[Ra locandera de Sampedarenna]]''{{·}}''[[Re preçiose ridicole]]''{{·}}''[[Ro Chitarrin]]''{{·}}''[[Ro mariezzo per fòrça]]''{{·}}''[[Ro retorno non previsto|Ro ritorno non previsto]]''; Degradòu: ''[[Cançonetta patriòtica in sciù l'aia dra Carmagnòla]]''; Duràsso: ''[[Dialogo successo ne a sala dro Consegetto da inverno tra Bernardo, Allerame, Giosæppe e Nicola poære e figgio, Tommaso e un inspettou|Dialogo successo ne a sala dro Consegetto da inverno]]''; Galìn: ''[[Cadenna zeneise]]''; Gavòtti: ''[[Er quatter saxonj]]''; Giâno: ''[[Vitöia cóntra i Tùrchi do capitàgno Castelìn]]''; Pescétto: ''[[Manoscrîto VII.4.34]]'' &lt;small&gt;(''[[Per re felisissime nozze dro signor Maggiœu con ra signora Laoretta Ciappe]]'')&lt;/small&gt;; Picêda: ''[[Cantilena pattriòttica]]''; Posêu: ''[[Sonetti acrostici]]''; Rìcci-Gentî: ''[[Egloga pescatoria]]''; Rósso: ''[[Pervœzze in sogno der meister da schêura der Morœre]]''
  }}
|group8 = [[XIX secolo|Sécolo XIX]]
|list8  = {{Navbox subgroup
  |group1 = Outoî
  |list1  = [[Federîgo Alizêro|Federîgo Aizê]]{{·}}[[Nicolin Baçigalô|Nicolìn Baçigalô]]{{·}}[[Cristòffa Castelìn]]{{·}}[[Gioanìn Cazàssa|Zâne Cazàssa]]{{·}}[[Andrîa Cereghìn]]{{·}}[[Doàrdo Michê Ciòzza]]{{·}}[[Luigi Domenico Farina|Loîgi Doménego Fænn-a]]{{·}}[[Doménego Garèllo]]{{·}}[[Bertomê Mòrchio]]{{·}}[[Stêva Parödi]]{{·}}[[Giöxèppe Peagàllo]]{{·}}[[Loîgi Michê Pedevìlla]]{{·}}[[Loîgi Perséuggio]]{{·}}[[Antönio Pescétto]]{{·}}[[Martin Piaggio|Martìn Piàggio]]{{·}}[[Françésco Pisórno]]{{·}}[[Giöxèppe Pòggi]]{{·}}[[Andrea Pollano|Andrîa Polàn]]{{·}}[[Pons Rebuffel]]{{·}}[[Andrîa Ròcca]]{{·}}[[Tomâxo Torterêui]]{{·}}[[Giobatta Vigo|Giobàtta Vîgo]]
  |group2 = Òpere
  |list2  = Anònimi: ''[[Achille in Sciro]]''{{·}}''[[Doe compagne de scheua]]''; Aizê: ''[[Il matrimonio di Goldoni]]''; Baçigalô: ''[[Ciù a poïa che o mâ]]''{{·}}''[[Enéide (Nicolìn Baçigalô)|Enéide]]''{{·}}''[[Inni civili]]''{{·}}''[[L'öcaxon a fa l'òmmo laddro]]''{{·}}''[[Odi ed Epodi]]''{{·}}''[[O mego pe forza]]''{{·}}''[[I manézzi pe maiâ 'na fìggia|Manezzi pe majâ 'na figgia]]''{{·}}''[[Pigiâse o mâ do Rósso o cartâ|Piggiäse ö mâ do Rosso ö cartâ]]''{{·}}''[[Poêxîe çernûe (Nicolìn Baçigalô)|Poêxîe çernûe]]''{{·}}''[[Prose rimæ]]''{{·}}''[[Sfroxi a-o Parnaso]]''; Castelìn: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' &lt;small&gt;(1850)&lt;/small&gt;; Cazàssa: ''[[A sanfornia zeneize]]''{{·}}''[[Vocabolâio Zenéize-Italiàn do Zâne Cazàssa|Vocabolâio Zenéize-Italiàn]]''; Cereghìn: ''[[Cansonetta neuva d'un zoveno de montagna ambiçioso de piggiâ moggê in çittæ convinto che a donna çittadinna a l'è ciù grassa|Cansonetta neuva]]''; Ciòzza: ''[[Congiura contro a Repùbblica de Zena]]''{{·}}''[[Giuseppe Musso (romànzo)|Giuseppe Musso]]''{{·}}''[[Paolo da Neuve duxe de Zena]]''{{·}}''[[Raffæle da Töre oscìa Zena e Savòia]]''{{·}}''[[Unna vitta infeliçe]]''{{·}}''[[Viçende umanne]]''; Fænn-a: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' &lt;small&gt;(föe vàrie)&lt;/small&gt;; Garèllo: ''[[Le gelosie del Signor Regina]]''; Parödi: ''[[Stöia di fæti ciù importanti successi in Zena da-o giorno eutto settembre 1847 a tutto o giorno sei arvî 1849|Stöia di fæti ciù importanti successi in Zena]]''; Peagàllo: ''[[Arecugéita de poêxîe inédite (Giöxèppe Peagàllo)|Arecugéita de poêxîe inédite]]''; Pedevìlla: ''[[A Colombiade]]''{{·}}''[[Lunäi do sciô Tocca]]''; Perséuggio: ''[[I pastoî a-o presepio]]''{{·}}''[[L'ærboo da misëia]]''{{·}}''[[O cagnetto da scignöa]]''{{·}}''[[O scindico de Vallefreida]]''{{·}}''[[O sciòpero de camëe]]''{{·}}''[[O sposaliçio da Misëia]]''{{·}}''[[O strassê in villezzatùa]]''{{·}}''[[Un paize socialista]]''{{·}}''[[Un pentemin a Zena]]''; Pescétto: ''[[Il cholera in Genova]]''{{·}}''[[In occasione del terzo secolare dell'apparizione di N.S. di Misericordia in Savona]]''{{·}}''[[Memoia da festa patriottica]]''; Piàggio: ''[[Ciaravalle Zeneize]]''{{·}}''[[Ezöpo zenéize|Esopo Zeneize]]''{{·}}''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' &lt;small&gt;(1815-1843)&lt;/small&gt;; Pisórno: ''[[O cannocciale de Savonna]]''; Pòggi: ''[[Ginna de Sampedænna]]''; Polàn: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' &lt;small&gt;(poêxîe vàrie)&lt;/small&gt;; Rebuffel: ''[[E doue bessoune]]''{{·}}''[[La Siagne: Poème Lyrique]]''; Vîgo: ''[[Fili d'erba]]''{{·}}''[[O Chitarrin]]''{{·}}''[[Tipi e macchiette]]''&lt;br /&gt;Giornâli: ''[[O Balilla]]''{{·}}''[[Balilla (Bonezàire)|O Balilla (de Bonezàire)]]''{{·}}''[[O Castigamatti]]''{{·}}''[[O Çittadin]]''{{·}}''[[O Ficcanaso]]''{{·}}''[[O sciô Reginna e sciô Tocca]]''{{·}}''[[O Stafî]]''{{·}}''[[O Zeneize]]''
  }}
|group9 = [[XX secolo|Sécolo XX]]
|list9  = {{Navbox subgroup
  |group1 = Outoî
  |list1  = {{Navbox subgroup
    |group1 = Zenéize
    |list1  = [[Aldo Acquarone]]{{·}}[[Carlo Domingo Adamoli]]{{·}}[[Italo Mario Angeloni]]{{·}}[[Luigi Anselmi]]{{·}}[[Giuliano Balestrieri]]{{·}}[[Ernesto Bertolotto]]{{·}}[[Elena Bono]]{{·}}[[Agostino Bruno]]{{·}}[[Giorgio Cambiaso]]{{·}}[[Mario Cappello]]{{·}}[[Giovanni Battista Caprile]]{{·}}[[Costanzo Carbone]]{{·}}[[Davide Castelli]]{{·}}[[Daniele Caviglia]]{{·}}[[Ettore Chiappe]]{{·}}[[Carlo Costa]]{{·}}[[Angelo De Ferrari]]{{·}}[[Gherardo del Colle]]{{·}}[[Emilio Del Maestro]]{{·}}[[Gian Mario Faggioni]]{{·}}[[Doardo Firpo|Edoardo Firpo]]{{·}}[[Marcel Firpo]]{{·}}[[Pino Flamigni]]{{·}}[[Freirîgo Gàzzo]]{{·}}[[Alfonso Ghiotti]]{{·}}[[Roberto Giannoni]]{{·}}[[Alfredo Gismondi]]{{·}}[[Alessandro Guasoni]]{{·}}[[Plinio Guidoni]]{{·}}[[Enzo La Rosa]]{{·}}[[Piero Maffei]]{{·}}[[Carlo Malinverni]]{{·}}[[Marino Merello]]{{·}}[[Mauro Montarese]]{{·}}[[Alessandro Monti]]{{·}}[[Guido Nilsen]]{{·}}[[Silvio Opisso]]{{·}}[[Sandro Patrone]]{{·}}[[Vito Elio Petrucci]]{{·}}[[Luigi Poggi]]{{·}}[[Costantino Preve]]{{·}}[[Francesco Puppo]]{{·}}[[Giovan Battista Rapallo]]{{·}}[[Francesco Rocchino]]{{·}}[[Enrico Scaravelli]]{{·}}[[Sergio Sileri]]
    |group2 = Âtri parlæ
    |list2  = [[Emilio Azaretti]]{{·}}[[Rodolfo Badarello]]{{·}}[[Giannino Balbis]]{{·}}[[Maurizio Barzizza]]{{·}}[[Paolo Bertolani]]{{·}}[[Andrea Capano]]{{·}}[[Giuseppe Cassinelli]]{{·}}[[Giuseppe Cava]]{{·}}[[Angelo Daglio]]{{·}}[[Rosita Del Buono]]{{·}}[[Franco D'Imporzano]]{{·}}[[Virgilio Fedi]]{{·}}[[Renzo Fregoso]]{{·}}[[Culoumbu Gajòun|Colombo Gajone]]{{·}}[[Giovanni Ghione]]{{·}}[[Livio Gianolla]]{{·}}[[Giovanni Giudici]]{{·}}[[Antonio Leale]]{{·}}[[Ubaldo Mazzini]]{{·}}[[Ettore Morteo]]{{·}}[[Luì Notari|Louis Notari]]{{·}}[[Luigi Panero]]{{·}}[[Guido Pastor]]{{·}}[[Antonio Rebaudo]]{{·}}[[Filipu Giliu Rostan|Filippo Rostan]]{{·}}[[Mario Scaglia]]{{·}}[[Rensu Villa|Renzo Villa]]{{·}}[[Cesare Vivaldi]]{{·}}[[Ettore Zunino]]
    }}
  |group2 = Òpere
  |list2  = {{Navbox subgroup
    |group1 = Zenéize
    |list1  = Acquarone: ''[[Bòcce (Aldo Acquarone)|Bòcce]]''{{·}}''[[Braghe longhe]]''{{·}}''[[Discorsi e confidense da mæ portëa]]''{{·}}''[[Quande o gatto o no gh'é]]''{{·}}''[[Sonetti (Aldo Acquarone)|Sonetti]]''{{·}}''[[Sunetti e poemetti]]''; Adamoli: ''[[Reuse d'autunno]]''; Angeloni: ''[[Quande canta o mâ]]''; Anselmi: &lt;small&gt;(tèsti vàrri pò-u [[Gioxeppe Marzari|Marzari]])&lt;/small&gt;; Balestrieri: ''[[A ballato do Besagno]]''; Bono: ''[[Gatto di Sangue]]''; Bruno: ''[[Lunäio de Savonna]]'' &lt;small&gt;(poêxîe vàrie)&lt;/small&gt;{{·}}''[[O regallo pe-o 1865]]'' &lt;small&gt;(poêxîe vàrie)&lt;/small&gt;; Cambiaso: ''[[E fóndeghe]]''{{·}}''[[L'inzegnê]]''; Cappello: ''[[Ma se ghe penso]]''; Caprile: ''[[O mogogno]]''; Carbone: ''[[Cansoin zeneixi]]''{{·}}''[[Co-a çigäa in sciâ canna]]''{{·}}''[[Quattro canti de Portöia]]''; Castelli: ''[[E peripeçìe do sciô Canella]]''{{·}}''[[O caravana]]''{{·}}''[[O testamento do sciô Lummetti]]''; Caviglia: ''[[A-o de là do mâ]]''{{·}}''[[E äe di àngei]]''; Chiappe: ''[[Rozzo e bozzo]]''; Costa: ''[[A stradda]]''; De Ferrari: ''[[E zà reciòcca l'öa]]''{{·}}''[[Quæxi 'na confescion]]''{{·}}''[[Tra Besagno e Cianderlin]]''{{·}}''[[Ùrtimi canti]]''; Del Maestro: ''[[A tascia in sciô ciæo]]''; Faggioni: ''[[Quello bonànima (Gian Mario Faggioni)|Quello bonànima]]''; Firpo: ''[[A vëa scoverta de l'América]]''{{·}}''[[Ciammo o martinpescòu]]''{{·}}''[[Fiore into gòtto]]''{{·}}''[[O grillo cantadô]]''{{·}}''[[Tutte le poesie (Edoardo Firpo)|Tutte le poesie]]''; Flamigni e Montarese: ''[['Na micca pe-o re]]''; Gazzo: ''[[A Diviña Comédia]]''{{·}}''[[Arpa zeneyze]]''; Ghiotti: ''[[A lotterìa de Zena]]''; Giannoni: ''[[E gagge]]''{{·}}''[[E trombe]]''; Gismondi: ''[[Arvî e giöxìe]]''{{·}}''[[Da-o mæ barcon]]''{{·}}''[[In faccia a-o nòstro mâ]]''; Guasoni: ''[[A pòula e a lunna]]''{{·}}''[[L'ätra Zena]]''{{·}}''[[L'òrto da madonnâ]]''; Guidoni: ''[[A çittæ deserta]]''{{·}}''[[Briscola (tiatro)|Brìscola]]''{{·}}''[[Controvento]]''{{·}}''[[L'östaia]]''{{·}}''[[Sette corali]]''{{·}}''[[Zóvena co-o parasô]]''; La Rosa: ''[[Colpi di timone]]''; Malinverni: ''[[Bolle de Savon]]''{{·}}''[[Due brocche de viovetta]]''; Merello: ''[[In tempo de goæra]]''; Monti: ''[[A storia da Madonna da Guardia]]''{{·}}''[[A vitta de San Françesco d'Assisi]]''{{·}}''[[Vitta de fræ Françesco o laico cappuçin ciammòu pe-o Paddre Santo da-o nòstro popolin]]''; Nilsen: ''[[Da San Loenso à Portofin]]''{{·}}''[[O fondo do mâ]]''; Opisso: ''[[L'isoa]]''; Patrone: ''[[A-o borgo chinno]]''{{·}}''[[A spinna sottî]]''{{·}}''[[I Vangeli]]''{{·}}''[[Veddri appannæ]]''; Petrucci: ''[[Bansigæ da l'æxìa]]''{{·}}''[[Ciù in là de paròlle]]''{{·}}''[[Graffionne]]''{{·}}''[[O quadrifeuggio]]''{{·}}''[[Un vento döçe]]''; Poggi: ''[[Da l'arba a-o tramonto]]''{{·}}''[[Lëzi...passa...taxi]]''; Puppo: ''[[D'arrescoso]]''; Rapallo: ''[[Caròtte co-o tocco de rava]]''{{·}}''[[Çento grantinne de riso]]''; Sileri: ''[[Òua che l'ombra a chinna]]''{{·}}''[[O zeugo sensa fin]]''{{·}}''[[Pòrto de mâ]]''&lt;br /&gt;Giornâli: ''[[Zena (revìsta)|Zena]]''
    |group2 = Âtri parlæ
    |list2  = Badarello: ''[[Chinze haiku e ätri versci]]''{{·}}''[[Fregogge de seunni]]''{{·}}''[[Stradde (Rodolfo Badarello)|Stradde]]''; Balbis: ''[[Trondemundu]]''{{·}}''[[Poesie (1970-2000)]]''; Barzizza: ''[[Grascie megu]]''; Bertolani: ''[[Avei]]''{{·}}''[[Diario greco]]''{{·}}''[[E gose, l'aia]]''{{·}}''[[Libi]]''{{·}}''[[Raità da neve]]''{{·}}''[[Seinà]]''; Capano: ''[[A sgavàudura e u dagliu]]''{{·}}''[[Gh'eira in ciarrun pautrùn]]''{{·}}''[[Teragnae]]''; Cassinelli: ''[[Cioiu de mazu]]''{{·}}''[[U fiö e a nöte]]''; Cava: ''[[Into remoin]]''; Daglio: ''[[Poesie dialettali]]''; Del Buono: ''[[O massetto]]''; D'Imporzano: ''[[A véja magìgura]]''{{·}}''[[Deixe suneti aragiai e trei puemeti stravaganti]]''{{·}}''[[Védri d'àiga durse]]''; Fregoso: ''[[Tazibao]]''; Gajone: ''[[Antologia Ovadese]]''; Ghione: ''[[Nàvego incontro a-o sô]]''{{·}}''[[Verso sei öe]]''; Gianolla: ''[[Dar Castelo au Razao]]''{{·}}''[[Lungo vota e vioi]]''; Giudici: ''[[Empie stelle]]''; Leale: ''[[Scannabaggi e perdidì]]''; Mazzini: ''[[A Passion do Signoe]]''{{·}}''[[A spedission de Caraa]]''{{·}}''[[Saggio di folklore spezzino]]''{{·}}''[[Sonetti vernacoli]]''{{·}}''[[Strofogi]]''; Morteo: ''[[Rime arascine]]''; Notari: ''[[A legenda de Santa Devota]]''{{·}}''[[Bülüghe munegasche]]''; Pastor: ''[[Vèlbure, rèijure, gàlbure]]''; Rebaudo: ''[[St'anu che ven]]''; Rostan: ''[[Tra l'erba]]''; Villa: ''[[E dùdure]]''{{·}}''[[I nénari]]''{{·}}''[[Vin de sccianchi]]''; Vivaldi C.: ''[[La vita sa di buono]]''; Zunino: ''[[I sc-feughi d'Rusin]]''{{·}}''[[In ser Piave]]''
    }}
  }}
|group10 = [[XXI secolo|Sécolo XXI]]
|list10  = {{Navbox subgroup
  |group1 = Outoî
  |list1  = [[Enrica Arvigo]]{{·}}[[Mario Bagnara]]{{·}}[[Enrico Carlini]]{{·}}[[Alessandro Guasoni]]{{·}}[[Gianni Priano]]{{·}}[[Bruno Rombi]]{{·}}[[Bartolomeo Rottondo]]{{·}}[[Anselmo Roveda]]{{·}}[[Siro Vivaldi]]
  |group2 = Òpere
  |list2  = Arvigo: ''[[Renasce]]''; Bagnara e Rottondo: ''[[A fëa de San Bertomê]]''; Guasoni: ''[[Barcoin. Sette racconti in lingua ligure]]''{{·}}''[[Cantëgoe]]''; Priano: ''[[Nel raggio della catena]]''; Rombi: ''[[Vuxe de Câdesédda]]''; Roveda: ''[[A farta d'euio de framboase into sangue spantegòu]]''; Vivaldi: ''[[Basta ch'a nu pasa d'entu mi]]''{{·}}''[[Ginti e fati de Rimasùu]]''
  }}
}}&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:Template de navegaçión - Ligùria]]
[[Categorîa:Template de navegaçión - socjêtæ]]
[[Categorîa:Letiatûa in lìgure|*]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ng2vh0kckcwq26ommu84j7lrlpivdco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Munsu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32110</id>
    <revision>
      <id>274336</id>
      <parentid>274265</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T18:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Architetü(r)e sivìli */</comment>
      <origin>274336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70371" sha1="fdrf42fd9gf7pnagao3wp846hex4g62" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Munsu
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{Fr}} ''Mons''&lt;/div&gt;
|Panorama = Mons aero.JPG
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Vista du sèntru de Munsu&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = FRA
|Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg
|Grado amministrativo = 5
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra
|var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]]
|Divisione amm grado 2 = Va(r)u
|var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]]
|Divisione amm grado 3 = Draguignan
|var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]]
|Divisione amm grado 4 = Fayence
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Patrick de Clarens
|Data elezione = 2020
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|Superficie = 76.63
|Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}}
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 909
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=29 dixèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-07-26}}
|Aggiornamento abitanti = 2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = ''moussenqui'' &lt;small&gt;([[Dialettu figùn|figùn]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;''monsois'' &lt;small&gt;([[Lengua françéise|fr]])&lt;/small&gt;
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map commune FR insee code 83080.png
|Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle
}}
'''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 909 abitanti (au [[2023]])&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;.

