Vigo

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Vigo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5196</id>
    <revision>
      <id>274375</id>
      <parentid>259789</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ tl</comment>
      <origin>274375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5472" sha1="lqgxlyzg6uljpk3fb7seyiz81m4l7e8" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Vigo
|Panorama = Centro e porto de Vigo cropped.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panoràmma do céntro e do pòrto de Vigo&lt;/div&gt;
|Stato = ESP
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Galìçia
|Divisione amm grado 2 = Pontevedra
|Amministratore locale = Abel Ramón Caballero Álvarez
|Partito = PSdeG-PSOE
|Data elezione = 16-06-2007
|Abitanti = 294489
|Note abitanti = {{Çitta web|outô=INE|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2890|tìtolo=Pontevedra: Población por municipios y sexo.|editô=INEE|léngoa=ES}}
|Aggiornamento abitanti = 2025
|Divisioni confinanti = [[Gondomar]], [[Mos]], [[Nigrán]], [[Porriño]], [[Redondela]]
|Lingue = [[Lengua galissiann-a|Galìçiàn]]
|Nome abitanti = {{Gl}}/{{Es}} Vigués
|Patrono = Crìsto da Vitöia&lt;br /&gt;Vèrgine de l'Asonçión
|Raggruppamento = [[Comarca de Vigo|Vigo]]
|Soprannome = ''Ciudad Olívica''
|Motto = ''Fiel, Leal, Valerosa y Siempre Benéfica Ciudad de Vigo''
|Mappa = Location Vigo.svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comùn de Vigo inta Galìçia
}}
'''Vigo''' (prononçiòu {{IPA|[ˈbiɣʊ]}} in [[Lengua galissiann-a|galìçiàn]], {{IPA|[ˈbiɣo]}} in [[Lengua spagnòlla|castigiàn]]) o l'é 'n [[Comun|comùn]] e 'na [[çitæ]] da [[Spagna|Spàgna]] de 294.489 abitànti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;, ch'o se trêuva inta [[Comunitæ outònome da Spàgna|comunitæ outònoma]] da [[Galìçia]] e inta [[provìnsa de Pontevedra]]. A seu àrea metropolitànn-a a contâva, a-o 2020, de 482.858 abitànti, a dodicêxima da [[Spagna|Spàgna]].

== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Monte Alba y la Ría de Vigo (16183191575).jpg|centro|miniatura|800x800px|Panoràmma de Vigo da-o Mónte Alba]]

== Stöia ==
{{Seçión vêua}}

== Pòsti de interèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:A Igrexa colexiata de Santa Maria.jpg|A concatedrâle de Sànta Màia de Vigo
Immaggine:Vigo - Monasterio de la Visitación de las Salesas Reales 2.JPG|O monestê da Vixitaçión di Salesas Reales
Immaggine:Pazo los escudos Foto.jpg|O Pazo los Escudos
&lt;/gallery&gt;
=== Architetûe religiôze ===
* Concatedrâle de Sànta Màia de Vigo
* Gêxa de Sàn Françésco
* Gêxa da Soledad
* Gêxa de Sàn Michê de Bouzas
* Monestê da Vixitaçión di Salesas Reales

=== Architetûe civîli ===
* Pazo los Escudos
* Pazo de San Roque
* Pazo de Castrelos
* Pazo de la Pastora
* Tiâtro García Barbón

=== Architetûe militâri ===
* Miâge da çitæ
* Fortéssa do Castro
* Castéllo de Sàn Sebastiàn

== Coltûa ==
{{Seçión vêua}}

== Economîa ==
{{Seçión vêua}}

== Manifestaçioìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçión ==
=== Scìndichi de Vigo ===
[[Immaggine:2014-10-18 - Ayuntamiento - Vigo - Spain.JPG|miniatura|O monicìpio de Vigo]]
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec|1979|1983|Manuel Soto Ferreiro|PSdeG-PSOE|[[Alcalde]]|}}
{{ComuniAmminPrec|1983|1987|Manuel Soto Ferreiro|PSdeG-PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1987|1991|Manuel Soto Ferreiro|PSdeG-PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1991|1995|Carlos González Príncipe|PSdeG-PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1995|1999|Manuel Pérez Álvarez|PPdeG|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1999|2003|Lois Pérez Castrillo|BNG|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2003|2003|Ventura Pérez Mariño|PSdeG-PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2003|2007|Corina Porro|PPdeG|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2007|2011|Abel Caballero|PSdeG-PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2011|2015|Abel Caballero|PSdeG-PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2015|2019|Abel Caballero|PSdeG-PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2019|2023|Abel Caballero|PSdeG-PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2023|''in càrega''|Abel Caballero|PSdeG-PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelàggi ===
* {{Binelàggio|MEX|Durango}}
* {{Binelàggio|FRA|Lorient|1983}}
* {{Binelàggio|GRL|Narsaq|1984}}
* {{Binelàggio|POR|Oporto|1986}}
* {{Binelàggio|ARG|Bonesàire|1992}}
* {{Binelàggio|VEN|Caracas}}
* {{Binelàggio|ESP|Las Palmas de Gran Canaria|2010}}
* {{Binelàggio|MEX|Celaya|2014}}
* {{Binelàggio|CHN|Qingdao|2016}}

== Comunicaçioìn ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Vigo - Estación de ADIF de Vigo-Urzáiz 4.jpg|A staçión de Vigo-Urzáiz
Immaggine:Aeropuerto de Vigo, foto aerea.jpg|Panoràmma de l'ariopòrto de Vigo-Peinador
&lt;/gallery&gt;
=== Stràdde ===
A çitæ de Vigo a l'é servîa da-e outostràdde chi aprêuvo:
* AP-9: a lîga a çitæ con [[A Coruña]], a nòrd, e a frontêa co-o [[Portogallo|Portogàllo]], a sùd.
* AG-57: a lîga a çitæ con [[Bayona]], a ponénte.

=== Ferovîe e traspòrti pùblichi ===
Vigo a l'é ligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ spagnòlla (AVE), atravèrso a staçión de Vigo-Urzáiz, con ligàmmi co-o rèsto da [[Galìçia]] e da Spàgna ascì.

O traspòrto pùblico o l'é garantîo da ciù de 40 lìnie de coriêre urbâne e numerôze lìnie èstra-urbâne, ciù che da 'na flòtta de tascì.

=== Ariopòrti ===
Vigo a l'é servîa da l'ariopòrto de Vigo-Peinador, co-o còdice IATA &quot;VGO&quot;, ch'o se trêuva ciù ò mêno 10 chilòmetri a levànte da çitæ.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}

== Ligàmmi de fêua == 
* {{Çitta web|url=http://www.vigo.org/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=GL, ES|vìxita=2021-04-25}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comùn da Galìçia]]
[[Categorîa:Çitæ da Spàgna]]</text>
      <sha1>lqgxlyzg6uljpk3fb7seyiz81m4l7e8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valladolid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5205</id>
    <revision>
      <id>274369</id>
      <parentid>259792</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>274369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6381" sha1="jslu54vhy5lhrwivoumfuvo0zlgwqn9" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Valladolid
|Panorama = Ciudad de Valladolid, desde el aire.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Vìsta aéria do céntro da çitæ&lt;/div&gt;
|Stato = ESP
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Castiglia e León
|Divisione amm grado 2 = Valladolid
|Amministratore locale = Jesús Julio Carnero
|Partito = PP
|Data elezione = 17-06-2023
|Abitanti = 302614
|Note abitanti = {{Çitta web|outô=INE|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2911|tìtolo=Población por capitales de provincia y sexo.(2911)|editô=INEE|léngoa=ES}}
|Aggiornamento abitanti = 2025
|Divisioni confinanti = [[Arroyo de la Encomienda]], [[Boecillo]], [[Cabezón de Pisuerga]], [[Castronuevo de Esgueva]], [[Cigales]], [[Fuensaldaña]], [[La Cistérniga]], [[Laguna de Duero]], [[Renedo de Esgueva]], [[Santovenia de Pisuerga]], [[Simancas]], [[Viana de Cega]], [[Villanubla]], [[Villanueva de Duero]], [[Zaratán]]
|Nome abitanti = {{Es}} ''Vallisoletano''
|Patrono = Sàn Pê Regalado&lt;br /&gt;Vèrgine de Sàn Loénso
|Raggruppamento = [[Campiña del Pisuerga]]
|Mappa = Mapa de Valladolid.svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comùn de Valladolid inta seu provìnsa
}}
'''Valladolid''' (prononçiòu {{IPA|[baʎaðoˈlið]}} in [[Lengua spagnòlla|castigiàn]]) o l'é 'n [[Comun|comùn]] e 'na [[çitæ]] da [[Spagna|Spàgna]] de 302.614 abitànti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;, capolêugo (''de facto'') da [[Comunitæ outònome da Spàgna|comunitæ outònoma]] da [[Castìggia e Lión]] e da seu [[Provìnsa de Valladolid|provìnsa]]. O se trêuva a 193&amp;nbsp;km da [[Madrid|Madrìd]] e a l'é a capitâle socio-econòmica de región da Castìggia.

== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Parque forestal urbano cerro de Las Contiendas 003.jpg|centro|miniatura|700x700px|Panoràmma de Valladolid da-o brìcco de Las Contiendas]]

== Stöia ==
Inta çitæ spagnòlla de Valladolid o l'é mòrto o navegatô [[Repùbrica de Zena|zenéize]] [[Cristoffa Combo|Cristòffa Cónbo]], a-i [[20 mazzo|20 de màzzo]] do [[1506]].
[[Immaggine:Braun Valladolid UBHD.jpg|centro|miniatura|700x700px|Raprezentaçión de Valladolid (de [[Frans Hogenberg]]) da-o ''[[Civitates Orbis Terrarum]]'' de [[Georg Braun]], [[1572]]]]

== Pòsti de interèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Valladolid - Catedral.jpg|A catedrâle de Nòstra Scignôa de l'Asonçión
Immaggine:Iglesia de San Pablo, Valladolid.jpg|A gêxa de Sàn Pòulo inta ciàssa co-o mæximo nómme
Immaggine:Valladolid plaza de toros lou.JPG|A plaza de toros de Valladolid
&lt;/gallery&gt;
=== Architetûe religiôze ===
* Catedrâle de Nòstra Scignôa de l'Asonçión
* Gêxa de Sànta Màia a Vêgia
* Gêxa de Sàn Pòulo
* Gêxa de Sàn Benîto o Reâ
* Monestê di Reæ Descâsi
* Colêgio de Sàn Grigheu

=== Architetûe civîli ===
* Palàçio Reâ de Valladolid 
* Ciàssa Magiô
* Paseo Zorrilla, a stràdda prinçipâ da çitæ.
* Pàrco do Campo Grande

=== Muzêi ===
* Muzêo Naçionâle de Scultûa
* Muzêo de Valladolid
* Muzêo da Scénsa
* Muzêo de l'Académia de Cavalàia

== Coltûa ==
{{Seçión vêua}}

== Economîa ==
{{Seçión vêua}}

== Manifestaçioìn ==
* Pingüinos: un di ciù gréndi radùn de motociclìsti a-o móndo, o se têgne o segóndo fìn de setemànn-a de zenâ.

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçión ==
=== Scìndichi de Valladolid ===
[[Immaggine:Ayuntamiento de valladolid.jpg|miniatura|O monicìpio de Vigo]]
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec|1979|1983|Tomás Rodríguez Bolaños|PSOE|[[Alcalde]]|}}
{{ComuniAmminPrec|1983|1987|Tomás Rodríguez Bolaños|PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1987|1991|Tomás Rodríguez Bolaños|PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1991|1995|Tomás Rodríguez Bolaños|PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1995|1999|Francisco Javier León de la Riva|PP|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1999|2003|Francisco Javier León de la Riva|PP|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2003|2003|Francisco Javier León de la Riva|PP|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2003|2007|Francisco Javier León de la Riva|PP|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2007|2011|Francisco Javier León de la Riva|PP|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2011|2015|Francisco Javier León de la Riva|PP|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2015|2015|Mercedes Cantalapiedra Álvarez|PP|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2015|2019|Óscar Puente Santiago|PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2019|2023|Óscar Puente Santiago|PSOE|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2023|''in càrega''|Jesús Julio Carnero|PP|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelàggi ===
{{Colonne}}
* {{Binelàggio|MEX|Morelia|1978}}
* {{Binelàggio|FRA|Lilà|1987}}
* {{Binelàggio|USA|Orlando|2006}}
{{Colonne spezza}}
* {{Binelàggio|ITA|Firénse|2007|Firense}}
* {{Binelàggio|ITA|Lécce|2009}}
* {{Binelàggio|IND|Ahmedabad|2017}}
{{Colonne fine}}

== Comunicaçioìn ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Valladolid - Campo Grande station.JPG|A staçión de Valladolid-Campo Grande
Immaggine:Accesosvall.svg|Màppa da ræ de stràdde d'in gîo a Valladolid
&lt;/gallery&gt;
=== Stràdde ===
A çitæ de Valladolid a l'é servîa da-e outostràdde chi aprêuvo:
* A-11: a lîga a çitæ co-o [[Portogallo|Portogàllo]], a ponénte, e [[Soria]], a levànte.
* A-60: a lîga a çitæ co [[León]], a nòrd.
* A-62: a lîga, inte l'órdine, e çitæ de [[Burgos]], [[Palencia]], Valladolid e [[Salamanca]], finìndo a-a frontêa co-o [[Portogallo|Portogàllo]].

=== Ferovîe e traspòrti pùblichi ===
Valladolid a l'é ligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ spagnòlla (AVE) pe mêzo da staçión de Valladolid-Campo Grande, con di trêni dirètti con [[Madrid|Madrìd]], [[León]], [[Palencia]] e [[Segovia]].

O traspòrto pùblico o l'é garantîo da ciù de 40 lìnie de coriêre urbâne e numerôze lìnie èstra-urbâne, ciù che da 'na flòtta de tascì.

=== Ariopòrti ===
Valladolid a l'é servîa da l'ariopòrto de Valladolid-Villanubla, co-o còdice IATA &quot;VLL&quot;, ch'o se trêuva ciù ò mêno 10 chilòmetri a ponénte da çitæ.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://www.valladolid.es/es|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=ES|vìxita=2023-06-18}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comùn da Castìggia e Lión]]
[[Categorîa:Çitæ da Spàgna]]</text>
      <sha1>jslu54vhy5lhrwivoumfuvo0zlgwqn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ulmea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7063</id>
    <revision>
      <id>274398</id>
      <parentid>274353</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Paḷ-lodda Ulmioš-ca */ u nu se veghea ciü u nomme</comment>
      <origin>274398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22457" sha1="tnyvfk4cwrlgyr939c507w2lm4h0yv0" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Ulmea
|Panorama = Ormea - panorama.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuṛòmma d' Ulmèa&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|var-localizaçión = Lucalizaziùn
|var-stâto = Stōtu
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Piemunte
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pṛûvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|var-aministraçión = Amminištraziùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scendicu]]
|Amministratore locale = Giorgio Ferraris
|Partito = Lišta sivica &quot;Insieme per Ormea&quot;
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 3
|var-instituçión = Ištituziùn
|Data istituzione =
|var-teritöio = Tèritōṛiu 
|Altitudine = 736
|var-cordinæ = Culdinōi
|var-altitùdine = Autezza 
|var-superfìcce = Eštenziùn
|var-abitànti = Abitonti 
|Abitanti = 1532
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulaziùn ch'u j'éṛa ai 31 d'avuštu d'l 2020
|Aggiornamento abitanti = 31-8-2020
|var-denscitæ = Denscitōi
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fṛâȝiui]]
|Sottodivisioni = [[Ulmea#Fṛâȝiui|Vōlda d'sutta]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüne dav's̅c̅in
|Divisioni confinanti = [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], [[Cravaüna|Cṛavaina]], [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Fṛêbuzza Suvṛona]], [[Garesce|Garesce]], [[Majian]], [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV), [[Armu|Olmu]] (IM), [[Àutu|Òtu]], [[Purnasce|Pulnošše]] (IM), [[Roburent]], [[Roccafolte d’ Munduì]]
|var-âtre_informaçioìn = Ōtō 'nfulmaziui
|var-prefìsso = Prefisu
|var-fûzo_orâio = Füsu urōṛi
|var-cod._cadàstro = Cod. catōstu
|var-tàrga = Tōlga
|var-cl._scìsmica = Cl. scišmica
|Zona sismica = 3s
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 3122
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Nome abitonti
|Nome abitanti = ulmioš-chi
|var-patrón = Protetua
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sen Maltin]]
|var-festîvo = Zulnō d'festa
|Festivo = Noštṛu Signua (Corpus Domini)
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Caltugṛafìa
|Mappa = Mappa provincia IT-CN Ormea.png
|Didascalia mappa = Pus̅c̅iziùn da cumüna d'Ulmea ‘ntâ pṛûvincia d’ Cuni
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ūfiziōa
|Sito = http://www.comune.ormea.cn.it
}}
'''Ulmèa''' (diccịa ascì ''Urméa'' ‘ntâ [[Dialettu arbenganese|paḷlodda d'Albenga]], 'n piemuntèsè O''rmèa'', ‘n [[Lengoa zeneize|gènuvésé]] u ven š-cṛiccịu ''Ormêa'', in italian ''Ormea'') ṛ' ê ina cumüna ‘d 1583 p'lsune ‘ntâ [[Provinsa de Cuneo|pṛûvincia d' Cuni]], ‘n [[Piemonte|Piêmunte]] (nüm'ṛi agiulnoi a u [[2020]]).

== Geugṛâfia ==
A s' tṛöva ‘n Piêmunte, ‘ntâ pṛûvincia d' Cuni; a tèra cumünoa ṛ' ê tṛav'lsô dal fiümme Tonno, al pṛ'nȝippi dû sōˊ culsu. [[Tànnôu|Tonno]] u nošše ai cunfî cun [[Cuxe|Cus̅c̅e]]. Èl paise u s' tṛöva ‘nt' ina cunca natüṛoa duminô dal ȝimme ciüˊ ote d'l [[Prearpi Lìgüri|Pṛeolpi]] (Almetta 1739&amp;nbsp;m) e [[Àrpi Lìgüri|Olpi Figune]]: [[Pizzu d'Ulmèa|Pizzu d' Ulmèa]] (2476&amp;nbsp;m), Antuṛōttu (2144&amp;nbsp;m) ‘nsèmmè al Mungiojie ch' u štà suvo a fṛâȝiun ‘d [[Viuzena|Viuzènna]] ‘ntâ [[Tera brigašca|Tèra Bṛîgošca]].

=== Cunfin ===
A Cumüna a cunfina cun [[Àutu|Otu]] è [[Cravaüna|Cṛavaina]] a sud est, a est cun [[Garesce|Garešše]], a nord cun Rubirent, Fṛêbuzza Suvṛona, Majian è Roccafolte d' Munduì, a ovest cun [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], a sud cun [[Armu|Olmu]] (IM), [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV) è [[Purnasce|Pulnošše]] (IM).

=== Fṛâȝiui ===
[[File:I Merlìn (Preàllu, Urméa)-Panuràmma 01.jpg|thumb|Višta dâ fṛâʒiun d'l Pṛoa – Bulgô Meṛlî|255px]]
Ulmèa ṛ' ô tonte fṛâȝiui: Aimui (Aimoni), Aiṛöṛa (Airola), Olbṛa (Albra), Alpis̅c̅élla (Arpixella 'nt Albenga), [[Bolchi]] (Barchi), Bošši (Isola Perosa), Bušši (Bossi), Buscèa (Bossieta), Cian D'l Fô (Cian du Fò 'nt Albenga) cun M'ṛèa, Cacin, Pulnascin, Compucumün (Campocomune), [[Contaroina]] (Cantarana), [[A Ciunèa|Cịûnèa]] (Chionea), Chiuṛoiṛa (Chioraria), Culatta (Colletta), Eca (ch' a cumpṛende Vacịöˊ, Giuṛèa, Solba, Rumoi, Sen Gioc'me, Sonta Lib'ṛa), Gurè (Gorreto), Nasagōˊ (Nasagò), [[Punte d'Nova]] cun Figolli, [[Proa|Pṛoa]] (Prale), [[Qualzina|Gualzina]] (Quarzina), Turia (Torria), [[Voldalmella]] (Valdarmella) Viloa (Villaro) cun Cascine (Cascine), [[Viuzena|Viuzenna]] (Viozene).

== Štoṛia ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea (1726).jpg|Ulmèa 'ntu [[1726]]
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena da Eca.jpg|A Tûre d' i Saras̅c̅î ‘n Bolchi (Eca)
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena, ingresso.jpg|Otṛa višta da Tûre
File:Ormea.jpg|Ra šcōra ''liberty'' d'nōi ṛa štaziun
&lt;/gallery&gt;
=== Fra i Viagenni e i Rumoi ===
I pṛimmi a štoa ‘nt Ulmèa, smajia ch'i fusso i [[Liguri Antighi|Liguri]] Vagienni, ch' j' al'vovo i cavoa da vendo ai Rumoi ch' i passovo d' ‘nt' Ulmèa p' ṛ ‘ndoa ‘ [[Fransa|Fṛonza]], (alau Gallia). I pṛimmi sagni dî Liguri Viagenni dal nōšto polte i sun dû [[250 a.C.]], da quâ mumento u j' è štà d'vèlse batojie cun [[Ingauni]], ch' i štas̅c̅èvo cịüˊ a mèzudì, velsu a vol Pennavaire. Tüttu zōˊ, pöi l' è finì ‘ntâ guêra fṛa i [[Impêo Roman|Rumoi]] e i Caltaginès̅c̅i, lun' chè j' Ulmioschi d'alau, j' eṛo cun i Rumoi, al cuntṛoṛi, j' oci, j' eṛo cun i Punici. Sutta a duminaziun rumona, Ulmèa a fa polte dâ ''[[Regio IX Liguria]]'', ‘n zù peṛiudu u ven foccịu ‘n pṛimmu nucleu d' cà, ma i rešto pōchi sagni alchitetōnici.

=== Peṛiudu Medievoa ===
{{Véddi ascì|Tûre d'Bolchi|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Quon' ch' l'è caṛà l'Impeṛu d'Occidente p'l a pṛimma vōta Ulmèa è l'Ota Vol Tonno i s' tṛövo d'štacoi da [[Arbenga|Albenga]], p'lchè a cōšta a rešta ‘n man [[Bizançio|bizantina]], ‘nvece ‘l Bossu Piêmunte a patišše j' ‘nvas̅c̅ịui balboṛiche, tṛâ cui qualle Lungubolde, a paltia da u [[568]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Štòṛia d' Ulmèa|vìxita=2021-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Sutta i Fṛonchi, ‘nt Ulmèa j'eṛo ‘rivoi i Saras̅c̅î, ch' j' avèvo dui pōšti lun' ch' i s'eṛo štabilî: a [[Bolma d'l Messere|bolma ‘n Contaroina]], dapè ai P'ndoji, è a [[Tûre d'Bolchi|Tûre d'i Saras̅c̅î 'n Bolchi]], è lì j'ero štoi fin a quon' chè ‘n z'ventu, Giuanni Zitta, u n'eṛa muntà da ṛa Tûre a campoṛi züˊ tücci. A Tûre, ota 27 m, ṛ' eṛa pöi štô campô züˊ dai Balcairōlli. Au ṛ' ê ota 9 m.

Nt' èl [[951]] èl tèrè i veno tulna špaltî è u tèritōṛiu ulmioš-cu u possa tulna sutta i Figui, sutta a duminaziun Aleramica. Èl paise u ven ʒà numinà &quot;Ulmeta&quot; ‘ntû [[X secolo|X seculu]], ma èl növe ‘d štu peṛiudu ‘ns ‘l bulgu i sun ‘ncù šcolse. U nōmme Ulmeta - Ulmèa u riva da j' ulmi, ch' i sun olbo tontu difüs̅c̅i ‘ntâ zōna, cuns̅c̅ideroi sacri p'l l' pupulaziui antiche.

Ina vōta decadüa a Molca Aleramica a tèra ulmioš-ca a fa polte d'l Malchesà d' Zevo, ‘l paise u ven aminištṛà da ‘n Scignuṛu d'l pōštu, cumme ascì p'l [[Garesce|Garésce]]. ‘L pṛimmu l'è štà (Riché) Enrico, in discendente dâ famia Aleramica, ntl' [[1150]]. I sun d'l [[1142]] i pṛimmi štatütti, d'l növu malchesà. Cun èl Malchèsè d' Zevo, Guglielmo I, d' vōta ‘n vōta, i veno infeudoi ‘nt Ulmèa d'l gènte d'l pōštu lioi ai malchèls̅c̅i, ch' i guv'lnovo a pupulaziun cun mōddi viûlenti.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{çitta lìbbro |outô1=M. Pelazza|outô2=G. Mao|outô3=F.Merlino|outô4=D. Bassi|outô5=E. Michelis|outô6=S. Odasso|outô7=G. Casalis|outô8=G. Barrelli|tìtolo=Guida di Ormea| ànno=[[1986]]|editô=Le campane di San Martino|çitæ=Ulmèa|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-7538-10-800-92db69b3378eea0bba9f473ffb68a9af }}&lt;/ref&gt;

Cōc' onnu doppu, ‘ntl [[1296]], èl malchèsè d' Zevo, Giolgio II u Nanu, l'uldina a cuštṛuziun dâ cinta d' miṛogne ‘ntulnu al bulgu. Lō ch' u rešta l'è u Turiun da ṛa Lea è a Polta sutt' èl campanin.

Fṛa u [[XIII secolo|Dus̅c̅entu]] è u [[XIV secolo|Tr's̅c̅entu]] j' han c'm'nzà èl pṛimme dišpute fṛa a famìa d' Clavesana, i malchèls̅c̅i d' Zevo è a [[Repùbrica de Zena|Repüblica di Ʒéna]] p'l lu duminio d' Ulmèa è d'l tèrè ‘ntulnu. Pö̂ i sî sun giuntoi ascì i [[Savoia]] e j' Angiò, cunti dâ [[Provensa|Pṛûvenza]]. U s' ovṛe paṛau ‘n peṛiudu dificultusu p'l la stōṛia ulmioš-ca, cun guvelni d'vèlsci.

‘Nt èl [[1255]] j'eṛo ‘rivoi i suldoi da ṛa Pṛûvenza, ch' i s' eṛo f'lmoi lì, pṛimma d' malcioa vèlsu u sud d'l' Italia, a ṛa cunquišta d' Napuli. J' Angiuî, peṛōˊ, j' avèvo ‘ncù a coria malchiunoa, è j' avèvo doccịu Ulmèa a Giolgio I, névu d' Guglielmo.

Apṛèssu u j'è ina seṛie d' batojie tṛa quai d' Zevo è dâ Pṛûvenza cuntṛu i genuvès̅c̅i, che ‘nt èl [[1273]] j' han vištu l'avanzodda repüblicona ‘ntl tèrè d' [[Cuxe|Cus̅c̅è]] è [[Purnasce|Pulnošše]], p'l rivoa fin ‘nt' Ulmèa, pö̂ pasô ai malches̅c̅i d' Clavesana. J' ulmioš-chi peṛò i pativo èl razî d' aš-ci ch'zì'‘nt ‘l tèrè dâ cumûna è i s'eṛo r'vultoi, ajioi da Giolgio u Nanu, ch' l'eṛa r'scì a mandoa via i malches̅c̅i d' ‘nt' Ulmèa.

Nt' [[1312]] èl cumün l'è pasà sutta ai Savōia, ch' j' an amminištṛà èl tèrè mantignendu d'lungu i malcheḷs̅c̅i d' Zevo ‘m' feudatari d'l pōštu. U duminiu dî Savōia u n'è düṛà tontu. Pṛimma l'è pasà ai Duchi d' [[Milan]], pö̂ ai Malcheḷs̅c̅i d'l Munfrà, è ai Viscunti, ntl' [[1332]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Quattṛ'oggni dōppu Ulmèa ṛ' eṛa tulna ‘n rivōlta, cumandô dal malchèsè d'l pōštu Bonifacio èl Magnificu, ch' l'avèva malcịà fin a Zevo, gavèndu i milanes̅c̅i da ṛa coria malchiunoa. Dōppu in növu periudu piemuntèsè a tèra ṛ' ê passô sutta i [[Fransa|fṛanzèịs̅c̅i]], a paltia dal [[1387]].

=== Dal 1400 al 1700 ===
Dōppu i fṛanzèịs̅c̅i, Garcilasco, malchèsè d' Zevo, l'è vignịüˊ scignuṛu d' Ulmèa, l' à r-nfulzà ‘l difèsè, d‘l caštea, foccịu foa ntû [[X secolo|X seculu]]. Ma cun l' arivu ‘ntl feudu dî Savōia, ntl' [[1621]], ṛ' ê paltia ina növa guèra cun a [[Repùbrica de Zena|Repüblica Genuvèsè]], chè vagnèndu, a r-štṛà ntl' Ulmèa p'l növ'oggni. Ntl' [[1625]] èl feudu u tulna sutta i Malcheḷs̅c̅i d' Zevo, da alau i Figui i n' avṛan cịüˊ puteštà ‘ns' Ulmèa. Ntl' [[1722]] èl feudu u ven catà dai Savōia, ch' i nomino ‘m' govelnatua Alessandro Vincenzo (Scịondṛu Vinzè) Ferrero, cugnịuscịüˊ ascì cum' èl Malchèsè d' Ulmèa. Pö̂ l' ariva l'eselcitu fṛanzèse, guidà da [[Napolion Bonaparte|Napuleun Bunapolte]]. Ntl' [[1799]] Ulmèa a si rivulta cuntṛu j' occuponti, è j' ulmioš-chi i sun ajioi da quai d'[[Inéia|Inejia]], p'l a libeṛaziun dâ [[A Cêve|Cèvè]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

U tentativu l'eṛa ‘ndà moa, tontu chè i suldoi dâ [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligure]] j' eṛo ‘ntṛoi ‘ntl paise è i l'avèvo d'špujià, ‘m' l'eṛa ʒà capità ntl' [[1794]], quon' ch' j' avèvo campà ʒüˊ èl [[Caštea d'Ulmèa|caštea]]. Sutta ‘l [[Fransa|Pṛimmu Impeṛu Fṛanzèsè]], Ulmèa a ven cazô ntl' [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipaltimentu d' Montenotte]], ‘ntâ cilcušcṛiziun d' Zevo. ‘N štù peṛiudu a Ulmèa u j'è štà doccịu u titulu d' città, rinnuvà pö ‘ncù ‘n seguitu.

===Da l' Öcciuzèntu a ʒö ===
A paltìa da l' [[XIX secolo|Öcciuzèntu]], dōppu chè Ulmèa ṛ'eṛa ‘ntṛô a foa polte dû [[Regno de Sardegna|Reggnịu d' Saldeggna]], doppu a fin d' l'Impeṛu franzèsè, a zittà ṛ' ô vištu ün impulsu ecunomicu növu, favuṛì da ṛa ferruvia (fra èl [[1889]] è èl [[1893]]) da Zevo a Ulmèa, ch' l'à doccịu èl via al pṛimme ‘ndüstṛie. Lōˊ u fa ‘n mōddu ch' u s' švilüppe l'arivu dî vilegionti da tütta l'Europa, è u rende Ulmèa 'n pōštu d' vilegiatüṛa cugnịuscịüa in [[Euròpa|Europa]]. U rèšta a teštimunioa lōlì, èl Grand Hotel ch' l'è au a sedde dâ Šcōṛa Fuṛèštoa è èl Casinōˊ (succulsoa d' quâ d' Sanremmu - au Villa Bologna) sṛà ‘ntl peṛiudu fascišta è moi ciüˊ auvèltu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.giannidallaglio.it/catalogo/ormea-una-villeggiatura-di-origini-antiche/|tìtolo=Urmea ina vilezzatüa antìga|vìxita=2021-07-15|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Dal [[1861]] Ulmèa a possa au növu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reggnịu d'Italia]]. Ulmèa a fa polte d'l'Uniun Muntona d'l'Ota Vol Tonno, cuštituia dal [[2014]] doppu ch'eṛa štô ‘ntâ Cumunità Muntona.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Ormêa}}

=== Minuṛânse fṛušte ===
S'cundu l'[[ISTAT]] a u 31 d' d's̅c̅èmbo [[2017]] m j'eṛo ‘nt' Ulmèa 171 fṛuštei.

== Pōšti d' ‘n-t-rèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea collegiata san martino.jpg|[[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|A Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]
Immaggine:Trevu ulmiošcu 1.jpg|Ün di trévi ulmioš-chi
Immaggine:Trevu ulmiošcu 2.jpg|Višta d'in otṛu tṛevu d'l bulgu
Immaggine:Dré Meldan.jpg|Dré M'ldan, cun a funtona
&lt;/gallery&gt;
=== Geịs̅c̅e ===
'''• [[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]''' ch' ṛ' ô in' &quot;a frašcu&quot; d'l [[1200]] d.c., ün dî cịüˊ veji dâ diocesi. Drentu u s' tṛöva in olganu d'l 1800. D' drè u j' è a Geịs̅c̅a dî Batü, Antica cunfṛatelnita Ulmioš-ca. Da vago u j'è ascì a [[Capélla dâ Madōnna d' j'Ongio (Ulmèa)|Capella dâ Madōnna d' j' Ongio]] è dâ [[Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e (Ulmèa)|Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e]]. 

Sutta ‘l campanin u s' tṛöva a vejia polta d'ngressu ‘nt' Ulmèa cun dui olchi: ün a tüttu seštu, velsu èl Bulgu, è ün ‘n štile goticu velsu föṛa.

=== Òtṛe aṛchitetüe ===
• '''[[Caštea d'Ulmèa]]''': pŗōppi suvo èl bulgu,‘ns èl culattu d' Sen Mōṛu, i s' vago ‘ncù i rešti d'l vejiu caštea campà züˊ a canunoi da Napuleun. Èl caštea l'eŗa štà focciu a paltia da u [[X secolo|X seculu]], p'l difèndo Ulmèa dai Saŗas̅c̅î è da j Ungari.

• N' Via Tonno u j'è a '''cà d'l Malchèsè''' d'l [[1300]] cun bifuṛe cun vaiṛi culuroi è štagnoi è fulmelle ‘n pṛea d'Ulmèa.

'''• D' rè M'ldan''' ('ntu figun ''ciassa Növa'') da ina vintègna d'ogni j'han focciu ina funtona r'v'štia d' molmu, u s' j' ariva cun i tṛevi ( i nōš-ci caruggi).

• Dré a ṛa Madōnna d' j' Ongio u s' tṛöva èl '''müseu &quot;a cà&quot;''' lun'ch' Tullio Pajona l'ha r'foccịu in acà d'l [[1800]] cun mobili e fèri d'ina vōta.

• ‘Ntṛèndu ‘nt Ulmèa da ṛa polte d'l Punte d'Nova, ‘'nsâ lèlca, u j'è quâ ch' l'eṛa ‘l '''Casinò''', succulsoa d' quâ d' [[Sanremu|Sanremmu]], (au villa pṛivô). Sübitu doppu u j'è quâ ch'l'eṛa štà èl Grand Hotel, lunde chi vignivo: Ingles̅c̅i, Tedešchi, Rüšši ‘n vilegiatüṛa. ‘Ntû s-miteri vejiu u j'eṛa ina pulziun d' tèra r'selvô al s'pultüṛe dî [[Riforma protestante|Pṛûteštonti]] ch' j' eṛo ‘n vilegiatûṛa è i miṛivo ‘nt' Ulmèa.

• I s' pono ‘ncù vago au èl '''ville''' d' ricchi Rûšši chi vignivo ‘nt' Ulmèa velsu a fin d'l [[XIX secolo|1800]]. A cịüˊ cugnịuscịüa ṛ' ê Villa Pinus au sede d'in ottimu rišturonte.

• D'lungu d'lì u s' pōˊ vago a lunga alcô dâ [[Ferovîa Ceva-Ormea|fèruvia Zevo-Ulmèa]] foccia tütta d' pṛê è mavui.

• El štotue d' molmu nairu d'Ulmèa, 'nî gialdî î sun foccịe dai štüdenti d' l' Accademia d'l Belle Arti d' [[Turin|Tiṛin]].

== Ecunumia ==
Ntl'campogne d'Ulmèa u s' tṛavojia ‘ncù a chia èl patate, cōc l'ntia, n' pōcu d' gṛan è d'l f'lm'tin. I' s' cöjio- èl ciṛes̅c̅e, j'almugnî, i mai, èl pélle salvojie è i buṛai. D'autunnu i s' cöjio èl caštogne è i s' fan s'coa ‘nt' î s'cau. I' s'alevo ‘ncù èl béštie: vocche, féé è cṛove. Ns' Olpi è' ntî Qualtê, cun u loccịe d'l vocche u s' fa èl fulmoggiu d'Ulmèa è u Rašcheṛa d'l Olpe. P'l tonci oggni l' 'ndüštṛia ṛ'è štô ben švilipô ‘nt' Ulmèa gṛazie aṛa [[Caltiera d'Ulmea|paploiṛa]] auvèlta ‘ntl' [[1902]] da [[Amedeo Piaggio]]. Au ṛ'ê s'rô è i cabanui i sun štoi v'ndüü.

Au u j'è ‘n štabilimentu dâ San B'lnoldu lun' ch' imbuteglio l' èua è i fan ‘l ina seṛie d' bibite biulogiche. ‘Ntû [[2018]], a növa pṛupṛiêtà ṛô rilevà a [[Ægoa San Benàrdo|San B'lnoldu]] è èl véjiu štabilimentu d' l' [[Ægoa|èua]] Ulmeta. U ‘n' monca u tuṛišmu, scia daṛa [[Liguria|Ligüṛia]] chè dal [[Piemonte|Piêmunte]], favuṛì da l'oṛia mite d'l pōštu. Vèlsu a fin d'l [[1800]] i vilegionti j'eṛo š-quos̅c̅i tücci fṛuštê. ([[Inghiltæra|‘nglès̅c̅i]], [[Germania|tedešchi]], [[Rùscia|rüšši]]).

== Cultüṛa ==
=== Paḷ-lodda Ulmioš-ca ===
{{Véddi ascì|Dialéttu urmeàscu|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
A paḷ-lodda d'Ulmèa a fa polte d'l gṛüppu Ligure Alpino, a lištessa famia del [[Lengua brigašca|Bṛigošcu]] è d'l [[Dialettu garescìn|Garaššin]]. R'špèttu a Garesce u j'è menu paṛōlle d' derivaziun d' Albenga ch' i veno suštituî da paṛōlle d' influenza bṛigoš-ca è figuna, cịüˊ cōc' paṛōlla scimile dâ vol Burmia è del piemuntese. Tonte paṛōlle j' arivo ascì dal franȝèsè.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|| tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT|url=https://dokodoc.com/v-o-c-a-b-o-l-a-r-i-o.html}}&lt;/ref&gt;

=== Assuciaziun Ulmeta ===
P'l mantignia èl tṛâdiziui lucoa, fṛâ cui a paḷodda ulmiošca, ṛè stô cuštituia l' asuciaziun Ulmeta, ch'a fa  divèlse iniziative cultüṛoa ntl' paise, ulṭe chè muštṛe, dibattiti e iniziâtive edituṛioa, cumme a püblicaziun dâ &quot;A Lav'zoo, u zibaldun ulmiošcu&quot;, lun'ch'i s' tṛövo divèlsci tešti è püblicaziui ch'i riguoldo Ulmèa, šcṛicce ‘n ulmiošcu.

=== Chis̅c̅ina tipica ===
Tipica d'Ulmèa è d'l' Ota Vol Tonno ṛè a pulenta gionca d' f'lm'ntin, piottu tipicu dâ tṛâdiziun ch'a ven mangiô cun a boggna d' pôri è [[Fungi|buṛai]] sacchi. 

Otṛu piottu i sun èl lasoggne mittunoi (lasagne di Ormea), i ch' i sun d' pošta fṛašca tajoi a quoddṛi, bütoi a bjia cun èl patate d' Ulmèa, è cundî cun a cṛomma è fulmoggi d'l pōštu. In pōštu a polte i j'an i tultei ch'i sun d'l gṛōsse raviöṛe cine d' &quot;cin&quot; ch' l'è foccịu d' patate è albatte salvojie bjî è cundie cun a boggna d'l pōru.

veno pöi cöcci ō ‘nsâ štiva, o fṛicci è ‘nduzî cun u zücco. I s' fan ascì èl fozze: ina špecie d' pan focciu ‘n cà cöcciu ‘nsâ cioštṛa dâ štiva.

== Manifeštaziui ==
* '''Amua…paṛōlle dal cöa''' (cunculsu d' pues̅c̅ia) cun èl bollu ‘n cuštümme al Grand Hotel.
* '''[[Calvoa storicu d’Ulmèa|Calvoa stoṛicu d'Ulmèa]]''' manifeštaziun ulmioš-ca ch' a s' tén tücci j' oggni ‘ntl peṛiudu dèl mol-t-s̅c̅dì gṛossu. Ṛê in' antica tṛâdiziun d'l pōštu, fōsci ʒà cum'nzô ‘ntû [[X secolo|X seculu]], quon' chè ‘nt Ulmèa j'eṛo l'Ota vol Tonno.

* '''Patoci e Mascarei'''
* '''Gionu Ulmèa'''  (giallo a Ormea)
* '''Mangiomma è Parlomma d'Ulmea'''
* '''Sagṛa dâ Lasoggna è dâ Pulenta Saṛacena.'''
* '''Ulmèa in unda:''' discèsa ‘ntl' bjioa d'l Bulgu è dî tṛévi, cun i canōtti (èl Bjioa o Biale l'è in scistema anticu d' pulizia d'l Bulgu è dî tṛévi cun l'èua d' Almélla).
* '''Mèlcatî d' j' altigioi è d' j antiquoṛi''' p'l züˊ ‘l Bulgu.

== Scèndici ==
[[Immaggine:Ormea municipio.jpg|miniatura|U veju lanifizzi, zö sede d' 'l munizippi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primu zitadìn|var-partîo=Paltì|var-càrega=Cōria|var-nòtte=Nòte}}
{{ComuniAmminPrec|23 avṛìa 1995|13 ȝügniu 1999|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 1999|13 ȝügniu 2004|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 2004|7 ȝügniu 2009|Massimo Seno|lišta civica|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ȝügniu 2009|25 moȝȝu 2014|Gianfranco Benzo|lišta civica&lt;br /&gt;(''Ormea per cambiare davvero'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 moȝȝu 2014|27 moȝȝu 2019|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 moȝȝu 2019|10 ȝügniu 2024|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 ȝügniu 2024|''ȝö''|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie d' Cumunicaziun ==
=== Strade ===
Ulmèa ṛ' ê cullegô cun [[Purnasce|Pulnošše]] (‘n [[Pruvincia de Imper̂ia|pṛûvincia d' Inejia]]) velsu sud è Garésce (a nord est) p'l' a Štatoa 28 d'l Cōlle d' Nova, è ṛ' ê culegô cun Otu è Cṛavaina p'l a Pṛûvincioa 216, ch' ṛ atṛavèlsa a Val Pennavaire fin a [[Arbenga|Albenga]].

=== Ferruvia ===
{{Véddi ascì|Ferovîa Ceva-Ormea|Štaziun d' Ulmèa|Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Ulmèa ṛ'ê culegô con Zevo cun a [[Ferovîa Ceva-Ormea|Ferruvia Zevo - Ulmèa]], ch' ṛ' ê èl coppulinea. A zittà ṛ' ê štô culegô da ṛa ferruvia ntl' [[1893]], cun l'inaugüṛaziun dû tōccu d'n [[Štasiôn ed Trapa|Tṛoppa d' Garèsce]] è Ulmèa; srô fra èl [[2012]] è èl [[2016]], ṛ' ê štô tulna auvèlta cun culse tuṛištiche. Ultre aṛa [[Štaziun d' Ulmèa]] u j' è ascì qualla d' [[Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|Eca-Nasagò]], au selvizi d'l dû fṛâziui d'Ulmèa.

== Notte ==
&lt;references /&gt;

== Oci prugètti == 
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo]]</text>
      <sha1>tnyvfk4cwrlgyr939c507w2lm4h0yv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274399</id>
      <parentid>274398</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Scèndici */ wl russu</comment>
      <origin>274399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22480" sha1="2glomczx7gvbtdb80cwso17cw400hrx" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Ulmea
|Panorama = Ormea - panorama.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuṛòmma d' Ulmèa&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|var-localizaçión = Lucalizaziùn
|var-stâto = Stōtu
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Piemunte
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pṛûvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|var-aministraçión = Amminištraziùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scendicu]]
|Amministratore locale = Giorgio Ferraris
|Partito = Lišta sivica &quot;Insieme per Ormea&quot;
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 3
|var-instituçión = Ištituziùn
|Data istituzione =
|var-teritöio = Tèritōṛiu 
|Altitudine = 736
|var-cordinæ = Culdinōi
|var-altitùdine = Autezza 
|var-superfìcce = Eštenziùn
|var-abitànti = Abitonti 
|Abitanti = 1532
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulaziùn ch'u j'éṛa ai 31 d'avuštu d'l 2020
|Aggiornamento abitanti = 31-8-2020
|var-denscitæ = Denscitōi
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fṛâȝiui]]
|Sottodivisioni = [[Ulmea#Fṛâȝiui|Vōlda d'sutta]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüne dav's̅c̅in
|Divisioni confinanti = [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], [[Cravaüna|Cṛavaina]], [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Fṛêbuzza Suvṛona]], [[Garesce|Garesce]], [[Majian]], [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV), [[Armu|Olmu]] (IM), [[Àutu|Òtu]], [[Purnasce|Pulnošše]] (IM), [[Roburent]], [[Roccafolte d’ Munduì]]
|var-âtre_informaçioìn = Ōtō 'nfulmaziui
|var-prefìsso = Prefisu
|var-fûzo_orâio = Füsu urōṛi
|var-cod._cadàstro = Cod. catōstu
|var-tàrga = Tōlga
|var-cl._scìsmica = Cl. scišmica
|Zona sismica = 3s
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 3122
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Nome abitonti
|Nome abitanti = ulmioš-chi
|var-patrón = Protetua
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sen Maltin]]
|var-festîvo = Zulnō d'festa
|Festivo = Noštṛu Signua (Corpus Domini)
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Caltugṛafìa
|Mappa = Mappa provincia IT-CN Ormea.png
|Didascalia mappa = Pus̅c̅iziùn da cumüna d'Ulmea ‘ntâ pṛûvincia d’ Cuni
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ūfiziōa
|Sito = http://www.comune.ormea.cn.it
}}
'''Ulmèa''' (diccịa ascì ''Urméa'' ‘ntâ [[Dialettu arbenganese|paḷlodda d'Albenga]], 'n piemuntèsè O''rmèa'', ‘n [[Lengoa zeneize|gènuvésé]] u ven š-cṛiccịu ''Ormêa'', in italian ''Ormea'') ṛ' ê ina cumüna ‘d 1583 p'lsune ‘ntâ [[Provinsa de Cuneo|pṛûvincia d' Cuni]], ‘n [[Piemonte|Piêmunte]] (nüm'ṛi agiulnoi a u [[2020]]).

== Geugṛâfia ==
A s' tṛöva ‘n Piêmunte, ‘ntâ pṛûvincia d' Cuni; a tèra cumünoa ṛ' ê tṛav'lsô dal fiümme Tonno, al pṛ'nȝippi dû sōˊ culsu. [[Tànnôu|Tonno]] u nošše ai cunfî cun [[Cuxe|Cus̅c̅e]]. Èl paise u s' tṛöva ‘nt' ina cunca natüṛoa duminô dal ȝimme ciüˊ ote d'l [[Prearpi Lìgüri|Pṛeolpi]] (Almetta 1739&amp;nbsp;m) e [[Àrpi Lìgüri|Olpi Figune]]: [[Pizzu d'Ulmèa|Pizzu d' Ulmèa]] (2476&amp;nbsp;m), Antuṛōttu (2144&amp;nbsp;m) ‘nsèmmè al Mungiojie ch' u štà suvo a fṛâȝiun ‘d [[Viuzena|Viuzènna]] ‘ntâ [[Tera brigašca|Tèra Bṛîgošca]].

=== Cunfin ===
A Cumüna a cunfina cun [[Àutu|Otu]] è [[Cravaüna|Cṛavaina]] a sud est, a est cun [[Garesce|Garešše]], a nord cun Rubirent, Fṛêbuzza Suvṛona, Majian è Roccafolte d' Munduì, a ovest cun [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], a sud cun [[Armu|Olmu]] (IM), [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV) è [[Purnasce|Pulnošše]] (IM).

=== Fṛâȝiui ===
[[File:I Merlìn (Preàllu, Urméa)-Panuràmma 01.jpg|thumb|Višta dâ fṛâʒiun d'l Pṛoa – Bulgô Meṛlî|255px]]
Ulmèa ṛ' ô tonte fṛâȝiui: Aimui (Aimoni), Aiṛöṛa (Airola), Olbṛa (Albra), Alpis̅c̅élla (Arpixella 'nt Albenga), [[Bolchi]] (Barchi), Bošši (Isola Perosa), Bušši (Bossi), Buscèa (Bossieta), Cian D'l Fô (Cian du Fò 'nt Albenga) cun M'ṛèa, Cacin, Pulnascin, Compucumün (Campocomune), [[Contaroina]] (Cantarana), [[A Ciunèa|Cịûnèa]] (Chionea), Chiuṛoiṛa (Chioraria), Culatta (Colletta), Eca (ch' a cumpṛende Vacịöˊ, Giuṛèa, Solba, Rumoi, Sen Gioc'me, Sonta Lib'ṛa), Gurè (Gorreto), Nasagōˊ (Nasagò), [[Punte d'Nova]] cun Figolli, [[Proa|Pṛoa]] (Prale), [[Qualzina|Gualzina]] (Quarzina), Turia (Torria), [[Voldalmella]] (Valdarmella) Viloa (Villaro) cun Cascine (Cascine), [[Viuzena|Viuzenna]] (Viozene).

== Štoṛia ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea (1726).jpg|Ulmèa 'ntu [[1726]]
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena da Eca.jpg|A Tûre d' i Saras̅c̅î ‘n Bolchi (Eca)
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena, ingresso.jpg|Otṛa višta da Tûre
File:Ormea.jpg|Ra šcōra ''liberty'' d'nōi ṛa štaziun
&lt;/gallery&gt;
=== Fra i Viagenni e i Rumoi ===
I pṛimmi a štoa ‘nt Ulmèa, smajia ch'i fusso i [[Liguri Antighi|Liguri]] Vagienni, ch' j' al'vovo i cavoa da vendo ai Rumoi ch' i passovo d' ‘nt' Ulmèa p' ṛ ‘ndoa ‘ [[Fransa|Fṛonza]], (alau Gallia). I pṛimmi sagni dî Liguri Viagenni dal nōšto polte i sun dû [[250 a.C.]], da quâ mumento u j' è štà d'vèlse batojie cun [[Ingauni]], ch' i štas̅c̅èvo cịüˊ a mèzudì, velsu a vol Pennavaire. Tüttu zōˊ, pöi l' è finì ‘ntâ guêra fṛa i [[Impêo Roman|Rumoi]] e i Caltaginès̅c̅i, lun' chè j' Ulmioschi d'alau, j' eṛo cun i Rumoi, al cuntṛoṛi, j' oci, j' eṛo cun i Punici. Sutta a duminaziun rumona, Ulmèa a fa polte dâ ''[[Regio IX Liguria]]'', ‘n zù peṛiudu u ven foccịu ‘n pṛimmu nucleu d' cà, ma i rešto pōchi sagni alchitetōnici.

=== Peṛiudu Medievoa ===
{{Véddi ascì|Tûre d'Bolchi|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Quon' ch' l'è caṛà l'Impeṛu d'Occidente p'l a pṛimma vōta Ulmèa è l'Ota Vol Tonno i s' tṛövo d'štacoi da [[Arbenga|Albenga]], p'lchè a cōšta a rešta ‘n man [[Bizançio|bizantina]], ‘nvece ‘l Bossu Piêmunte a patišše j' ‘nvas̅c̅ịui balboṛiche, tṛâ cui qualle Lungubolde, a paltia da u [[568]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Štòṛia d' Ulmèa|vìxita=2021-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Sutta i Fṛonchi, ‘nt Ulmèa j'eṛo ‘rivoi i Saras̅c̅î, ch' j' avèvo dui pōšti lun' ch' i s'eṛo štabilî: a [[Bolma d'l Messere|bolma ‘n Contaroina]], dapè ai P'ndoji, è a [[Tûre d'Bolchi|Tûre d'i Saras̅c̅î 'n Bolchi]], è lì j'ero štoi fin a quon' chè ‘n z'ventu, Giuanni Zitta, u n'eṛa muntà da ṛa Tûre a campoṛi züˊ tücci. A Tûre, ota 27 m, ṛ' eṛa pöi štô campô züˊ dai Balcairōlli. Au ṛ' ê ota 9 m.

Nt' èl [[951]] èl tèrè i veno tulna špaltî è u tèritōṛiu ulmioš-cu u possa tulna sutta i Figui, sutta a duminaziun Aleramica. Èl paise u ven ʒà numinà &quot;Ulmeta&quot; ‘ntû [[X secolo|X seculu]], ma èl növe ‘d štu peṛiudu ‘ns ‘l bulgu i sun ‘ncù šcolse. U nōmme Ulmeta - Ulmèa u riva da j' ulmi, ch' i sun olbo tontu difüs̅c̅i ‘ntâ zōna, cuns̅c̅ideroi sacri p'l l' pupulaziui antiche.

Ina vōta decadüa a Molca Aleramica a tèra ulmioš-ca a fa polte d'l Malchesà d' Zevo, ‘l paise u ven aminištṛà da ‘n Scignuṛu d'l pōštu, cumme ascì p'l [[Garesce|Garésce]]. ‘L pṛimmu l'è štà (Riché) Enrico, in discendente dâ famia Aleramica, ntl' [[1150]]. I sun d'l [[1142]] i pṛimmi štatütti, d'l növu malchesà. Cun èl Malchèsè d' Zevo, Guglielmo I, d' vōta ‘n vōta, i veno infeudoi ‘nt Ulmèa d'l gènte d'l pōštu lioi ai malchèls̅c̅i, ch' i guv'lnovo a pupulaziun cun mōddi viûlenti.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{çitta lìbbro |outô1=M. Pelazza|outô2=G. Mao|outô3=F.Merlino|outô4=D. Bassi|outô5=E. Michelis|outô6=S. Odasso|outô7=G. Casalis|outô8=G. Barrelli|tìtolo=Guida di Ormea| ànno=[[1986]]|editô=Le campane di San Martino|çitæ=Ulmèa|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-7538-10-800-92db69b3378eea0bba9f473ffb68a9af }}&lt;/ref&gt;

Cōc' onnu doppu, ‘ntl [[1296]], èl malchèsè d' Zevo, Giolgio II u Nanu, l'uldina a cuštṛuziun dâ cinta d' miṛogne ‘ntulnu al bulgu. Lō ch' u rešta l'è u Turiun da ṛa Lea è a Polta sutt' èl campanin.

Fṛa u [[XIII secolo|Dus̅c̅entu]] è u [[XIV secolo|Tr's̅c̅entu]] j' han c'm'nzà èl pṛimme dišpute fṛa a famìa d' Clavesana, i malchèls̅c̅i d' Zevo è a [[Repùbrica de Zena|Repüblica di Ʒéna]] p'l lu duminio d' Ulmèa è d'l tèrè ‘ntulnu. Pö̂ i sî sun giuntoi ascì i [[Savoia]] e j' Angiò, cunti dâ [[Provensa|Pṛûvenza]]. U s' ovṛe paṛau ‘n peṛiudu dificultusu p'l la stōṛia ulmioš-ca, cun guvelni d'vèlsci.

‘Nt èl [[1255]] j'eṛo ‘rivoi i suldoi da ṛa Pṛûvenza, ch' i s' eṛo f'lmoi lì, pṛimma d' malcioa vèlsu u sud d'l' Italia, a ṛa cunquišta d' Napuli. J' Angiuî, peṛōˊ, j' avèvo ‘ncù a coria malchiunoa, è j' avèvo doccịu Ulmèa a Giolgio I, névu d' Guglielmo.

Apṛèssu u j'è ina seṛie d' batojie tṛa quai d' Zevo è dâ Pṛûvenza cuntṛu i genuvès̅c̅i, che ‘nt èl [[1273]] j' han vištu l'avanzodda repüblicona ‘ntl tèrè d' [[Cuxe|Cus̅c̅è]] è [[Purnasce|Pulnošše]], p'l rivoa fin ‘nt' Ulmèa, pö̂ pasô ai malches̅c̅i d' Clavesana. J' ulmioš-chi peṛò i pativo èl razî d' aš-ci ch'zì'‘nt ‘l tèrè dâ cumûna è i s'eṛo r'vultoi, ajioi da Giolgio u Nanu, ch' l'eṛa r'scì a mandoa via i malches̅c̅i d' ‘nt' Ulmèa.

Nt' [[1312]] èl cumün l'è pasà sutta ai Savōia, ch' j' an amminištṛà èl tèrè mantignendu d'lungu i malcheḷs̅c̅i d' Zevo ‘m' feudatari d'l pōštu. U duminiu dî Savōia u n'è düṛà tontu. Pṛimma l'è pasà ai Duchi d' [[Milan]], pö̂ ai Malcheḷs̅c̅i d'l Munfrà, è ai Viscunti, ntl' [[1332]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Quattṛ'oggni dōppu Ulmèa ṛ' eṛa tulna ‘n rivōlta, cumandô dal malchèsè d'l pōštu Bonifacio èl Magnificu, ch' l'avèva malcịà fin a Zevo, gavèndu i milanes̅c̅i da ṛa coria malchiunoa. Dōppu in növu periudu piemuntèsè a tèra ṛ' ê passô sutta i [[Fransa|fṛanzèịs̅c̅i]], a paltia dal [[1387]].

=== Dal 1400 al 1700 ===
Dōppu i fṛanzèịs̅c̅i, Garcilasco, malchèsè d' Zevo, l'è vignịüˊ scignuṛu d' Ulmèa, l' à r-nfulzà ‘l difèsè, d‘l caštea, foccịu foa ntû [[X secolo|X seculu]]. Ma cun l' arivu ‘ntl feudu dî Savōia, ntl' [[1621]], ṛ' ê paltia ina növa guèra cun a [[Repùbrica de Zena|Repüblica Genuvèsè]], chè vagnèndu, a r-štṛà ntl' Ulmèa p'l növ'oggni. Ntl' [[1625]] èl feudu u tulna sutta i Malcheḷs̅c̅i d' Zevo, da alau i Figui i n' avṛan cịüˊ puteštà ‘ns' Ulmèa. Ntl' [[1722]] èl feudu u ven catà dai Savōia, ch' i nomino ‘m' govelnatua Alessandro Vincenzo (Scịondṛu Vinzè) Ferrero, cugnịuscịüˊ ascì cum' èl Malchèsè d' Ulmèa. Pö̂ l' ariva l'eselcitu fṛanzèse, guidà da [[Napolion Bonaparte|Napuleun Bunapolte]]. Ntl' [[1799]] Ulmèa a si rivulta cuntṛu j' occuponti, è j' ulmioš-chi i sun ajioi da quai d'[[Inéia|Inejia]], p'l a libeṛaziun dâ [[A Cêve|Cèvè]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

U tentativu l'eṛa ‘ndà moa, tontu chè i suldoi dâ [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligure]] j' eṛo ‘ntṛoi ‘ntl paise è i l'avèvo d'špujià, ‘m' l'eṛa ʒà capità ntl' [[1794]], quon' ch' j' avèvo campà ʒüˊ èl [[Caštea d'Ulmèa|caštea]]. Sutta ‘l [[Fransa|Pṛimmu Impeṛu Fṛanzèsè]], Ulmèa a ven cazô ntl' [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipaltimentu d' Montenotte]], ‘ntâ cilcušcṛiziun d' Zevo. ‘N štù peṛiudu a Ulmèa u j'è štà doccịu u titulu d' città, rinnuvà pö ‘ncù ‘n seguitu.

===Da l' Öcciuzèntu a ʒö ===
A paltìa da l' [[XIX secolo|Öcciuzèntu]], dōppu chè Ulmèa ṛ'eṛa ‘ntṛô a foa polte dû [[Regno de Sardegna|Reggnịu d' Saldeggna]], doppu a fin d' l'Impeṛu franzèsè, a zittà ṛ' ô vištu ün impulsu ecunomicu növu, favuṛì da ṛa ferruvia (fra èl [[1889]] è èl [[1893]]) da Zevo a Ulmèa, ch' l'à doccịu èl via al pṛimme ‘ndüstṛie. Lōˊ u fa ‘n mōddu ch' u s' švilüppe l'arivu dî vilegionti da tütta l'Europa, è u rende Ulmèa 'n pōštu d' vilegiatüṛa cugnịuscịüa in [[Euròpa|Europa]]. U rèšta a teštimunioa lōlì, èl Grand Hotel ch' l'è au a sedde dâ Šcōṛa Fuṛèštoa è èl Casinōˊ (succulsoa d' quâ d' Sanremmu - au Villa Bologna) sṛà ‘ntl peṛiudu fascišta è moi ciüˊ auvèltu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.giannidallaglio.it/catalogo/ormea-una-villeggiatura-di-origini-antiche/|tìtolo=Urmea ina vilezzatüa antìga|vìxita=2021-07-15|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Dal [[1861]] Ulmèa a possa au növu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reggnịu d'Italia]]. Ulmèa a fa polte d'l'Uniun Muntona d'l'Ota Vol Tonno, cuštituia dal [[2014]] doppu ch'eṛa štô ‘ntâ Cumunità Muntona.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Ormêa}}

=== Minuṛânse fṛušte ===
S'cundu l'[[ISTAT]] a u 31 d' d's̅c̅èmbo [[2017]] m j'eṛo ‘nt' Ulmèa 171 fṛuštei.

== Pōšti d' ‘n-t-rèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea collegiata san martino.jpg|[[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|A Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]
Immaggine:Trevu ulmiošcu 1.jpg|Ün di trévi ulmioš-chi
Immaggine:Trevu ulmiošcu 2.jpg|Višta d'in otṛu tṛevu d'l bulgu
Immaggine:Dré Meldan.jpg|Dré M'ldan, cun a funtona
&lt;/gallery&gt;
=== Geịs̅c̅e ===
'''• [[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]''' ch' ṛ' ô in' &quot;a frašcu&quot; d'l [[1200]] d.c., ün dî cịüˊ veji dâ diocesi. Drentu u s' tṛöva in olganu d'l 1800. D' drè u j' è a Geịs̅c̅a dî Batü, Antica cunfṛatelnita Ulmioš-ca. Da vago u j'è ascì a [[Capélla dâ Madōnna d' j'Ongio (Ulmèa)|Capella dâ Madōnna d' j' Ongio]] è dâ [[Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e (Ulmèa)|Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e]]. 

Sutta ‘l campanin u s' tṛöva a vejia polta d'ngressu ‘nt' Ulmèa cun dui olchi: ün a tüttu seštu, velsu èl Bulgu, è ün ‘n štile goticu velsu föṛa.

=== Òtṛe aṛchitetüe ===
• '''[[Caštea d'Ulmèa]]''': pŗōppi suvo èl bulgu,‘ns èl culattu d' Sen Mōṛu, i s' vago ‘ncù i rešti d'l vejiu caštea campà züˊ a canunoi da Napuleun. Èl caštea l'eŗa štà focciu a paltia da u [[X secolo|X seculu]], p'l difèndo Ulmèa dai Saŗas̅c̅î è da j Ungari.