== Geugrafia ==
Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, situàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. U paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estènde pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilòmetri quaddri, fìn a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1.712 mêtri, a simma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu.

Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e, chinandu versu meridiùn, u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu
Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du Fil
Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A muntagna de Lachens
Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge
&lt;/gallery&gt;U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, a ''[[Siagnole]]'', ch'a nasce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}&lt;/ref&gt;. A ''sourça'' a resta pròpiu sutta a Munsu, a pôcu mênu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750&amp;nbsp;m).

L'ègua ch'a chìna dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ramme ch'e campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'&amp;#8203;''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedòtti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;.

Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di câxi i sun afluènti da primma&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&amp;tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}&lt;/ref&gt;, cumme u ''Vallon Rouge'', ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè de ''Les Vignes'', e quellu de ''Roque Abellière'', tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. A chinà ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}&lt;/ref&gt;.

== Sto(r)ia ==
=== U(r)igine du numme ===
U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì &quot;munte&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}&lt;/ref&gt;, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de &quot;munti&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&amp;pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}&lt;/ref&gt;, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu &quot;Munsu&quot;, scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu&lt;ref&gt;{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}&lt;/ref&gt;.

=== Preisto(r)ia ===
I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa [[Preistöia|preisto(r)ia]], tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de dolmen e âtre furme de sepultü(r)e: fra sti lì ün di ciü cunusciüi u l'è u dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=309|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}&lt;/ref&gt;.

U gh'è e pröve ch'u funsiunesse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i tuchetti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=vul. 5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}&lt;/ref&gt;, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du rammu, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resènti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u dolmen de Riens e de la Colle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}&lt;/ref&gt;, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}&lt;/ref&gt;.

=== Etè antìga ===
[[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Ròcca Tajâ|left]]
A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedòttu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu&lt;ref&gt;avant prop. pg11&lt;/ref&gt;. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta ròcca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. A l'imprinsippiu, inte stu trètu l'aquedòttu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu lì u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa dunca inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i.

=== Etè medievâle ===
Pe' Munsu paìse a primma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste lì ascì ''Fulco de Mons''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}&lt;/ref&gt;.

Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da &quot;colonica ad Avasio&quot; (Avaye), antigu ''castrum'' ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}&lt;/ref&gt;. U ''castrum'' u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ìa de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva pròpiu ai cunfìn cun stu paìse lì.

Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na sé(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âta dui o trèi mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni primma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti [[figùi]], gènte lìgü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da [[Provensa|Pruvènsa]] a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]].

A fà vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de primma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta.

E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fà remuntà aa crisi che de cuntru a s'è patìa inta Rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe lìgü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte e ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi ma u se pènsa che, cumme pe'i pòsti a l'in gìru, e ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}&lt;/ref&gt;.

L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pan, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Etè muderna ===
Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quande inte tütta a Fransa e l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti. 

Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in ànnu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpindu stu travaju in genere pe' quattru ànni&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}&lt;/ref&gt;.

Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'e se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì.

Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|outô=Pays de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2026-07-18}}&lt;/ref&gt;. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

A partì dai 15 de nuvèmbre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu'ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixèmbre du [[1591]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}&lt;/ref&gt;. 

Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presènta turna a pèste, cu'ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}&lt;/ref&gt; 

=== Etè cuntempuranea ===
Avanti da [[Rivoluçion françeize|Revulusiùn fransese]], au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu, inte quellu mumèntu, a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}&lt;/ref&gt; 

A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capélla di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A rife(r)ì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi.

Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte e se truvessen inte 'na situasiùn meschìna, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu lì u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fassili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}&lt;/ref&gt; 

U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a buna, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}&lt;/ref&gt; 

A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}&lt;/ref&gt;

L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insemme a [[Seillans]] e a [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunca a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietè e i diritti in sci gumbi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Intu mèntre da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda guèra mundiâle]], cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau [[1940]] l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}&lt;/ref&gt; 

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Munsu}}

=== Cugnummi ch'u gh'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&amp;departmentId=83&amp;departmentName=Var&amp;cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}&lt;/ref&gt;''.''