• N' Via Tonno u j'è a '''cà d'l Malchèsè''' d'l [[1300]] cun bifuṛe cun vaiṛi culuroi è štagnoi è fulmelle ‘n pṛea d'Ulmèa.

'''• D' rè M'ldan''' ('ntu figun ''ciassa Növa'') da ina vintègna d'ogni j'han focciu ina funtona r'v'štia d' molmu, u s' j' ariva cun i tṛevi ( i nōš-ci caruggi).

• Dré a ṛa Madōnna d' j' Ongio u s' tṛöva èl '''müseu &quot;a cà&quot;''' lun'ch' Tullio Pajona l'ha r'foccịu in acà d'l [[1800]] cun mobili e fèri d'ina vōta.

• ‘Ntṛèndu ‘nt Ulmèa da ṛa polte d'l Punte d'Nova, ‘'nsâ lèlca, u j'è quâ ch' l'eṛa ‘l '''Casinò''', succulsoa d' quâ d' [[Sanremu|Sanremmu]], (au villa pṛivô). Sübitu doppu u j'è quâ ch'l'eṛa štà èl Grand Hotel, lunde chi vignivo: Ingles̅c̅i, Tedešchi, Rüšši ‘n vilegiatüṛa. ‘Ntû s-miteri vejiu u j'eṛa ina pulziun d' tèra r'selvô al s'pultüṛe dî [[Riforma protestante|Pṛûteštonti]] ch' j' eṛo ‘n vilegiatûṛa è i miṛivo ‘nt' Ulmèa.

• I s' pono ‘ncù vago au èl '''ville''' d' ricchi Rûšši chi vignivo ‘nt' Ulmèa velsu a fin d'l [[XIX secolo|1800]]. A cịüˊ cugnịuscịüa ṛ' ê Villa Pinus au sede d'in ottimu rišturonte.

• D'lungu d'lì u s' pōˊ vago a lunga alcô dâ [[Ferovîa Ceva-Ormea|fèruvia Zevo-Ulmèa]] foccia tütta d' pṛê è mavui.

• El štotue d' molmu nairu d'Ulmèa, 'nî gialdî î sun foccịe dai štüdenti d' l' Accademia d'l Belle Arti d' [[Turin|Tiṛin]].

== Ecunumia ==
Ntl'campogne d'Ulmèa u s' tṛavojia ‘ncù a chia èl patate, cōc l'ntia, n' pōcu d' gṛan è d'l f'lm'tin. I' s' cöjio- èl ciṛes̅c̅e, j'almugnî, i mai, èl pélle salvojie è i buṛai. D'autunnu i s' cöjio èl caštogne è i s' fan s'coa ‘nt' î s'cau. I' s'alevo ‘ncù èl béštie: vocche, féé è cṛove. Ns' Olpi è' ntî Qualtê, cun u loccịe d'l vocche u s' fa èl fulmoggiu d'Ulmèa è u Rašcheṛa d'l Olpe. P'l tonci oggni l' 'ndüštṛia ṛ'è štô ben švilipô ‘nt' Ulmèa gṛazie aṛa [[Caltiera d'Ulmea|paploiṛa]] auvèlta ‘ntl' [[1902]] da [[Amedeo Piaggio]]. Au ṛ'ê s'rô è i cabanui i sun štoi v'ndüü.

Au u j'è ‘n štabilimentu dâ San B'lnoldu lun' ch' imbuteglio l' èua è i fan ‘l ina seṛie d' bibite biulogiche. ‘Ntû [[2018]], a növa pṛupṛiêtà ṛô rilevà a [[Ægoa San Benàrdo|San B'lnoldu]] è èl véjiu štabilimentu d' l' [[Ægoa|èua]] Ulmeta. U ‘n' monca u tuṛišmu, scia daṛa [[Liguria|Ligüṛia]] chè dal [[Piemonte|Piêmunte]], favuṛì da l'oṛia mite d'l pōštu. Vèlsu a fin d'l [[1800]] i vilegionti j'eṛo š-quos̅c̅i tücci fṛuštê. ([[Inghiltæra|‘nglès̅c̅i]], [[Germania|tedešchi]], [[Rùscia|rüšši]]).

== Cultüṛa ==
=== Paḷ-lodda Ulmioš-ca ===
{{Véddi ascì|Dialéttu urmeàscu|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
A paḷ-lodda d'Ulmèa a fa polte d'l gṛüppu Ligure Alpino, a lištessa famia del [[Lengua brigašca|Bṛigošcu]] è d'l [[Dialettu garescìn|Garaššin]]. R'špèttu a Garesce u j'è menu paṛōlle d' derivaziun d' Albenga ch' i veno suštituî da paṛōlle d' influenza bṛigoš-ca è figuna, cịüˊ cōc' paṛōlla scimile dâ vol Burmia è del piemuntese. Tonte paṛōlle j' arivo ascì dal franȝèsè.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|| tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT|url=https://dokodoc.com/v-o-c-a-b-o-l-a-r-i-o.html}}&lt;/ref&gt;

=== Assuciaziun Ulmeta ===
P'l mantignia èl tṛâdiziui lucoa, fṛâ cui a paḷodda ulmiošca, ṛè stô cuštituia l' asuciaziun Ulmeta, ch'a fa  divèlse iniziative cultüṛoa ntl' paise, ulṭe chè muštṛe, dibattiti e iniziâtive edituṛioa, cumme a püblicaziun dâ &quot;A Lav'zoo, u zibaldun ulmiošcu&quot;, lun'ch'i s' tṛövo divèlsci tešti è püblicaziui ch'i riguoldo Ulmèa, šcṛicce ‘n ulmiošcu.

=== Chis̅c̅ina tipica ===
Tipica d'Ulmèa è d'l' Ota Vol Tonno ṛè a pulenta gionca d' f'lm'ntin, piottu tipicu dâ tṛâdiziun ch'a ven mangiô cun a boggna d' pôri è [[Fungi|buṛai]] sacchi. 

Otṛu piottu i sun èl lasoggne mittunoi (lasagne di Ormea), i ch' i sun d' pošta fṛašca tajoi a quoddṛi, bütoi a bjia cun èl patate d' Ulmèa, è cundî cun a cṛomma è fulmoggi d'l pōštu. In pōštu a polte i j'an i tultei ch'i sun d'l gṛōsse raviöṛe cine d' &quot;cin&quot; ch' l'è foccịu d' patate è albatte salvojie bjî è cundie cun a boggna d'l pōru.

veno pöi cöcci ō ‘nsâ štiva, o fṛicci è ‘nduzî cun u zücco. I s' fan ascì èl fozze: ina špecie d' pan focciu ‘n cà cöcciu ‘nsâ cioštṛa dâ štiva.

== Manifeštaziui ==
* '''Amua…paṛōlle dal cöa''' (cunculsu d' pues̅c̅ia) cun èl bollu ‘n cuštümme al Grand Hotel.
* '''[[Calvoa storicu d’Ulmèa|Calvoa stoṛicu d'Ulmèa]]''' manifeštaziun ulmioš-ca ch' a s' tén tücci j' oggni ‘ntl peṛiudu dèl mol-t-s̅c̅dì gṛossu. Ṛê in' antica tṛâdiziun d'l pōštu, fōsci ʒà cum'nzô ‘ntû [[X secolo|X seculu]], quon' chè ‘nt Ulmèa j'eṛo l'Ota vol Tonno.

* '''Patoci e Mascarei'''
* '''Gionu Ulmèa'''  (giallo a Ormea)
* '''Mangiomma è Parlomma d'Ulmea'''
* '''Sagṛa dâ Lasoggna è dâ Pulenta Saṛacena.'''
* '''Ulmèa in unda:''' discèsa ‘ntl' bjioa d'l Bulgu è dî tṛévi, cun i canōtti (èl Bjioa o Biale l'è in scistema anticu d' pulizia d'l Bulgu è dî tṛévi cun l'èua d' Almélla).
* '''Mèlcatî d' j' altigioi è d' j antiquoṛi''' p'l züˊ ‘l Bulgu.

== Scèndici ==
[[Immaggine:Ormea municipio.jpg|miniatura|U veju [[Lanifizzi d'Ulmèa|lanifizzi]], zö sede d' 'l munizippi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primu zitadìn|var-partîo=Paltì|var-càrega=Cōria|var-nòtte=Nòte}}
{{ComuniAmminPrec|23 avṛìa 1995|13 ȝügniu 1999|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 1999|13 ȝügniu 2004|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 2004|7 ȝügniu 2009|Massimo Seno|lišta civica|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ȝügniu 2009|25 moȝȝu 2014|Gianfranco Benzo|lišta civica&lt;br /&gt;(''Ormea per cambiare davvero'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 moȝȝu 2014|27 moȝȝu 2019|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 moȝȝu 2019|10 ȝügniu 2024|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 ȝügniu 2024|''ȝö''|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie d' Cumunicaziun ==
=== Strade ===
Ulmèa ṛ' ê cullegô cun [[Purnasce|Pulnošše]] (‘n [[Pruvincia de Imper̂ia|pṛûvincia d' Inejia]]) velsu sud è Garésce (a nord est) p'l' a Štatoa 28 d'l Cōlle d' Nova, è ṛ' ê culegô cun Otu è Cṛavaina p'l a Pṛûvincioa 216, ch' ṛ atṛavèlsa a Val Pennavaire fin a [[Arbenga|Albenga]].

=== Ferruvia ===
{{Véddi ascì|Ferovîa Ceva-Ormea|Štaziun d' Ulmèa|Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Ulmèa ṛ'ê culegô con Zevo cun a [[Ferovîa Ceva-Ormea|Ferruvia Zevo - Ulmèa]], ch' ṛ' ê èl coppulinea. A zittà ṛ' ê štô culegô da ṛa ferruvia ntl' [[1893]], cun l'inaugüṛaziun dû tōccu d'n [[Štasiôn ed Trapa|Tṛoppa d' Garèsce]] è Ulmèa; srô fra èl [[2012]] è èl [[2016]], ṛ' ê štô tulna auvèlta cun culse tuṛištiche. Ultre aṛa [[Štaziun d' Ulmèa]] u j' è ascì qualla d' [[Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|Eca-Nasagò]], au selvizi d'l dû fṛâziui d'Ulmèa.

== Notte ==
&lt;references /&gt;

== Oci prugètti == 
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo]]</text>
      <sha1>2glomczx7gvbtdb80cwso17cw400hrx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274410</id>
      <parentid>274399</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Oci prugètti */ r</comment>
      <origin>274410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22482" sha1="4my8bj5zcrdljq445o397iqn764z0bu" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Ulmea
|Panorama = Ormea - panorama.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuṛòmma d' Ulmèa&lt;/div&gt;
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|cumüna]]
|var-localizaçión = Lucalizaziùn
|var-stâto = Stōtu
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Piemunte
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pṛûvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|var-aministraçión = Amminištraziùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scendicu]]
|Amministratore locale = Giorgio Ferraris
|Partito = Lišta sivica &quot;Insieme per Ormea&quot;
|Data elezione = 26-5-2014
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 3
|var-instituçión = Ištituziùn
|Data istituzione =
|var-teritöio = Tèritōṛiu 
|Altitudine = 736
|var-cordinæ = Culdinōi
|var-altitùdine = Autezza 
|var-superfìcce = Eštenziùn
|var-abitànti = Abitonti 
|Abitanti = 1532
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulaziùn ch'u j'éṛa ai 31 d'avuštu d'l 2020
|Aggiornamento abitanti = 31-8-2020
|var-denscitæ = Denscitōi
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fṛâȝiui]]
|Sottodivisioni = [[Ulmea#Fṛâȝiui|Vōlda d'sutta]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüne dav's̅c̅in
|Divisioni confinanti = [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], [[Cravaüna|Cṛavaina]], [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Fṛêbuzza Suvṛona]], [[Garesce|Garesce]], [[Majian]], [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV), [[Armu|Olmu]] (IM), [[Àutu|Òtu]], [[Purnasce|Pulnošše]] (IM), [[Roburent]], [[Roccafolte d’ Munduì]]
|var-âtre_informaçioìn = Ōtō 'nfulmaziui
|var-prefìsso = Prefisu
|var-fûzo_orâio = Füsu urōṛi
|var-cod._cadàstro = Cod. catōstu
|var-tàrga = Tōlga
|var-cl._scìsmica = Cl. scišmica
|Zona sismica = 3s
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 3122
|Diffusività = 
|var-nómme_abitànti = Nome abitonti
|Nome abitanti = ulmioš-chi
|var-patrón = Protetua
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sen Maltin]]
|var-festîvo = Zulnō d'festa
|Festivo = Noštṛu Signua (Corpus Domini)
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Caltugṛafìa
|Mappa = Mappa provincia IT-CN Ormea.png
|Didascalia mappa = Pus̅c̅iziùn da cumüna d'Ulmea ‘ntâ pṛûvincia d’ Cuni
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ūfiziōa
|Sito = http://www.comune.ormea.cn.it
}}
'''Ulmèa''' (diccịa ascì ''Urméa'' ‘ntâ [[Dialettu arbenganese|paḷlodda d'Albenga]], 'n piemuntèsè O''rmèa'', ‘n [[Lengoa zeneize|gènuvésé]] u ven š-cṛiccịu ''Ormêa'', in italian ''Ormea'') ṛ' ê ina cumüna ‘d 1583 p'lsune ‘ntâ [[Provinsa de Cuneo|pṛûvincia d' Cuni]], ‘n [[Piemonte|Piêmunte]] (nüm'ṛi agiulnoi a u [[2020]]).

== Geugṛâfia ==
A s' tṛöva ‘n Piêmunte, ‘ntâ pṛûvincia d' Cuni; a tèra cumünoa ṛ' ê tṛav'lsô dal fiümme Tonno, al pṛ'nȝippi dû sōˊ culsu. [[Tànnôu|Tonno]] u nošše ai cunfî cun [[Cuxe|Cus̅c̅e]]. Èl paise u s' tṛöva ‘nt' ina cunca natüṛoa duminô dal ȝimme ciüˊ ote d'l [[Prearpi Lìgüri|Pṛeolpi]] (Almetta 1739&amp;nbsp;m) e [[Àrpi Lìgüri|Olpi Figune]]: [[Pizzu d'Ulmèa|Pizzu d' Ulmèa]] (2476&amp;nbsp;m), Antuṛōttu (2144&amp;nbsp;m) ‘nsèmmè al Mungiojie ch' u štà suvo a fṛâȝiun ‘d [[Viuzena|Viuzènna]] ‘ntâ [[Tera brigašca|Tèra Bṛîgošca]].

=== Cunfin ===
A Cumüna a cunfina cun [[Àutu|Otu]] è [[Cravaüna|Cṛavaina]] a sud est, a est cun [[Garesce|Garešše]], a nord cun Rubirent, Fṛêbuzza Suvṛona, Majian è Roccafolte d' Munduì, a ovest cun [[Briga Auta|Bṛiga Ota]], a sud cun [[Armu|Olmu]] (IM), [[Cuxe|Cus̅c̅e]] (IM), [[Naxin|Nês̅c̅in]] (SV) è [[Purnasce|Pulnošše]] (IM).

=== Fṛâȝiui ===
[[File:I Merlìn (Preàllu, Urméa)-Panuràmma 01.jpg|thumb|Višta dâ fṛâʒiun d'l Pṛoa – Bulgô Meṛlî|255px]]
Ulmèa ṛ' ô tonte fṛâȝiui: Aimui (Aimoni), Aiṛöṛa (Airola), Olbṛa (Albra), Alpis̅c̅élla (Arpixella 'nt Albenga), [[Bolchi]] (Barchi), Bošši (Isola Perosa), Bušši (Bossi), Buscèa (Bossieta), Cian D'l Fô (Cian du Fò 'nt Albenga) cun M'ṛèa, Cacin, Pulnascin, Compucumün (Campocomune), [[Contaroina]] (Cantarana), [[A Ciunèa|Cịûnèa]] (Chionea), Chiuṛoiṛa (Chioraria), Culatta (Colletta), Eca (ch' a cumpṛende Vacịöˊ, Giuṛèa, Solba, Rumoi, Sen Gioc'me, Sonta Lib'ṛa), Gurè (Gorreto), Nasagōˊ (Nasagò), [[Punte d'Nova]] cun Figolli, [[Proa|Pṛoa]] (Prale), [[Qualzina|Gualzina]] (Quarzina), Turia (Torria), [[Voldalmella]] (Valdarmella) Viloa (Villaro) cun Cascine (Cascine), [[Viuzena|Viuzenna]] (Viozene).

== Štoṛia ==
&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea (1726).jpg|Ulmèa 'ntu [[1726]]
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena da Eca.jpg|A Tûre d' i Saras̅c̅î ‘n Bolchi (Eca)
File:Ormea (Barchi) - Torre saracena, ingresso.jpg|Otṛa višta da Tûre
File:Ormea.jpg|Ra šcōra ''liberty'' d'nōi ṛa štaziun
&lt;/gallery&gt;
=== Fra i Viagenni e i Rumoi ===
I pṛimmi a štoa ‘nt Ulmèa, smajia ch'i fusso i [[Liguri Antighi|Liguri]] Vagienni, ch' j' al'vovo i cavoa da vendo ai Rumoi ch' i passovo d' ‘nt' Ulmèa p' ṛ ‘ndoa ‘ [[Fransa|Fṛonza]], (alau Gallia). I pṛimmi sagni dî Liguri Viagenni dal nōšto polte i sun dû [[250 a.C.]], da quâ mumento u j' è štà d'vèlse batojie cun [[Ingauni]], ch' i štas̅c̅èvo cịüˊ a mèzudì, velsu a vol Pennavaire. Tüttu zōˊ, pöi l' è finì ‘ntâ guêra fṛa i [[Impêo Roman|Rumoi]] e i Caltaginès̅c̅i, lun' chè j' Ulmioschi d'alau, j' eṛo cun i Rumoi, al cuntṛoṛi, j' oci, j' eṛo cun i Punici. Sutta a duminaziun rumona, Ulmèa a fa polte dâ ''[[Regio IX Liguria]]'', ‘n zù peṛiudu u ven foccịu ‘n pṛimmu nucleu d' cà, ma i rešto pōchi sagni alchitetōnici.

=== Peṛiudu Medievoa ===
{{Véddi ascì|Tûre d'Bolchi|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Quon' ch' l'è caṛà l'Impeṛu d'Occidente p'l a pṛimma vōta Ulmèa è l'Ota Vol Tonno i s' tṛövo d'štacoi da [[Arbenga|Albenga]], p'lchè a cōšta a rešta ‘n man [[Bizançio|bizantina]], ‘nvece ‘l Bossu Piêmunte a patišše j' ‘nvas̅c̅ịui balboṛiche, tṛâ cui qualle Lungubolde, a paltia da u [[568]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=Štòṛia d' Ulmèa|vìxita=2021-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Sutta i Fṛonchi, ‘nt Ulmèa j'eṛo ‘rivoi i Saras̅c̅î, ch' j' avèvo dui pōšti lun' ch' i s'eṛo štabilî: a [[Bolma d'l Messere|bolma ‘n Contaroina]], dapè ai P'ndoji, è a [[Tûre d'Bolchi|Tûre d'i Saras̅c̅î 'n Bolchi]], è lì j'ero štoi fin a quon' chè ‘n z'ventu, Giuanni Zitta, u n'eṛa muntà da ṛa Tûre a campoṛi züˊ tücci. A Tûre, ota 27 m, ṛ' eṛa pöi štô campô züˊ dai Balcairōlli. Au ṛ' ê ota 9 m.

Nt' èl [[951]] èl tèrè i veno tulna špaltî è u tèritōṛiu ulmioš-cu u possa tulna sutta i Figui, sutta a duminaziun Aleramica. Èl paise u ven ʒà numinà &quot;Ulmeta&quot; ‘ntû [[X secolo|X seculu]], ma èl növe ‘d štu peṛiudu ‘ns ‘l bulgu i sun ‘ncù šcolse. U nōmme Ulmeta - Ulmèa u riva da j' ulmi, ch' i sun olbo tontu difüs̅c̅i ‘ntâ zōna, cuns̅c̅ideroi sacri p'l l' pupulaziui antiche.

Ina vōta decadüa a Molca Aleramica a tèra ulmioš-ca a fa polte d'l Malchesà d' Zevo, ‘l paise u ven aminištṛà da ‘n Scignuṛu d'l pōštu, cumme ascì p'l [[Garesce|Garésce]]. ‘L pṛimmu l'è štà (Riché) Enrico, in discendente dâ famia Aleramica, ntl' [[1150]]. I sun d'l [[1142]] i pṛimmi štatütti, d'l növu malchesà. Cun èl Malchèsè d' Zevo, Guglielmo I, d' vōta ‘n vōta, i veno infeudoi ‘nt Ulmèa d'l gènte d'l pōštu lioi ai malchèls̅c̅i, ch' i guv'lnovo a pupulaziun cun mōddi viûlenti.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{çitta lìbbro |outô1=M. Pelazza|outô2=G. Mao|outô3=F.Merlino|outô4=D. Bassi|outô5=E. Michelis|outô6=S. Odasso|outô7=G. Casalis|outô8=G. Barrelli|tìtolo=Guida di Ormea| ànno=[[1986]]|editô=Le campane di San Martino|çitæ=Ulmèa|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-7538-10-800-92db69b3378eea0bba9f473ffb68a9af }}&lt;/ref&gt;

Cōc' onnu doppu, ‘ntl [[1296]], èl malchèsè d' Zevo, Giolgio II u Nanu, l'uldina a cuštṛuziun dâ cinta d' miṛogne ‘ntulnu al bulgu. Lō ch' u rešta l'è u Turiun da ṛa Lea è a Polta sutt' èl campanin.

Fṛa u [[XIII secolo|Dus̅c̅entu]] è u [[XIV secolo|Tr's̅c̅entu]] j' han c'm'nzà èl pṛimme dišpute fṛa a famìa d' Clavesana, i malchèls̅c̅i d' Zevo è a [[Repùbrica de Zena|Repüblica di Ʒéna]] p'l lu duminio d' Ulmèa è d'l tèrè ‘ntulnu. Pö̂ i sî sun giuntoi ascì i [[Savoia]] e j' Angiò, cunti dâ [[Provensa|Pṛûvenza]]. U s' ovṛe paṛau ‘n peṛiudu dificultusu p'l la stōṛia ulmioš-ca, cun guvelni d'vèlsci.

‘Nt èl [[1255]] j'eṛo ‘rivoi i suldoi da ṛa Pṛûvenza, ch' i s' eṛo f'lmoi lì, pṛimma d' malcioa vèlsu u sud d'l' Italia, a ṛa cunquišta d' Napuli. J' Angiuî, peṛōˊ, j' avèvo ‘ncù a coria malchiunoa, è j' avèvo doccịu Ulmèa a Giolgio I, névu d' Guglielmo.

Apṛèssu u j'è ina seṛie d' batojie tṛa quai d' Zevo è dâ Pṛûvenza cuntṛu i genuvès̅c̅i, che ‘nt èl [[1273]] j' han vištu l'avanzodda repüblicona ‘ntl tèrè d' [[Cuxe|Cus̅c̅è]] è [[Purnasce|Pulnošše]], p'l rivoa fin ‘nt' Ulmèa, pö̂ pasô ai malches̅c̅i d' Clavesana. J' ulmioš-chi peṛò i pativo èl razî d' aš-ci ch'zì'‘nt ‘l tèrè dâ cumûna è i s'eṛo r'vultoi, ajioi da Giolgio u Nanu, ch' l'eṛa r'scì a mandoa via i malches̅c̅i d' ‘nt' Ulmèa.

Nt' [[1312]] èl cumün l'è pasà sutta ai Savōia, ch' j' an amminištṛà èl tèrè mantignendu d'lungu i malcheḷs̅c̅i d' Zevo ‘m' feudatari d'l pōštu. U duminiu dî Savōia u n'è düṛà tontu. Pṛimma l'è pasà ai Duchi d' [[Milan]], pö̂ ai Malcheḷs̅c̅i d'l Munfrà, è ai Viscunti, ntl' [[1332]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Quattṛ'oggni dōppu Ulmèa ṛ' eṛa tulna ‘n rivōlta, cumandô dal malchèsè d'l pōštu Bonifacio èl Magnificu, ch' l'avèva malcịà fin a Zevo, gavèndu i milanes̅c̅i da ṛa coria malchiunoa. Dōppu in növu periudu piemuntèsè a tèra ṛ' ê passô sutta i [[Fransa|fṛanzèịs̅c̅i]], a paltia dal [[1387]].

=== Dal 1400 al 1700 ===
Dōppu i fṛanzèịs̅c̅i, Garcilasco, malchèsè d' Zevo, l'è vignịüˊ scignuṛu d' Ulmèa, l' à r-nfulzà ‘l difèsè, d‘l caštea, foccịu foa ntû [[X secolo|X seculu]]. Ma cun l' arivu ‘ntl feudu dî Savōia, ntl' [[1621]], ṛ' ê paltia ina növa guèra cun a [[Repùbrica de Zena|Repüblica Genuvèsè]], chè vagnèndu, a r-štṛà ntl' Ulmèa p'l növ'oggni. Ntl' [[1625]] èl feudu u tulna sutta i Malcheḷs̅c̅i d' Zevo, da alau i Figui i n' avṛan cịüˊ puteštà ‘ns' Ulmèa. Ntl' [[1722]] èl feudu u ven catà dai Savōia, ch' i nomino ‘m' govelnatua Alessandro Vincenzo (Scịondṛu Vinzè) Ferrero, cugnịuscịüˊ ascì cum' èl Malchèsè d' Ulmèa. Pö̂ l' ariva l'eselcitu fṛanzèse, guidà da [[Napolion Bonaparte|Napuleun Bunapolte]]. Ntl' [[1799]] Ulmèa a si rivulta cuntṛu j' occuponti, è j' ulmioš-chi i sun ajioi da quai d'[[Inéia|Inejia]], p'l a libeṛaziun dâ [[A Cêve|Cèvè]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

U tentativu l'eṛa ‘ndà moa, tontu chè i suldoi dâ [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligure]] j' eṛo ‘ntṛoi ‘ntl paise è i l'avèvo d'špujià, ‘m' l'eṛa ʒà capità ntl' [[1794]], quon' ch' j' avèvo campà ʒüˊ èl [[Caštea d'Ulmèa|caštea]]. Sutta ‘l [[Fransa|Pṛimmu Impeṛu Fṛanzèsè]], Ulmèa a ven cazô ntl' [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipaltimentu d' Montenotte]], ‘ntâ cilcušcṛiziun d' Zevo. ‘N štù peṛiudu a Ulmèa u j'è štà doccịu u titulu d' città, rinnuvà pö ‘ncù ‘n seguitu.

===Da l' Öcciuzèntu a ʒö ===
A paltìa da l' [[XIX secolo|Öcciuzèntu]], dōppu chè Ulmèa ṛ'eṛa ‘ntṛô a foa polte dû [[Regno de Sardegna|Reggnịu d' Saldeggna]], doppu a fin d' l'Impeṛu franzèsè, a zittà ṛ' ô vištu ün impulsu ecunomicu növu, favuṛì da ṛa ferruvia (fra èl [[1889]] è èl [[1893]]) da Zevo a Ulmèa, ch' l'à doccịu èl via al pṛimme ‘ndüstṛie. Lōˊ u fa ‘n mōddu ch' u s' švilüppe l'arivu dî vilegionti da tütta l'Europa, è u rende Ulmèa 'n pōštu d' vilegiatüṛa cugnịuscịüa in [[Euròpa|Europa]]. U rèšta a teštimunioa lōlì, èl Grand Hotel ch' l'è au a sedde dâ Šcōṛa Fuṛèštoa è èl Casinōˊ (succulsoa d' quâ d' Sanremmu - au Villa Bologna) sṛà ‘ntl peṛiudu fascišta è moi ciüˊ auvèltu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.giannidallaglio.it/catalogo/ormea-una-villeggiatura-di-origini-antiche/|tìtolo=Urmea ina vilezzatüa antìga|vìxita=2021-07-15|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Dal [[1861]] Ulmèa a possa au növu [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reggnịu d'Italia]]. Ulmèa a fa polte d'l'Uniun Muntona d'l'Ota Vol Tonno, cuštituia dal [[2014]] doppu ch'eṛa štô ‘ntâ Cumunità Muntona.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Ormêa}}

=== Minuṛânse fṛušte ===
S'cundu l'[[ISTAT]] a u 31 d' d's̅c̅èmbo [[2017]] m j'eṛo ‘nt' Ulmèa 171 fṛuštei.

== Pōšti d' ‘n-t-rèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Ormea collegiata san martino.jpg|[[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|A Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]
Immaggine:Trevu ulmiošcu 1.jpg|Ün di trévi ulmioš-chi
Immaggine:Trevu ulmiošcu 2.jpg|Višta d'in otṛu tṛevu d'l bulgu
Immaggine:Dré Meldan.jpg|Dré M'ldan, cun a funtona
&lt;/gallery&gt;
=== Geịs̅c̅e ===
'''• [[Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)|Geịs̅c̅a d' Sen Maltin]]''' ch' ṛ' ô in' &quot;a frašcu&quot; d'l [[1200]] d.c., ün dî cịüˊ veji dâ diocesi. Drentu u s' tṛöva in olganu d'l 1800. D' drè u j' è a Geịs̅c̅a dî Batü, Antica cunfṛatelnita Ulmioš-ca. Da vago u j'è ascì a [[Capélla dâ Madōnna d' j'Ongio (Ulmèa)|Capella dâ Madōnna d' j' Ongio]] è dâ [[Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e (Ulmèa)|Madōnna d'l Ciṛes̅c̅e]]. 

Sutta ‘l campanin u s' tṛöva a vejia polta d'ngressu ‘nt' Ulmèa cun dui olchi: ün a tüttu seštu, velsu èl Bulgu, è ün ‘n štile goticu velsu föṛa.

=== Òtṛe aṛchitetüe ===
• '''[[Caštea d'Ulmèa]]''': pŗōppi suvo èl bulgu,‘ns èl culattu d' Sen Mōṛu, i s' vago ‘ncù i rešti d'l vejiu caštea campà züˊ a canunoi da Napuleun. Èl caštea l'eŗa štà focciu a paltia da u [[X secolo|X seculu]], p'l difèndo Ulmèa dai Saŗas̅c̅î è da j Ungari.

• N' Via Tonno u j'è a '''cà d'l Malchèsè''' d'l [[1300]] cun bifuṛe cun vaiṛi culuroi è štagnoi è fulmelle ‘n pṛea d'Ulmèa.

'''• D' rè M'ldan''' ('ntu figun ''ciassa Növa'') da ina vintègna d'ogni j'han focciu ina funtona r'v'štia d' molmu, u s' j' ariva cun i tṛevi ( i nōš-ci caruggi).

• Dré a ṛa Madōnna d' j' Ongio u s' tṛöva èl '''müseu &quot;a cà&quot;''' lun'ch' Tullio Pajona l'ha r'foccịu in acà d'l [[1800]] cun mobili e fèri d'ina vōta.

• ‘Ntṛèndu ‘nt Ulmèa da ṛa polte d'l Punte d'Nova, ‘'nsâ lèlca, u j'è quâ ch' l'eṛa ‘l '''Casinò''', succulsoa d' quâ d' [[Sanremu|Sanremmu]], (au villa pṛivô). Sübitu doppu u j'è quâ ch'l'eṛa štà èl Grand Hotel, lunde chi vignivo: Ingles̅c̅i, Tedešchi, Rüšši ‘n vilegiatüṛa. ‘Ntû s-miteri vejiu u j'eṛa ina pulziun d' tèra r'selvô al s'pultüṛe dî [[Riforma protestante|Pṛûteštonti]] ch' j' eṛo ‘n vilegiatûṛa è i miṛivo ‘nt' Ulmèa.

• I s' pono ‘ncù vago au èl '''ville''' d' ricchi Rûšši chi vignivo ‘nt' Ulmèa velsu a fin d'l [[XIX secolo|1800]]. A cịüˊ cugnịuscịüa ṛ' ê Villa Pinus au sede d'in ottimu rišturonte.

• D'lungu d'lì u s' pōˊ vago a lunga alcô dâ [[Ferovîa Ceva-Ormea|fèruvia Zevo-Ulmèa]] foccia tütta d' pṛê è mavui.

• El štotue d' molmu nairu d'Ulmèa, 'nî gialdî î sun foccịe dai štüdenti d' l' Accademia d'l Belle Arti d' [[Turin|Tiṛin]].

== Ecunumia ==
Ntl'campogne d'Ulmèa u s' tṛavojia ‘ncù a chia èl patate, cōc l'ntia, n' pōcu d' gṛan è d'l f'lm'tin. I' s' cöjio- èl ciṛes̅c̅e, j'almugnî, i mai, èl pélle salvojie è i buṛai. D'autunnu i s' cöjio èl caštogne è i s' fan s'coa ‘nt' î s'cau. I' s'alevo ‘ncù èl béštie: vocche, féé è cṛove. Ns' Olpi è' ntî Qualtê, cun u loccịe d'l vocche u s' fa èl fulmoggiu d'Ulmèa è u Rašcheṛa d'l Olpe. P'l tonci oggni l' 'ndüštṛia ṛ'è štô ben švilipô ‘nt' Ulmèa gṛazie aṛa [[Caltiera d'Ulmea|paploiṛa]] auvèlta ‘ntl' [[1902]] da [[Amedeo Piaggio]]. Au ṛ'ê s'rô è i cabanui i sun štoi v'ndüü.

Au u j'è ‘n štabilimentu dâ San B'lnoldu lun' ch' imbuteglio l' èua è i fan ‘l ina seṛie d' bibite biulogiche. ‘Ntû [[2018]], a növa pṛupṛiêtà ṛô rilevà a [[Ægoa San Benàrdo|San B'lnoldu]] è èl véjiu štabilimentu d' l' [[Ægoa|èua]] Ulmeta. U ‘n' monca u tuṛišmu, scia daṛa [[Liguria|Ligüṛia]] chè dal [[Piemonte|Piêmunte]], favuṛì da l'oṛia mite d'l pōštu. Vèlsu a fin d'l [[1800]] i vilegionti j'eṛo š-quos̅c̅i tücci fṛuštê. ([[Inghiltæra|‘nglès̅c̅i]], [[Germania|tedešchi]], [[Rùscia|rüšši]]).

== Cultüṛa ==
=== Paḷ-lodda Ulmioš-ca ===
{{Véddi ascì|Dialéttu urmeàscu|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
A paḷ-lodda d'Ulmèa a fa polte d'l gṛüppu Ligure Alpino, a lištessa famia del [[Lengua brigašca|Bṛigošcu]] è d'l [[Dialettu garescìn|Garaššin]]. R'špèttu a Garesce u j'è menu paṛōlle d' derivaziun d' Albenga ch' i veno suštituî da paṛōlle d' influenza bṛigoš-ca è figuna, cịüˊ cōc' paṛōlla scimile dâ vol Burmia è del piemuntese. Tonte paṛōlle j' arivo ascì dal franȝèsè.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|| tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT|url=https://dokodoc.com/v-o-c-a-b-o-l-a-r-i-o.html}}&lt;/ref&gt;

=== Assuciaziun Ulmeta ===
P'l mantignia èl tṛâdiziui lucoa, fṛâ cui a paḷodda ulmiošca, ṛè stô cuštituia l' asuciaziun Ulmeta, ch'a fa  divèlse iniziative cultüṛoa ntl' paise, ulṭe chè muštṛe, dibattiti e iniziâtive edituṛioa, cumme a püblicaziun dâ &quot;A Lav'zoo, u zibaldun ulmiošcu&quot;, lun'ch'i s' tṛövo divèlsci tešti è püblicaziui ch'i riguoldo Ulmèa, šcṛicce ‘n ulmiošcu.

=== Chis̅c̅ina tipica ===
Tipica d'Ulmèa è d'l' Ota Vol Tonno ṛè a pulenta gionca d' f'lm'ntin, piottu tipicu dâ tṛâdiziun ch'a ven mangiô cun a boggna d' pôri è [[Fungi|buṛai]] sacchi. 

Otṛu piottu i sun èl lasoggne mittunoi (lasagne di Ormea), i ch' i sun d' pošta fṛašca tajoi a quoddṛi, bütoi a bjia cun èl patate d' Ulmèa, è cundî cun a cṛomma è fulmoggi d'l pōštu. In pōštu a polte i j'an i tultei ch'i sun d'l gṛōsse raviöṛe cine d' &quot;cin&quot; ch' l'è foccịu d' patate è albatte salvojie bjî è cundie cun a boggna d'l pōru.

veno pöi cöcci ō ‘nsâ štiva, o fṛicci è ‘nduzî cun u zücco. I s' fan ascì èl fozze: ina špecie d' pan focciu ‘n cà cöcciu ‘nsâ cioštṛa dâ štiva.

== Manifeštaziui ==
* '''Amua…paṛōlle dal cöa''' (cunculsu d' pues̅c̅ia) cun èl bollu ‘n cuštümme al Grand Hotel.
* '''[[Calvoa storicu d’Ulmèa|Calvoa stoṛicu d'Ulmèa]]''' manifeštaziun ulmioš-ca ch' a s' tén tücci j' oggni ‘ntl peṛiudu dèl mol-t-s̅c̅dì gṛossu. Ṛê in' antica tṛâdiziun d'l pōštu, fōsci ʒà cum'nzô ‘ntû [[X secolo|X seculu]], quon' chè ‘nt Ulmèa j'eṛo l'Ota vol Tonno.

* '''Patoci e Mascarei'''
* '''Gionu Ulmèa'''  (giallo a Ormea)
* '''Mangiomma è Parlomma d'Ulmea'''
* '''Sagṛa dâ Lasoggna è dâ Pulenta Saṛacena.'''
* '''Ulmèa in unda:''' discèsa ‘ntl' bjioa d'l Bulgu è dî tṛévi, cun i canōtti (èl Bjioa o Biale l'è in scistema anticu d' pulizia d'l Bulgu è dî tṛévi cun l'èua d' Almélla).
* '''Mèlcatî d' j' altigioi è d' j antiquoṛi''' p'l züˊ ‘l Bulgu.

== Scèndici ==
[[Immaggine:Ormea municipio.jpg|miniatura|U veju [[Lanifizzi d'Ulmèa|lanifizzi]], zö sede d' 'l munizippi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primu zitadìn|var-partîo=Paltì|var-càrega=Cōria|var-nòtte=Nòte}}
{{ComuniAmminPrec|23 avṛìa 1995|13 ȝügniu 1999|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 1999|13 ȝügniu 2004|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(PDS)|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 ȝügniu 2004|7 ȝügniu 2009|Massimo Seno|lišta civica|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ȝügniu 2009|25 moȝȝu 2014|Gianfranco Benzo|lišta civica&lt;br /&gt;(''Ormea per cambiare davvero'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 moȝȝu 2014|27 moȝȝu 2019|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 moȝȝu 2019|10 ȝügniu 2024|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 ȝügniu 2024|''ȝö''|Giorgio Ferraris|lišta civica&lt;br /&gt;(''Insieme per Ormea'')|Scèndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vie d' Cumunicaziun ==
=== Strade ===
Ulmèa ṛ' ê cullegô cun [[Purnasce|Pulnošše]] (‘n [[Pruvincia de Imper̂ia|pṛûvincia d' Inejia]]) velsu sud è Garésce (a nord est) p'l' a Štatoa 28 d'l Cōlle d' Nova, è ṛ' ê culegô cun Otu è Cṛavaina p'l a Pṛûvincioa 216, ch' ṛ atṛavèlsa a Val Pennavaire fin a [[Arbenga|Albenga]].

=== Ferruvia ===
{{Véddi ascì|Ferovîa Ceva-Ormea|Štaziun d' Ulmèa|Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|càngio variànte=Lištessu sciultimenti 'n d'taju}}
Ulmèa ṛ'ê culegô con Zevo cun a [[Ferovîa Ceva-Ormea|Ferruvia Zevo - Ulmèa]], ch' ṛ' ê èl coppulinea. A zittà ṛ' ê štô culegô da ṛa ferruvia ntl' [[1893]], cun l'inaugüṛaziun dû tōccu d'n [[Štasiôn ed Trapa|Tṛoppa d' Garèsce]] è Ulmèa; srô fra èl [[2012]] è èl [[2016]], ṛ' ê štô tulna auvèlta cun culse tuṛištiche. Ultre aṛa [[Štaziun d' Ulmèa]] u j' è ascì qualla d' [[Štaziun d'l Eca è d'Nasagò|Eca-Nasagò]], au selvizi d'l dû fṛâziui d'Ulmèa.

== Notte ==
&lt;references /&gt;

== Oci pṛugètti == 
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo]]</text>
      <sha1>4my8bj5zcrdljq445o397iqn764z0bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ermitage</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18314</id>
    <revision>
      <id>274381</id>
      <parentid>258175</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>274381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6233" sha1="1oerinppziajcg15t00s0wmgvtu86dh" xml:space="preserve">{{Zeneize}}
[[Immaggine:Frans Hals 058.jpg|thumb|[[Frans Hals]], ''Ritræto da zóveno'']]
L&lt;noinclude&gt;'&lt;/noinclude&gt;'''Ermitage''' (òpûre ''Hermitage'', Госуда́рственный Музе́й Эрмита́ж in [[Lengua ruscia|rùscio]]) o se trêuva in [[Rùscia|Ruscia]], a [[San Peoburgo]], in Lungoneva do Palasso e ospita unn-a de-e ciù importànti coleçioìn d'arte do mondo. L'''Ermitage'' o l'à ospitòu e famìggie di [[Romanov]] pe doî secoli scin'a-o 1917 ([[Revoluçión d'òtôbre]]).

== Descriçion e stöia ==
L&lt;noinclude&gt;'&lt;/noinclude&gt;''Ermitage'' o l'è o complèsso architetònico ch'o comprende varri edifiçi, costroîi da-o XVIII a-o XIX secolo:
* O [[Palasso d'Invèrno]] (1754-1762), progètto do [[Bartolomeo Rastrelli]].
* O [[Picìn Ermitage]] (1764-1775), progètto do [[Jean-Baptiste Michel Vallin de La Mothe]] e do [[Jurij Velten]].
* O [[Grànde Ermitage]] dîto ascì ''Vêgio Ermitage'' (1771-1787), progètto do Jurij Velten.
* O [[Nêuvo Ermitage]] (1839-1851) progètto do [[Leo von Klenze]].
* O [[Tiâtro de l'Ermitage]] (1783-1789), progètto do [[Giacomo Quarenghi]].
Unn-a parte do museo a l'è into Palasso do Stàto Maggiô, into Palasso Menshikov e into Museo da Porçelànn-a (Manifatûa Imperiâle da Porçelànn-a), e inta Réggia da Strelna.
[[Immaggine:Catherine I of Russia by Nattier.jpg|thumb|[[Jean-Marc Nattier]] (1685-1776), ''Catæn-a I de Ruscia'', 1717 (San  Peoburgo, Ermitage)]]
=== Coleçioìn ===
O museo o contégne ciû de trei milioìn d'òpere d'arte, ma i spaçi consentan l'espoxiçión de sciusciantamìlla péssi. 

A coleçión a l'è stæta iniçiâ da [[Catæn-a I de Ruscia]], dita &quot;a Grande&quot;, apascionâ de l'arte.
Dòppo a Revoluçión, o governo sovietico o l'à vendûo òpie d'arte a-i musei de [[New York]], de [[Washington D.C.]] e d'[[Amsterdam]].
O museo o contegne migiæ d'òpie d'arte egiçiâ, grêga e româna; argenti e iconn-e rùsce e òpie d'arte sasànide e sciita ascì.

== Òpie d'arte ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Angelico, maria tra i santi domenico e tommaso d'aquino.jpg|Beato Angelico, ''Vergine co 'l Bambìn e i santi Doménego e Tomâxo d'Aquino'', 1435
Immaggine:Leonardo da Vinci attributed - Madonna Litta.jpg|Leonardo da Vinci, ''Madònna Litta'', 1490 ca
Immaggine:Homme à la pipe, par Paul Cézanne, Musée de l'Ermitage.jpg|Paul Cézanne, ''Fumatô da pìppa''
Immaggine:Vincent Willem van Gogh 028.jpg|Vincent van Gogh, ''Spetatoì inta ænn-a''
&lt;/gallery&gt;
=== Arte antîga ===
* ''Camêo Gonzaga'', III secolo a.C.
* ''Zôve'', stàtoa do I secolo d.C.
=== Schêua italiann-a ===
* [[Beato Angelico]]: ''Vergine co-o Bambìn e i santi Doménego e [[Tomâxo d'Aquino]]'', 1435 ca.
* [[Caravaggio]]: ''Sunòu do liùto'', 1595–1596.
* [[Anìbale Carracci]]: ''Pîæ dònne a-o sepólcro do Crìsto'', 1600 ca; ''Sòsta inta fûga in Egitto'', 1604 ca.
* [[Cima da Conegliano]]: ''Madònna co-o Bambìn'', 1496-1499; ''Anonciaçión'', 1495.
* [[Correggio (pitto)]]: ''Ritræto de dàmma'', 1520 ca.
* [[Giorgione]]: ''Giuditta co-a testa de l'Olofèrne'', 1495-1500 ca; ''Madònna co-o Bambìn into paizàggio'', 1498-1500 ca.
* [[Giulio Romano]]: ''Doî amànti'', 1523-1524 ca.
* [[Leonardo da Vinci]]: ''Madònna Benois'', 1478-1482 ca; ''Madònna Litta'', 1490 ca.
* [[Loenso Lotto]]: ''Ritræto di spôzi'', 1524 ca.
* [[Féipo Lippi]]: ''Vixón do [[Sant'Aostìn]]'', 1452-1459.
* [[Michelangelo Buonarroti]]: ''Figioâme acociòu'', 1539-1534.
* [[Pêo Perugino]]:  ''San Sebastiàn'', 1493-1494 ca.
* [[Goìddo Reni]]: ''San Giöxeppe co-o Bambìn'', 1635 ca.
* [[Gianbatìsta Pittoni]]: ''Benediçión do Giacobbe''; ''Maiézzo da Plàcida co Costànso''; ''Diâna e Endimiòne'', 1723; ''Mòrte do Rè Candaule'', 1720; ''Sacrifìçio da Polissêna'', 1730; ''Didon a fonda [[Cartàgine]]'', 1720.
* [[Pontormo]]: ''Sâcra Famìggia co San Gioanìn'', 1522-1523 ca.
* [[Rosso Fiorentino]]: ''Madònna inta gloria co-i àngioi'', 1517 ca.
* [[Raffaello Sanzio]]: ''Madònna Conestabile'', 1502; ''Sâcra Famìggia co San Giöxeppe inbèrbe'', 1506 ca.
* [[Tiçiàn Vecellio]]: ''Fûga in Egitto'', 1509 ca; ''Sâcra Famìggia into paizàggio''; ''Danae'', 1554.

=== Schêua françéize ===
* [[Paul Cézanne]]: ''Donna a-o piâno'' (''L'ouverture do Tannhäuser''), 1869; ''Aotoritræto co-a berétta'', 1875 ca; ''Rîve da Marna'', 1888-1890; ''Fumatô da pìppa'', 1891 ca; ''Scignôa in bleu'', 1904 ca. 
* [[Jacques-Louis David]]: ''Sàfo e Faòne'', 1809.
* [[Edgar Degas]]: ''Dòppo o bàgno'', 1884.
* [[Henri Matisse]]: ''O Bàllo'', 1909; ''Mûxica'', 1910.
* [[Claude Monet]]: ''Scignôa into giardìn a Sainte-Adresse'', 1867; ''O giardìn do Hoschedé a Montgeron'', 1877; ''Stàgno a Montgeron'', 1877; ''Bàrca de fén a Giverny'', 1886; ''Zèrbi a Giverny'', 1888; ''O pónte de Waterloo'', 1903.
* [[Pierre-Auguste Renoir]]: ''Dònna in néigro'', 1876 ca; ''Jeanne Samary in pêi'', 1878; ''Dònna co-a bandêta'', 1880.
* [[Henri Rousseau]]: ''Giardìni do Lussemburg - Monuménto a-o Chopin'', 1909.

=== Schêua spagnòlla ===
* [[Bartolomé Esteban Murillo]]: ''[[Inmacolâ Conceçión]] Squillace'', 1645-1655 ca. 
* [[Pablo Picasso]]: ''A bevitrice d'asénçio'', 1901; ''E dôe seu'' (''L'incontro''), 1902; ''Ritræto do Benet Soler'', 1903; ''A contadìna'', 1908; ''Dònna co-a bandêta'', 1908; ''A driade'', 1908; ''Træ dònne'', 1908-1909; ''Fàbrica do móni a Tortosa'', 1909; ''Dònna co-o mandolìn'', 1909.
* [[Diego Velázquez]]: ''Disnâ'', 1617 ca; ''Ritræto do Conte Dùcca de Olivares'', 1635.

=== Schêua fiamìnga e olandéize ===
* [[Rembrandt|Rembrandt Harmenszoon Van Rijn]]: ''Saskia còmme a Flöra'', 1634; ''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1635; ''Sâcra Famìggia co-i  àngioi'', 1645; ''Ritòrno do fìggio larghê'', 1669 ca; 
* [[Rubens|Pieter Paul Rubens]]: ''Tarquinio e Lucrézia'', 1610 ca; ''Perseo e Andròmeda'', 1622 ca.
* [[Vincent van Gogh]]: ''Aregòrdo do giardìn a Etten'' - ''E Scignôe do Arles'', 1888; ''Spetatoì inta ænn-a'', 1888; ''Lillà'', 1889;
* [[Jacob van Ruisdael]]: ''Palùdde'', 1665-1669.

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Müsei]]
[[Categorîa:Ruscia]]</text>
      <sha1>1oerinppziajcg15t00s0wmgvtu86dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oltrona di San Mamette</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25286</id>
    <revision>
      <id>274364</id>
      <parentid>214860</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>274364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1312" sha1="kg07av167jsim887sxeq9p05uf1acjw" xml:space="preserve">'''Oltrona di San Mamette''' (''San Mamett'' ò anche ''Ultrona'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Oltrona di San Mamette
|Panorama = DSCN6500-PanoramaOltronaDiSanMamette.jpg
|Didascalia = Oltrona di San Mamette, panoràmma
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Aurelio Meletto
|Partito = lìsta cìvica ''Oltrona nostra''
|Data elezione = 26-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Appiano Gentile]], [[Beregazzo con Figliaro]], [[Lurate Caccivio]], [[Olgiate Comasco]]
|Nome abitanti = (it) ''Oltronesi''
|Patrono = Sàn Gioàn Batìsta
|Festivo = 29 agósto
|Mappa = Map_of_comune_of_Oltrona_di_San_Mamette_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Oltrona di San Mamette inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Commo}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>kg07av167jsim887sxeq9p05uf1acjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Orsenigo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25287</id>
    <revision>
      <id>274365</id>
      <parentid>266529</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>274365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1333" sha1="m6v57yry8bryuw89qmnjvcfjdfnxzb1" xml:space="preserve">'''Orsenigo''' (''Orsenigh'' - prononçia locâle in lombardo: [urtsi'niːk]) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Orsenigo
|Panorama = Chiesa_parrocchiale_di_Orsenigo,_Italia.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Mario Chiavenna
|Partito = lìsta cìvica ''Insieme per Orsenigo''
|Data elezione = 7-5-2012
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Albavilla]], [[Albese con Cassano]], [[Alserio]], [[Alzate Brianza]], [[Anzano del Parco]], [[Cantù]], [[Capiago Intimiano]], [[Montorfano]]
|Nome abitanti = (it) ''Orsenighesi''
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]]
|Festivo = 11 novénbre
|Mappa = Map_of_comune_of_Orsenigo_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Orsenigo inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Commo}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>m6v57yry8bryuw89qmnjvcfjdfnxzb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peglio (Lombardïa)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25289</id>
    <revision>
      <id>274363</id>
      <parentid>214862</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>274363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1203" sha1="ky1z8vw9atcfrlx7tdsvkubb92vyceo" xml:space="preserve">'''Peglio''' (''Pej'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Peglio
|Panorama = Peglio_Panorama.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Dante Manzi
|Partito = lìsta cìvica ''Guardare avanti tutti insieme con fiducia''
|Data elezione = 26-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Domaso]], [[Dosso del Liro]], [[Gravedona ed Uniti]], [[Livo (Lombardïa)|Livo]]
|Nome abitanti = (it) ''Pegliesi''
|Patrono = Sànti Zéuggio e Vitô
|Festivo = doménega lùggio
|Mappa = Map_of_comune_of_Peglio_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Peglio inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Commo}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>ky1z8vw9atcfrlx7tdsvkubb92vyceo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vìa Cavour (Arbenga)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31486</id>
    <revision>
      <id>274387</id>
      <parentid>274140</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>274387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16337" sha1="nkjz42cpk86v1quaynfl1fpn2v8fnwo" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|miniatura|Vìa Cavour dau sò imbuccu versu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]]]]
'''Vìa Cavour''' (cunusciüa cu'u mèximu numme italiàn) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in Arbenga Veggia, parte du quartê de San Scî.

== Sto(r)ia ==
U traciàu de Vìa Cavour l'è bèn prubabile ch'u recarche quellu de in decümàn de mezzu de l'antigu nücleu de l'Arbenga rumâna, mèntre du periudu medievâle a vegne marcâ a presènsa du ''forum carnium salsarum,'' in mercàu de carne sa(r)â&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}&lt;/ref&gt; ch'u se truvava inte 'na parte da vìa, de prubabile aa Cà di D'Aste, cumme registràu inti ''Registrum'' du [[1420]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|p. 123}}&lt;/ref&gt; Du restu, faxèndu rife(r)imèntu ae parte d'in gi(r)u, inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], de cuntru a se truvava l'antiga ''Platea canapi'', dund'a se smerciava a [[càneva]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; De doppu u Risurgimentu aa vìa u gh'è stètu dètu u numme d'ancöi, in unû du statista piemuntese Camillo Benso cunte de Cavour.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}&lt;/ref&gt;

== Descrisiùn ==
{{Clear}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot; widths=&quot;145&quot;&gt;
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 22.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu versu munte
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 21.jpg|U spiàssu in frunte aa Cà di D'Aste
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 14.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, vèrsu a Ciàssa di Pésci
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, imbuccu a munte
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 10.jpg|U Caruggiu a l'artessa du Palàssiu di Bassu-Seullìn
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 08.jpg|L'imbuccu du caruggiu, d'in Vìa Oddu
&lt;/gallery&gt;
Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu D'Aste-Rulandi-Ricci e u l'è inclüsu du tüttu intu quartê de San Scî. Traversàu u prìmmu isulàu, a l'artessa du Palàssiu di Gerardenghi u se scuntra in slàrgu ch'u vegghe faciaseghe u Fussàu Ve(r)àn, u Caruggiu di Baxadonne e quellu da Ca(r)ènda, primma de finì inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]]. Passâ sta chi u se inmette fiancandu u Palàssiu di Lengueja-Costa inta Ciàssa di Pésci, dund'u se vegghe ancù u casamèntu di Bassu-Seullìn, pe' terminâ inte Vìa Oddu.

=== Cruxe(r)e ===
[[Immaggine:Via Cavour (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Cavour, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]
* [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga veggia, da dund'a l'ha u(r)igine u caruggiu, pôcu dòppu i Quattru Canti, andandu vèrsu a scciümè(r)a, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia.
* U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u pìa u sò numme da 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiöe da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce inte Vìa Benardu Ricci.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu di Baxadonne, ün di caruggi ciü strêti d'Arbenga Veggia, dau percursu nu retilineu, u finìsce inte [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]] doppu 'na sinquantêna de mêtri e u dêve u sò numme a 'n'antìga famìa de [[Zena]], cunusciüa ascì cumme ''Bassadonne'', presènte in Arbenga dai tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]]. Du rèstu u caruggiu u l'é(r)a divegnüu cunusciüu inta tradisiùn pupulâre cumme pòstu frequentàu dai inamuèi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Ciàssa San Michê, a ciü gròssa e ciü impurtànte ciàssa d'Arbenga tütta, dund'i cunfine(r)ean i quattru quartèi sitadìn e dund'i se fàccian tantu u Palàssiu du Cumün cumme a Catedrâle, intitulâ au santu. A vegne traversâ da Vìa Cavour inta sò parte ciü bassa, che finìa sta chi a se inmette inta Ciàssa di Pésci vegnindune daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]].&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.57-58}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu di Cassulìn, aa drìta, a l'artessa da Ciàssa di Pésci, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Basso-Seulìn dau restu, strêtu, u pòrta vèrsu Vìa Rumma.
* A [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], l'antìga ''Platea Canapi'', vistu che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] chi u se tegnìva u cumèrciu da càneva, risursa de prêxu pe' l'ecunumìa ingàuna de quelli tèmpi. Ciü de resènte a l'é(r)a u scìtu d'in mercàu fìssu, survatüttu de pésci e da chì u numme.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.36-37}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u segundu cardine d'Arbenga Veggia pe' grandessa, dund'u se tröva l'âtru càppu de Vìa Cavour. Lungu 127 mêtri in tüttu, u marca pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî e quellu de Sant'Eulàlia.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p.45}}&lt;/ref&gt;

=== Architetü(r)e ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Figü(r)a
!n°
!Numme
!Descrisiùn
|-
|[[Immaggine:Targa D'Aste 02.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|s.n.c.&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ da tûre a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°51&lt;/ref&gt;
|'''Tûre D'Aste'''
|A Tûre di D'Aste a l'è ina tûre ch'a se tröva in sciu cantu fra Vìa Cavour e [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'O(r)u]], da pa(r)eggi seculi sbasciâ au livéllu du tèitu du Palàssiu Rulandi-D'Aste, dund'a l'è stèta inglubâ. Da tûre se cunusce ancù bèn u basamèntu, de prìa negra de Pûi, ch'u ne dà ina datasiùn tra a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]] e l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexèntu]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 59-60}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]]
|1-3&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot;&gt;Intrâ prinsipâle&lt;/ref&gt;-5
|'''Palàssiu Rulandi - D'Aste'''
|U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna vèrsu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu da Vìa. Passàu de man ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp.41-43}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu Gerardenghi (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|202x202px]]
|6-8-10&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot; /&gt;
|'''Palàssiu Gerardenghi'''
|U Palàssiu Gerardenghi, de prupietè du cumün, u se tröva in tésta au caruggiu, làttu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Via de Medaje d'Ò(r)u]]. U sa(r)ea d'u(r)igine sinquesentesca, metèndu asemme diferènti edifissi ciü veggi, de che se vegghen ancù i blòcchi de prìa squadrâ au de sutta de l'intonacu da faciâ d'in Vìa Cavour. Svilüpàu in sce quattru cièi (dui de sti chi cièi nobili, cu'e vorte a padijùn), culeghèi l'ün a l'âtru cun de sca(r)inè parèi da ringhe(r)e de marme(r)u decu(r)àu. Au de drentu u cumplessu u l'è stètu rangiàu du Settesèntu, tantu che chi i se cunservan decu(r)asiùi ba(r)ocche e ancù de doppu. In diresiùn du cantu, l'intrâ, cuvèrta a butte, a l'è pavimentâ a lìsca de pésciu, cun laterissi du Seisèntu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113062.pdf|tìtolo=Palazzo Gerardenghi, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Cà D'Àste (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|9-11
|'''Cà di D'Aste'''
|A Cà di D'Aste a l'è a parte du palàssiu cu'u mèximu numme faciâ sciu Vìa Cavour, a ciü veggia de stu cumplessu, nasciüu pe' vuluntè da famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] da l'agregasiùn de âtre custrusiùi ciü antìghe. A realisasiùn da Cà di D'Aste a cumènsa du [[XIV secolo|Trexèntu]] e, au dì d'ancöi. a se presènta a trèi cièi ciü u su(r)é, cu'u tèitu de abaìn menu che pe' ina terassa, fèta in scia simma da tûre inglubâ intu palàssiu. Au segundu cian, quellu nobile, se tröva in gran salùn duve(r)àu dau cunseju du Cumün d'Arbenga mèntre au tèrsu u gh'è in puntettu ch'u passa surva u Fusàu Ve(r)àn pe' ligâse au Palàssiu Rulandi-D'Aste.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210484.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]]
|13
|'''Palàssiu növu du Cumün'''
|U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadìna. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drèntu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugettu u(r)iginâle.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|42&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Michê e a pòrta u sivicu n°12&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla'''
|Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia ciàssa de San Michê. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu versu Via Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&amp;pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}&lt;/ref&gt; U pia u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu versu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundensa de ün de sti chi se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. 
|-
|[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]]
|48-50
|'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta'''
|Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}&lt;/ref&gt;, de ciànta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}&lt;/ref&gt;, fra sti chi 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]].&lt;ref name=&quot;Lengueja - Costa&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04|
léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]&lt;ref name=&quot;Lengueja - Costa&quot;/&gt;, decurèi a bande intu vôrtu e framezèi da 'na sutìle culònna de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamentu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U restu du pruspettu u l'è cumpostu da blocchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu ciàn ch'u se semeja a 'na lòggia ascì.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]]
|15
|'''Tûre Cassulìn-Va(r)àlli'''
|Tòstu intu càntu ch'u da in scia Ciàssa de San Michê, a se presènta cumme 'na custrusiùn de maùi a vìsta ch'a spunta fra i tèiti di palàssi da vixìn, elevâ de tòstu 4 mêtri, cu-a sìmma cunvertìa a teràssa, cu'u làttu nord ciü âtu du rèstu, a mettene a l'asustu l'acessu. U pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. Intu mèntre ch'i se faxevan i travai pe' rangiâ l'edifissiu dund'a se tröva, du [[1972]], a l'è stèta descuvèrta ascì a base in prìa negra de Pûi.&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 73-74}}&lt;/ref&gt; Mancan senù âtre infurmasiùi stò(r)iche, de prubabile a se pu(r)ea individuà cumme a Tûre di De Iustenice, anessa a quella ch'a l'é(r)a a rexidènsa du Giüdise, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 63-65}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 03.jpg|senza_cornice|108x108px]]
|52-54-56&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot; /&gt;-58-60-62
|'''Palàssiu Bassu-Seulìn'''
|U Palàssiu Basso-Seulìn u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u caruggiu de verdü(r)e(r)e, fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette vèrsu a Ciàssa di Pésci, dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887, u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presènta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levànte, ch'a n'ha trèi.
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Stradde d'Arbenga]]</text>
      <sha1>nkjz42cpk86v1quaynfl1fpn2v8fnwo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274390</id>
      <parentid>274387</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Descrisiùn */</comment>
      <origin>274390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16390" sha1="f4ycxtlblokrfeojxwvqm40w1nf1n39" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|miniatura|Vìa Cavour dau sò imbuccu versu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]]]]
'''Vìa Cavour''' (cunusciüa cu'u mèximu numme italiàn) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in Arbenga Veggia, parte du quartê de San Scî.