=== Persune lighèi cun Munsu ===
* [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}&lt;/ref&gt;.
* [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}&lt;/ref&gt;.
* [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti de interesse ==
=== Architetü(r)e religiuse ===
Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]].
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu
Mons Chap Mairie 8.JPG|A capélla de San Bastiàn o di Gianchi
Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè
Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capélla de San Ròccu
Mons Chap Riens.jpg|Capella de San Pe(r)u de Riens
St-Marcellin Chap.jpg|Capella de San Marcelìn
Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard
Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard
&lt;/gallery&gt;
* [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntà au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Intu fundu de gêxa, de furma reunda, u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina crûxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma ina gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[dipartimèntu du Va(r)u]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;: a ''Vénus'', &quot;Vene(r)e&quot;, du [[1488]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;, e a ''Musane'' du [[1535]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capélla de San Bastiàn (Munsu)|Capélla de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capélla a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capélla, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a bande(r)etta, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, inta capélla u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]], p'ina parte, a l'è stèta duve(r)â cumme municìpiu de Munsu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capélla da Madònna da Pietè (Munsu)|Capélla da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa crûxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u &quot;''Galinette''&quot;. Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se ghe tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capélla lì e a gêxa du paìse&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capélla de San Ròccu (Munsu)|Capélla de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de qua(r)antêna in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, u dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capélla de San Pe(r)u (Munsu)|Capélla de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814&amp;nbsp;m in sciu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i distante da 'n [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne tütti i ànni, de zügnu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capélla de San Marcelìn (Munsu)|Capélla de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capélla inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;.
* [[Capélla de Santa Ruselìna (Munsu)|Capélla de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a serviva da capélla privâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}&lt;/ref&gt;.
* Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha lasciàu u titulu de paruchiâle aa primma gêxa ch'a l'è stèta fabricâ intu scitu de quella d'ancöi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetü(r)e sivìli ===
;Rexidènse
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard
Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn
Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille
Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon''
Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi
Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu
&lt;/gallery&gt;
* [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a crûxe de Malta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
* Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna&lt;ref name=&quot;Châteaux Var&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
* Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfinan i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]&lt;ref name=&quot;Châteaux Var&quot; /&gt;, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], dìtu turna de Bourrigaille&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}&lt;/ref&gt;. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
* Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme &lt;bdi&gt;''Les Ferrages d'Esclapon''&lt;/bdi&gt;&lt;bdi&gt;, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.&lt;/bdi&gt;
* Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]&lt;ref name=&quot;Châteaux Var&quot; /&gt;.
* Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme u castéllu du cumün, u se tröva in scia punta de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da 'n megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugetti e de travai&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.

;Âtru
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ
Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens
Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan''
Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu
Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse
Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole''
&lt;/gallery&gt;
* [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42&amp;nbsp;km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta &quot;Ròcca Tajâ&quot; (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20&amp;nbsp;m&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
* Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|b]]&lt;nowiki/&gt;èi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''.
* Funtâna &quot;''la plus louancho fouan''&quot;: a &quot;funtâna ciü luntâna&quot; a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]&lt;ref name=&quot;Fontaines et lavoirs&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}&lt;/ref&gt;. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu.
* Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]&lt;ref name=&quot;Fontaines et lavoirs&quot; /&gt;, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''.
* I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}&lt;/ref&gt;.
* Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte &quot;de Munsu&quot; in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''.

=== Architetü(r)e militâri ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu
Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye
&lt;/gallery&gt;
* [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.
* [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660&amp;nbsp;m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.
Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]].

=== Sciti archeulogichi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens''
Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye''
Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée''
Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle''
Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros''
Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton''
Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin''
Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches''
&lt;/gallery&gt;
* ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i sègni d'ina növa ucupasiùn ascì aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], ch'u se tröva a 1&amp;nbsp;km a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i da distante daa capélla de San Pe(r)u e da regiùn de ''Riens'' ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da ina gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}&lt;/ref&gt;. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti stò(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle&lt;ref&gt;{{Çitta|Roudil &amp; Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20&amp;nbsp;m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5&amp;nbsp;m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a&lt;ref&gt;{{Çitta|Roudil &amp; Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50&amp;nbsp;m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri&lt;ref&gt;{{Çitta|Roudil &amp; Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60&amp;nbsp;m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11&amp;nbsp;m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu&lt;ref&gt;{{Çitta|Roudil &amp; Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i da distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80&amp;nbsp;m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da ina ciappa missa in tèra&lt;ref&gt;{{Çitta|Roudil &amp; Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10&amp;nbsp;m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa primma Etè du Rammu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5&amp;nbsp;m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70&amp;nbsp;m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa&lt;ref&gt;{{Çitta|Roudil &amp; Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.
* ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;.

Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;. e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23&amp;Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia.

=== Natü(r)a ===
* [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutetta ch'a cröve ina regiùn 42,96&amp;nbsp;chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&amp;release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}&lt;/ref&gt;.

== Cultü(r)a ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}&lt;/ref&gt;.

;Scö(r)e
A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}&lt;/ref&gt;. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), &quot;Zelle&quot;, mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialettu ''moussencou'' ===
{{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}&lt;/ref&gt;. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}&lt;/ref&gt;.

=== Müsei ===
* Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}&lt;/ref&gt;.
* Éco-Musée &quot;Lou Fournas&quot;: u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumìa ==
[[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']]
{{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvènsa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835&lt;ref name=&quot;Garcin&quot; /&gt;|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}}
L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i &quot;cinesi de Pruvènsa&quot; pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive&lt;ref name=&quot;Garcin&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne &amp; moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&amp;pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}&lt;/ref&gt;. 

Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}&lt;/ref&gt;

== Fèste e fe(r)e ==
Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}&lt;/ref&gt;.

Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne &amp; moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&amp;pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}&lt;/ref&gt;.

== Sport ==
Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}&lt;/ref&gt;, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273&amp;nbsp;m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15&amp;nbsp;m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scindichi de Munsu ===
[[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelaggi ===
U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugettu nasiunâle dìtu &quot;''Villages Roumains''&quot;, u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u &quot;pei(r)ìn&quot; du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}&lt;/ref&gt;, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capélla da San Pe(r)u (Munsu)|capélla da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&amp;task=search&amp;id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}&lt;/ref&gt;.

== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina sé(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}&lt;/ref&gt;. 

Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''. 

U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== Traspòrtu pübbricu ===
A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'ha piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}&lt;/ref&gt; e a 8334&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;.

== Nòtte ==
;Nòtte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil &amp; Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]]</text>
      <sha1>fdrf42fd9gf7pnagao3wp846hex4g62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>U Lantèrnìn (Berzezzi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33018</id>
    <revision>
      <id>274354</id>
      <parentid>274322</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T06:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Grascettu</comment>
      <origin>274354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10578" sha1="pjw055l0122qn43p39277yrp8h1r9r2" xml:space="preserve">{{Berzezìn}}
&lt;div id=&quot;section_SpokenWikipedia&quot; class=&quot;noprint toccolours plainlinks&quot; style=&quot;clear: right; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; width: 300px; text-align: left; float: right&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;'''Sente sta pàgina &amp;middot; [[:Immaggine:U Lantèrnìn (Berzezzi).ogg|(info)]]'''&lt;/div&gt;
[[Immaggine:U Lantèrnìn (Berzezzi).ogg|centro|File da registrasiùn]]
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 90%&quot;&gt;Parlante: Iginio Rossello, Berzezzi&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: xx-small&quot;&gt;Registrasiùn fèta cu'a [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|oldid=273011}} vèrsciùn d'u 10-08-2026].&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
[[File:Bergeggi - SS1 - Il Faro - Via Aurelia - panoramio (1).jpg|thumb|U Lantèrnìn, vistu da l'Aurelia]]
U '''Lantèrnìn''' u l’è u numme ch’u se dà a-u '''Färu''' o '''Fanä''' (''Faro di Capo Vado'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), int’a pärte ciü a levante d’u cumüne de [[Berzezzi]], a-i cunfìn cun [[Vuè]]. L’inpiantu de segnalasiùn a distansa u l’è in funçiùn a partì da-u [[1883]] e u se tröva a-i pé d’u Cävu ch’u ghe dà u numme in italiàn.

== Descrisiùn ==
L'inpiantu u l'è cunpostu de 'na ture äta 34 metri custruìa int'i ürtimi anni de l'[[XIX secolo|Öttuçéntu]]. A se mustra cun 'na bäze otagunäle, ch'a se strenze manimàn ch'u se riva 'nsc'â punta, duv'u gh'è u fanä che de nötte u spära a lüxe a 'n'altessa de 43 metri 'nsc'ou livellu du mä, de moddu ch'a se posse vedde  ascì da luntàn.

A ture a l'è tütta tinta de giancu, cuscì cumme u cazegiätu ch'u gh'è atacä, u̇n tenpu döviä cumme abitasiùn d'u guardiàn. A l'è 'na custrusiùn a tréi cen, cun u̇n mìnimu de decurasiuìn int'a faciäta, spartìa pe lungu in tréi livelli da dùe curnixi in rilievu, segundu 'n güstu neuclàŝĉicu, ch'u se vedde ascì int'i cunturni d'i barcuìn. Defèti l'architetüa a se sumeggia a quella d'i ätri färi custruìi da-u Geniu Civile inte quellu perìudu.

Insc'â ture u se ghe munta pe vìa de 'na scäa a lümàçça ch'a gh'ha 220 schen de granitu. Da-u balóu ch'u gh'è in çimma u se munta ancùn 'na scaetta e u se riva duv'u gh'è a lüxe d'a lantèrna.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|tìtolo=Il Faro di Capo Vado, appunti dell'associazione L'îzua}}&lt;/ref&gt;

[[File:Faro di Capo Vado 1922.webp|thumb|U färu vistu da levante, 1922]]
De nötte u fà lüxe travagiandu segundu d'i cicli FL(4), cunscistenti in quattru lanpi de lüxe gianca ch'i se ripeten de cuntinuu. A serie de lanpi a düa 15 segundi e a mesc-cia d'i mumenti de unbra cun d'i mumenti de lüxe. U Lantèrnìn u se çende pe mezu segundu, pe poi smurtäse pe u̇n segundu e mezu, questu pe trè votte de séguitu, poi u̇n ürtimu lanpu u l'è mandä pe mezu segundu, cun doppu u̇n mumentu de scüu ch'u düa ciü d'i ätri (8 segundi e mezu). Da chì u cuntinua u ciclu.

I scistêmi de lüxi ch'u munta i sun mudèrni e sun spartìi inte duì mudelli, ognidün pe sö cuntu. U ciü grossu u l'è u̇n módulu '''MAXLED 800 EFF''', ch'u pèrmétte a-a lüxe de vegnì sparä fina a quatorze miggia de distansa (quèxi 26 chilómetri). S'u duvesse capitä di guasti o s'u duvesse satä a curente u ghe n'è u̇n ätru d'emèrgénsa, ch'u l'è u̇n módulu '''MLED-155'''. A lüxe de stu chì a pö ese vista da 7 miggia (ch'i sun 13 chilómetri). L'inpiantu, ancö, u funçiuna cun óttica fissa e u l'è d'u tüttu outumàticu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.marina.difesa.it/cosa-facciamo/per-la-difesa-sicurezza/fari/Pagine/1514.aspx|tìtolo=Faro di Vado Ligure - E.F. 1514|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;

== Stoja ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
Immaggine:Faro di Capo Vado 1939.webp|U Lantèrnìn vistu da punente, int'u 1939, tra e unde
Immaggine:Faro di Capo Vado 1940.webp|U fanä tintu a bande, cartulina d'u 1940
&lt;/gallery&gt;
Vèrsu a fin de l’[[XIX secolo|Öttuçéntu]] u se sentiva u bezöĝn̂u de ’n färu ch’u puresse ilüminä u camìn a-e nävi ch’i pasävan intu trètu de mä a punente de [[Zena]], seguendu e rutte vèrsu a [[Fransa|França]] e a [[Spagna|Spaĝn̂a]], ch’u puresse funçiunä cumme segnalasiùn, scicumme ch’u gh’ea ’na grossa distansa da cruvì fra u [[Còvu de Mée|Cävu de Meĵe]] (d’[[Andôa|Andöa]]) e a [[Lanterna de Zena|Lantèrna]] (de [[Zena]]).