== Sto(r)ia ==
U traciàu de Vìa Cavour l'è bèn prubabile ch'u recarche quellu de in decümàn de mezzu de l'antigu nücleu de l'Arbenga rumâna, mèntre du periudu medievâle a vegne marcâ a presènsa du ''forum carnium salsarum,'' in mercàu de carne sa(r)â&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}&lt;/ref&gt; ch'u se truvava inte 'na parte da vìa, de prubabile aa Cà di D'Aste, cumme registràu inti ''Registrum'' du [[1420]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|p. 123}}&lt;/ref&gt; Du restu, faxèndu rife(r)imèntu ae parte d'in gi(r)u, inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], de cuntru a se truvava l'antiga ''Platea canapi'', dund'a se smerciava a [[càneva]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; De doppu u Risurgimentu aa vìa u gh'è stètu dètu u numme d'ancöi, in unû du statista piemuntese Camillo Benso cunte de Cavour.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}&lt;/ref&gt;

== Descrisiùn ==
{{Clear}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot; widths=&quot;145&quot;&gt;
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 22.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu versu munte
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 21.jpg|U scciàssu in frunte aa Cà di D'Aste
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 14.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, versu a Ciàssa di Pésci
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, imbuccu a munte
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 10.jpg|U caruggiu a l'artessa du Palàssiu di Bassu-Seullìn
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 08.jpg|L'imbuccu du caruggiu, d'in Vìa Oddu
&lt;/gallery&gt;
Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu D'Aste-Rulandi-Ricci e u l'è inclüsu du tüttu intu quartê de San Scî. Traversàu u prìmmu isulàu, a l'artessa du Palàssiu di Gerardenghi u se scuntra in slàrgu ch'u vegghe faciaseghe u Fussàu Ve(r)àn, u Caruggiu di Baxadonne e quellu da Ca(r)ènda, primma de finì inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]]. Passâ sta lì u se inmette fiancandu u Palàssiu di Lengueja-Còsta inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], dund'u se vegghe ancù u casamèntu di Bassu-Seullìn, pe' terminâ inte [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].

=== Cruxe(r)e ===
[[Immaggine:Via Cavour (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Cavour, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]
* [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga veggia, da dund'a l'ha u(r)igine u caruggiu, pôcu dòppu i Quattru Canti, andandu versu a scciümè(r)a, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia.
* U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u pìa u sò numme da 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiöe da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce inte Vìa Benardu Ricci.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu di Baxadonne, ün di caruggi ciü strêti d'Arbenga Veggia, dau percursu nu retilineu, u finìsce inte [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]] doppu 'na sinquantêna de mêtri e u dêve u sò numme a 'n'antìga famìa de [[Zena]], cunusciüa ascì cumme ''Bassadonne'', presènte in Arbenga dai tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]]. Du rèstu u caruggiu u l'é(r)a divegnüu cunusciüu inta tradisiùn pupulâre cumme pòstu frequentàu dai inamuèi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Ciàssa San Michê, a ciü gròssa e ciü impurtànte ciàssa d'Arbenga tütta, dund'i cunfine(r)ean i quattru quartèi sitadìn e dund'i se fàccian tantu u Palàssiu du Cumün cumme a Catedrâle, intitulâ au santu. A vegne traversâ da Vìa Cavour inta sò parte ciü bassa, che finìa sta chi a se inmette inta Ciàssa di Pésci vegnindune daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]].&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.57-58}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu di Cassulìn, aa drìta, a l'artessa da Ciàssa di Pésci, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Basso-Seulìn dau restu, strêtu, u pòrta versu Vìa Rumma.
* A [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], l'antìga ''Platea Canapi'', vistu che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] chi u se tegnìva u cumèrciu da càneva, risursa de prêxu pe' l'ecunumìa ingàuna de quelli tèmpi. Ciü de resènte a l'é(r)a u scìtu d'in mercàu fìssu, survatüttu de pésci e da chì u numme.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.36-37}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u segundu cardine d'Arbenga Veggia pe' grandessa, dund'u se tröva l'âtru càppu de Vìa Cavour. Lungu 127 mêtri in tüttu, u marca pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî e quellu de Sant'Eulàlia.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p.45}}&lt;/ref&gt;

=== Architetü(r)e ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Figü(r)a
!n°
!Numme
!Descrisiùn
|-
|[[Immaggine:Targa D'Aste 02.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|s.n.c.&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ da tûre a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°51&lt;/ref&gt;
|'''Tûre D'Aste'''
|A Tûre di D'Aste a l'è ina tûre ch'a se tröva in sciu cantu fra Vìa Cavour e [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'O(r)u]], da pa(r)eggi seculi sbasciâ au livéllu du tèitu du Palàssiu Rulandi-D'Aste, dund'a l'è stèta inglubâ. Da tûre se cunusce ancù bèn u basamèntu, de prìa negra de Pûi, ch'u ne dà ina datasiùn tra a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]] e l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexèntu]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 59-60}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]]
|1-3&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot;&gt;Intrâ prinsipâle&lt;/ref&gt;-5
|'''Palàssiu Rulandi - D'Aste'''
|U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu da Vìa. Passàu de man ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp.41-43}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu Gerardenghi (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|202x202px]]
|6-8-10&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot; /&gt;
|'''Palàssiu Gerardenghi'''
|U Palàssiu Gerardenghi, de prupietè du cumün, u se tröva in tésta au caruggiu, làttu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Via de Medaje d'Ò(r)u]]. U sa(r)ea d'u(r)igine sinquesentesca, metèndu asemme diferènti edifissi ciü veggi, de che se vegghen ancù i blòcchi de prìa squadrâ au de sutta de l'intonacu da faciâ d'in Vìa Cavour. Svilüpàu in sce quattru cièi (dui de sti chi cièi nobili, cu'e vorte a padijùn), culeghèi l'ün a l'âtru cun de sca(r)inè parèi da ringhe(r)e de marme(r)u decu(r)àu. Au de drentu u cumplessu u l'è stètu rangiàu du Settesèntu, tantu che chi i se cunservan decu(r)asiùi ba(r)ocche e ancù de doppu. In diresiùn du cantu, l'intrâ, cuvèrta a butte, a l'è pavimentâ a lìsca de pésciu, cun laterissi du Seisèntu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113062.pdf|tìtolo=Palazzo Gerardenghi, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Cà D'Àste (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|9-11
|'''Cà di D'Aste'''
|A Cà di D'Aste a l'è a parte du palàssiu cu'u mèximu numme faciâ sciu Vìa Cavour, a ciü veggia de stu cumplessu, nasciüu pe' vuluntè da famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] da l'agregasiùn de âtre custrusiùi ciü antìghe. A realisasiùn da Cà di D'Aste a cumènsa du [[XIV secolo|Trexèntu]] e, au dì d'ancöi. a se presènta a trèi cièi ciü u su(r)é, cu'u tèitu de abaìn menu che pe' ina terassa, fèta in scia simma da tûre inglubâ intu palàssiu. Au segundu cian, quellu nobile, se tröva in gran salùn duve(r)àu dau cunseju du Cumün d'Arbenga mèntre au tèrsu u gh'è in puntettu ch'u passa surva u Fusàu Ve(r)àn pe' ligâse au Palàssiu Rulandi-D'Aste.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210484.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]]
|13
|'''Palàssiu növu du Cumün'''
|U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadìna. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drèntu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugettu u(r)iginâle.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|42&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Michê e a pòrta u sivicu n°12&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla'''
|Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia ciàssa de San Michê. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu versu Via Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&amp;pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}&lt;/ref&gt; U pia u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu versu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundensa de ün de sti chi se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. 
|-
|[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]]
|48-50
|'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta'''
|Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}&lt;/ref&gt;, de ciànta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}&lt;/ref&gt;, fra sti chi 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]].&lt;ref name=&quot;Lengueja - Costa&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04|
léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]&lt;ref name=&quot;Lengueja - Costa&quot;/&gt;, decurèi a bande intu vôrtu e framezèi da 'na sutìle culònna de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamentu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U restu du pruspettu u l'è cumpostu da blocchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu ciàn ch'u se semeja a 'na lòggia ascì.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]]
|15
|'''Tûre Cassulìn-Va(r)àlli'''
|Tòstu intu càntu ch'u da in scia Ciàssa de San Michê, a se presènta cumme 'na custrusiùn de maùi a vìsta ch'a spunta fra i tèiti di palàssi da vixìn, elevâ de tòstu 4 mêtri, cu-a sìmma cunvertìa a teràssa, cu'u làttu nord ciü âtu du rèstu, a mettene a l'asustu l'acessu. U pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. Intu mèntre ch'i se faxevan i travai pe' rangiâ l'edifissiu dund'a se tröva, du [[1972]], a l'è stèta descuvèrta ascì a base in prìa negra de Pûi.&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 73-74}}&lt;/ref&gt; Mancan senù âtre infurmasiùi stò(r)iche, de prubabile a se pu(r)ea individuà cumme a Tûre di De Iustenice, anessa a quella ch'a l'é(r)a a rexidènsa du Giüdise, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 63-65}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 03.jpg|senza_cornice|108x108px]]
|52-54-56&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot; /&gt;-58-60-62
|'''Palàssiu Bassu-Seulìn'''
|U Palàssiu Basso-Seulìn u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u caruggiu de verdü(r)e(r)e, fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette versu a Ciàssa di Pésci, dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887, u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presènta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levànte, ch'a n'ha trèi.
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Stradde d'Arbenga]]</text>
      <sha1>f4ycxtlblokrfeojxwvqm40w1nf1n39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274391</id>
      <parentid>274390</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Cruxe(r)e */</comment>
      <origin>274391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16389" sha1="d7ni79hoomw0sqy7au3vqbj1sj2qvh9" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|miniatura|Vìa Cavour dau sò imbuccu versu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]]]]
'''Vìa Cavour''' (cunusciüa cu'u mèximu numme italiàn) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in Arbenga Veggia, parte du quartê de San Scî.

== Sto(r)ia ==
U traciàu de Vìa Cavour l'è bèn prubabile ch'u recarche quellu de in decümàn de mezzu de l'antigu nücleu de l'Arbenga rumâna, mèntre du periudu medievâle a vegne marcâ a presènsa du ''forum carnium salsarum,'' in mercàu de carne sa(r)â&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}&lt;/ref&gt; ch'u se truvava inte 'na parte da vìa, de prubabile aa Cà di D'Aste, cumme registràu inti ''Registrum'' du [[1420]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|p. 123}}&lt;/ref&gt; Du restu, faxèndu rife(r)imèntu ae parte d'in gi(r)u, inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], de cuntru a se truvava l'antiga ''Platea canapi'', dund'a se smerciava a [[càneva]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; De doppu u Risurgimentu aa vìa u gh'è stètu dètu u numme d'ancöi, in unû du statista piemuntese Camillo Benso cunte de Cavour.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}&lt;/ref&gt;

== Descrisiùn ==
{{Clear}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot; widths=&quot;145&quot;&gt;
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 22.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu versu munte
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 21.jpg|U scciàssu in frunte aa Cà di D'Aste
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 14.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, versu a Ciàssa di Pésci
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, imbuccu a munte
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 10.jpg|U caruggiu a l'artessa du Palàssiu di Bassu-Seullìn
Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 08.jpg|L'imbuccu du caruggiu, d'in Vìa Oddu
&lt;/gallery&gt;
Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu D'Aste-Rulandi-Ricci e u l'è inclüsu du tüttu intu quartê de San Scî. Traversàu u prìmmu isulàu, a l'artessa du Palàssiu di Gerardenghi u se scuntra in slàrgu ch'u vegghe faciaseghe u Fussàu Ve(r)àn, u Caruggiu di Baxadonne e quellu da Ca(r)ènda, primma de finì inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]]. Passâ sta lì u se inmette fiancandu u Palàssiu di Lengueja-Còsta inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], dund'u se vegghe ancù u casamèntu di Bassu-Seullìn, pe' terminâ inte [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].

=== Cruxe(r)e ===
[[Immaggine:Via Cavour (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Cavour, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]
* [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga Veggia, da dund'a l'ha u(r)igine u caruggiu, pôcu dòppu i Quattru Canti, andandu versu a scciümè(r)a, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia.
* U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u pìa u sò numme da 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiö(r)e da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]].&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu di Baxadonne, ün di caruggi ciü strêti d'Arbenga Veggia, dau percursu nu retilineu, u finìsce inte [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]] doppu 'na sinquantêna de mêtri e u dêve u sò numme a 'n'antìga famìa de [[Zena]], cunusciüa ascì cumme ''Bassadonne'', presènte in Arbenga dai tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]]. Du rèstu u caruggiu u l'é(r)a divegnüu cunusciüu inta tradisiùn pupulâre cumme pòstu frequentàu dai inamu(r)èi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte Vìa Benardu Ricci.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a ciü gròssa e ciü impurtante ciàssa d'Arbenga tütta, dund'i cunfine(r)ean i quattru quartèi sitadìn e dund'i se fàccian tantu u Palàssiu du Cumün cumme a Catedrâle, intitulâ au santu. A vegne traversâ da Vìa Cavour inta sò parte ciü bassa, che finìa sta lì a se inmette inta Ciàssa di Pésci vegnindune daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.57-58}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu di Cassulìn, aa drìta, a l'artessa da Ciàssa di Pésci, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Basso-Seulìn dau restu, strêtu, u pòrta versu Vìa Rumma.
* A [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], l'antìga ''Platea Canapi'', vistu che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] u se ghe tegnìva u cumèrciu da càneva, risursa de prêxu pe' l'ecunumìa ingàuna de quelli tèmpi. Ciü de resènte a l'é(r)a u scìtu d'in mercàu fìssu, survatüttu de pésci e da lì u numme.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.36-37}}&lt;/ref&gt;
* U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u segundu cardine d'Arbenga Veggia pe' grandessa, dund'u se tröva l'âtru càppu de Vìa Cavour. Lungu 127 mêtri in tüttu, u marca pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî e quellu de Sant'Eulàlia.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 2001|p.45}}&lt;/ref&gt;

=== Architetü(r)e ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Figü(r)a
!n°
!Numme
!Descrisiùn
|-
|[[Immaggine:Targa D'Aste 02.jpg|senza_cornice|139x139px]]
|s.n.c.&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ da tûre a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°51&lt;/ref&gt;
|'''Tûre D'Aste'''
|A Tûre di D'Aste a l'è ina tûre ch'a se tröva in sciu cantu fra Vìa Cavour e [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'O(r)u]], da pa(r)eggi seculi sbasciâ au livéllu du tèitu du Palàssiu Rulandi-D'Aste, dund'a l'è stèta inglubâ. Da tûre se cunusce ancù bèn u basamèntu, de prìa negra de Pûi, ch'u ne dà ina datasiùn tra a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]] e l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexèntu]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 59-60}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]]
|1-3&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot;&gt;Intrâ prinsipâle&lt;/ref&gt;-5
|'''Palàssiu Rulandi - D'Aste'''
|U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu da Vìa. Passàu de man ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp.41-43}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu Gerardenghi (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|202x202px]]
|6-8-10&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot; /&gt;
|'''Palàssiu Gerardenghi'''
|U Palàssiu Gerardenghi, de prupietè du cumün, u se tröva in tésta au caruggiu, làttu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Via de Medaje d'Ò(r)u]]. U sa(r)ea d'u(r)igine sinquesentesca, metèndu asemme diferènti edifissi ciü veggi, de che se vegghen ancù i blòcchi de prìa squadrâ au de sutta de l'intonacu da faciâ d'in Vìa Cavour. Svilüpàu in sce quattru cièi (dui de sti chi cièi nobili, cu'e vorte a padijùn), culeghèi l'ün a l'âtru cun de sca(r)inè parèi da ringhe(r)e de marme(r)u decu(r)àu. Au de drentu u cumplessu u l'è stètu rangiàu du Settesèntu, tantu che chi i se cunservan decu(r)asiùi ba(r)ocche e ancù de doppu. In diresiùn du cantu, l'intrâ, cuvèrta a butte, a l'è pavimentâ a lìsca de pésciu, cun laterissi du Seisèntu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113062.pdf|tìtolo=Palazzo Gerardenghi, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Cà D'Àste (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|9-11
|'''Cà di D'Aste'''
|A Cà di D'Aste a l'è a parte du palàssiu cu'u mèximu numme faciâ sciu Vìa Cavour, a ciü veggia de stu cumplessu, nasciüu pe' vuluntè da famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] da l'agregasiùn de âtre custrusiùi ciü antìghe. A realisasiùn da Cà di D'Aste a cumènsa du [[XIV secolo|Trexèntu]] e, au dì d'ancöi. a se presènta a trèi cièi ciü u su(r)é, cu'u tèitu de abaìn menu che pe' ina terassa, fèta in scia simma da tûre inglubâ intu palàssiu. Au segundu cian, quellu nobile, se tröva in gran salùn duve(r)àu dau cunseju du Cumün d'Arbenga mèntre au tèrsu u gh'è in puntettu ch'u passa surva u Fusàu Ve(r)àn pe' ligâse au Palàssiu Rulandi-D'Aste.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210484.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]]
|13
|'''Palàssiu növu du Cumün'''
|U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadìna. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drèntu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugettu u(r)iginâle.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]]
|42&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Michê e a pòrta u sivicu n°12&lt;/ref&gt;
|'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla'''
|Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia ciàssa de San Michê. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu versu Via Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&amp;pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}&lt;/ref&gt; U pia u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu versu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundensa de ün de sti chi se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. 
|-
|[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]]
|48-50
|'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta'''
|Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}&lt;/ref&gt;, de ciànta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}&lt;/ref&gt;, fra sti chi 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]].&lt;ref name=&quot;Lengueja - Costa&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04|
léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]&lt;ref name=&quot;Lengueja - Costa&quot;/&gt;, decurèi a bande intu vôrtu e framezèi da 'na sutìle culònna de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamentu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U restu du pruspettu u l'è cumpostu da blocchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu ciàn ch'u se semeja a 'na lòggia ascì.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]]
|15
|'''Tûre Cassulìn-Va(r)àlli'''
|Tòstu intu càntu ch'u da in scia Ciàssa de San Michê, a se presènta cumme 'na custrusiùn de maùi a vìsta ch'a spunta fra i tèiti di palàssi da vixìn, elevâ de tòstu 4 mêtri, cu-a sìmma cunvertìa a teràssa, cu'u làttu nord ciü âtu du rèstu, a mettene a l'asustu l'acessu. U pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. Intu mèntre ch'i se faxevan i travai pe' rangiâ l'edifissiu dund'a se tröva, du [[1972]], a l'è stèta descuvèrta ascì a base in prìa negra de Pûi.&lt;ref&gt;{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 73-74}}&lt;/ref&gt; Mancan senù âtre infurmasiùi stò(r)iche, de prubabile a se pu(r)ea individuà cumme a Tûre di De Iustenice, anessa a quella ch'a l'é(r)a a rexidènsa du Giüdise, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''.&lt;ref&gt;{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 63-65}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 03.jpg|senza_cornice|108x108px]]
|52-54-56&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;n.&quot; /&gt;-58-60-62
|'''Palàssiu Bassu-Seulìn'''
|U Palàssiu Basso-Seulìn u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u caruggiu de verdü(r)e(r)e, fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette versu a Ciàssa di Pésci, dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887, u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presènta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levànte, ch'a n'ha trèi.
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}}

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Stradde d'Arbenga]]</text>
      <sha1>d7ni79hoomw0sqy7au3vqbj1sj2qvh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:Michæ.152</title>
    <ns>2</ns>
    <id>31538</id>
    <revision>
      <id>274395</id>
      <parentid>274171</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <origin>274395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5396" sha1="02jukjs04ohsaac52zuiwqo1zg5fg5r" xml:space="preserve">{{Çitaçión|''O ténpo o pàssa e-a mòrte a vén,&lt;br&gt;
biâti quélli ch'àn fæto do bén.''}}

Me ciàmo Michele (Michelìn), són nasciûo a Zêna e ò pasòu i prìmmi doî ànni da mæ vìtta a Pêgi, ma òua staggo a Cornigén co-a mæ famìggia. Me són diplomòu a-o licêo scientìfico Enrico Fermi de Sàn Pê d'Ænn-a e a-o moménto són derê a studiâ Odontoiatrîa a l'Universcitæ de Zêna. Insémme a-o mæ percórso di stùddi scentìfichi, ò maturòu ànche ‘na fòrte pasción pe-e disciplìnn-e umanìstiche, ch'a m'à sponciòu a interesâme sôviatùtto de filosofîa e de letiatûa clàscica grêga e latìnn-a. Óltre a-a letûa, dónca, me piâxe ànche pasâ o mæ ténpo lìbero inta natûa, de spésso in biciclétta in scê artûe de Zêna ò a caminâ pe sentê in scî mónti.

O mæ mesiâo o l'é de Pra, dónde l'é cresciûo mæ poæ ascì, ma l'é stæto de lóngo ræo sentî parlâ zenéize in famìggia, cómme òrmâi o càpita in tànti câxi. A ògni mòddo a mæ pasción pe-a letiatûa a m'à permìsso de megioâ o mæ zenéize co-a letûa di seu gréndi scritoî, sôviatùtto do Martin Piaggio e do Federico Gazzo. Cosci ò deçîzo de inparâ a adêuviâ a grafîa ofiçiâ pe fornî a mæ contribuçión, picìnn-a e inperfètta, inta trasmisción de ‘na tradiçión inportànte, ch'a pâ fâ de lóngo ciù fadîga a sorvevîve a-e generaçioìn. 

Ingenoaménte credûo coruçión de ‘na ciù viâxa léngoa italiànn-a, de spésso into pasòu o patrimònio di dialètti o l'é stæto dæto pe segûo e ànsi conscideròu inbaràsso pe superâ ‘n pasòu aretròu: sôlo inti ùrtimi ténpi émmo però acapîo che sti parlæ, dîti ciù precizaménte léngoe regionâli, són in veitæ ‘na manifestaçión ch'a l’aciànta e réixe inte ‘n’antighìscima tradiçión, paralélla a-a nòstra comùn identitæ italiànn-a. Sto tàggio da stöia, cómme di âtri, o l'é però restòu ciufîto cómme ‘na mutilaçión da nòstra ereditæ, che ne peu inpedî d'acapî e raxioìn profónde pe-e quæ sémmo quélli che sémmo. 

Pe quésto mi créddo che, inte ‘na soçietæ che pe divèrsci açidénti a l'é sénpre ciù invexendâ, omologâ, alienâ, a coscénsa do pòsto dónde vivémmo ne permétte de descrovî e avardâ a nòstra identitæ umâna: l'é cosci chi-â “cûa pe-a cultûa” a divégne alôa ‘na mêxìnn-a pe-a persónn-a, da quæ ànche quélli che vegniân aprêuvo a niâtri àn drîto de gödî. Do rèsto, cómme o dîva o George Steiner, fòscia davéi “quànde ‘na léngoa a mêue, un mòddo de inténde o móndo, un mòddo de amiâ o móndo o mêue insémme a lê”.

== E pàgine ch'ò scrîto ==
=== [[File:Natural science.png|30px|border]] Scénsa ===
;[[Energîa]]
;[[Çélola]]''
;:''[[DNA]]''
;:''[[Mitocóndrio]]''
;:''[[Proteìnn-a]]''
;:''[[Traduçión (biologîa)]]''
;:''[[&quot;Dògma&quot; çentrâle da biologîa molecolâ|&quot;Dògma&quot; çentrâle da biologîa molecolâre]]''
;[[Cheu]]
;[[Sàngoe]]
;[[Gróppo linfàtico]]
;[[Pélle]]
;[[Moutîa]]
;:''[[Zèrbia]]''
;:''[[Risìpola]]''
;:''[[Càmoa di dénti]]
;:''[[Tîxi]]''
;:''[[Càncou]]''

=== [[File:Icon History.svg|30px|border]] Stöia ===
;[[Preistöia]]
;::''[[Fêugo]]''
;::''[[Inbocatûa]]''
;::''[[Rêla do fûzo]]''
;::''[[Metàllo]]''
;:''[[Etæ do Brónzo]]''
;[[Scritûa]]
;::''[[Arfabêto latìn]]''
;[[Viturii]]
;[[Brìcco Càrlo]]
;[[Prîa Scrîta]]
;[[Prîa de Issel]]
;[[Prîa do Dolmen]]
;[[Baigus]]
;[[Penn]]
;[[Fascîximo]]

=== [[File:Books Lypynsky icon.png|30px|border]] Letiatûa: outoî e êuvie ===
;[[Letiatûa]]
;[[Omero]]
;:''[[Odissea]]''
;:''[[Iliade (Omero)|Iliade]]''
;[[Eraclito]]
;[[Alcmàn]]
;[[Mimnermo|Mimermo]]
;[[Solón]]
;[[Lucréçio]]
;[[Publio Virgilio Maron|Virgìlio]]
;:''[[Enéide]]''
;[[Freirîgo Gàzzo|Federîco Gàzzo]]
;[[Gioanìn Cazàssa]]
;:''[[A sanfornia zeneize]]''
;[[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti|Gian Lurenzu Federicu Gavotti]] [[File:Sassello-Stemma.svg|20px|border]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]]
;:''[[Er quatter saxonj]]'' [[File:Sassello-Stemma.svg|20px|border]]
;[[Marcel Firpo]] [[File:Blason ville fr Menton (Alpes-Maritimes).svg|20px|border]]
;[[Culoumbu Gajòun]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]]
;:''[[Antologia Ovadese]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]

=== [[File:P philosophy.svg|30px|border]] Filozofîa, coltûa e religión ===
;[[Coltûa]]
;[[Soçiêtæ]]
;[[Çitæ]]
;[[Lengoàggio]]
;[[Léngoa]]
;[[Veitæ]]
;[[Sàn Pê]]
;[[Sàn Pòulo]]
;[[Mòuma]]

=== [[File:Flag map of Liguria.svg|30px|border]] Ligùria === 
;[[Muniçìppi de Zêna]]
;[[Cornigén]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]]
;:''[[Schéuggio do Gabàia]]''
;:''[[Pónte de Cornigén]]''
;:''[[Madonétta de Cornigén]]''
;[[Pra]]
;[[Ôtri]]
;[[Mónte Béigoa]]
;[[Nìccio do Brìcco do Broxìn]]
;[[Sànpa do Diâo]]
;[[Bacan|Bacàn]]
;[[Colònna infâme de Ciasétta Caviglia]]
;[[Baxìlica de Nòstra Scignóra Asónta]]
;[[Fòrte Geřemia]] [[File:Masone-Stemma.svg|20px|border]]
;[[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]
;:''[[Dialetu uaröxiu]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]''
;[[Uô]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]] [[File:Speaker Icon.svg|20px|border]]
;:[[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)]] [[File:Ovada-Stemma.svg|20px|border]]

{{Babel|it|en-4|lij-3|lat-3}}</text>
      <sha1>02jukjs04ohsaac52zuiwqo1zg5fg5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lanifizzi d'Ulmèa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33114</id>
    <revision>
      <id>274370</id>
      <parentid>273201</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11623" sha1="ia1c4c4j9246k4bqjaslbdsu5c1h40o" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.
Fin a alau su tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nte pochi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ ciantōa di lanifizi ‘nte gṛōsse zità e chinscì u l’eṛa ‘n man ai istitüti d’carità o ai ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scōlsa.

Pṛopi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pocu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià pè ovṛia su ‘mpiantu: Ulmèa l’eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al mōa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e e giüšte riselve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa a  l’avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  pōni ‘n fazile trōfigu p’ acatōa ‘l materie primme, cume èl lōne da Špagna, pijōe d’ ‘nti polti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì e droghe, l’öṛi e èl savun pè tenzō e ‘ngrasciōa ‘l t’sciü i v’gnivo da ‘l Punente Ligüre: ‘n palticulōa da ‘l Ziriōa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apošta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[3] p’la pṛuduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[5]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a tṛavajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[7] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[8] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[9]

Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’la pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnōa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛōa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). 

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni l’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a pṛodūziun a l’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu[10] d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’a strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse).

Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11]

Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzōa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[12] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa.

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>ia1c4c4j9246k4bqjaslbdsu5c1h40o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274371</id>
      <parentid>274370</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11636" sha1="opskksy6e9ues00fafxd02s1vdxu2jz" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa a  l’avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  pōni ‘n fazile trōfigu p’ acatōa ‘l materie primme, cume èl lōne da Špagna, pijōe d’ ‘nti polti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì e droghe, l’öṛi e èl savun pè tenzō e ‘ngrasciōa ‘l t’sciü i v’gnivo da ‘l Punente Ligüre: ‘n palticulōa da ‘l Ziriōa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apošta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špeciōa e di šcunti ‘nse tōsce, n’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstalōi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’trōi[3] p’la pṛuduziun di pōni aṛa maneṛa inglese e di pōni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[5]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a tṛavajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[7] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[8] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[9]

Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’la pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnōa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛōa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). 

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni l’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a pṛodūziun a l’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu[10] d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’a strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse).

Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11]

Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzōa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[12] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa.

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>opskksy6e9ues00fafxd02s1vdxu2jz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274372</id>
      <parentid>274371</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11632" sha1="fpeoogzmv4xv8jsag17w1746giidiki" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛucessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa stà a pressu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fosci, avèva seguì a custruziun ‘n ciü mumènti. D’ següṛu u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fōbrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e ōto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi dispelsci.[5]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a tṛavajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[7] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[8] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[9]

Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’la pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnōa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛōa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). 

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni l’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a pṛodūziun a l’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu[10] d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’a strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse).

Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11]

Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzōa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[12] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa.

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>fpeoogzmv4xv8jsag17w1746giidiki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274373</id>
      <parentid>274372</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11633" sha1="0gr24dy91tp9hooea4dx1t4n3o1klxu" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’ativitōi a l’avèva ‘ncuminzà bèn, tōntu da vagnōa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e da ciamà a tṛavajōa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tōnta d’l Set’zèntu i uvriéi[7] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tōntu dae famijie ulmiošche quōntu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[8] A ‘n zertu punciu, u n’ s’pus̅c̅èva ciü t’gnì tütte e operaziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu di ‘mpionti d’stacōi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[9]

Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’la pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnōa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛōa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). 

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni l’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a pṛodūziun a l’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu[10] d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’a strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse).

Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11]

Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzōa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[12] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa.

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>0gr24dy91tp9hooea4dx1t4n3o1klxu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274374</id>
      <parentid>274373</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11638" sha1="d3hajycn57w2asbszgebgjydrypive5" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun ‘n ōttu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese u l’aficcia ‘l lanifiziu a dû melcanti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅iu d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’ōnu. Du 1739 i d’scazzō i benefizi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi chinz’oggni. Alau i dû mèlcanti i filman ‘n növu acoldiu, ma u smija che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Al 1790 u nüm’ru dî ‘mpiegoi u l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntu fratempu a ṛ’è cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pinaiṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’la pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnōa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛōa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). 

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni l’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a pṛodūziun a l’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu[10] d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’a strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse).

Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11]

Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzōa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[12] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa.

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>d3hajycn57w2asbszgebgjydrypive5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274376</id>
      <parentid>274374</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* U lanifizzi d’Ulmèa */ Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11635" sha1="bm6qyoa0kdo5pm3hyw83518civvk9mp" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ omi d’ l’esèlcitu franzese, ch’i j’eṛo rivōi ‘nt’Ulmèa p’la pṛimma vota ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛa r’ štōi fin au 1796, pe’ tulnōa ancùa ‘nt’èl 1799. Lochizì j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛōa l’edifizi da fōbrica e aṛa fin d’l periudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ št’annu lì j’avevo focciu pijōa föu ai quottṛu cōnti d’ ‘I lanifizi. U n’ s' sa mica s’u ṛ’è štà ‘n avenimentu vusciü dai cumandanti pe’ gramizia o s’u sègghe štô ‘n incidente (il vocab. traduce come ginistru/d’sgrozia). 

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni l’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a pṛodūziun a l’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu[10] d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’a strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse).

Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11]

Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzōa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[12] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa.

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>bm6qyoa0kdo5pm3hyw83518civvk9mp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274377</id>
      <parentid>274376</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11583" sha1="r2qh9m22q9ne3f7xasnvma6gqodnkkl" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo  r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štoṛia d’Ulmèa Don Balbis, che s-ciōgni l’eṛa ‘l vice cürà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

‘l lanifiziu ṛ’eṛa assōi d’ vantōgiu pe’ sa pupulaziùn, u ciü tontu ‘nti ültimi oggni, vištu ch’a pṛodūziun a l’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ moddu da dōa du travoju ae p’lsune d’ ‘l poštu. D’lungu da quontu šcṛicciu èl föu u fas̅c̅èvo ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì aveva tacà a sciusciōa ‘l ventu folte, tontu ch’u s’p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fussu a rešgu[10] d’ ciapà föu. A nente ṛ’eṛa selvì l’aziùn d’caciōghe l’euva ‘n zimma, scicumme ch’a strutüṛa ṛ’eṛa tṛoppu ōta e e sciōme tṛoppu špance (espanse).

Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11]

Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzōa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[12] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa.

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>r2qh9m22q9ne3f7xasnvma6gqodnkkl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274378</id>
      <parentid>274377</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11776" sha1="8dyo9kxa2tqq688uzsw3j8fqwodpn79" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo  r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu[1] d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.[2]

Pe’ fultüna e, u dis̅c̅e ‘ncua Don Balbis cun l’invucaziùn pe’ du vote d’l Santiššimu Sacramentu da pōIte d’l populu, u föu aṛa fìn u n’ l’è sciurtì a passōa ciü ‘n là.[11]

Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzōa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[12] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa.

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>8dyo9kxa2tqq688uzsw3j8fqwodpn79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274379</id>
      <parentid>274378</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ - par. duggiu</comment>
      <origin>274379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11568" sha1="jmasyswogka9b3py4gh55b3rpcvrnwu" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo  r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu[1] d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.[2]

Dopu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntratu tra ‘n zertu Richard e ‘l discendente d’ ‘l malchese pè ‘ncuminzōa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a l’ha focciu fatiga a r’pijōse e u n’le ciü stà puscibile restaurōa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntru a crisi, auzèndu èl tōsce ‘nse l’ ‘mpurtaziun da lōna d’föṛa a paltìa dal 1815, a nu l’è s’lvìa. U s’è pruvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza šperonza e pruduziui sun finie ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[12] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa.

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>jmasyswogka9b3py4gh55b3rpcvrnwu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274380</id>
      <parentid>274379</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11582" sha1="2w17ivs2poarbazsc0y066fytuekkle" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo  r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu[1] d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.[2]

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu  èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal 1815, a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte rangià ṛ’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun ai 8 d’avuštu. ‘N otru ottu u vegne filmà ai 5 d’z’nò d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’ha v’ndü pè 8 500 lìṛe ‘l raštu d’ ‘l lanifizi. Chinscì u l’è cuminzō i travoji pè trašfulmò  qualla polte arangiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci travoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è stà ‘l congiu d’ ‘l r’löṛi püblicu[12] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è stô ciü vote tencia, scicume ch’  fin ai primi del Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910  ṛ’è stà focciu ‘l poltiu ‘nsu fiancu d’ punente, ch’ dà ‘nsu Rizöa.

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>2w17ivs2poarbazsc0y066fytuekkle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274382</id>
      <parentid>274380</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11586" sha1="agu41qev6dx47c0wze4hf95rlji4bk8" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo  r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu[1] d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.[2]

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu  èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal 1815, a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa  qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl  1855. Del 1892 u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu[1]  e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè  fin ai pṛimmi dû Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910 l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa. 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta pōlte ciü ōta d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi u l’eṛa stà pensà pè uspitōa tütte e operaziui menu che a fissaziun d’i t’sciüi e zerte uperaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a vōa, šfrütèndu l’euva d’ l’Almela.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>agu41qev6dx47c0wze4hf95rlji4bk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274383</id>
      <parentid>274382</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* U lanifizzi d’Ulmèa */ Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11590" sha1="moc3sf8hiscau2f16yt45stbkucvz9r" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo  r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu[1] d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.[2]

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu  èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal 1815, a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa  qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl  1855. Del 1892 u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu[1]  e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè  fin ai pṛimmi dû Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910 l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa. 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’Almella.

‘Nta sö descriziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucōi lund’a lōna a v’gniva ramazô[13], quai lund’a v’gniva lavô e quai lund’a v’gniva tencia, u tüttu dišpostu ‘n moddu da avè d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu fōa d’l fümme. ‘N’ ōtō relaziun a cunta ch’ al cian ciü bōssu ‘l lanifizi l’arèva avüu ‘n grossu stōnzun, land’i s’tegnivo tütti i travoji d’fin[14] ‘nsa lōna pṛunta pè vende, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mente d’suvō u j’eṛa ‘n grōssu masaghin pè a lōna filô e pè i fì da bütōa ‘ns’ ‘l trōa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i trōi, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōndi pè i pōni e 6 pè t’sciüi ciü špesci (ratine).

Ai livelli ciü ‘n ōtu u j’eṛa ōci masaghin, fin al sèštu cian, riselvà ai pōni da stendō: a stōnzia a purèva cunt’gnì ciü d’zinquanta pezze.[15]

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>moc3sf8hiscau2f16yt45stbkucvz9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274384</id>
      <parentid>274383</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11445" sha1="qlmsaezt8nbk65k3jfftauvsxbswwlu" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo  r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu[1] d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.[2]

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu  èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal 1815, a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa  qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl  1855. Del 1892 u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu[1]  e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè  fin ai pṛimmi dû Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910 l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa. 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’Almella.

‘Nta sô dešcṛiziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin[2] ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma,  i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>qlmsaezt8nbk65k3jfftauvsxbswwlu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274385</id>
      <parentid>274384</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca */ +</comment>
      <origin>274385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11597" sha1="gwobkdcnihj1dcr5gionty3a13tvsdz" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo  r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu[1] d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.[2]

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu  èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal 1815, a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa  qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl  1855. Del 1892 u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu[1]  e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè  fin ai pṛimmi dû Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910 l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa. 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’Almella.

‘Nta sô dešcṛiziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin[2] ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.

== A strutüṛa zö ==
Zö ṛ’è ‘ncù a sede d’ ‘n albèrgu e, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizipi, cun j’ufizzi ch’i s’tṛuvo ‘nti ciōi ciü in ōtu: dopu ‘l föu ch’ l’ha patìa i doggni  d’ ‘ föu di franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizi ṛ’è štà cuštṛuìu c’me növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra A Rumma e Sü Rizöa. U n’ l’ha ciü sei ciōi, ma quottṛu. U cian bōssu cun ‘l poltiu ‘nsa ciōzza e ‘na terrazza d’suvo. Tücci i cioi i sun spaltìi da ‘na culnîs̅c̅ie e i j’han zinque balcui ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu i balcui u j’è ‘l relöṛi zivicu e i balcui i sun quottru pè cian, ma calcün l’è tapà. I s’vegō ben ascì èl culonne ‘n rilievu, tra ‘n balcun e l’ ōtṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu u l’è neuclascicu, risp’tèndu ‘l peṛiudu da sö ricuštṛuziun, pè su focciu ṛ’è vinculà dae Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 e r’è štà arangià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>gwobkdcnihj1dcr5gionty3a13tvsdz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274386</id>
      <parentid>274385</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* A strutüṛa zö */ Cureziui dau Molcu Michelis</comment>
      <origin>274386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11596" sha1="cpyf3406n5ylheld5eaid47sawhm87t" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo  r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu[1] d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.[2]

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu  èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal 1815, a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa  qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl  1855. Del 1892 u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu[1]  e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè  fin ai pṛimmi dû Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910 l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa. 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’Almella.

‘Nta sô dešcṛiziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin[2] ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ‘l föu ch’ l’ha patì i donni  d’ ‘ föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu  u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl 2015.


----[1] Ceriale

[2] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[3] Telaio=troa?

[4] P. Chierici, Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero…, p. 415

[5] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;

[6] Dovrebbe essere

[7] Il dizionario dice operaio=uvrié

[8] &lt;nowiki&gt;https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/&lt;/nowiki&gt;

[9] &lt;nowiki&gt;https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/&lt;/nowiki&gt;

[10] Rischio/pericolo??

[11] Ormea ai tempi della Rivoluzione francese, in Guida di Ormea e dintorni di Elia Michelis (1956), pag. 44

[12] &lt;nowiki&gt;https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260812%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260812T150244Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=14626ba743371b3162803014e2c3390f405f8f3c8fa1a5cce807729f1395eb45&lt;/nowiki&gt;

[13] Ramazōa vuole anche dire spazzolare?

[14] Lavori di fino, di rifinitura

[15] &lt;nowiki&gt;https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>cpyf3406n5ylheld5eaid47sawhm87t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274388</id>
      <parentid>274386</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* A štṛütüṛa zö */ -</comment>
      <origin>274388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10090" sha1="1l25wm7mwgfp2ls43zz4kak5678c1vv" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U lanifizzi d’Ulmèa (Lanificio) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’Ulmèa, ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cu’a Romma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa,  ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza.  Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu  l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione  io d'vèvo  èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì  l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa  ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di  ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō  j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i  a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo  r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu[1] d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.[2]

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu  èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal 1815, a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa  qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl  1855. Del 1892 u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu[1]  e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè  fin ai pṛimmi dû Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910 l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa. 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’Almella.

‘Nta sô dešcṛiziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin[2] ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ‘l föu ch’ l’ha patì i donni  d’ ‘ föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu  u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl 2015.</text>
      <sha1>1l25wm7mwgfp2ls43zz4kak5678c1vv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274389</id>
      <parentid>274388</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T18:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>-spassi duggi, wikificu incipit, A Romma=La Rama=Viale Stefano Cagna!=Via Rumma=Via Roma...</comment>
      <origin>274389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10116" sha1="aj98d0zloj29092cbvczor2x6l8n75r" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’Ulmèa, ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl 1723-1724, sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l Somerset (dav’s̅c̅in a Bristol) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a Vicenza. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’ota valodda d’ Tonno ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I Savoia j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l Europa u j’eṛa a rivuluziun indüštṛiōa, èl fobriche Italione io d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n Piemunte, p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra Tüṛin e Inejia, cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa Špogna, pijoi da i pōlti d’ Livulnu, Zèna o Molseja. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l Punente Ligure: ‘n palticuloa da u Zirioa[1] e da Inejia, cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.[2]

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’troa[3] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.[4]

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ Munduì Francesco Gallo, ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l 1725, ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.[1]

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû Set’zèntu i uvriéi[1] j’eṛo muntōi a 1130 e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.[2] A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a Garesce e a Bagnošcu, cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.[3] 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu[1] d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.[2]

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal 1815, a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu[1] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910 l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa. 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’Almella.

‘Nta sô dešcṛiziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin[2] ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ‘l föu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘ föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl 2015.</text>
      <sha1>aj98d0zloj29092cbvczor2x6l8n75r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274392</id>
      <parentid>274389</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T19:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ +note agiüstoi e coc'wikilink</comment>
      <origin>274392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11775" sha1="6982dckldk4xlj8lof7ar6i0pnihpkq" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva.

A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esse[6] stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l 1736 ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’Tüṛin: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' 1790 u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ Ulmèa p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l 1794 e i j’eṛo r’ štoi fin al 1796, pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl 1799. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi. U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu[1] d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.[2]

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal 1815, a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl 1823 a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al 1830.

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l 1846 dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl 1853, sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl 1855. Del 1892 u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu[1] e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl 1910 l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa. 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l Punte dî Cōlni: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’Almella.

‘Nta sô dešcṛiziun d’l 1725 Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin[2] ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ‘l föu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘ föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl 1799 l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l 2004 è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl 2015.</text>
      <sha1>6982dckldk4xlj8lof7ar6i0pnihpkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274396</id>
      <parentid>274392</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* U lanifizzi d’Ulmèa */ +ref varie e notte</comment>
      <origin>274396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14034" sha1="hca1p46eilpkdmmc8boafjjrk074wj9" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl 1844 ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû Növ’zèntu u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}</text>
      <sha1>hca1p46eilpkdmmc8boafjjrk074wj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274397</id>
      <parentid>274396</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>azunte varie</comment>
      <origin>274397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14582" sha1="atf0hmz0j7i7i6rut1slg0dd47qhhdx" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}</text>
      <sha1>atf0hmz0j7i7i6rut1slg0dd47qhhdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274400</id>
      <parentid>274397</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* A štṛütüṛa zö */ bib</comment>
      <origin>274400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14602" sha1="90kbqz2ablky3j8p2gdj8v8o0n4zg6h" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}</text>
      <sha1>90kbqz2ablky3j8p2gdj8v8o0n4zg6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274401</id>
      <parentid>274400</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Arbenganese o l'à mesciòu a pàgina [[Utente:Arbenganese/Sandbox/Lanifizi]] a [[Lanifizzi d'Ulmèa]] sénsa lasciâ de rindirìsso: Pogina püblicô</comment>
      <origin>274400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14602" sha1="90kbqz2ablky3j8p2gdj8v8o0n4zg6h" xml:space="preserve">=U lanifizzi d’Ulmèa =
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}</text>
      <sha1>90kbqz2ablky3j8p2gdj8v8o0n4zg6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274402</id>
      <parentid>274401</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+tl ulmioscu</comment>
      <origin>274402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14643" sha1="hxn80otwi6b1z6j60o654agezj263pi" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}</text>
      <sha1>hxn80otwi6b1z6j60o654agezj263pi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274403</id>
      <parentid>274402</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bibliugṛafia */ references /&gt;</comment>
      <origin>274403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14669" sha1="3lb56ioir1dvxjtzhdivdmh258ktyzn" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Notte ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>3lb56ioir1dvxjtzhdivdmh258ktyzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274404</id>
      <parentid>274403</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>foto d'epuca</comment>
      <origin>274404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14755" sha1="880pma3qqjj530pk5sgg7b2ed2crugo" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmea, ‘l munizippi 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Notte ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>880pma3qqjj530pk5sgg7b2ed2crugo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274405</id>
      <parentid>274404</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>Ulmèa</comment>
      <origin>274405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14756" sha1="sg924jfvpi60a0v46lajmt8m6hyysch" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, ‘l munizippi 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Notte ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>sg924jfvpi60a0v46lajmt8m6hyysch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274406</id>
      <parentid>274405</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ +gallery</comment>
      <origin>274406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15148" sha1="pj1rrjcb4342jphjncho790whayy9bj" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, ‘l munizippi 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 

Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palozzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi da via Rumma
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi
&lt;/gallery&gt;Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Notte ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>pj1rrjcb4342jphjncho790whayy9bj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274407</id>
      <parentid>274406</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ +galeria</comment>
      <origin>274407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15714" sha1="3l88ua21uxjurjjttergs7hd3h9bp3k" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, ‘l munizippi 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
[[Immaggine:Carlo Vincenzo Ferrero d'Ormea.jpg|sinistra|miniatura|Dipintu d'[[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Scịondṛu Vinzè Ferrero]], Malchèse d'Ulmèa]]
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Ormea - scorcio ufficio comunale con persone.jpg|'L contu d'j' ifizzi dâ Cumüna (pṛimmi dû Növ'zèntu)
Immaggine:Ormea - Piazza del Municipio e Via Nazionale.jpg|Su Rizöa è a Via Naziunōa, p'l 'ntroa 'nt' 'l Bulgu
Immaggine:Ormea - Partenza dell'automobile.jpg|Pṛimma machina 'nt'Ulmèa (1900-1910), d'noi a 'l munizippi
&lt;/gallery&gt;Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palozzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi da via Rumma
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi
&lt;/gallery&gt;Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Notte ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>3l88ua21uxjurjjttergs7hd3h9bp3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274408</id>
      <parentid>274407</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ dim</comment>
      <origin>274408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15724" sha1="tw914kwkbg4yo9xtwi6pwkq2b8rxtqf" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, ‘l munizippi 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
[[Immaggine:Carlo Vincenzo Ferrero d'Ormea.jpg|sinistra|miniatura|Dipintu d'[[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Scịondṛu Vinzè Ferrero]], Malchèse d'Ulmèa|274x274px]]
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Immaggine:Ormea - scorcio ufficio comunale con persone.jpg|'L contu d'j' ifizzi dâ Cumüna (pṛimmi dû Növ'zèntu)
Immaggine:Ormea - Piazza del Municipio e Via Nazionale.jpg|Su Rizöa è a Via Naziunōa, p'l 'ntroa 'nt' 'l Bulgu
Immaggine:Ormea - Partenza dell'automobile.jpg|Pṛimma machina 'nt'Ulmèa (1900-1910), d'noi a 'l munizippi
&lt;/gallery&gt;Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palozzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi da via Rumma
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi
&lt;/gallery&gt;Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Notte ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>tw914kwkbg4yo9xtwi6pwkq2b8rxtqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274409</id>
      <parentid>274408</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Štoṛia */ troppu</comment>
      <origin>274409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15724" sha1="312wib58ymksbg9ajgde6pejuv8vjf9" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, ‘l munizippi 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
[[Immaggine:Carlo Vincenzo Ferrero d'Ormea.jpg|sinistra|miniatura|Dipintu d'[[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Scịondṛu Vinzè Ferrero]], Malchèse d'Ulmèa|274x274px]]
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Ormea - scorcio ufficio comunale con persone.jpg|'L contu d'j' ifizzi dâ Cumüna (pṛimmi dû Növ'zèntu)
Immaggine:Ormea - Piazza del Municipio e Via Nazionale.jpg|Su Rizöa è a Via Naziunōa, p'l 'ntroa 'nt' 'l Bulgu
Immaggine:Ormea - Partenza dell'automobile.jpg|Pṛimma machina 'nt'Ulmèa (1900-1910), d'noi a 'l munizippi
&lt;/gallery&gt;Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palozzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi da via Rumma
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi
&lt;/gallery&gt;Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Notte ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>312wib58ymksbg9ajgde6pejuv8vjf9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274411</id>
      <parentid>274409</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Notte */ oci pr.</comment>
      <origin>274411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15805" sha1="rkmetpg8ubw0t5siing4iv3cewt2gsu" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, ‘l munizippi 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
[[Immaggine:Carlo Vincenzo Ferrero d'Ormea.jpg|sinistra|miniatura|Dipintu d'[[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Scịondṛu Vinzè Ferrero]], Malchèse d'Ulmèa|274x274px]]
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Ormea - scorcio ufficio comunale con persone.jpg|'L contu d'j' ifizzi dâ Cumüna (pṛimmi dû Növ'zèntu)
Immaggine:Ormea - Piazza del Municipio e Via Nazionale.jpg|Su Rizöa è a Via Naziunōa, p'l 'ntroa 'nt' 'l Bulgu
Immaggine:Ormea - Partenza dell'automobile.jpg|Pṛimma machina 'nt'Ulmèa (1900-1910), d'noi a 'l munizippi
&lt;/gallery&gt;Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palozzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi da via Rumma
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi
&lt;/gallery&gt;Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Notte ==
&lt;references/&gt;
[[Categorîa:Architetûe do Piemónte]]
== Oci pṛugètti == 
{{Interprogetto}}</text>
      <sha1>rkmetpg8ubw0t5siing4iv3cewt2gsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274412</id>
      <parentid>274411</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>meju</comment>
      <origin>274412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15814" sha1="l4worwf1lq6uuxc1um4klwys5i6r3pu" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, 'l palōzzu dâ Cumüna 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
[[Immaggine:Carlo Vincenzo Ferrero d'Ormea.jpg|sinistra|miniatura|Dipintu d'[[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Scịondṛu Vinzè Ferrero]], Malchèse d'Ulmèa|274x274px]]
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Ormea - scorcio ufficio comunale con persone.jpg|'L contu d'j' ifizzi dâ Cumüna (pṛimmi dû Növ'zèntu)
Immaggine:Ormea - Piazza del Municipio e Via Nazionale.jpg|Su Rizöa è a Via Naziunōa, p'l 'ntroa 'nt' 'l Bulgu
Immaggine:Ormea - Partenza dell'automobile.jpg|Pṛimma machina 'nt'Ulmèa (1900-1910), d'noi a 'l munizippi
&lt;/gallery&gt;Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palozzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi da via Rumma
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi
&lt;/gallery&gt;Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Notte ==
&lt;references/&gt;
[[Categorîa:Architetûe do Piemónte]]
== Oci pṛugètti == 
{{Interprogetto}}</text>
      <sha1>l4worwf1lq6uuxc1um4klwys5i6r3pu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274413</id>
      <parentid>274412</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca */ Paregià</comment>
      <origin>274413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15813" sha1="a19k8tqcyc1g452n9pelx8yd6hhsnbk" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, 'l palōzzu dâ Cumüna 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d’Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j’è a cumüna d’[[Ulmea|Ulmèa]], ch’u da ‘n su Rizöa, ‘n s’èl cōntu cun Via Rumma, ‘nt’èl Bulgu.

== Štoṛia ==
[[Immaggine:Carlo Vincenzo Ferrero d'Ormea.jpg|sinistra|miniatura|Dipintu d'[[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Scịondṛu Vinzè Ferrero]], Malchèse d'Ulmèa|274x274px]]
A fōbrica di ponni ‘nt’[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ’è štô ‘nštalô ‘nt’èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d’ ‘l ‘nglese John Coward, ch’u v’gniva da ṛa cuntea d’ ‘l [[Somerset]] (dav’s̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d’ 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ’èṛa štà ciamà ‘nt’Ulmèa da ‘l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n’mà dui oggni dōppu a sô ‘nveštitüṛa, p’lché ‘n quâ periudu, ṛ’[[ota valodda d’ Tonno]] ṛ’eṛa ciütōštu pōvo, ma u j’eṛa a vuluntà d’ tiṛoa sciü ‘n ‘mpresa d’ su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d’ tiṛoa sciü' ‘n indüštṛia p'l pṛûvincia e ‘l b’sögniu l’eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che ‘nti ültimi tempi, ‘ntontu che ‘nt’èl restu d’l [[Euròpa|Europa]] u j’eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r’lanzoi ‘ns’ èl m’lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l’eṛa focciu ‘nt' pōchi pōšti ‘n [[Piemonte|Piemunte]], p’lchè u j’eṛa a pruibiziun d’ bütoa di lanifizzi ‘nt' èl gṛōsse zità e chinscì l’eṛa ‘n man ai ištitütti d’carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun ‘na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l’ajüttu d’ èl guvèlnu, ‘l malchèse Ferrero, ch’ l’ eṛa da pōcu ascì Miništṛu d’ ‘l Finanze l’avèva špuncià p'l ovṛia su ‘mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa ‘nt’ ‘na buna pusciziun, dav’s̅c̅in al moa e ‘nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun ‘n bun ambiente e èl giüšte risèlve d’euva. A pusciziun favurevule d’Ulmèa ṛ' avèva p’lmessu a l’ ‘ndüstria di ponni ‘n fozile trofigu pṛ’ acatoa ‘l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d’ [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l’ öṛi è u savun p'l tenzo e ‘ngṛascioa u t’sciü' i v’gnivo da ‘l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: ‘n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu ‘n p’lmessu špecioa e dî šcunti ‘nsl' tosse, l’è v’gnü föṛa ‘n ‘mpiontu ch’ pè qual’epuca l’eṛa d’avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun ‘nstaloi ‘nt’Ulmèa 'na tr'ntèna d’[[Te(r)â|troa]] p’l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d’ s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d’ ‘nštalaziun u j’eṛa štà apṛessu l’alchitettu d’ [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch’ l’avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun ‘n ciü mumènti. D’ scigüa u s’sa ch’ l’eṛa ‘ndà ‘n vis̅c̅ita aṛa fobrica ‘nta pṛimma d’ ‘l [[1725]], ma tücci i papéi d’ ‘l’epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui ‘ns’i travoji sun ‘ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

‘Nt’èl mese d’ s’tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div’gnü išpetua), l’avèva šcricciu ‘na relaziun da mandōa al Cunsijiu d’ ‘l Cumerciu, lund’u ‘ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d’l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d’nōi a qua d’Ulmèa, vištu l’urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L’atività ṛ’avèva ‘ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d’ ‘l divise d’ ‘l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d’ dus̅c̅entu p’lsune. ‘Nt’i oggni s’tonta dû [[XVIII secolo|Set’zèntu]] i uvriéi j’eṛo muntōi a [[1130]] e i v’gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav’s̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po’ di storia per ingannare l’attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A ‘n zeltu puntu, u n’ s’pèva ciü t’gnia tütte èl lavuraziui ‘nt’Ulmèa, ascì p’lchè u n’j’eṛa ciü dišpunibilità d’ manudopera, chinscì ch’u s’è auveltu d' j' ‘mpionti d’štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Ormea - scorcio ufficio comunale con persone.jpg|'L contu d'j' ifizzi dâ Cumüna (pṛimmi dû Növ'zèntu)
Immaggine:Ormea - Piazza del Municipio e Via Nazionale.jpg|Su Rizöa è a Via Naziunōa, p'l 'ntroa 'nt' 'l Bulgu
Immaggine:Ormea - Partenza dell'automobile.jpg|Pṛimma machina 'nt'Ulmèa (1900-1910), d'noi a 'l munizippi
&lt;/gallery&gt;Cun in ottu filmà ai 27 d’zügnu d’l [[1736]] ‘l malchese l’aficcia ‘l lanifizzi a dî m'lconti d’[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d’ 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l’onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch’ j’eṛo düṛoi quinz’oggni. Alau i dui m'lconti i filmo ‘n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant’gnisse ‘ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm’ru d' j' ‘mpiegoi l’eṛa d’ 900 p’lsune. ‘Ntl' fṛatempu ṛ’eṛa cum’nzô a cuncurenza d’növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s’sa ch’ j’ ommo d’ l’esèlcitu fṛanzese, ch’i j’eṛo rivoi ‘nt’ [[Ulmèa]] p’la pṛimma vōta ‘nt’ ‘l [[1794]] e i j’eṛo r’ štoi fin al [[1796]], pe’ tulnoa ncù ‘nt’èl [[1799]]. I suldoi j’avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l’edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d’l peṛiudu d’ucupaziùn d’l paise, ai 13 d’ dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d’ quall’onnu lì j’avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n’ s' sa pa s’ l'eṛa štà ‘n avenimentu vujiü dai cumandonti p’l gṛâmizia o s’u sègghe štà ina d’sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

‘nt’i sö šcṛicci ‘nsa štōṛia d’Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l’eṛa ‘l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l’eṛa assoi d’ vantoggiu p'l’ a pupulaziùn, u ciü tontu ‘nt' j' ültimi oggni, vištu ch’a pṛuduziun ṛ’eṛa d’ buna qualità e u s’ vendèva ‘n abundonza, ascì d’ mōddu da doa du travoju al p’lsune d’ ‘l pōštu. D’lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva ‘ncùa ciü pau, p’lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa ‘n' ventu fōlte, tontu ch’u s’ p’nsova che‘l cà d’l Bulgu i fusso a rešigu d’ ciapoa föu. A nente l’eṛa selvia l’aziùn d’campoa l’euva ‘n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ’eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P’l fultügna e, u dis̅c̅e ‘ncua Dun Balbis cun l’invucaziùn p’l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d’l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n’è r'sciü a passoa ciü ‘n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d’ su peṛiudu u s’ eṛa focciu ‘n növu cuntṛottu tṛa ‘n zeltu Richard e 'n discendente d’ ‘l malchese p'l ‘ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p’la manconza d’ fundi l’atività a fas̅c̅eva fatiga a r’pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l’edifizzi. A pulitica d’ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse ‘nsl’ ‘mpultaziun dâ lōna d’föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s’lvìa. U s’è pṛuvà, ‘nt’èl [[1823]] a cuštituìa ‘na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî ‘ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

‘Nt’èl [[1844]] ‘l cumplessu in polte r'ngià l’è štà catà daṛa cumünità d’Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d’avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d’ z'nòa d’l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d’Angrogna, ch’ l’avèva v’ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô ‘nt’ ‘n albèlgu, finii ‘nt’èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d’culaudu sun štoi focci ‘nt’èl [[1855]]. Del [[1892]] u j’è štà ‘l congiu dû r’löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e ‘nti oggni a faciodda ṛ’è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ’zèntu]] u j’eṛa èl prê a višta. ‘Nt’èl [[1900]]-[[1910]] l’è štà focciu ‘l pōltiu ‘nsl fioncu d’ punente, ch’ u dà ‘nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== L’ ‘mpiontu d’ ‘l èpuca ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palozzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi da via Rumma
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi
&lt;/gallery&gt;Èl fabricà u s’tṛuvova ‘nta polte ciü ota d’l Bulgu, d’ ‘n Su Rizöa fin da ‘l [[Punte dî Cōlni]]: l’edifizzi l’eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d’i t’sciü e zerte upeṛaziui d’tintüṛa ch’i s’fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l’euva d’ l’[[Almella]].

‘Nta sô dešcṛiziun d’l [[1725]] Coward u cuntia: ‘na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch’a lona a v’gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v’gniva lavô e quai lunde a v’gniva tencia, u tüttu d'špōštu ‘n mōddu da avèa d’lungu l’euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d’l fümme. ‘N’ otre relaziui u cuntia ch’ au cian ciü bossu, u lanifizzi l’avèva avüu ‘n gṛōssu štanziun, lande ch’i s’ fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d’fin ‘nsa lona pṛunta p'l vendo, ‘nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d’suvo u j’eṛa ‘n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütoa ‘ns’ u tṛoa (orditi). ‘Ncù ‘n zimma, i troa, che ‘nt’èl mumèntu d’ mascimu u n’ j’eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t’sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j’eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d’zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l’è a sede d’ ‘n albèlgu è, ‘ns’èl fioncu u j’è a polte d’ ‘l munizippi, cun j’ifizzi ch’i s’tṛövo ‘nti cioi ciü oti: dōppu ch’ l’ha patì i donni d’ ‘l föu dî franzes̅c̅i ‘nt’èl [[1799]] l’edifizzi l’è štà cuštṛuì cumme növu, ma n’ma ‘nta polte ‘ns’èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n’ ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun ‘l poltiu ‘nsa ciozza e ‘na trozza d’suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j’han zinqu balcui ch' i dan ‘nsu Rizöa; suvo a l’ültimu cian u j’è ‘na riga d’balcunatti ciü polvi. Vèlsu ‘l Bulgu u j’è ‘l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l’è štupà. I s’vago ben ascì èl culōnne ‘n rilievu, tṛa ‘n balcun e l’ otṛu, tencie d’ gioncu. Èl güštu altišticu l’è neuclascicu, r'sp’tèndu ‘l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l’è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da ‘l [[2004]] è l’è štà ar'ngià ‘nt’èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Notte ==
&lt;references/&gt;
[[Categorîa:Architetûe do Piemónte]]
== Oci pṛugètti == 
{{Interprogetto}}</text>
      <sha1>a19k8tqcyc1g452n9pelx8yd6hhsnbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274414</id>
      <parentid>274413</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Giüstàu i apostrufi &lt;’&gt;, sensa cangi de cuntegnüu</comment>
      <origin>274414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14916" sha1="2xod1sf6wpmg6ph2ty59be5w8rlyhsb" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s'cundu a gṛafia d' Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, 'l palōzzu dâ Cumüna 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d'Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j'è a cumüna d'[[Ulmea|Ulmèa]], ch'u da 'n su Rizöa, 'n s'èl cōntu cun Via Rumma, 'nt'èl Bulgu.