Ünna primma idea de tiä sciü ’n färu da ste pärti chì a l’ea stèta pruposta da-u Ministru d’i travaggi pübblici Raffaele Mezzanotte, int’u mezu d’i incuntri a-a Càmera d’i Depütè a-i 15 de zenä d’u [[1879]], duv’u se diva che:

&lt;blockquote&gt;“''U̇n bèllu nümeru de bastimenti che da Zena i van int’i porti d’u meridiùn d’a França o inte quelli d’a Spaĝn̂a, quand’i rivan vixìn a-u Cävu de Vuè i nu gh’han, spece int’e nötti de fuschìa, u̇n puntu de ricunuscimentu, perchè, mentre u l’è davéi difìççile pe lu̇ätri vedde a-u de là d’u färu de Zena, i nu pöan ancùn scorze quellu d’u Cävu de Meĵe.&lt;br /&gt;A navegasiùn inte stu trètu de mä a vegne dunque menu següa e nu sensa perìcculi, cumme testimoĝn̂an i naufraggi che sun capitè int’i anni pasè. L’è pe questu ch’u l’è stètu dumandä de mette ’nsc’ou Cävu u̇n färu, ch’u posse fä capì a-i naveganti ch’i sun vixìn a-a radda de Vuè, duvve puriàn truvä u̇n postu següu pe riparäse, e u servià ascì cumme guidda, s’i duvessan andä a Sann-a''”&lt;br&gt;&lt;small&gt;Raffaele Mezzanotte, Ministru d’i travaggi pübblici, 15 de zenä d'u 1879&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ilmondodeifari.it/2024/02/26/il-faro-di-capo-vado-2/|tìtolo=Il Faro di Capo Vado|léngoa=IT|vìxita=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;P’ou färu a vegne stansiä ’na speiza de 70 000 lìe da-u mèximu Ministru, cun ’na serie de discusciuìn fète doppu a stu prupóxitu. 

Inte ünna d’e sedüte ch’i se sun tegnüe doppu u se fà prezente e intensiuìn d’a Cumisciùn fèta aposta, sut’â  nómina de l’unurévule Zanardelli. Tra i numinè u gh’ea l’inzegné Parodi, ch’u sustegniva ciü de tütti l’inpurtansa de l’inpiantu, mentre u gh’ea a magiuransa ch’a l’aveiva vutä pe tiä sciü ’n färu de quärtu ùrdine, ben ciü picìn de quantu u se pensäva a l’inprinçippiu. L’inzegné defèti u spunciäva pe fäghe vegnì u̇n färu ch’u fuise de sugundu o armenu de tèrsu ùrdine. Cunträju a-a vutasiùn d’a magiuransa u l’ea ascì u depütä Boselli, ch’u l’aveiva fètu ’n interventu a prupóxitu a-a Càmera d’i Depütè.

Nunustante e ratèlle, u vegne püblicä l’elencu d’i färi da custruì lungu e coste d’u Reĝn̂u, investindu in tüttu u̇n migliùn de lìe de speiza straurdinäja, da spartì int’u perìudu [[1879]]-[[1883]]. Int’a lista, u färu u l’è prezentä cumme de IV ùrdine.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti Parlamentari|url=https://www.google.it/books/edition/Atti_parlamentari/w9A_AAAAYAAJ?hl=it&amp;gbpv=1&amp;dq=faro+di+Capo+Vado&amp;pg=PA6087&amp;printsec=frontcover|ànno=1879|editô=Istituto poligrafico e zecca dello Stato|léngoa=IT|volùmme=279|capìtolo=Sessione 1878-79 - Discussioni - Tornata del 10 maggio 1879}}&lt;/ref&gt;

Int’u perìudu [[1886]]-[[1887]] u rizülta zà in funçiùn, tantu ch’u cunpäre int’i registri d’e speize d’u Ministeru d’i Travaggi pübblici. U se sà che u custu de l’ilüminasiùn e d’a manutensiùn de tütti i inpianti, a l’épuca sutta a-a [[Provìnsa de Zêna|Pruvincia de Zena]], u l’ea rivä a ciü de 20 000 lìe e u gh’è cunpreizu ascì quellu de Berzezzi.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|url=https://www.google.it/books/edition/Raccolta_degli_atti_stampati_per_ordine/Iy4lSEiUh0sC?hl=it&amp;gbpv=1&amp;dq=faro+di+Capo+Vado&amp;pg=RA7-PA95&amp;printsec=frontcover|tìtolo=Raccolta degli atti stampati per ordine della Camera legislatura|data=|volùmme=15|léngoa=IT|outô=AA.VV.|ànno=1886|editô=Camera dei Deputati|çitæ=Rumma|p=95}}&lt;/ref&gt;

Int’i primmi anni d’a sö ativitè u fanä u figüa inte l’''Elenco dei Fari e Fanali'' d’a Regia Marina, indicä inte l’edisiùn d’u [[1880]] e inte quelle d’i anni a vegnì cumme “''Faro di Capo Vado''”, e u se dixe ch’u l’è missu “ ’nsc’ou runpicollu d’u Cävu da vixìn a l’estremitè d’u Mö d’a Cäva de Berzezzi”.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&amp;gbpv=1&amp;dq=tocco&amp;pg=PA104&amp;printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=98}}&lt;/ref&gt;

Int’u perìudu d’a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiäle]], a strutüa a l’ha patìu i danni de ’n ataccu vìa mä inte l’estè d’u [[1940]]. In particuläre a costa tra [[Vuè]] e [[Sann-a]] a l’ea u̇n obietivu inpurtante, p’ou fètu d’u portu, d’e indüstrie e d’i depóxiti ch’u gh’ea.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; A quattr’ùe de matìn d’u 14 de züĝn̂u u caciaturpedinée françeize Aigle, ch’u s’ea purtä a 15 miggia da-a costa de [[Berzezzi]], u l’aveiva bunbardä a [[baterìa de Vuè]] e u färu, cu’i sö canuìn da 138/40, sensa che a difeiza italiäna a puresse rispunde.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pier Paolo Cervone|tìtolo=Savona in guerra|url=https://www.isrecsavona.it/eventi/2013/libro-savona-in-guerra.pdf|ànno=2013|editô=ISREC Istituto Storico della Resistenza e dell’Età Contemporanea della provincia di Savona|çitæ=[[Sann-a]]|léngoa=IT|p=26|capìtolo=La Seconda Guerra Mondiale}}&lt;/ref&gt; Riparä, u l’è stètu turna açeizu a-i 14 de mazzu d’u [[1945]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.arigenova.it/wail/schede_referenze/LI/li-004.pdf|tìtolo=WAIL – LI-004,ITA-017-Vado Ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;

Int’i anni u lantèrnìn u l’ha vistu a prezensa de ciü faristi, che se sun avicendè, ün d’i ürtimi a travagiäghe u l’è stètu Felice Tirotto, fina a-i [[Anni 1990|anni ’90]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2025/09/09/news/guardiano_faro_capo_vado_tirotto-15301255/|tìtolo=Il guardiano del faro di Capo Vado, una vita a contatto con il mare. Il ricordo del figlio Michele Tirotto|outô=Marco Bagatin|dæta=2025-09-09|léngoa=IT|vìxita=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;

== Notte ==
&lt;references /&gt;

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Vôxe parlæ]]
[[Categorîa:Berzezzi]]
[[Categorîa:Architetûe da Ligùria]]</text>
      <sha1>pjw055l0122qn43p39277yrp8h1r9r2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gian Lurenzu Federicu Gavotti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33206</id>
    <revision>
      <id>274332</id>
      <parentid>274329</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T16:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Coreçioìn (variante sò &gt; sö e âtre)</comment>
      <origin>274332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5503" sha1="9v1k1fud5kh5i5zafaj8w7k5u3a5e5v" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|Sa pagina qui l'è scricia an '''sasclìn''', secundu ra grafia d'Giovanni Romano
|}
{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascéllo}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 d’agustu dei 1774|var-nàscita=Nascita|mòrte=Sascé, 25 d’feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Atre infurmaziùn-ni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Ra prüma pagina di ''Sogni'' d'Gavotti|var-dæti_personâli=Dati persunali}}
'''Gian Lurenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 d’agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 d’feivè]] dei [[1843]]) l’è stà ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure.

== Vita ==
Gian Lurenzu Federicu Gavotti u nasce an tra nöce tra u 9 e u 10 d’agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducatu d’Zèna]], da l’avucatu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. 

L’ha ra sò prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampara u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiu u s’vèghe che l’è purtà pei l’arte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène pasà e mustrà da ra famiia. Ant’ei [[1788]] u va a [[Sann-a|San-na]] pei cuntinuè i stüdi ai scöre di Scignuri dra Misciùn. I söi i vurèvan ancaminèle ai stüdi d’lège, ma u zèrne id piè ra vita religiusa, cume za i sö frai i han faciu prüma d’chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Cerighi Regulari id San Paulu. Acsciü u va au nuviziatu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti ant'ei [[1791]] e u vène destinà ai stüdi filosofici id [[Ascoli Piceno]]. 

Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] ant’ei scöre pübliche id Foligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisöra]], Gian Batista Sputurnu. Ant'ei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltà a l'imperatù e fòscia anche pei ra gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lascià Foligno. 

Da'i puntu d'vista puliticu, l'è sèmpre restà atacà a'i vègie istituziùn-ni d'l'Antigu Regime e scuntèntu d’ista növa pulitica purtà da Napuleùn.

Quandu ant'ei [[1814]] Napuleùn u caze, Gavotti u s'vèghe artirè ra pensciùn e, antramènte u s’tröva au Sascé, u n'parla guari ben d'ei guvèrnu arnuvà id Zèna. Arciamà a Zèna, u i stà pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèn-na d'mèixi, e u duvrà stèsne a San-na an exiliu faxendu l’istrutù. 

Ant'ei [[1818]] u s'è faciu secularizè peichè u n'purèiva ciü lascè u sö Sascé, secundu quel che lè u scriva an tra sö ''Autobiografia'' a causa dra nustalgia (an verità u pa ch'u fusse anamurà dra muiè d'Bonaventura Zunini, da ra quale l'ha avü aiménu ün fiö).

U passa i sö ürtimi agni id vita marötu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 d’feivè dei [[1843]].

== Òpere ==
{{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}}
Sbèn che Gavotti l'aia scriciu gran parte d'ei sò òpere an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta ün-na d'ei rère testimunianze d’leteratüra dialetale d'l'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Nuvezèntu. Is Gavotti l’è stà cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamà ''Sogni'', publicà a [[Zena|Zèna]] ant'ei [[1813]] e pö stampà ant'ei [[1830]] a [[Lugàn]]. 

Tra i atri sò travaji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' ([[1809]]), ''Poesie estemporanee edite e inedite'' ([[1825]]), ''Prose'' ([[1833]]), l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' ([[1825]]) e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''.

L'ha faciu, ansème a Giuvanni Batista Sputurnu, di travaji a ciü man-ni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' ([[1830]]), di quali u s’parla ciü che atru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' ([[1835]]).

Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è misu a stüdiè ra stòria du sö Sascé e acsciü l'ha scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' ([[1833]]) e ün travaiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' ([[1837]]).

A prupòxitu di sö travaji an züma au sasclìn, ei mòdu d'parlè du Sascé, Gavotti l'ha scriciu ei puema ''[[Ei quatei stagiugni sasc'line]]'' ([[1829]]), ch'u descrive an mòdu esagerà ra vita d'campagna e d'chi u fa ra tèra, i cuntadin-ni. L'ha anche scriciu, a scéxe man-ni cui pare Giuxeppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föra che na sula strofa an sasclìn. 

{{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi&lt;br /&gt;E ti porti cun ti u su&lt;br /&gt;s'ti t na treuvi ancuṙa vivi&lt;br /&gt;diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Lurenzu Federicu Gavotti: Ei quatei stagiugni}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]]</text>
      <sha1>9v1k1fud5kh5i5zafaj8w7k5u3a5e5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274333</id>
      <parentid>274332</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T16:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>274333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5503" sha1="7i8zlv6yqr2d2ogts3ff4ifsedlx47g" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|Sa pagina qui l'è scricia an '''sasclìn''', secundu ra grafia d'Giovanni Romano
|}
{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascéllo}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 d’agustu dei 1774|var-nàscita=Nascita|mòrte=Sascé, 25 d’feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Atre infurmaziùn-ni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Ra prüma pagina di ''Sogni'' d'Gavotti|var-dæti_personâli=Dati persunali}}
'''Gian Lurenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 d’agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 d’feivè]] dei [[1843]]) l’è stà ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure.

== Vita ==
Gian Lurenzu Federicu Gavotti u nasce an tra nöce tra u 9 e u 10 d’agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducatu d’Zèna]], da l’avucatu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. 