== Štoṛia ==
[[Immaggine:Carlo Vincenzo Ferrero d'Ormea.jpg|sinistra|miniatura|Dipintu d'[[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Scịondṛu Vinzè Ferrero]], Malchèse d'Ulmèa|274x274px]]
A fōbrica di ponni 'nt'[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ'è štô 'nštalô 'nt'èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d' 'l 'nglese John Coward, ch'u v'gniva da ṛa cuntea d' 'l [[Somerset]] (dav's̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d' 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ'èṛa štà ciamà 'nt'Ulmèa da 'l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n'mà dui oggni dōppu a sô 'nveštitüṛa, p'lché 'n quâ periudu, ṛ'[[ota valodda d' Tonno]] ṛ'eṛa ciütōštu pōvo, ma u j'eṛa a vuluntà d' tiṛoa sciü 'n 'mpresa d' su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d' tiṛoa sciü' 'n indüštṛia p'l pṛûvincia e 'l b'sögniu l'eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che 'nti ültimi tempi, 'ntontu che 'nt'èl restu d'l [[Euròpa|Europa]] u j'eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r'lanzoi 'ns' èl m'lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l'eṛa focciu 'nt' pōchi pōšti 'n [[Piemonte|Piemunte]], p'lchè u j'eṛa a pruibiziun d' bütoa di lanifizzi 'nt' èl gṛōsse zità e chinscì l'eṛa 'n man ai ištitütti d'carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun 'na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l'ajüttu d' èl guvèlnu, 'l malchèse Ferrero, ch' l' eṛa da pōcu ascì Miništṛu d' 'l Finanze l'avèva špuncià p'l ovṛia su 'mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa 'nt' 'na buna pusciziun, dav's̅c̅in al moa e 'nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun 'n bun ambiente e èl giüšte risèlve d'euva. A pusciziun favurevule d'Ulmèa ṛ' avèva p'lmessu a l' 'ndüstria di ponni 'n fozile trofigu pṛ' acatoa 'l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d' [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l' öṛi è u savun p'l tenzo e 'ngṛascioa u t'sciü' i v'gnivo da 'l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: 'n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu 'n p'lmessu špecioa e dî šcunti 'nsl' tosse, l'è v'gnü föṛa 'n 'mpiontu ch' pè qual'epuca l'eṛa d'avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun 'nstaloi 'nt'Ulmèa 'na tr'ntèna d'[[Te(r)â|troa]] p'l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d' s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d' 'nštalaziun u j'eṛa štà apṛessu l'alchitettu d' [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch' l'avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun 'n ciü mumènti. D' scigüa u s'sa ch' l'eṛa 'ndà 'n vis̅c̅ita aṛa fobrica 'nta pṛimma d' 'l [[1725]], ma tücci i papéi d' 'l'epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui 'ns'i travoji sun 'ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'Nt'èl mese d' s'tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div'gnü išpetua), l'avèva šcricciu 'na relaziun da mandōa al Cunsijiu d' 'l Cumerciu, lund'u 'ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d'l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d'nōi a qua d'Ulmèa, vištu l'urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L'atività ṛ'avèva 'ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d' 'l divise d' 'l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d' dus̅c̅entu p'lsune. 'Nt'i oggni s'tonta dû [[XVIII secolo|Set'zèntu]] i uvriéi j'eṛo muntōi a [[1130]] e i v'gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav's̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po' di storia per ingannare l'attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A 'n zeltu puntu, u n' s'pèva ciü t'gnia tütte èl lavuraziui 'nt'Ulmèa, ascì p'lchè u n'j'eṛa ciü dišpunibilità d' manudopera, chinscì ch'u s'è auveltu d' j' 'mpionti d'štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Ormea - scorcio ufficio comunale con persone.jpg|'L contu d'j' ifizzi dâ Cumüna (pṛimmi dû Növ'zèntu)
Immaggine:Ormea - Piazza del Municipio e Via Nazionale.jpg|Su Rizöa è a Via Naziunōa, p'l 'ntroa 'nt' 'l Bulgu
Immaggine:Ormea - Partenza dell'automobile.jpg|Pṛimma machina 'nt'Ulmèa (1900-1910), d'noi a 'l munizippi
&lt;/gallery&gt;Cun in ottu filmà ai 27 d'zügnu d'l [[1736]] 'l malchese l'aficcia 'l lanifizzi a dî m'lconti d'[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d' 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l'onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch' j'eṛo düṛoi quinz'oggni. Alau i dui m'lconti i filmo 'n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant'gnisse 'ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm'ru d' j' 'mpiegoi l'eṛa d' 900 p'lsune. 'Ntl' fṛatempu ṛ'eṛa cum'nzô a cuncurenza d'növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s'sa ch' j' ommo d' l'esèlcitu fṛanzese, ch'i j'eṛo rivoi 'nt' [[Ulmèa]] p'la pṛimma vōta 'nt' 'l [[1794]] e i j'eṛo r' štoi fin al [[1796]], pe' tulnoa ncù 'nt'èl [[1799]]. I suldoi j'avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l'edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d'l peṛiudu d'ucupaziùn d'l paise, ai 13 d' dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d' quall'onnu lì j'avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n' s' sa pa s' l'eṛa štà 'n avenimentu vujiü dai cumandonti p'l gṛâmizia o s'u sègghe štà ina d'sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

'nt'i sö šcṛicci 'nsa štōṛia d'Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l'eṛa 'l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l'eṛa assoi d' vantoggiu p'l' a pupulaziùn, u ciü tontu 'nt' j' ültimi oggni, vištu ch'a pṛuduziun ṛ'eṛa d' buna qualità e u s' vendèva 'n abundonza, ascì d' mōddu da doa du travoju al p'lsune d' 'l pōštu. D'lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva 'ncùa ciü pau, p'lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa 'n' ventu fōlte, tontu ch'u s' p'nsova che'l cà d'l Bulgu i fusso a rešigu d' ciapoa föu. A nente l'eṛa selvia l'aziùn d'campoa l'euva 'n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ'eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P'l fultügna e, u dis̅c̅e 'ncua Dun Balbis cun l'invucaziùn p'l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d'l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n'è r'sciü a passoa ciü 'n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d' su peṛiudu u s' eṛa focciu 'n növu cuntṛottu tṛa 'n zeltu Richard e 'n discendente d' 'l malchese p'l 'ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p'la manconza d' fundi l'atività a fas̅c̅eva fatiga a r'pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l'edifizzi. A pulitica d'ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse 'nsl' 'mpultaziun dâ lōna d'föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s'lvìa. U s'è pṛuvà, 'nt'èl [[1823]] a cuštituìa 'na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî 'ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'Nt'èl [[1844]] 'l cumplessu in polte r'ngià l'è štà catà daṛa cumünità d'Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d'avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d' z'nòa d'l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d'Angrogna, ch' l'avèva v'ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô 'nt' 'n albèlgu, finii 'nt'èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d'culaudu sun štoi focci 'nt'èl [[1855]]. Del [[1892]] u j'è štà 'l congiu dû r'löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e 'nti oggni a faciodda ṛ'è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ'zèntu]] u j'eṛa èl prê a višta. 'Nt'èl [[1900]]-[[1910]] l'è štà focciu 'l pōltiu 'nsl fioncu d' punente, ch' u dà 'nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== L' 'mpiontu d' 'l èpuca ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palozzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi da via Rumma
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi
&lt;/gallery&gt;Èl fabricà u s'tṛuvova 'nta polte ciü ota d'l Bulgu, d' 'n Su Rizöa fin da 'l [[Punte dî Cōlni]]: l'edifizzi l'eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d'i t'sciü e zerte upeṛaziui d'tintüṛa ch'i s'fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l'euva d' l'[[Almella]].

'Nta sô dešcṛiziun d'l [[1725]] Coward u cuntia: 'na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch'a lona a v'gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v'gniva lavô e quai lunde a v'gniva tencia, u tüttu d'špōštu 'n mōddu da avèa d'lungu l'euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d'l fümme. 'N' otre relaziui u cuntia ch' au cian ciü bossu, u lanifizzi l'avèva avüu 'n gṛōssu štanziun, lande ch'i s' fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d'fin 'nsa lona pṛunta p'l vendo, 'nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d'suvo u j'eṛa 'n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa 'ns' u tṛoa (orditi). 'Ncù 'n zimma, i troa, che 'nt'èl mumèntu d' mascimu u n' j'eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t'sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j'eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d'zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l'è a sede d' 'n albèlgu è, 'ns'èl fioncu u j'è a polte d' 'l munizippi, cun j'ifizzi ch'i s'tṛövo 'nti cioi ciü oti: dōppu ch' l'ha patì i donni d' 'l föu dî franzes̅c̅i 'nt'èl [[1799]] l'edifizzi l'è štà cuštṛuì cumme növu, ma n'ma 'nta polte 'ns'èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n' ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun 'l poltiu 'nsa ciozza e 'na trozza d'suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j'han zinqu balcui ch' i dan 'nsu Rizöa; suvo a l'ültimu cian u j'è 'na riga d'balcunatti ciü polvi. Vèlsu 'l Bulgu u j'è 'l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l'è štupà. I s'vago ben ascì èl culōnne 'n rilievu, tṛa 'n balcun e l' otṛu, tencie d' gioncu. Èl güštu altišticu l'è neuclascicu, r'sp'tèndu 'l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l'è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da 'l [[2004]] è l'è štà ar'ngià 'nt'èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Notte ==
&lt;references/&gt;
[[Categorîa:Architetûe do Piemónte]]
== Oci pṛugètti == 
{{Interprogetto}}</text>
      <sha1>2xod1sf6wpmg6ph2ty59be5w8rlyhsb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274415</id>
      <parentid>274414</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ciü giustu, sorting</comment>
      <origin>274415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14917" sha1="o38d3gi9pxtit2b929hzqz2yomn3xa0" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s'cundu a gṛafia d' Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, 'l palōzzu dâ Cumüna 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d'Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j'è a cumüna d'[[Ulmea|Ulmèa]], ch'u da 'n su Rizöa, 'n s'èl cōntu cun Via Rumma, 'nt'èl Bulgu.

== Štoṛia ==
[[Immaggine:Carlo Vincenzo Ferrero d'Ormea.jpg|sinistra|miniatura|Dipintu d'[[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Scịondṛu Vinzè Ferrero]], Malchèse d'Ulmèa|274x274px]]
A fōbrica di ponni 'nt'[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ'è štô 'nštalô 'nt'èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d' 'l 'nglese John Coward, ch'u v'gniva da ṛa cuntea d' 'l [[Somerset]] (dav's̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d' 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ'èṛa štà ciamà 'nt'Ulmèa da 'l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n'mà dui oggni dōppu a sô 'nveštitüṛa, p'lché 'n quâ periudu, ṛ'[[ota valodda d' Tonno]] ṛ'eṛa ciütōštu pōvo, ma u j'eṛa a vuluntà d' tiṛoa sciü 'n 'mpresa d' su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d' tiṛoa sciü' 'n indüštṛia p'l pṛûvincia e 'l b'sögniu l'eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che 'nti ültimi tempi, 'ntontu che 'nt'èl restu d'l [[Euròpa|Europa]] u j'eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r'lanzoi 'ns' èl m'lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l'eṛa focciu 'nt' pōchi pōšti 'n [[Piemonte|Piemunte]], p'lchè u j'eṛa a pruibiziun d' bütoa di lanifizzi 'nt' èl gṛōsse zità e chinscì l'eṛa 'n man ai ištitütti d'carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun 'na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l'ajüttu d' èl guvèlnu, 'l malchèse Ferrero, ch' l' eṛa da pōcu ascì Miništṛu d' 'l Finanze l'avèva špuncià p'l ovṛia su 'mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa 'nt' 'na buna pusciziun, dav's̅c̅in al moa e 'nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun 'n bun ambiente e èl giüšte risèlve d'euva. A pusciziun favurevule d'Ulmèa ṛ' avèva p'lmessu a l' 'ndüstria di ponni 'n fozile trofigu pṛ' acatoa 'l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d' [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l' öṛi è u savun p'l tenzo e 'ngṛascioa u t'sciü' i v'gnivo da 'l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: 'n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu 'n p'lmessu špecioa e dî šcunti 'nsl' tosse, l'è v'gnü föṛa 'n 'mpiontu ch' pè qual'epuca l'eṛa d'avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun 'nstaloi 'nt'Ulmèa 'na tr'ntèna d'[[Te(r)â|troa]] p'l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d' s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d' 'nštalaziun u j'eṛa štà apṛessu l'alchitettu d' [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch' l'avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun 'n ciü mumènti. D' scigüa u s'sa ch' l'eṛa 'ndà 'n vis̅c̅ita aṛa fobrica 'nta pṛimma d' 'l [[1725]], ma tücci i papéi d' 'l'epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui 'ns'i travoji sun 'ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'Nt'èl mese d' s'tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div'gnü išpetua), l'avèva šcricciu 'na relaziun da mandōa al Cunsijiu d' 'l Cumerciu, lund'u 'ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d'l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d'nōi a qua d'Ulmèa, vištu l'urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L'atività ṛ'avèva 'ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d' 'l divise d' 'l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d' dus̅c̅entu p'lsune. 'Nt'i oggni s'tonta dû [[XVIII secolo|Set'zèntu]] i uvriéi j'eṛo muntōi a [[1130]] e i v'gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav's̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po' di storia per ingannare l'attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A 'n zeltu puntu, u n' s'pèva ciü t'gnia tütte èl lavuraziui 'nt'Ulmèa, ascì p'lchè u n'j'eṛa ciü dišpunibilità d' manudopera, chinscì ch'u s'è auveltu d' j' 'mpionti d'štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Ormea - scorcio ufficio comunale con persone.jpg|'L contu d'j' ifizzi dâ Cumüna (pṛimmi dû Növ'zèntu)
Immaggine:Ormea - Piazza del Municipio e Via Nazionale.jpg|Su Rizöa è a Via Naziunōa, p'l 'ntroa 'nt' 'l Bulgu
Immaggine:Ormea - Partenza dell'automobile.jpg|Pṛimma machina 'nt'Ulmèa (1900-1910), d'noi a 'l munizippi
&lt;/gallery&gt;Cun in ottu filmà ai 27 d'zügnu d'l [[1736]] 'l malchese l'aficcia 'l lanifizzi a dî m'lconti d'[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d' 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l'onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch' j'eṛo düṛoi quinz'oggni. Alau i dui m'lconti i filmo 'n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant'gnisse 'ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm'ru d' j' 'mpiegoi l'eṛa d' 900 p'lsune. 'Ntl' fṛatempu ṛ'eṛa cum'nzô a cuncurenza d'növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s'sa ch' j' ommo d' l'esèlcitu fṛanzese, ch'i j'eṛo rivoi 'nt' [[Ulmèa]] p'la pṛimma vōta 'nt' 'l [[1794]] e i j'eṛo r' štoi fin al [[1796]], pe' tulnoa ncù 'nt'èl [[1799]]. I suldoi j'avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l'edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d'l peṛiudu d'ucupaziùn d'l paise, ai 13 d' dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d' quall'onnu lì j'avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n' s' sa pa s' l'eṛa štà 'n avenimentu vujiü dai cumandonti p'l gṛâmizia o s'u sègghe štà ina d'sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

'nt'i sö šcṛicci 'nsa štōṛia d'Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l'eṛa 'l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l'eṛa assoi d' vantoggiu p'l' a pupulaziùn, u ciü tontu 'nt' j' ültimi oggni, vištu ch'a pṛuduziun ṛ'eṛa d' buna qualità e u s' vendèva 'n abundonza, ascì d' mōddu da doa du travoju al p'lsune d' 'l pōštu. D'lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva 'ncùa ciü pau, p'lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa 'n' ventu fōlte, tontu ch'u s' p'nsova che'l cà d'l Bulgu i fusso a rešigu d' ciapoa föu. A nente l'eṛa selvia l'aziùn d'campoa l'euva 'n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ'eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P'l fultügna e, u dis̅c̅e 'ncua Dun Balbis cun l'invucaziùn p'l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d'l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n'è r'sciü a passoa ciü 'n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d' su peṛiudu u s' eṛa focciu 'n növu cuntṛottu tṛa 'n zeltu Richard e 'n discendente d' 'l malchese p'l 'ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p'la manconza d' fundi l'atività a fas̅c̅eva fatiga a r'pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l'edifizzi. A pulitica d'ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse 'nsl' 'mpultaziun dâ lōna d'föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s'lvìa. U s'è pṛuvà, 'nt'èl [[1823]] a cuštituìa 'na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî 'ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'Nt'èl [[1844]] 'l cumplessu in polte r'ngià l'è štà catà daṛa cumünità d'Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d'avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d' z'nòa d'l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d'Angrogna, ch' l'avèva v'ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô 'nt' 'n albèlgu, finii 'nt'èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d'culaudu sun štoi focci 'nt'èl [[1855]]. Del [[1892]] u j'è štà 'l congiu dû r'löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e 'nti oggni a faciodda ṛ'è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ'zèntu]] u j'eṛa èl prê a višta. 'Nt'èl [[1900]]-[[1910]] l'è štà focciu 'l pōltiu 'nsl fioncu d' punente, ch' u dà 'nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== L' 'mpiontu d' 'l èpuca ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palozzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi da via Rumma
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi
&lt;/gallery&gt;Èl fabricà u s'tṛuvova 'nta polte ciü ota d'l Bulgu, d' 'n Su Rizöa fin da 'l [[Punte dî Cōlni]]: l'edifizzi l'eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d'i t'sciü e zerte upeṛaziui d'tintüṛa ch'i s'fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l'euva d' l'[[Almella]].

'Nta sô dešcṛiziun d'l [[1725]] Coward u cuntia: 'na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch'a lona a v'gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v'gniva lavô e quai lunde a v'gniva tencia, u tüttu d'špōštu 'n mōddu da avèa d'lungu l'euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d'l fümme. 'N' otre relaziui u cuntia ch' au cian ciü bossu, u lanifizzi l'avèva avüu 'n gṛōssu štanziun, lande ch'i s' fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d'fin 'nsa lona pṛunta p'l vendo, 'nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d'suvo u j'eṛa 'n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa 'ns' u tṛoa (orditi). 'Ncù 'n zimma, i troa, che 'nt'èl mumèntu d' mascimu u n' j'eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t'sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j'eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d'zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l'è a sede d' 'n albèlgu è, 'ns'èl fioncu u j'è a polte d' 'l munizippi, cun j'ifizzi ch'i s'tṛövo 'nti cioi ciü oti: dōppu ch' l'ha patì i donni d' 'l föu dî franzes̅c̅i 'nt'èl [[1799]] l'edifizzi l'è štà cuštṛuì cumme növu, ma n'ma 'nta polte 'ns'èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n' ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun 'l poltiu 'nsa ciozza e 'na trozza d'suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j'han zinqu balcui ch' i dan 'nsu Rizöa; suvo a l'ültimu cian u j'è 'na riga d'balcunatti ciü polvi. Vèlsu 'l Bulgu u j'è 'l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l'è štupà. I s'vago ben ascì èl culōnne 'n rilievu, tṛa 'n balcun e l' otṛu, tencie d' gioncu. Èl güštu altišticu l'è neuclascicu, r'sp'tèndu 'l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l'è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da 'l [[2004]] è l'è štà ar'ngià 'nt'èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Notte ==
&lt;references /&gt;
[[Categorîa:Architetûe do Piemónte]]
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Oci pṛugètti == 
{{Interprogetto}}</text>
      <sha1>o38d3gi9pxtit2b929hzqz2yomn3xa0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274417</id>
      <parentid>274415</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>picin</comment>
      <origin>274417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14917" sha1="lcw75uxzr4qydb3zs8ibua6otft1y41" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s'cundu a gṛafia d' Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, 'l palōzzu dâ Cumüna 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d'Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j'è a cumüna d'[[Ulmea|Ulmèa]], ch'u da 'n su Rizöa, 'n s'èl cōntu cun via Rumma, 'nt'èl Bulgu.

== Štoṛia ==
[[Immaggine:Carlo Vincenzo Ferrero d'Ormea.jpg|sinistra|miniatura|Dipintu d'[[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Scịondṛu Vinzè Ferrero]], Malchèse d'Ulmèa|274x274px]]
A fōbrica di ponni 'nt'[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ'è štô 'nštalô 'nt'èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d' 'l 'nglese John Coward, ch'u v'gniva da ṛa cuntea d' 'l [[Somerset]] (dav's̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d' 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ'èṛa štà ciamà 'nt'Ulmèa da 'l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n'mà dui oggni dōppu a sô 'nveštitüṛa, p'lché 'n quâ periudu, ṛ'[[ota valodda d' Tonno]] ṛ'eṛa ciütōštu pōvo, ma u j'eṛa a vuluntà d' tiṛoa sciü 'n 'mpresa d' su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d' tiṛoa sciü' 'n indüštṛia p'l pṛûvincia e 'l b'sögniu l'eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che 'nti ültimi tempi, 'ntontu che 'nt'èl restu d'l [[Euròpa|Europa]] u j'eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r'lanzoi 'ns' èl m'lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l'eṛa focciu 'nt' pōchi pōšti 'n [[Piemonte|Piemunte]], p'lchè u j'eṛa a pruibiziun d' bütoa di lanifizzi 'nt' èl gṛōsse zità e chinscì l'eṛa 'n man ai ištitütti d'carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun 'na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l'ajüttu d' èl guvèlnu, 'l malchèse Ferrero, ch' l' eṛa da pōcu ascì Miništṛu d' 'l Finanze l'avèva špuncià p'l ovṛia su 'mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa 'nt' 'na buna pusciziun, dav's̅c̅in al moa e 'nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun 'n bun ambiente e èl giüšte risèlve d'euva. A pusciziun favurevule d'Ulmèa ṛ' avèva p'lmessu a l' 'ndüstria di ponni 'n fozile trofigu pṛ' acatoa 'l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d' [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l' öṛi è u savun p'l tenzo e 'ngṛascioa u t'sciü' i v'gnivo da 'l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: 'n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu 'n p'lmessu špecioa e dî šcunti 'nsl' tosse, l'è v'gnü föṛa 'n 'mpiontu ch' pè qual'epuca l'eṛa d'avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun 'nstaloi 'nt'Ulmèa 'na tr'ntèna d'[[Te(r)â|troa]] p'l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d' s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d' 'nštalaziun u j'eṛa štà apṛessu l'alchitettu d' [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch' l'avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun 'n ciü mumènti. D' scigüa u s'sa ch' l'eṛa 'ndà 'n vis̅c̅ita aṛa fobrica 'nta pṛimma d' 'l [[1725]], ma tücci i papéi d' 'l'epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui 'ns'i travoji sun 'ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'Nt'èl mese d' s'tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div'gnü išpetua), l'avèva šcricciu 'na relaziun da mandōa al Cunsijiu d' 'l Cumerciu, lund'u 'ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d'l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d'nōi a qua d'Ulmèa, vištu l'urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L'atività ṛ'avèva 'ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d' 'l divise d' 'l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d' dus̅c̅entu p'lsune. 'Nt'i oggni s'tonta dû [[XVIII secolo|Set'zèntu]] i uvriéi j'eṛo muntōi a [[1130]] e i v'gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav's̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po' di storia per ingannare l'attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A 'n zeltu puntu, u n' s'pèva ciü t'gnia tütte èl lavuraziui 'nt'Ulmèa, ascì p'lchè u n'j'eṛa ciü dišpunibilità d' manudopera, chinscì ch'u s'è auveltu d' j' 'mpionti d'štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Ormea - scorcio ufficio comunale con persone.jpg|'L contu d'j' ifizzi dâ Cumüna (pṛimmi dû Növ'zèntu)
Immaggine:Ormea - Piazza del Municipio e Via Nazionale.jpg|Su Rizöa è a Via Naziunōa, p'l 'ntroa 'nt' 'l Bulgu
Immaggine:Ormea - Partenza dell'automobile.jpg|Pṛimma machina 'nt'Ulmèa (1900-1910), d'noi a 'l munizippi
&lt;/gallery&gt;Cun in ottu filmà ai 27 d'zügnu d'l [[1736]] 'l malchese l'aficcia 'l lanifizzi a dî m'lconti d'[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d' 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l'onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch' j'eṛo düṛoi quinz'oggni. Alau i dui m'lconti i filmo 'n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant'gnisse 'ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm'ru d' j' 'mpiegoi l'eṛa d' 900 p'lsune. 'Ntl' fṛatempu ṛ'eṛa cum'nzô a cuncurenza d'növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s'sa ch' j' ommo d' l'esèlcitu fṛanzese, ch'i j'eṛo rivoi 'nt' [[Ulmèa]] p'la pṛimma vōta 'nt' 'l [[1794]] e i j'eṛo r' štoi fin al [[1796]], pe' tulnoa ncù 'nt'èl [[1799]]. I suldoi j'avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l'edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d'l peṛiudu d'ucupaziùn d'l paise, ai 13 d' dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d' quall'onnu lì j'avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n' s' sa pa s' l'eṛa štà 'n avenimentu vujiü dai cumandonti p'l gṛâmizia o s'u sègghe štà ina d'sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

'nt'i sö šcṛicci 'nsa štōṛia d'Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l'eṛa 'l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

U lanifizzi l'eṛa assoi d' vantoggiu p'l' a pupulaziùn, u ciü tontu 'nt' j' ültimi oggni, vištu ch'a pṛuduziun ṛ'eṛa d' buna qualità e u s' vendèva 'n abundonza, ascì d' mōddu da doa du travoju al p'lsune d' 'l pōštu. D'lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva 'ncùa ciü pau, p'lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa 'n' ventu fōlte, tontu ch'u s' p'nsova che'l cà d'l Bulgu i fusso a rešigu d' ciapoa föu. A nente l'eṛa selvia l'aziùn d'campoa l'euva 'n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ'eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.

P'l fultügna e, u dis̅c̅e 'ncua Dun Balbis cun l'invucaziùn p'l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d'l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n'è r'sciü a passoa ciü 'n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d' su peṛiudu u s' eṛa focciu 'n növu cuntṛottu tṛa 'n zeltu Richard e 'n discendente d' 'l malchese p'l 'ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p'la manconza d' fundi l'atività a fas̅c̅eva fatiga a r'pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l'edifizzi. A pulitica d'ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse 'nsl' 'mpultaziun dâ lōna d'föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s'lvìa. U s'è pṛuvà, 'nt'èl [[1823]] a cuštituìa 'na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî 'ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'Nt'èl [[1844]] 'l cumplessu in polte r'ngià l'è štà catà daṛa cumünità d'Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d'avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d' z'nòa d'l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d'Angrogna, ch' l'avèva v'ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô 'nt' 'n albèlgu, finii 'nt'èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d'culaudu sun štoi focci 'nt'èl [[1855]]. Del [[1892]] u j'è štà 'l congiu dû r'löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e 'nti oggni a faciodda ṛ'è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ'zèntu]] u j'eṛa èl prê a višta. 'Nt'èl [[1900]]-[[1910]] l'è štà focciu 'l pōltiu 'nsl fioncu d' punente, ch' u dà 'nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== L' 'mpiontu d' 'l èpuca ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palozzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi da via Rumma
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi
&lt;/gallery&gt;Èl fabricà u s'tṛuvova 'nta polte ciü ota d'l Bulgu, d' 'n Su Rizöa fin da 'l [[Punte dî Cōlni]]: l'edifizzi l'eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d'i t'sciü e zerte upeṛaziui d'tintüṛa ch'i s'fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l'euva d' l'[[Almella]].

'Nta sô dešcṛiziun d'l [[1725]] Coward u cuntia: 'na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch'a lona a v'gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v'gniva lavô e quai lunde a v'gniva tencia, u tüttu d'špōštu 'n mōddu da avèa d'lungu l'euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d'l fümme. 'N' otre relaziui u cuntia ch' au cian ciü bossu, u lanifizzi l'avèva avüu 'n gṛōssu štanziun, lande ch'i s' fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d'fin 'nsa lona pṛunta p'l vendo, 'nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d'suvo u j'eṛa 'n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa 'ns' u tṛoa (orditi). 'Ncù 'n zimma, i troa, che 'nt'èl mumèntu d' mascimu u n' j'eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t'sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j'eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d'zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l'è a sede d' 'n albèlgu è, 'ns'èl fioncu u j'è a polte d' 'l munizippi, cun j'ifizzi ch'i s'tṛövo 'nti cioi ciü oti: dōppu ch' l'ha patì i donni d' 'l föu dî franzes̅c̅i 'nt'èl [[1799]] l'edifizzi l'è štà cuštṛuì cumme növu, ma n'ma 'nta polte 'ns'èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n' ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun 'l poltiu 'nsa ciozza e 'na trozza d'suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j'han zinqu balcui ch' i dan 'nsu Rizöa; suvo a l'ültimu cian u j'è 'na riga d'balcunatti ciü polvi. Vèlsu 'l Bulgu u j'è 'l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l'è štupà. I s'vago ben ascì èl culōnne 'n rilievu, tṛa 'n balcun e l' otṛu, tencie d' gioncu. Èl güštu altišticu l'è neuclascicu, r'sp'tèndu 'l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l'è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da 'l [[2004]] è l'è štà ar'ngià 'nt'èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Notte ==
&lt;references /&gt;
[[Categorîa:Architetûe do Piemónte]]
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Oci pṛugètti == 
{{Interprogetto}}</text>
      <sha1>lcw75uxzr4qydb3zs8ibua6otft1y41</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274418</id>
      <parentid>274417</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Štoṛia */ blockquote, citaziun</comment>
      <origin>274418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14949" sha1="oq30ofd6egnsppm7g88ll11gsfrbxyb" xml:space="preserve">{{Ulmioš-cu|gṛafia=, s'cundu a gṛafia d' Marco Michelis}}
[[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, 'l palōzzu dâ Cumüna 'nt' 'l 1902]]
U '''lanifizzi d'Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j'è a cumüna d'[[Ulmea|Ulmèa]], ch'u da 'n su Rizöa, 'n s'èl cōntu cun via Rumma, 'nt'èl Bulgu.

== Štoṛia ==
[[Immaggine:Carlo Vincenzo Ferrero d'Ormea.jpg|sinistra|miniatura|Dipintu d'[[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Scịondṛu Vinzè Ferrero]], Malchèse d'Ulmèa|274x274px]]
A fōbrica di ponni 'nt'[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ'è štô 'nštalô 'nt'èl [[1723]]&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;-[[1724]], sutta aṛa direziùn d' 'l 'nglese John Coward, ch'u v'gniva da ṛa cuntea d' 'l [[Somerset]] (dav's̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d' 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ'èṛa štà ciamà 'nt'Ulmèa da 'l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n'mà dui oggni dōppu a sô 'nveštitüṛa, p'lché 'n quâ periudu, ṛ'[[ota valodda d' Tonno]] ṛ'eṛa ciütōštu pōvo, ma u j'eṛa a vuluntà d' tiṛoa sciü 'n 'mpresa d' su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d' tiṛoa sciü' 'n indüštṛia p'l pṛûvincia e 'l b'sögniu l'eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che 'nti ültimi tempi, 'ntontu che 'nt'èl restu d'l [[Euròpa|Europa]] u j'eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r'lanzoi 'ns' èl m'lcà.

Fin a alau u tṛavojiu l'eṛa focciu 'nt' pōchi pōšti 'n [[Piemonte|Piemunte]], p'lchè u j'eṛa a pruibiziun d' bütoa di lanifizzi 'nt' èl gṛōsse zità e chinscì l'eṛa 'n man ai ištitütti d'carità&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}&lt;/ref&gt; ō a j' ušpizzi, cun 'na manifatüṛa scolsa.

Pṛōppi cun l'ajüttu d' èl guvèlnu, 'l malchèse Ferrero, ch' l' eṛa da pōcu ascì Miništṛu d' 'l Finanze l'avèva špuncià p'l ovṛia su 'mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa 'nt' 'na buna pusciziun, dav's̅c̅in al moa e 'nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun 'n bun ambiente e èl giüšte risèlve d'euva. A pusciziun favurevule d'Ulmèa ṛ' avèva p'lmessu a l' 'ndüstria di ponni 'n fozile trofigu pṛ' acatoa 'l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d' [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l' öṛi è u savun p'l tenzo e 'ngṛascioa u t'sciü' i v'gnivo da 'l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: 'n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;

Vagnèndu 'n p'lmessu špecioa e dî šcunti 'nsl' tosse, l'è v'gnü föṛa 'n 'mpiontu ch' pè qual'epuca l'eṛa d'avanguoṛdia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}&lt;/ref&gt;: i sun 'nstaloi 'nt'Ulmèa 'na tr'ntèna d'[[Te(r)â|troa]] p'l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d' s'cunda qualità.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}&lt;/ref&gt;

Al pṛûcessu d' 'nštalaziun u j'eṛa štà apṛessu l'alchitettu d' [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch' l'avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun 'n ciü mumènti. D' scigüa u s'sa ch' l'eṛa 'ndà 'n vis̅c̅ita aṛa fobrica 'nta pṛimma d' 'l [[1725]], ma tücci i papéi d' 'l'epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui 'ns'i travoji sun 'ndōi pelsci.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'Nt'èl mese d' s'tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div'gnü išpetua), l'avèva šcricciu 'na relaziun da mandōa al Cunsijiu d' 'l Cumerciu, lund'u 'ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d'l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d'nōi a qua d'Ulmèa, vištu l'urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa.