L’ha ra sö prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampara u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiu u s’vèghe che l’è purtà pei l’arte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène pasà e mustrà da ra famiia. Ant’ei [[1788]] u va a [[Sann-a|San-na]] pei cuntinuè i stüdi ai scöre di Scignuri dra Misciùn. I söi i vurèvan ancaminèle ai stüdi d’lège, ma u zèrne id piè ra vita religiusa, cume za i sö frai i han faciu prüma d’chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Cerighi Regulari id San Paulu. Acsciü u va au nuviziatu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti ant'ei [[1791]] e u vène destinà ai stüdi filosofici id [[Ascoli Piceno]]. 

Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] ant’ei scöre pübliche id Foligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisöra]], Gian Batista Sputurnu. Ant'ei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltà a l'imperatù e fòscia anche pei ra gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lascià Foligno. 

Da'i puntu d'vista puliticu, l'è sèmpre restà atacà a'i vègie istituziùn-ni d'l'Antigu Regime e scuntèntu d’ista növa pulitica purtà da Napuleùn.

Quandu ant'ei [[1814]] Napuleùn u caze, Gavotti u s'vèghe artirè ra pensciùn e, antramènte u s’tröva au Sascé, u n'parla guari ben d'ei guvèrnu arnuvà id Zèna. Arciamà a Zèna, u i stà pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèn-na d'mèixi, e u duvrà stèsne a San-na an exiliu faxendu l’istrutù. 

Ant'ei [[1818]] u s'è faciu secularizè peichè u n'purèiva ciü lascè u sö Sascé, secundu quel che lè u scriva an tra sö ''Autobiografia'' a causa dra nustalgia (an verità u pa ch'u fusse anamurà dra muiè d'Bonaventura Zunini, da ra quale l'ha avü aiménu ün fiö).

U passa i sö ürtimi agni id vita marötu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 d’feivè dei [[1843]].

== Òpere ==
{{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}}
Sbèn che Gavotti l'aia scriciu gran parte d'ei sö òpere an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta ün-na d'ei rère testimunianze d’leteratüra dialetale d'l'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Nuvezèntu. Is Gavotti l’è stà cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamà ''Sogni'', publicà a [[Zena|Zèna]] ant'ei [[1813]] e pö stampà ant'ei [[1830]] a [[Lugàn]]. 

Tra i atri sö travaji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' ([[1809]]), ''Poesie estemporanee edite e inedite'' ([[1825]]), ''Prose'' ([[1833]]), l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' ([[1825]]) e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''.

L'ha faciu, ansème a Giuvanni Batista Sputurnu, di travaji a ciü man-ni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' ([[1830]]), di quali u s’parla ciü che atru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' ([[1835]]).

Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è misu a stüdiè ra stòria du sö Sascé e acsciü l'ha scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' ([[1833]]) e ün travaiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' ([[1837]]).

A prupòxitu di sö travaji an züma au sasclìn, ei mòdu d'parlè du Sascé, Gavotti l'ha scriciu ei puema ''[[Ei quatei stagiugni sasc'line]]'' ([[1829]]), ch'u descrive an mòdu esagerà ra vita d'campagna e d'chi u fa ra tèra, i cuntadin-ni. L'ha anche scriciu, a scéxe man-ni cui pare Giuxeppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föra che na sula strofa an sasclìn. 

{{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi&lt;br /&gt;E ti porti cun ti u su&lt;br /&gt;s'ti t na treuvi ancuṙa vivi&lt;br /&gt;diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Lurenzu Federicu Gavotti: Ei quatei stagiugni}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]]</text>
      <sha1>7i8zlv6yqr2d2ogts3ff4ifsedlx47g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274334</id>
      <parentid>274333</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T16:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>marötu &gt; maròtu (variante riportâ da-o Romano ascì e dêuviâ da-o parlante)</comment>
      <origin>274334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5503" sha1="dno4at3o24al84q0ojwuctm1wbm4gi0" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|Sa pagina qui l'è scricia an '''sasclìn''', secundu ra grafia d'Giovanni Romano
|}
{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascéllo}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 d’agustu dei 1774|var-nàscita=Nascita|mòrte=Sascé, 25 d’feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Atre infurmaziùn-ni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Ra prüma pagina di ''Sogni'' d'Gavotti|var-dæti_personâli=Dati persunali}}
'''Gian Lurenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 d’agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 d’feivè]] dei [[1843]]) l’è stà ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure.

== Vita ==
Gian Lurenzu Federicu Gavotti u nasce an tra nöce tra u 9 e u 10 d’agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducatu d’Zèna]], da l’avucatu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. 

L’ha ra sö prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampara u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiu u s’vèghe che l’è purtà pei l’arte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène pasà e mustrà da ra famiia. Ant’ei [[1788]] u va a [[Sann-a|San-na]] pei cuntinuè i stüdi ai scöre di Scignuri dra Misciùn. I söi i vurèvan ancaminèle ai stüdi d’lège, ma u zèrne id piè ra vita religiusa, cume za i sö frai i han faciu prüma d’chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Cerighi Regulari id San Paulu. Acsciü u va au nuviziatu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti ant'ei [[1791]] e u vène destinà ai stüdi filosofici id [[Ascoli Piceno]]. 

Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] ant’ei scöre pübliche id Foligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisöra]], Gian Batista Sputurnu. Ant'ei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltà a l'imperatù e fòscia anche pei ra gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lascià Foligno. 

Da'i puntu d'vista puliticu, l'è sèmpre restà atacà a'i vègie istituziùn-ni d'l'Antigu Regime e scuntèntu d’ista növa pulitica purtà da Napuleùn.

Quandu ant'ei [[1814]] Napuleùn u caze, Gavotti u s'vèghe artirè ra pensciùn e, antramènte u s’tröva au Sascé, u n'parla guari ben d'ei guvèrnu arnuvà id Zèna. Arciamà a Zèna, u i stà pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèn-na d'mèixi, e u duvrà stèsne a San-na an exiliu faxendu l’istrutù. 

Ant'ei [[1818]] u s'è faciu secularizè peichè u n'purèiva ciü lascè u sö Sascé, secundu quel che lè u scriva an tra sö ''Autobiografia'' a causa dra nustalgia (an verità u pa ch'u fusse anamurà dra muiè d'Bonaventura Zunini, da ra quale l'ha avü aiménu ün fiö).

U passa i sö ürtimi agni id vita maròtu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 d’feivè dei [[1843]].

== Òpere ==
{{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}}
Sbèn che Gavotti l'aia scriciu gran parte d'ei sö òpere an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta ün-na d'ei rère testimunianze d’leteratüra dialetale d'l'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Nuvezèntu. Is Gavotti l’è stà cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamà ''Sogni'', publicà a [[Zena|Zèna]] ant'ei [[1813]] e pö stampà ant'ei [[1830]] a [[Lugàn]]. 

Tra i atri sö travaji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' ([[1809]]), ''Poesie estemporanee edite e inedite'' ([[1825]]), ''Prose'' ([[1833]]), l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' ([[1825]]) e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''.

L'ha faciu, ansème a Giuvanni Batista Sputurnu, di travaji a ciü man-ni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' ([[1830]]), di quali u s’parla ciü che atru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' ([[1835]]).

Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è misu a stüdiè ra stòria du sö Sascé e acsciü l'ha scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' ([[1833]]) e ün travaiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' ([[1837]]).

A prupòxitu di sö travaji an züma au sasclìn, ei mòdu d'parlè du Sascé, Gavotti l'ha scriciu ei puema ''[[Ei quatei stagiugni sasc'line]]'' ([[1829]]), ch'u descrive an mòdu esagerà ra vita d'campagna e d'chi u fa ra tèra, i cuntadin-ni. L'ha anche scriciu, a scéxe man-ni cui pare Giuxeppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föra che na sula strofa an sasclìn. 

{{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi&lt;br /&gt;E ti porti cun ti u su&lt;br /&gt;s'ti t na treuvi ancuṙa vivi&lt;br /&gt;diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Lurenzu Federicu Gavotti: Ei quatei stagiugni}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]]</text>
      <sha1>dno4at3o24al84q0ojwuctm1wbm4gi0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274347</id>
      <parentid>274334</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cangiu picìn picìn intu codice tl (&lt;small&gt;)</comment>
      <origin>274347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5518" sha1="d86gm99xeyfxc07c770pk0q5i4epg28" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|&lt;small&gt;Sa pagina qui l'è scricia an '''sasclìn''', secundu ra grafia d'Giovanni Romano&lt;/small&gt;
|}
{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascéllo}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 d’agustu dei 1774|var-nàscita=Nascita|mòrte=Sascé, 25 d’feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Atre infurmaziùn-ni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Ra prüma pagina di ''Sogni'' d'Gavotti|var-dæti_personâli=Dati persunali}}
'''Gian Lurenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 d’agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 d’feivè]] dei [[1843]]) l’è stà ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure.

== Vita ==
Gian Lurenzu Federicu Gavotti u nasce an tra nöce tra u 9 e u 10 d’agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducatu d’Zèna]], da l’avucatu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. 

L’ha ra sö prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampara u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiu u s’vèghe che l’è purtà pei l’arte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène pasà e mustrà da ra famiia. Ant’ei [[1788]] u va a [[Sann-a|San-na]] pei cuntinuè i stüdi ai scöre di Scignuri dra Misciùn. I söi i vurèvan ancaminèle ai stüdi d’lège, ma u zèrne id piè ra vita religiusa, cume za i sö frai i han faciu prüma d’chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Cerighi Regulari id San Paulu. Acsciü u va au nuviziatu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti ant'ei [[1791]] e u vène destinà ai stüdi filosofici id [[Ascoli Piceno]]. 

Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] ant’ei scöre pübliche id Foligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisöra]], Gian Batista Sputurnu. Ant'ei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltà a l'imperatù e fòscia anche pei ra gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lascià Foligno. 

Da'i puntu d'vista puliticu, l'è sèmpre restà atacà a'i vègie istituziùn-ni d'l'Antigu Regime e scuntèntu d’ista növa pulitica purtà da Napuleùn.

Quandu ant'ei [[1814]] Napuleùn u caze, Gavotti u s'vèghe artirè ra pensciùn e, antramènte u s’tröva au Sascé, u n'parla guari ben d'ei guvèrnu arnuvà id Zèna. Arciamà a Zèna, u i stà pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèn-na d'mèixi, e u duvrà stèsne a San-na an exiliu faxendu l’istrutù. 

Ant'ei [[1818]] u s'è faciu secularizè peichè u n'purèiva ciü lascè u sö Sascé, secundu quel che lè u scriva an tra sö ''Autobiografia'' a causa dra nustalgia (an verità u pa ch'u fusse anamurà dra muiè d'Bonaventura Zunini, da ra quale l'ha avü aiménu ün fiö).

U passa i sö ürtimi agni id vita maròtu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 d’feivè dei [[1843]].

== Òpere ==
{{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}}
Sbèn che Gavotti l'aia scriciu gran parte d'ei sö òpere an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta ün-na d'ei rère testimunianze d’leteratüra dialetale d'l'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Nuvezèntu. Is Gavotti l’è stà cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamà ''Sogni'', publicà a [[Zena|Zèna]] ant'ei [[1813]] e pö stampà ant'ei [[1830]] a [[Lugàn]]. 

Tra i atri sö travaji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' ([[1809]]), ''Poesie estemporanee edite e inedite'' ([[1825]]), ''Prose'' ([[1833]]), l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' ([[1825]]) e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''.

L'ha faciu, ansème a Giuvanni Batista Sputurnu, di travaji a ciü man-ni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' ([[1830]]), di quali u s’parla ciü che atru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' ([[1835]]).

Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è misu a stüdiè ra stòria du sö Sascé e acsciü l'ha scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' ([[1833]]) e ün travaiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' ([[1837]]).

A prupòxitu di sö travaji an züma au sasclìn, ei mòdu d'parlè du Sascé, Gavotti l'ha scriciu ei puema ''[[Ei quatei stagiugni sasc'line]]'' ([[1829]]), ch'u descrive an mòdu esagerà ra vita d'campagna e d'chi u fa ra tèra, i cuntadin-ni. L'ha anche scriciu, a scéxe man-ni cui pare Giuxeppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föra che na sula strofa an sasclìn. 

{{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi&lt;br /&gt;E ti porti cun ti u su&lt;br /&gt;s'ti t na treuvi ancuṙa vivi&lt;br /&gt;diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Lurenzu Federicu Gavotti: Ei quatei stagiugni}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]]</text>
      <sha1>d86gm99xeyfxc07c770pk0q5i4epg28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274360</id>
      <parentid>274347</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T11:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Conligamento a-a seu êuvia (Er quatter saxonj)</comment>
      <origin>274360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5534" sha1="a3tkguop5ccn8f0zn107c0dfblyxfvb" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|&lt;small&gt;Sa pagina qui l'è scricia an '''sasclìn''', secundu ra grafia d'Giovanni Romano&lt;/small&gt;
|}
{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascéllo}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 d’agustu dei 1774|var-nàscita=Nascita|mòrte=Sascé, 25 d’feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Atre infurmaziùn-ni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Ra prüma pagina di ''Sogni'' d'Gavotti|var-dæti_personâli=Dati persunali}}
'''Gian Lurenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 d’agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 d’feivè]] dei [[1843]]) l’è stà ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure.

== Vita ==
Gian Lurenzu Federicu Gavotti u nasce an tra nöce tra u 9 e u 10 d’agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducatu d’Zèna]], da l’avucatu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. 

L’ha ra sö prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampara u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiu u s’vèghe che l’è purtà pei l’arte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène pasà e mustrà da ra famiia. Ant’ei [[1788]] u va a [[Sann-a|San-na]] pei cuntinuè i stüdi ai scöre di Scignuri dra Misciùn. I söi i vurèvan ancaminèle ai stüdi d’lège, ma u zèrne id piè ra vita religiusa, cume za i sö frai i han faciu prüma d’chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Cerighi Regulari id San Paulu. Acsciü u va au nuviziatu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti ant'ei [[1791]] e u vène destinà ai stüdi filosofici id [[Ascoli Piceno]]. 

Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] ant’ei scöre pübliche id Foligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisöra]], Gian Batista Sputurnu. Ant'ei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltà a l'imperatù e fòscia anche pei ra gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lascià Foligno. 

Da'i puntu d'vista puliticu, l'è sèmpre restà atacà a'i vègie istituziùn-ni dl'Antigu Regime e scuntèntu d’ista növa pulitica purtà da Napuleùn.

Quandu ant'ei [[1814]] Napuleùn u caze, Gavotti u s'vèghe artirè ra pensciùn e, antramènte u s’tröva au Sascé, u n'parla guari ben d'ei guvèrnu arnuvà id Zèna. Arciamà a Zèna, u i stà pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèn-na d'mèixi, e u duvrà stèsne a San-na an exiliu faxendu l’istrutù. 

Ant'ei [[1818]] u s'è faciu secularizè peichè u n'purèiva ciü lascè u sö Sascé, secundu quel che lè u scriva an tra sö ''Autobiografia'' a causa dra nustalgia (an verità u pa ch'u fusse anamurà dra muiè d'Bonaventura Zunini, da ra quale l'ha avü aiménu ün fiö).

U passa i sö ürtimi agni id vita maròtu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 d’feivè dei [[1843]].

== Òpere ==
{{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}}
Sbèn che Gavotti l'aia scriciu gran parte d'ei sö òpere an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta ün-na d'ei rère testimunianze d’leteratüra dialetale dl'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Nuvezèntu. Is Gavotti l’è stà cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamà ''Sogni'', publicà a [[Zena|Zèna]] ant'ei [[1813]] e pö stampà ant'ei [[1830]] a [[Lugàn]]. 

Tra i atri sö travaji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' ([[1809]]), ''Poesie estemporanee edite e inedite'' ([[1825]]), ''Prose'' ([[1833]]), l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' ([[1825]]) e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''.

L'ha faciu, ansème a Giuvanni Batista Sputurnu, di travaji a ciü man-ni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' ([[1830]]), di quali u s’parla ciü che atru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' ([[1835]]).

Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è misu a stüdiè ra stòria du sö Sascé e acsciü l'ha scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' ([[1833]]) e ün travaiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' ([[1837]]).

A prupòxitu di sö travaji an züma au sasclìn, ei mòdu d'parlè du Sascé, Gavotti l'ha scriciu ei puema ''[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni sasc'line]]'' ([[1829]]), ch'u descrive an mòdu esagerà ra vita d'campagna e d'chi u fa ra tèra, i cuntadin-ni. L'ha anche scriciu, a scéxe man-ni cui pare Giuxeppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föra che na sula strofa an sasclìn. 

{{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi&lt;br /&gt;E ti porti cun ti u su&lt;br /&gt;s'ti t na treuvi ancuṙa vivi&lt;br /&gt;diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Lurenzu Federicu Gavotti: Ei quatei stagiugni}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]]</text>
      <sha1>a3tkguop5ccn8f0zn107c0dfblyxfvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fòrte Geřemia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33228</id>
    <revision>
      <id>274348</id>
      <parentid>274178</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cangiu picìn picìn intu codice tl (&lt;small&gt;)</comment>
      <origin>274348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4708" sha1="smemrigjfkfxiw7bs480vybmle2ld56" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:red; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''MA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFB6C1; color:black&quot;|&lt;small&gt;Sa pågina chì a ř'è šcřiccia an '''maśunàiśe''', secùndu řa grafìa d’Pasquale Pastorino&lt;/small&gt;
|}

Éř '''Fòrte Geřemia''' a r’è 'na furtéssa d'l'[[Appennin ligure|Apenìn Ligure]] cuštřuia a 806 métri suvřa u livé déř måå, an sümma ař Múnte Geřemia. U s'tröva pôcu dištante dař [[Mâ Ligure|Måå Ligure]] (7 km an linea d’åřie) e ant'éř pùntu dànde s'ancùntran řa valåå du Cerüsa, queřřa du Leiřa e řa vålle Štüra.

[[File:Forte Geremia Fronte.JPG|thumb|Éř Fòrte Geřemia]]

== Geugrafìa ==
Dař pùntu d'višta d'l'aminištřasiùn, u s'tröva ant'éř cumüne d'[[Mason|Maśùn]], an pruvìncia d’Śena, ant'ra śona déř finåggiu cùn i cumüni d'[[Zena|Śena]] e d'[[Mê|Mée]]: ün u fuřma řa šcařpåå meridiunåle e l’åtru queřřa uřientåle déř Múnte Geřemia, éř břìccu dànd'i è štå fřabicå řa furtéssa. 

Éř Fòrte Geřemia u s'ne pöö végghe da řa štråå pruvinciåle 456 déř [[Passo do Turchin|påssu du Türchin]], peřchè a l’è bàin ašcùśu da ün bašciùn cuèrtu d'èřba, ch'u s'cunfùnde cùn řa sümma déř břìccu. Dai bařcùngni dřa furtéssa e dař cùřmu déř mèximu bašciùn i è 'na višta panuråmica štrepituśa sùvřa řa špùnda ligure tra [[Ôtri|Vutri]] e Crevaři e sùvřa řa šcařpåå uřientåle déř [[Mónte Béigoa|Múnte Béigua]]. Řa faciåå màištra deř fòrte, ch'a šporśe a Nord-Ovest, a s'pöö végghe bàin dař Múnte Dàinte, dař vxin Břiccu du Giånu, da řa Sella déř Barnè ch'a i è śü'sùtta e ascì da ün bùn toccu dřa štråå pruvinciåle déř Faiållu, ch'a påssa aràinte ař fòrte Geřemia.

== Štória ==
Éř fòrte l’è štå fřabicåå da u geniu militåre du Régnu d'Itålia, a řa fìn d'l'Öttusàintu (finìì ant’éř [[1890]]), suvřa éř Múnte Geřemia (819 s.l.m.) da dànde u pia u nòmme, péř fuřmèe 'n cumplèssu d'furtésse che, cún řa vxìn-na Bateria Arésci, àuřa quåxi du tütto drüvåå, aivan u ścòpu d'cuntrulèe èř [[Passo do Turchin|påssu du Tüřchin]] e éř valåje an giřu. Řa cuštrüsiùn a r'è štåå prugetåå péř přutégge méju éř påssu d'l'Apenìn che, a partìi da u XIX séculu, l'aiva piå n’impurtànsa štorica e cumerciåle péř tütte éř vålli dèř Punàinte śenàiśe e péř řa mèxima [[Zena|Śéna]]. 

Ér dùe cuštrüsiùn d’vårdia, cunturnåje da ün gřossu canåå, sùn štåje furnìe d'ün telégrafu e d'ün-na štråå militåre péř peřmétte ‘n culegamàintu fåsile e lèštu. An pée fìn-na a řa [[Primma Goæra Mondiâ|přümma guèra mundiåle]], řa Bateria Arésci a ř'è štåå culpìa éř 28 de śnèe dèř [[1914]] da ne šciòppu dřa puvřéřa che nu sùlu a l'å purtå a řa mòrte d’quåřche surdåttu ma a řå ruvinåå ascìi d’tante pårti dřa bateria. A ř’è štåå dapöö abandunåå, suvřatüttu peřchè a n’éřa ciü ovřåå ant'éř guère, e ancöö u s’pöö ancùu végghe éř còřpu d’vårdia e u ciasåå ch’u i è davànti, dànd’i eřan éř puštasiùn d’fö e řa casèřma. 

Éř fòrte Geřemia anvéce a ř’è 'na casèřma d’přéa d’dûi ciàngni, abandunå a fìn di ågni trànta e andåå adåxiu adåxiu in ruvìn-na. Řa casèřma a puàiva cuntégne ciü d’sàintu surdåtti e l’armamàintu a l’éřa cumpòštu da dûi canùngni da 9 BR/Ret e da séi canùngni da 12 BR/Ret, dliscì puàivan cuntrulèe řa valåå du Türchin e i břìcchi du Štüra e Veśùlla. Řa puvřéřa, sequadråå da ün vòtu a ané, a ř’è štåå missa dràintu ař Múnte Geřemia e 'na galeřìa-andåme a peřmétte ancùu d’arüvèje da řa casèřma. Ant’ün àngulu dřa casèřma i è ‘na puštasiùn ch’a servìva péř vardèe l’andrùn, u ciasåå ch’u i é davànti e suvřatüttu řa štråå pér entrèe ant’éř fořte. 

Éř fòrte Geřemia a l’è d’pruprietåå déř cumüne d'Maśùn che, gřåssie a impurtànti lavùi d’reštàuru tra éř 1998 e u 2012, u l'å trašfurmåå ant'ün ciàintru vixite e d'sùšta déř Påřcu Natüråle Regiunåle déř Béigua. Da u štàimbře du [[2016]] n'asuciasiùn a s'ocupa dřa söö gestiùn e a övřa éř pòštu cùmme rifügiu cún camřådde péř duřmìi e seřvìsiu dixnèe e sàina, prumuvàindu dürante l’ånnu diversci evàinti.

== Åtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Architetûe da Ligùria]]
[[Categorîa:Çittæ metropolitann-a de Zena]]</text>
      <sha1>smemrigjfkfxiw7bs480vybmle2ld56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discûscion:Gian Lurenzu Federicu Gavotti</title>
    <ns>1</ns>
    <id>33251</id>
    <revision>
      <id>274331</id>
      <parentid>274330</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T14:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <comment>/* Registraçión */ Rispòsta</comment>
      <origin>274331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="682" sha1="1nf1gl298u9gac76n95pc503bmub164" xml:space="preserve">== Registraçión  ==
O sciô Maurilio o m'à mandòu dôe registraçioìn, con dötræ diferénse tra de lô. Carego chi de sótta a segonda registraçión ch'o l'à fæto.

{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 2.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascéllo}}

[[Utente:Michæ.152|Michæ.152]] ([[Discûscioîn ûtente:Michæ.152|discuscioìn]]) 11:54, 29 set 2026 (CEST)

:Complimenti pe ndavei!!! A ògni mòddo a registraçion che ti t'æ misso inta pagina do testo a me pâ megio (ciù fedêle) de quella che t'æ misso chi inta pagina da discusción. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 16:34, 29 set 2026 (CEST)</text>
      <sha1>1nf1gl298u9gac76n95pc503bmub164</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>RAI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33252</id>
    <redirect title="Rai" />
    <revision>
      <id>274338</id>
      <timestamp>2026-09-29T18:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ rdr</comment>
      <origin>274338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17" sha1="6tpia8wt644vwkgqefg7jqfa8lt4s3g" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Rai]]</text>
      <sha1>6tpia8wt644vwkgqefg7jqfa8lt4s3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Radiotelevisione Italiana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33253</id>
    <redirect title="Rai" />
    <revision>
      <id>274339</id>
      <timestamp>2026-09-29T18:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ rdr</comment>
      <origin>274339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17" sha1="6tpia8wt644vwkgqefg7jqfa8lt4s3g" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Rai]]</text>
      <sha1>6tpia8wt644vwkgqefg7jqfa8lt4s3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:S1880C/Niccolò Mihanovich</title>
    <ns>2</ns>
    <id>33254</id>
    <revision>
      <id>274355</id>
      <timestamp>2026-09-30T09:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>Creâ da-a traduçión da pàgina &quot;[[:it:Special:Redirect/revision/151446669|Nicolás Mihanovich]]&quot;</comment>
      <origin>274355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1421" sha1="2bfweiouybi956oo1wt62ob6slmwh27" xml:space="preserve">{{Biografia}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un inprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]].

O Niccolò o possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi &quot;[[Río de la Plata|de la Plata]]&quot; (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] &quot;''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]&quot;.'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection'', un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], unna cianta '''sughenta''' e un &quot;micro-quartê&quot; de Bonesaire pòrtan o seu nomme.

Inte a seu vitta, o Niccolò o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra.
&lt;nowiki&gt;
[[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>2bfweiouybi956oo1wt62ob6slmwh27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274356</id>
      <parentid>274355</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>Creâ da-a traduçión da pàgina &quot;[[:it:Special:Redirect/revision/151446669|Nicolás Mihanovich]]&quot;</comment>
      <origin>274356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1631" sha1="6hiv2em474pjyhuwf7fcv2nzu6vuzc6" xml:space="preserve">{{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un inprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]].

O Niccolò o possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi &quot;[[Río de la Plata|de la Plata]]&quot; (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] &quot;''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]&quot;.'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection'', un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], unna cianta '''sughenta''' e un &quot;micro-quartê&quot; de Bonesaire pòrtan o seu nomme.

Inte a seu vitta, o Niccolò o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra.
&lt;nowiki&gt;
[[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>6hiv2em474pjyhuwf7fcv2nzu6vuzc6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274357</id>
      <parentid>274356</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>Creâ da-a traduçión da pàgina &quot;[[:it:Special:Redirect/revision/151446669|Nicolás Mihanovich]]&quot;</comment>
      <origin>274357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3835" sha1="6es0h7eryf2vs8efcjo148vrwhylvt7" xml:space="preserve">{{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]].

O Niccolò o possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi &quot;[[Río de la Plata|de la Plata]]&quot; (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] &quot;''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]&quot;.'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}&lt;/ref&gt;, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|nómme=Natalicio|cognómme=Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y|dæta=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=es}}&lt;/ref&gt;, unna cianta '''sughenta''' e un &quot;micro-quartê&quot; de Bonesaire pòrtan o seu nomme.

Inte a seu vitta, o Niccolò o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra.


== Vitta ==
[[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]]
O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ.

O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco.

Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da &quot;Triple Alianza&quot;]], conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. 

Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa.
&lt;nowiki&gt;
[[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>6es0h7eryf2vs8efcjo148vrwhylvt7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274358</id>
      <parentid>274357</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T11:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>Creâ da-a traduçión da pàgina &quot;[[:it:Special:Redirect/revision/151446669|Nicolás Mihanovich]]&quot;</comment>
      <origin>274358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4011" sha1="p6z2fgsm9avtl0kyd7tygttmmmm4h3u" xml:space="preserve">{{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]].

O Niccolò o possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi &quot;[[Río de la Plata|de la Plata]]&quot; (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] &quot;''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]&quot;.'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}&lt;/ref&gt;, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|nómme=Natalicio|cognómme=Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y|dæta=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=es}}&lt;/ref&gt;, unna cianta '''sughenta''' e un &quot;micro-quartê&quot; de Bonesaire pòrtan o seu nomme.

Inte a seu vitta, o Niccolò o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra.


== Vitta ==
[[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]]
O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ.

O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco.

Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da &quot;Triple Alianza&quot;]], conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. 

Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Chì o l'è succeduo un evento che cangià a vitta do Niccolò pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, che o l'ea arrivou in Argentin
&lt;nowiki&gt;
[[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>p6z2fgsm9avtl0kyd7tygttmmmm4h3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Er quatter saxonj</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33255</id>
    <revision>
      <id>274359</id>
      <timestamp>2026-09-30T11:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Travàggio do Zàne Loênso Freirîgo Gavotti (testo de l'outùnno da l'antologîa do Toso)</comment>
      <origin>274359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6277" sha1="j54yuhffzdqv2v9ynl9ll6hdn58r2u6" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|&lt;small&gt;Sa pagina qui l'è scricia an '''sasclìn''', secundu ra grafia d'Giovanni Romano&lt;/small&gt;
|}

'''Er quatter saxonj''' l'è ün travaiu an dialettu sasclìn id [[Gian Lurenzu Federicu Gavotti]], scriciu ant'ei [[1829]]. Dl'òpera u s'cunseiva ün manuscriciu autografu a ra [[Bibliotêca Berio|Bibliuteca Berio]] id [[Zena|Zèna]].

Ei puema u descrive an mòdu idealizà ra vita di cuntadin-ni: l'autù l'arciama cun nustalgia ra vita d'campagna an ògni mumèntu dl'anu e u cunta i travaji ant'i campi, ei vège e ei fèste. Gavotti u prupun-ne di riferimènti a'i ''Bucoliche'' e a'i ''Georgiche'' d'[[Publio Virgilio Maron|Virgiliu]], dande l'ansrisce però di mutivi tipici di brichi dl'[[Ôtrazôvo|Entrutèra ligure]].

== Prüma ==
{{Seçión vêua}}
== Istà ==
{{Seçión vêua}}
== Autünu ==
{{Çitaçión|Zà ch'ou véne ou ricco autunno,&lt;/br&gt;
bseu ch'a cante un inno a Bacco; &lt;/br&gt;
ma dèm'primma un pò d'tabacco, &lt;/br&gt;
s'ou vorrei ch'a cante ben.&lt;/br&gt;
Dèmle prest s'oum l'ourei dè,&lt;/br&gt;
altrimenti a'n pòss cantè!&lt;/br&gt;

Mè parei eu pers'ra têsta:&lt;/br&gt; 
a fazz' tòrt au padre Bacco,&lt;/br&gt; 
dèm' der vin, n'me dè d'tabacco,&lt;/br&gt;
se d'nou l'estro ou'n bouje an sen.&lt;/br&gt;
Dèmle prest s'ou'm l'ourei dè,&lt;/br&gt;
altrimenti a'n pòss cantè.&lt;/br&gt;

Tutt'er boutte an tutt'er canve&lt;/br&gt; 
ij son squaxi ardacce ar vèrde:&lt;/br&gt; 
mi pour'òmmo A'n ourè pèrde&lt;/br&gt; 
er bell'uso id beiv der vin.&lt;/br&gt;
Ou n'è temp ciù d'oragnè,&lt;/br&gt;
prest andoumma à vendignè.&lt;/br&gt;

Mira i rappi ans ra colina &lt;/br&gt;
degni d'ess baxai coi dènci: &lt;/br&gt;
dimm'un pò s'i'n paren spenci! &lt;/br&gt;
Su Gicaddo e Gherlindin, &lt;/br&gt;
ou n'è temp ciù d'oragnè, prest&lt;/br&gt; andoumma à vendignè.&lt;/br&gt;

Ognun s'zerca, ognun i's pòrta&lt;/br&gt;
cavagnetti e cavagnine &lt;/br&gt;
e cotei e pourazine &lt;/br&gt;
e tisourie o còsa l'à. &lt;/br&gt;
Prest, alòn, s'oumma d'andè &lt;/br&gt;
er vendegne à prinzipiè.&lt;/br&gt;

Tra patronji, manenti e serve &lt;/br&gt;
aora ou i dev'ess eguaglianza, &lt;/br&gt;
che peu tourna ra creanza &lt;/br&gt;
l'òmm da l'òmm re distingurà. &lt;/br&gt;
Prest, alòn, s'omma d'andè &lt;/br&gt;
er vendegne à prinzipiè.&lt;/br&gt;

Chi ant'er fòss, chi ant'ra fi firera&lt;/br&gt;
finalmente a'i somma drento. &lt;/br&gt;
Oh che gust! Oh che contento! &lt;/br&gt;
Ou pâ pàmpano davei. &lt;/br&gt;
Ommi, dònne, fieui, n'manchè &lt;/br&gt;
id pittè, ma n'stè à sbrouguè.&lt;/br&gt;

Bseu ch'l'avesse una gran têsta, &lt;/br&gt;
un talent da non pei di &lt;/br&gt;
quel ch'er primm'l'à scuert l'avi &lt;/br&gt;
ch'in n'an pòrta tant piaxei. &lt;/br&gt;
Ommi, dònne, fieui, n'manchè &lt;/br&gt;
id pittè, ma n'stè à sbrouguè.&lt;/br&gt;

Aora l'òpera ra bouje, &lt;/br&gt;
ognun taija alegramente, &lt;/br&gt;
e pis pis antant ou's sente... &lt;/br&gt;
Fanci, matte, araora si... &lt;/br&gt;
L'armorazza an s'à da fè, &lt;/br&gt;
aora à Bacco ou s'dev pensè.&lt;/br&gt;

Se ra paja coi tizonji &lt;/br&gt;
i s'acòstan, oh che sciamma! &lt;/br&gt;
Verbigrazia... peu... m's'aciamma... &lt;/br&gt;
Ou capì còsa a veui dì. &lt;/br&gt;
L'armorazza a'n s'à da fè, &lt;/br&gt;
aora à Bacco ou s'dev pensè.&lt;/br&gt;

Viva Bacco! Asai, bagnaoi, &lt;/br&gt;
ogni cœuzzo ou's ence, ou's vese;&lt;/br&gt;
ch'porta an têsta, chi con l'ase&lt;/br&gt; bourboutand quarca canzon. &lt;/br&gt;
Tucc' con mi bragè evoè! &lt;/br&gt;
Viva Bacc ch'ancœu l'è re.&lt;/br&gt;

Mi a son un c'n'eu guer pazienza: &lt;/br&gt;
à sa tina za a m'acosto; &lt;/br&gt;
lascèm viei s'l'è douze es mosto: &lt;/br&gt;
sì ch'l'è douze, sì ch'l'è bon. &lt;/br&gt;
Tucc'con mi bragè evoè! &lt;/br&gt;
Viva Bacc ch'ancœu l'è re.&lt;/br&gt;

O lì sì! Ra tèsta m'veura, &lt;/br&gt;
dim'un pò còs'm'è sucesso? &lt;/br&gt;
Mi a'n capisc' s'a son l'istesso &lt;/br&gt;
s'a son hic, ò haec ò học. &lt;/br&gt;
Dèm da beiv, ch'a'n seu coumm'fè&lt;/br&gt;
senza beive à seguitè.&lt;/br&gt;

Dim's'a'i son s'a dorm s'a véggio &lt;/br&gt;
Oh che scena portentosa! &lt;/br&gt;
Vgnì 'n pò à viei che bella còsa, &lt;/br&gt;
viva Bacco, e cich e ciòch... &lt;/br&gt;
Dèm da beiv ch'a'n seu comm fè &lt;/br&gt;
senza beiv à seguitè.&lt;/br&gt;

Cich e ciòch, anzumma à l'ase &lt;/br&gt;
ch'pòrt un vegg' mezz'amberiago; &lt;/br&gt;
ater ch'mezzo... un louvo, un drago &lt;/br&gt;
o'i va a prèsso, un struzzo, un lion. &lt;/br&gt;
Viva Bacco a sent bragè &lt;/br&gt;
d'ògni cant, viva, evoè!&lt;/br&gt;

Ecco er Ménadi baccanti &lt;/br&gt;
con i Sàtiri cornùi &lt;/br&gt;
e capripedi e barbùi &lt;/br&gt;
ch'van ballando an confusion.&lt;/br&gt;
Viva Bacco a sent bragè &lt;/br&gt;
d'ògni cant, viva, evoè!&lt;/br&gt;

Ma où vé Bacco finalmente &lt;/br&gt;
ans'un car ch'i louv j'anlàzan... &lt;/br&gt;
Ahi ch'i'm péstan, ahi ch'i'm fiàzan; &lt;/br&gt;
comm'andrara? Ma a ne'l seu. Bacco&lt;/br&gt; ajutme, i'n me lascè: &lt;/br&gt;
senza ti mi a'n seu comm'fè.&lt;/br&gt;

Bacco ou beiv, ou canta, ou rie, &lt;/br&gt;
ra man stend, m'aranca, ou'm tira, &lt;/br&gt;
aora sì ch'ra tèsta m'gira, &lt;/br&gt;
aora sì ch'ou'm manca er cœu! &lt;/br&gt;
Bacco, ajutme, i'n me lascè: &lt;/br&gt;
senza ti mi a'n seu comm'fè.&lt;/br&gt;

Bvouma: eu bvù e a vagg'apresso &lt;/br&gt;
ai compagn der padre Bacco: &lt;/br&gt;
a'n son ciù né stuf né stracco, &lt;/br&gt;
a'n me sent ciù nsciunna pao; &lt;/br&gt;
ah, con Bacco ou j'è bel stè, &lt;/br&gt;
con chel sempre a veuj andè.&lt;/br&gt;

Smene ch'veu, vagga per peire, &lt;/br&gt;
er granon, chi l'veu, s'al batta: &lt;/br&gt;
ciamma Brigida ra matta, &lt;/br&gt;
ciamma i fanci e vatn'au scao. &lt;/br&gt;
Ah, con Bacco ou j'è bel stè, &lt;/br&gt;
con chel sempre a veuja andè.&lt;/br&gt;

Quando peu ou balrà ra mòra&lt;/br&gt; tucc'ansemme an allegria &lt;/br&gt;
a staromma an compagnia; &lt;/br&gt;
ma per Bacco! Eu ancora sei, &lt;/br&gt;
dèm da beiv, ch'a'n seu comm fè &lt;/br&gt;
senza beive à terminè!&lt;/br&gt;

Ma ra tèst'ou m'pa ch'a'm balle, &lt;/br&gt;
giacmo giacmo i'm fan er snugge, &lt;/br&gt;
ou'm vé sogno, i'n son gandugge! &lt;/br&gt;
Cantè voi, fieui car, s'ou sei, &lt;/br&gt;
dèm da beiv, ch'a'n seu comm fè &lt;/br&gt;
senza beive à terminè!}}

== Invèrnu ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Letteratura genovese e ligure, Profilo storico e antologia (III. Il Settecento)|ànno=2000|editô=Marietti|çitæ=|léngoa=IT|p. 156-161}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, Profilo storico e antologia (V. Settecento)|ànno=2009|editô=Le Mani|çitæ=|léngoa=IT|p. 24-27}}

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}</text>
      <sha1>j54yuhffzdqv2v9ynl9ll6hdn58r2u6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274361</id>
      <parentid>274359</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T11:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>274361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6389" sha1="dysazeko15s7rm82wkip0wp19jym0h0" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|&lt;small&gt;Sa pagina qui l'è scricia an '''sasclìn''', secundu ra grafia d'Giovanni Romano&lt;/small&gt;
|}

'''Er quatter saxonj''' l'è ün travaiu an dialettu sasclìn dei padre barnabìta [[Gian Lurenzu Federicu Gavotti]], scriciu ant'ei [[1829]]. Dl'òpera u s'cunseiva ün manuscriciu autografu a ra [[Bibliotêca Berio|Bibliuteca Berio]] id [[Zena|Zèna]].

[[File:The Four Seasons P617.jpg|thumb|''Ei quatei stagiugni'' d'Simon Vouet (1590–1649)]]

Ei puema u descrive an mòdu idealizà ra vita di cuntadin-ni: l'autù l'arciama cun nustalgia ra vita d'campagna an ògni mumèntu dl'anu e u cunta i travaji ant'i campi, ei vège e ei fèste. Gavotti u prupun-ne di riferimènti a'i ''Bucoliche'' e a'i ''Georgiche'' d'[[Publio Virgilio Maron|Virgiliu]], dande l'ansrisce però di mutivi tipici di brichi dl'[[Ôtrazôvo|Entrutèra ligure]].

== Prüma ==
{{Seçión vêua}}
== Istà ==
{{Seçión vêua}}
== Autünu ==
{{Çitaçión|Zà ch'ou véne ou ricco autunno,&lt;/br&gt;
bseu ch'a cante un inno a Bacco; &lt;/br&gt;
ma dèm'primma un pò d'tabacco, &lt;/br&gt;
s'ou vorrei ch'a cante ben.&lt;/br&gt;
Dèmle prest s'oum l'ourei dè,&lt;/br&gt;
altrimenti a'n pòss cantè!&lt;/br&gt;

Mè parei eu pers'ra têsta:&lt;/br&gt; 
a fazz' tòrt au padre Bacco,&lt;/br&gt; 
dèm' der vin, n'me dè d'tabacco,&lt;/br&gt;
se d'nou l'estro ou'n bouje an sen.&lt;/br&gt;
Dèmle prest s'ou'm l'ourei dè,&lt;/br&gt;
altrimenti a'n pòss cantè.&lt;/br&gt;

Tutt'er boutte an tutt'er canve&lt;/br&gt; 
ij son squaxi ardacce ar vèrde:&lt;/br&gt; 
mi pour'òmmo A'n ourè pèrde&lt;/br&gt; 
er bell'uso id beiv der vin.&lt;/br&gt;
Ou n'è temp ciù d'oragnè,&lt;/br&gt;
prest andoumma à vendignè.&lt;/br&gt;

Mira i rappi ans ra colina &lt;/br&gt;
degni d'ess baxai coi dènci: &lt;/br&gt;
dimm'un pò s'i'n paren spenci! &lt;/br&gt;
Su Gicaddo e Gherlindin, &lt;/br&gt;
ou n'è temp ciù d'oragnè, prest&lt;/br&gt; andoumma à vendignè.&lt;/br&gt;

Ognun s'zerca, ognun i's pòrta&lt;/br&gt;
cavagnetti e cavagnine &lt;/br&gt;
e cotei e pourazine &lt;/br&gt;
e tisourie o còsa l'à. &lt;/br&gt;
Prest, alòn, s'oumma d'andè &lt;/br&gt;
er vendegne à prinzipiè.&lt;/br&gt;

Tra patronji, manenti e serve &lt;/br&gt;
aora ou i dev'ess eguaglianza, &lt;/br&gt;
che peu tourna ra creanza &lt;/br&gt;
l'òmm da l'òmm re distingurà. &lt;/br&gt;
Prest, alòn, s'omma d'andè &lt;/br&gt;
er vendegne à prinzipiè.&lt;/br&gt;

Chi ant'er fòss, chi ant'ra fi firera&lt;/br&gt;
finalmente a'i somma drento. &lt;/br&gt;
Oh che gust! Oh che contento! &lt;/br&gt;
Ou pâ pàmpano davei. &lt;/br&gt;
Ommi, dònne, fieui, n'manchè &lt;/br&gt;
id pittè, ma n'stè à sbrouguè.&lt;/br&gt;

Bseu ch'l'avesse una gran têsta, &lt;/br&gt;
un talent da non pei di &lt;/br&gt;
quel ch'er primm'l'à scuert l'avi &lt;/br&gt;
ch'in n'an pòrta tant piaxei. &lt;/br&gt;
Ommi, dònne, fieui, n'manchè &lt;/br&gt;
id pittè, ma n'stè à sbrouguè.&lt;/br&gt;

Aora l'òpera ra bouje, &lt;/br&gt;
ognun taija alegramente, &lt;/br&gt;
e pis pis antant ou's sente... &lt;/br&gt;
Fanci, matte, araora si... &lt;/br&gt;
L'armorazza an s'à da fè, &lt;/br&gt;
aora à Bacco ou s'dev pensè.&lt;/br&gt;

Se ra paja coi tizonji &lt;/br&gt;
i s'acòstan, oh che sciamma! &lt;/br&gt;
Verbigrazia... peu... m's'aciamma... &lt;/br&gt;
Ou capì còsa a veui dì. &lt;/br&gt;
L'armorazza a'n s'à da fè, &lt;/br&gt;
aora à Bacco ou s'dev pensè.&lt;/br&gt;

Viva Bacco! Asai, bagnaoi, &lt;/br&gt;
ogni cœuzzo ou's ence, ou's vese;&lt;/br&gt;
ch'porta an têsta, chi con l'ase&lt;/br&gt; bourboutand quarca canzon. &lt;/br&gt;
Tucc' con mi bragè evoè! &lt;/br&gt;
Viva Bacc ch'ancœu l'è re.&lt;/br&gt;

Mi a son un c'n'eu guer pazienza: &lt;/br&gt;
à sa tina za a m'acosto; &lt;/br&gt;
lascèm viei s'l'è douze es mosto: &lt;/br&gt;
sì ch'l'è douze, sì ch'l'è bon. &lt;/br&gt;
Tucc'con mi bragè evoè! &lt;/br&gt;
Viva Bacc ch'ancœu l'è re.&lt;/br&gt;

O lì sì! Ra tèsta m'veura, &lt;/br&gt;
dim'un pò còs'm'è sucesso? &lt;/br&gt;
Mi a'n capisc' s'a son l'istesso &lt;/br&gt;
s'a son hic, ò haec ò học. &lt;/br&gt;
Dèm da beiv, ch'a'n seu coumm'fè&lt;/br&gt;
senza beive à seguitè.&lt;/br&gt;

Dim's'a'i son s'a dorm s'a véggio &lt;/br&gt;
Oh che scena portentosa! &lt;/br&gt;
Vgnì 'n pò à viei che bella còsa, &lt;/br&gt;
viva Bacco, e cich e ciòch... &lt;/br&gt;
Dèm da beiv ch'a'n seu comm fè &lt;/br&gt;
senza beiv à seguitè.&lt;/br&gt;

Cich e ciòch, anzumma à l'ase &lt;/br&gt;
ch'pòrt un vegg' mezz'amberiago; &lt;/br&gt;
ater ch'mezzo... un louvo, un drago &lt;/br&gt;
o'i va a prèsso, un struzzo, un lion. &lt;/br&gt;
Viva Bacco a sent bragè &lt;/br&gt;
d'ògni cant, viva, evoè!&lt;/br&gt;

Ecco er Ménadi baccanti &lt;/br&gt;
con i Sàtiri cornùi &lt;/br&gt;
e capripedi e barbùi &lt;/br&gt;
ch'van ballando an confusion.&lt;/br&gt;
Viva Bacco a sent bragè &lt;/br&gt;
d'ògni cant, viva, evoè!&lt;/br&gt;

Ma où vé Bacco finalmente &lt;/br&gt;
ans'un car ch'i louv j'anlàzan... &lt;/br&gt;
Ahi ch'i'm péstan, ahi ch'i'm fiàzan; &lt;/br&gt;
comm'andrara? Ma a ne'l seu. Bacco&lt;/br&gt; ajutme, i'n me lascè: &lt;/br&gt;
senza ti mi a'n seu comm'fè.&lt;/br&gt;

Bacco ou beiv, ou canta, ou rie, &lt;/br&gt;
ra man stend, m'aranca, ou'm tira, &lt;/br&gt;
aora sì ch'ra tèsta m'gira, &lt;/br&gt;
aora sì ch'ou'm manca er cœu! &lt;/br&gt;
Bacco, ajutme, i'n me lascè: &lt;/br&gt;
senza ti mi a'n seu comm'fè.&lt;/br&gt;

Bvouma: eu bvù e a vagg'apresso &lt;/br&gt;
ai compagn der padre Bacco: &lt;/br&gt;
a'n son ciù né stuf né stracco, &lt;/br&gt;
a'n me sent ciù nsciunna pao; &lt;/br&gt;
ah, con Bacco ou j'è bel stè, &lt;/br&gt;
con chel sempre a veuj andè.&lt;/br&gt;

Smene ch'veu, vagga per peire, &lt;/br&gt;
er granon, chi l'veu, s'al batta: &lt;/br&gt;
ciamma Brigida ra matta, &lt;/br&gt;
ciamma i fanci e vatn'au scao. &lt;/br&gt;
Ah, con Bacco ou j'è bel stè, &lt;/br&gt;
con chel sempre a veuja andè.&lt;/br&gt;

Quando peu ou balrà ra mòra&lt;/br&gt; tucc'ansemme an allegria &lt;/br&gt;
a staromma an compagnia; &lt;/br&gt;
ma per Bacco! Eu ancora sei, &lt;/br&gt;
dèm da beiv, ch'a'n seu comm fè &lt;/br&gt;
senza beive à terminè!&lt;/br&gt;

Ma ra tèst'ou m'pa ch'a'm balle, &lt;/br&gt;
giacmo giacmo i'm fan er snugge, &lt;/br&gt;
ou'm vé sogno, i'n son gandugge! &lt;/br&gt;
Cantè voi, fieui car, s'ou sei, &lt;/br&gt;
dèm da beiv, ch'a'n seu comm fè &lt;/br&gt;
senza beive à terminè!}}

== Invèrnu ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Letteratura genovese e ligure, Profilo storico e antologia (III. Il Settecento)|ànno=2000|editô=Marietti|çitæ=|léngoa=IT|p. 156-161}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, Profilo storico e antologia (V. Settecento)|ànno=2009|editô=Le Mani|çitæ=|léngoa=IT|p. 24-27}}

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}</text>
      <sha1>dysazeko15s7rm82wkip0wp19jym0h0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>