L'atività ṛ'avèva 'ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d' 'l divise d' 'l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d' dus̅c̅entu p'lsune. 'Nt'i oggni s'tonta dû [[XVIII secolo|Set'zèntu]] i uvriéi j'eṛo muntōi a [[1130]] e i v'gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav's̅c̅in.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po' di storia per ingannare l'attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; A 'n zeltu puntu, u n' s'pèva ciü t'gnia tütte èl lavuraziui 'nt'Ulmèa, ascì p'lchè u n'j'eṛa ciü dišpunibilità d' manudopera, chinscì ch'u s'è auveltu d' j' 'mpionti d'štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Ormea - scorcio ufficio comunale con persone.jpg|'L contu d'j' ifizzi dâ Cumüna (pṛimmi dû Növ'zèntu)
Immaggine:Ormea - Piazza del Municipio e Via Nazionale.jpg|Su Rizöa è a Via Naziunōa, p'l 'ntroa 'nt' 'l Bulgu
Immaggine:Ormea - Partenza dell'automobile.jpg|Pṛimma machina 'nt'Ulmèa (1900-1910), d'noi a 'l munizippi
&lt;/gallery&gt;Cun in ottu filmà ai 27 d'zügnu d'l [[1736]] 'l malchese l'aficcia 'l lanifizzi a dî m'lconti d'[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d' 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l'onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch' j'eṛo düṛoi quinz'oggni. Alau i dui m'lconti i filmo 'n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant'gnisse 'ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm'ru d' j' 'mpiegoi l'eṛa d' 900 p'lsune. 'Ntl' fṛatempu ṛ'eṛa cum'nzô a cuncurenza d'növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

U s'sa ch' j' ommo d' l'esèlcitu fṛanzese, ch'i j'eṛo rivoi 'nt' [[Ulmèa]] p'la pṛimma vōta 'nt' 'l [[1794]] e i j'eṛo r' štoi fin al [[1796]], pe' tulnoa ncù 'nt'èl [[1799]]. I suldoi j'avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l'edifizzi da fobṛica&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}&lt;/ref&gt; e aṛa fin d'l peṛiudu d'ucupaziùn d'l paise, ai 13 d' dis̅c̅embo&lt;ref&gt;{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}&lt;/ref&gt; d' quall'onnu lì j'avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.&lt;ref&gt;{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}&lt;/ref&gt; U n' s' sa pa s' l'eṛa štà 'n avenimentu vujiü dai cumandonti p'l gṛâmizia o s'u sègghe štà ina d'sgrozia.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

'Nt'i sö šcṛicci 'nsa štōṛia d'Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l'eṛa 'l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che:

&lt;blockquote&gt;&lt;i&gt;U lanifizzi l'eṛa assoi d' vantoggiu p'l' a pupulaziùn, u ciü tontu 'nt' j' ültimi oggni, vištu ch'a pṛuduziun ṛ'eṛa d' buna qualità e u s' vendèva 'n abundonza, ascì d' mōddu da doa du travoju al p'lsune d' 'l pōštu. D'lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva 'ncùa ciü pau, p'lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa 'n' ventu fōlte, tontu ch'u s' p'nsova che'l cà d'l Bulgu i fusso a rešigu d' ciapoa föu. A nente l'eṛa selvia l'aziùn d'campoa l'euva 'n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ'eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.&lt;/i&gt;&lt;/blockquote&gt;

P'l fultügna e, u dis̅c̅e 'ncua Dun Balbis cun l'invucaziùn p'l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d'l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n'è r'sciü a passoa ciü 'n là.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Dōppu a füṛia d' su peṛiudu u s' eṛa focciu 'n növu cuntṛottu tṛa 'n zeltu Richard e 'n discendente d' 'l malchese p'l 'ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p'la manconza d' fundi l'atività a fas̅c̅eva fatiga a r'pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l'edifizzi. A pulitica d'ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse 'nsl' 'mpultaziun dâ lōna d'föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s'lvìa. U s'è pṛuvà, 'nt'èl [[1823]] a cuštituìa 'na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî 'ntulnu al [[1830]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

'Nt'èl [[1844]] 'l cumplessu in polte r'ngià l'è štà catà daṛa cumünità d'Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d'avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d' z'nòa d'l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d'Angrogna, ch' l'avèva v'ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô 'nt' 'n albèlgu, finii 'nt'èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d'culaudu sun štoi focci 'nt'èl [[1855]]. Del [[1892]] u j'è štà 'l congiu dû r'löṛi püblicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20260930T195706Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=1200&amp;X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}&lt;/ref&gt; e 'nti oggni a faciodda ṛ'è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ'zèntu]] u j'eṛa èl prê a višta. 'Nt'èl [[1900]]-[[1910]] l'è štà focciu 'l pōltiu 'nsl fioncu d' punente, ch' u dà 'nsu Rizöa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== L' 'mpiontu d' 'l èpuca ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palozzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi da via Rumma
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui
Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi
&lt;/gallery&gt;Èl fabricà u s'tṛuvova 'nta polte ciü ota d'l Bulgu, d' 'n Su Rizöa fin da 'l [[Punte dî Cōlni]]: l'edifizzi l'eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d'i t'sciü e zerte upeṛaziui d'tintüṛa ch'i s'fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l'euva d' l'[[Almella]].

'Nta sô dešcṛiziun d'l [[1725]] Coward u cuntia: 'na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch'a lona a v'gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v'gniva lavô e quai lunde a v'gniva tencia, u tüttu d'špōštu 'n mōddu da avèa d'lungu l'euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d'l fümme. 'N' otre relaziui u cuntia ch' au cian ciü bossu, u lanifizzi l'avèva avüu 'n gṛōssu štanziun, lande ch'i s' fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d'fin 'nsa lona pṛunta p'l vendo, 'nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d'suvo u j'eṛa 'n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa 'ns' u tṛoa (orditi). 'Ncù 'n zimma, i troa, che 'nt'èl mumèntu d' mascimu u n' j'eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t'sciüi ciü špasci (ratine).

Ai livelli ciü oti u j'eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d'zinquonta pezze.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== A štṛütüṛa zö ==
Zö l'ex lanifizzi, l'è a sede d' 'n albèlgu è, 'ns'èl fioncu u j'è a polte d' 'l munizippi, cun j'ifizzi ch'i s'tṛövo 'nti cioi ciü oti: dōppu ch' l'ha patì i donni d' 'l föu dî franzes̅c̅i 'nt'èl [[1799]] l'edifizzi l'è štà cuštṛuì cumme növu, ma n'ma 'nta polte 'ns'èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n' ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun 'l poltiu 'nsa ciozza e 'na trozza d'suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j'han zinqu balcui ch' i dan 'nsu Rizöa; suvo a l'ültimu cian u j'è 'na riga d'balcunatti ciü polvi. Vèlsu 'l Bulgu u j'è 'l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l'è štupà. I s'vago ben ascì èl culōnne 'n rilievu, tṛa 'n balcun e l' otṛu, tencie d' gioncu. Èl güštu altišticu l'è neuclascicu, r'sp'tèndu 'l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l'è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da 'l [[2004]] è l'è štà ar'ngià 'nt'èl [[2015]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Notte ==
&lt;references /&gt;
[[Categorîa:Architetûe do Piemónte]]
== Bibliugṛafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}}
== Oci pṛugètti == 
{{Interprogetto}}</text>
      <sha1>oq30ofd6egnsppm7g88ll11gsfrbxyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gian Lurenzu Federicu Gavotti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33206</id>
    <revision>
      <id>274393</id>
      <parentid>274360</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>grafîa</comment>
      <origin>274393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5553" sha1="ayzm8suptgrs9jvqkfv1jf8nx3qjnii" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|&lt;small&gt;Sa pagina qui l'è scricia an '''sasclìn''', secundu ra grafia d'Giovanni Romano&lt;/small&gt;
|}
{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascéllo}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 d’agustu dei 1774|var-nàscita=Nascita|mòrte=Sascé, 25 d’feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Atre infurmaziùn-ni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Ra prüma pagina di ''Sogni'' d'Gavotti|var-dæti_personâli=Dati persunali}}
'''Gian Lurenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 d’agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 d’feivè]] dei [[1843]]) l’è stà ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure.

== Vita ==
Gian Lurenzu Federicu Gavotti u nasce an tra nöce tra u 9 e u 10 d’agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducatu d’Zèna]], da l’avucatu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. 

L’ha ra sö prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampara u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiu u s’vèghe che l’è purtà pei l’arte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène pasà e mustrà da ra famiia. An tei [[1788]] u va a [[Sann-a|San-na]] pei cuntinuè i stüdi ai scöre di Scignuri dra Misciùn. I söi i vurèvan ancaminèle ai stüdi d’lège, ma u zèrne id piè ra vita religiusa, cume za i sö frai i han faciu prüma d’chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Cerighi Regulari id San Paulu. Acsciü u va au nuviziatu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti an tei [[1791]] e u vène destinà ai stüdi filosofici id [[Ascoli Piceno]]. 

Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] an tei scöre pübliche id Foligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisöra]], Gian Batista Sputurnu. An tei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltà a l'imperatù e fòscia anche pei ra gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lascià Foligno. 

Da'i puntu d'vista puliticu, l'è sèmpre restà atacà a'i vègie istituziùn-ni dl'Antigu Regime e scuntèntu d’ista növa pulitica purtà da Napuleùn.

Quandu an tei [[1814]] Napuleùn u caze, Gavotti u s'vèghe artirè ra pensciùn e, antramènte u s’tröva au Sascé, u n'parla guari ben d'ei guvèrnu arnuvà id Zèna. Arciamà a Zèna, u i stà pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèn-na d'mèixi, e u duvrà stèsne a San-na an exiliu faxendu l’istrutù. 

An tei [[1818]] u s'è faciu secularizè peichè u n'purèiva ciü lascè u sö Sascé, secundu quel che lè u scriva an tra sö ''Autobiografia'' a causa dra nustalgia (an verità u pa ch'u fusse anamurà dra muiè d'Bonaventura Zunini, da ra quale l'ha avü aiménu ün fiö).

U passa i sö ürtimi agni id vita maròtu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 d’feivè dei [[1843]].

== Òpere ==
{{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}}
Sbèn che Gavotti l'aia scriciu gran parte d'ei sö òpere an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta ün-na d'ei rère testimunianze d’leteratüra dialetale dl'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Nuvezèntu. Is Gavotti l’è stà cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamà ''Sogni'', publicà a [[Zena|Zèna]] an tei [[1813]] e pö stampà an tei [[1830]] a [[Lugàn]]. 

Tra i atri sö travaji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' ([[1809]]), ''Poesie estemporanee edite e inedite'' ([[1825]]), ''Prose'' ([[1833]]), l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' ([[1825]]) e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''.

L'ha faciu, ansème a Giuvanni Batista Sputurnu, di travaji a ciü man-ni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' ([[1830]]), di quali u s’parla ciü che atru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' ([[1835]]).

Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è misu a stüdiè ra stòria du sö Sascé e acsciü l'ha scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' ([[1833]]) e ün travaiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' ([[1837]]).

A prupòxitu di sö travaji an züma au sasclìn, ei mòdu d'parlè du Sascé, Gavotti l'ha scriciu ei puema ''[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni sasc'line]]'' ([[1829]]), ch'u descrive an mòdu idealizà ra vita d'campagna e d'chi u fa ra tèra, i cuntadin-ni. L'ha anche scriciu, a scéxe man-ni cui pare Giuxeppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föra che na sula strofa an sasclìn. 

{{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi&lt;br /&gt;E ti porti cun ti u su&lt;br /&gt;s'ti t na treuvi ancuṙa vivi&lt;br /&gt;diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Lurenzu Federicu Gavotti: [[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni]]}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]]</text>
      <sha1>ayzm8suptgrs9jvqkfv1jf8nx3qjnii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274419</id>
      <parentid>274393</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>274419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5556" sha1="h2ce32rv6gut9hkyk6iykhbhn8mby36" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|&lt;small&gt;Sa pagina qui l'è scricia an '''sasclìn''', secundu ra grafia d'Giovanni Romano&lt;/small&gt;
|}
{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascéllo}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 d’agustu dei 1774|var-nàscita=Nascita|mòrte=Sascé, 25 d’feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Atre infurmaziùn-ni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Ra prüma pagina di ''Sogni'' d'Gavotti|var-dæti_personâli=Dati persunali}}
'''Gian Lurenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 d’agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 d’feivè]] dei [[1843]]) l’è stà ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure.

== Vita ==
Gian Lurenzu Federicu Gavotti u nasce an tra nöce tra u 9 e u 10 d’agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducatu d’Zèna]], da l’avucatu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. 

L’ha ra sö prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampara u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiu u s’vèghe che l’è purtà pei l’arte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène pasà e mustrà da ra famiia. An tei [[1788]] u va a [[Sann-a|San-na]] pei cuntinuè i stüdi ai scöre di Scignuri dra Misciùn. I söi i vurèvan ancaminèle ai stüdi d’lège, ma u zèrne id piè ra vita religiusa, cume za i sö frai i han faciu prüma d’chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Cerighi Regulari id San Paulu. Acsciü u va au nuviziatu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti an tei [[1791]] e u vène destinà ai stüdi filosofici id [[Ascoli Piceno]]. 

Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] an tei scöre pübliche id Foligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisöra]], Gian Batista Sputurnu. An tei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltà a l'imperatù e fòscia anche pei ra gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lascià Foligno. 

Da'i puntu d'vista puliticu, l'è sèmpre restà atacà a'i vègie istituziùn-ni dl'Antigu Regime e scuntèntu d’ista növa pulitica purtà da Napuleùn.

Quandu an tei [[1814]] Napuleùn u caze, Gavotti u s'vèghe artirè ra pensciùn e, antramènte u s’tröva au Sascé, u n'parla guari ben d'ei guvèrnu arnuvà id Zèna. Arciamà a Zèna, u i stà pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèn-na d'mèixi, e u duvrà stèsne a San-na an exiliu faxendu l’istrutù. 

An tei [[1818]] u s'è faciu secularizè peichè u n'purèiva ciü lascè u sö Sascé, secundu quel che lè u scriva an tra sö ''Autobiografia'' a causa dra nustalgia (an verità u pa ch'u fusse anamurà dra muiè d'Bonaventura Zunini, da ra quale l'ha avü aiménu ün fiö).

U passa i sö ürtimi agni id vita maròtu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 d’feivè dei [[1843]].

== Òpere ==
{{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}}
Sbèn che Gavotti l'aia scriciu gran parte d'ei sö òpere an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta ün-na d'ei rère testimunianze d’leteratüra dialetale dl'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Nuvezèntu. Is Gavotti l’è stà cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamà ''Sogni'', publicà a [[Zena|Zèna]] an tei [[1813]] e pö stampà an tei [[1830]] a [[Lugàn]]. 

Tra i atri sö travaji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' ([[1809]]), ''Poesie estemporanee edite e inedite'' ([[1825]]), ''Prose'' ([[1833]]), l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' ([[1825]]) e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''.

L'ha faciu, ansème a Giuvanni Batista Sputurnu, di travaji a ciü man-ni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' ([[1830]]), di quali u s’parla ciü che atru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' ([[1835]]).

Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è misu a stüdiè ra stòria du sö Sascé e acsciü l'ha scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' ([[1833]]) e ün travaiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' ([[1837]]).

A prupòxitu di sö travaji an züma au sasclìn, ei mòdu d'parlè du Sascé, Gavotti l'ha scriciu ei puema ''[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni sasclin-ne]]'' ([[1829]]), ch'u descrive an mòdu idealizà ra vita d'campagna e d'chi u fa ra tèra, i cuntadin-ni. L'ha anche scriciu, a scéxe man-ni cui pare Giuxeppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föra che na sula strofa an sasclìn. 

{{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi&lt;br /&gt;E ti porti cun ti u su&lt;br /&gt;s'ti t na treuvi ancuṙa vivi&lt;br /&gt;diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Lurenzu Federicu Gavotti, &quot;[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni]]&quot;}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]]</text>
      <sha1>h2ce32rv6gut9hkyk6iykhbhn8mby36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:S1880C/Niccolò Mihanovich</title>
    <ns>2</ns>
    <id>33254</id>
    <revision>
      <id>274362</id>
      <parentid>274358</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>Creâ da-a traduçión da pàgina &quot;[[:it:Special:Redirect/revision/151446669|Nicolás Mihanovich]]&quot;</comment>
      <origin>274362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4665" sha1="7txiaxgcylo3ilao5xaolx92c4djga7" xml:space="preserve">{{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]].

O Niccolò o possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi &quot;[[Río de la Plata|de la Plata]]&quot; (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] &quot;''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]&quot;.'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}&lt;/ref&gt;, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|nómme=Natalicio|cognómme=Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y|dæta=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=es}}&lt;/ref&gt;, unna cianta '''sughenta''' e un &quot;micro-quartê&quot; de Bonesaire pòrtan o seu nomme.

Inte a seu vitta, o Niccolò o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra.


== Vitta ==
[[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]]
O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ.

O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco.

Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da &quot;Triple Alianza&quot;]], conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. 

Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, che o l'ea arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi.

O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme &quot;de la Plata&quot;. I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto.


&lt;nowiki&gt;
[[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>7txiaxgcylo3ilao5xaolx92c4djga7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274366</id>
      <parentid>274362</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>Creâ da-a traduçión da pàgina &quot;[[:it:Special:Redirect/revision/151446669|Nicolás Mihanovich]]&quot;</comment>
      <origin>274366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5569" sha1="rxd9rr9zuyksaijnyi4t7et2qmwcoq6" xml:space="preserve">{{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]].

O Niccolò o possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi &quot;[[Río de la Plata|de la Plata]]&quot; (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] &quot;''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]&quot;.'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}&lt;/ref&gt;, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|nómme=Natalicio|cognómme=Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y|dæta=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=es}}&lt;/ref&gt;, unna cianta '''sughenta''' e un &quot;micro-quartê&quot; de Bonesaire pòrtan o seu nomme.

Inte a seu vitta, o Niccolò o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra.


== Vitta ==
[[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]]
O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ.

O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco.

Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da &quot;Triple Alianza&quot;]], conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. 

Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita.

O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme &quot;de la Plata&quot;. I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto.

O Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: &quot;''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into &quot;Bajo&quot;, in faccia a-a ægua, o se l'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion ghe o l’annonçiava o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò se o l’inandiava (CHECK IL SE) verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, se o l'ea (CHECK SE) guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu&quot;.''
&lt;nowiki&gt;
[[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>rxd9rr9zuyksaijnyi4t7et2qmwcoq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274367</id>
      <parentid>274366</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>Creâ da-a traduçión da pàgina &quot;[[:it:Special:Redirect/revision/151446669|Nicolás Mihanovich]]&quot;</comment>
      <origin>274367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6108" sha1="69avntpenpy49qyzdmjjtu8ru6l0akh" xml:space="preserve">{{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]].

O Niccolò o possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi &quot;[[Río de la Plata|de la Plata]]&quot; (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] &quot;''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]&quot;.'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}&lt;/ref&gt;, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|nómme=Natalicio|cognómme=Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y|dæta=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=es}}&lt;/ref&gt;, unna cianta '''sughenta''' e un &quot;micro-quartê&quot; de Bonesaire pòrtan o seu nomme.

Inte a seu vitta, o Niccolò o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra.


== Vitta ==
[[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]]
O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ.

O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco.

Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da &quot;Triple Alianza&quot;]], conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. 

Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita.

O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme &quot;de la Plata&quot;. I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto.

O Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: &quot;''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into &quot;Bajo&quot;, in faccia a-a ægua, o se l'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion ghe o l’annonçiava o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava (CHECK IL SE) verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea (CHECK SE) guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu&quot;.''

De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca &quot;''Conte de Cavour''&quot;, e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa co sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, a s’é varsciua de l’occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872.

Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).


&lt;nowiki&gt;
[[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>69avntpenpy49qyzdmjjtu8ru6l0akh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274368</id>
      <parentid>274367</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T16:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>Creâ da-a traduçión da pàgina &quot;[[:it:Special:Redirect/revision/151446669|Nicolás Mihanovich]]&quot;</comment>
      <origin>274368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6516" sha1="30x0pv8g63mihfuzwjl3caze5ra7tud" xml:space="preserve">{{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]].

O Niccolò o possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi &quot;[[Río de la Plata|de la Plata]]&quot; (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] &quot;''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]&quot;.'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}&lt;/ref&gt;, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|nómme=Natalicio|cognómme=Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y|dæta=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=es}}&lt;/ref&gt;, unna cianta '''sughenta''' e un &quot;micro-quartê&quot; de Bonesaire pòrtan o seu nomme.

Inte a seu vitta, o Niccolò o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra.


== Vitta ==
[[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]]
O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ.

O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco.

Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da &quot;Triple Alianza&quot;]], conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. 

Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita.

O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme &quot;de la Plata&quot;. I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto.

O Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: &quot;''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into &quot;Bajo&quot;, in faccia a-a ægua, o se l'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion ghe o l’annonçiava o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava (CHECK IL SE) verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea (CHECK SE) guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu&quot;.''

De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca &quot;''Conte de Cavour''&quot;, e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa co sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, a s’é varsciua de l’occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).

Into 1872, dunca, a dita o l'ea propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra. Pe mezo de prestiti, accatti de nave e unna gestion intrante, o l'à comensou à cresce e cresce. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d’aggiutto o Michê e o Bertomê, fræ do Niccolò (o Bertomê pöi o piggià pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena). Into 1887, 


&lt;nowiki&gt;
[[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>30x0pv8g63mihfuzwjl3caze5ra7tud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274420</id>
      <parentid>274368</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <origin>274420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7508" sha1="oxkadabw724oiiqmh6bukljrifrzosg" xml:space="preserve">{{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]].

O possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi &quot;[[Río de la Plata|de la Plata]]&quot; (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] &quot;''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]&quot;.'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}&lt;/ref&gt;, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|nómme=Natalicio|cognómme=Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y|dæta=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=es}}&lt;/ref&gt;, unna cianta '''sughenta''' e un &quot;micro-quartê&quot; de Bonesaire pòrtan o seu nomme.

Inte a seu vitta, o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra.
== Vitta ==
[[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]]
O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ.

O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco.

Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da &quot;Triple Alianza&quot;]]&lt;ref&gt;''FLOTA ARGENTINA DE NAVEGACION DE ULTRAMAR - F.A.N.U.'', su ''histarmar.com.ar''&lt;/ref&gt;, conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. 

Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita.

O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme &quot;de la Plata&quot;. I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto.

O Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: &quot;''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into &quot;Bajo&quot;, in faccia a-a ægua, o s'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion ghe o l’annonçiava (CHECK) o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu&quot;.''

De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca &quot;''Conte de Cavour''&quot;, e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa co sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, a s’é varsciua de l’occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).&lt;ref&gt;''APORTES DE LA COLECTIVIDAD CROATA A LA REPUBLICA ARGENTINA'', su ''studiacroatica.org'', 5 marzo 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luigi Einaudi, ''Il Marinaio'', in ''Un principe mercante. Studio sull’espansione coloniale italiana'', Torino, Bocca, 1900.&lt;/ref&gt;

Pe mezo de unna gestion intrante, de prestiti, de accatti de tante nave e de atre açiende (mascime da concorrensa), a dita, oua propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra, o l'à comensou à cresce e cresce fin à vegnî a ciù grande açienda navale de l'America Latiña. I barchi da &quot;''Nicolás Mihanovich y Compañía''&quot; (dapeu, into 1903, ''Sociedad Anónima Nicolás Mihanovich'' e dapeu ancoa ''The Argentine Navigation (Nicolás Mihanovich) Company Ltd.'', quando a l'é stæta registrâ in Inghiltæra) conligavan i pòrti de tutto o baçî idrografico &quot;Río de la Plata-Paraná&quot;.&lt;ref&gt;''LA ERA MIHANOVICH'', su ''histarmar.com.ar''.&lt;/ref&gt; 

A cresciansa sfrenâ da dita da famiggia o l'à permisso anche a reunion di fræ Mihanovich. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d’aggiutto o Michê e o Bertomê: o Michê o saiæ arrestou in Argentiña (defæti, o l'é o besavo da cantante famosa Sandra Mihanovich), incangio o Bertomê o l'aviæ piggiou pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena verso o 1910.  

Niccolò Mihanovich o l'è mòrto à Bonesaire a-i 24 de zugno do 1929.&lt;ref&gt;''Nicolás Mihanovich, el naviero más importante de Argentina'', su ''lanacion.com.ar'', 13 agosto 2018.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>oxkadabw724oiiqmh6bukljrifrzosg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274421</id>
      <parentid>274420</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <origin>274421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9150" sha1="3mwgyvln906wuxn0anj43q1itx9yl4d" xml:space="preserve">{{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]].

O possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi &quot;[[Río de la Plata|de la Plata]]&quot; (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] &quot;''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]&quot;.'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}&lt;/ref&gt;, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|nómme=Natalicio|cognómme=Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&amp;redir_esc=y|dæta=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=es}}&lt;/ref&gt;, unna cianta '''sughenta''' e un &quot;micro-quartê&quot; de Bonesaire pòrtan o seu nomme.

Inte a seu vitta, o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra.
== Vitta ==
[[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]]
O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ.

O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco.

Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da &quot;Triple Alianza&quot;]]&lt;ref&gt;''FLOTA ARGENTINA DE NAVEGACION DE ULTRAMAR - F.A.N.U.'', su ''histarmar.com.ar''&lt;/ref&gt;, conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. 

Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita.

O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme &quot;de la Plata&quot;. I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto.

O Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: &quot;''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into &quot;Bajo&quot;, in faccia a-a ægua, o s'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion ghe o l’annonçiava (CHECK) o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu&quot;.''

De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca &quot;''Conte de Cavour''&quot;, e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa co sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, a s’é varsciua de l’occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).&lt;ref&gt;''APORTES DE LA COLECTIVIDAD CROATA A LA REPUBLICA ARGENTINA'', su ''studiacroatica.org'', 5 marzo 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luigi Einaudi, ''Il Marinaio'', in ''Un principe mercante. Studio sull’espansione coloniale italiana'', Torino, Bocca, 1900.&lt;/ref&gt;

Pe mezo de unna gestion intrante, de prestiti, de accatti de tante nave e de atre açiende (mascime da concorrensa), a dita, oua propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra, o l'à comensou à cresce e cresce fin à vegnî a ciù grande açienda navale de l'America Latiña. I barchi da &quot;''Nicolás Mihanovich y Compañía''&quot; (dapeu, into 1903, ''Sociedad Anónima Nicolás Mihanovich'' e dapeu ancoa ''The Argentine Navigation (Nicolás Mihanovich) Company Ltd.'', quando a l'é stæta registrâ in Inghiltæra) conligavan i pòrti de tutto o baçî idrografico &quot;Río de la Plata-Paraná&quot;.&lt;ref&gt;''LA ERA MIHANOVICH'', su ''histarmar.com.ar''.&lt;/ref&gt; 

A cresciansa sfrenâ da dita da famiggia o l'à permisso anche a reunion di fræ Mihanovich. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d’aggiutto o Michê e o Bertomê: o Michê o saiæ arrestou in Argentiña (defæti, o l'é o besavo da cantante famosa Sandra Mihanovich), incangio o Bertomê o l'aviæ piggiou pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena verso o 1910.  

Niccolò Mihanovich o l'è mòrto à Bonesaire a-i 24 de zugno do 1929.&lt;ref&gt;''Nicolás Mihanovich, el naviero más importante de Argentina'', su ''lanacion.com.ar'', 13 agosto 2018.&lt;/ref&gt;

== Palaçio &quot;Nicolás Mihanovich&quot; ==
[[Immaggine:Edificio Mihanovich 1928.JPG|miniatura|Fotografia aerea stòrica do palaçio Mihanovich.]]
Grattaçê stòrico de Bonesaire, commiscionou da-o imprenditô austrongareise che o voeiva tiâ sciù un grande palaçio pe dâne à pixon i sciti a-e famigge borgheixi da classe meza, che voeivan stâ into çentro de Bonesaire ma no poeivan permettise un palaçio propio. O grattaçê se trovâ, pe sta raxon, in Arroyo 841, unna stradda escluxiva do settô settentrionale da çittæ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Pâ che o sciô Mihanovich o l’agge domandâ che o seu grattaçê, vaindose da vexinansa ao sciumme &quot;de la Plata&quot;, o foïse vixibile da ben ben lontan e che o l’avesse unna lanterna in çimma, pe guiddâ i barchi da seu dita.

A construçion do grattaçê, into 1925, a l'é stæta assegnâ ai fræ Bencich, nasciui a [[Trieste]], anando apreuvo a-o progetto ideou da-i architetti Héctor Calvo, Arnoldo Jacobs e Rafael Giménez.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Into 1997, o palaçio o l'é stæto accattou da dita franseise [[Accor]], proprietäia da cadeña de aberghi de luscio [[Sofitel]]: inte l'anno da seu inauguraçion o l'é stæto incluso inta lista de l'80 di megio aberghi a-o mondo da revista franseise Condé Nast Traveller.&lt;ref&gt;Condé Nast, Condé Nast Traveler, su Condé Nast Traveler.&lt;/ref&gt;

A-a giornâ d’ancheu o grattaçê o l'é un abergo 5 stelle, &quot;Casa Lucía&quot;, da dita spagnòlla Único Hotels.&lt;ref&gt;''Edificio Mihanovich. El sueño monumental de un magnate naviero que reabrió como hotel de lujo y ayer sufrió un principio de incendio'', su ''LA NACION'', 30 luglio 2024.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>3mwgyvln906wuxn0anj43q1itx9yl4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Er quatter saxonj</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33255</id>
    <revision>
      <id>274394</id>
      <parentid>274361</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T20:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>grafîa</comment>
      <origin>274394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6389" sha1="bpxcd5uo2urnxn04htni6oz63lvcmb1" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|&lt;small&gt;Sa pagina qui l'è scricia an '''sasclìn''', secundu ra grafia d'Giovanni Romano&lt;/small&gt;
|}

'''Er quatter saxonj''' l'è ün travaiu an dialettu sasclìn dei padre barnabìta [[Gian Lurenzu Federicu Gavotti]], scriciu an tei [[1829]]. Dl'òpera u s'cunseiva ün manuscriciu autografu a ra [[Bibliotêca Berio|Bibliuteca Berio]] id [[Zena|Zèna]].

[[File:The Four Seasons P617.jpg|thumb|''Ei quatei stagiugni'' d'Simon Vouet (1590–1649)]]

Ei puema u descrive an mòdu idealizà ra vita di cuntadin-ni: l'autù l'arciama cun nustalgia ra vita d'campagna an ògni mumèntu dl'anu e u cunta i travaji an ti campi, ei vège e ei fèste. Gavotti u prupun-ne di riferimènti a'i ''Bucoliche'' e a'i ''Georgiche'' d'[[Publio Virgilio Maron|Virgiliu]], dande l'ansrisce però di mutivi tipici di brichi dl'[[Ôtrazôvo|Entrutèra ligure]].

== Prüma ==
{{Seçión vêua}}
== Istà ==
{{Seçión vêua}}
== Autünu ==
{{Çitaçión|Zà ch'ou véne ou ricco autunno,&lt;/br&gt;
bseu ch'a cante un inno a Bacco; &lt;/br&gt;
ma dèm'primma un pò d'tabacco, &lt;/br&gt;
s'ou vorrei ch'a cante ben.&lt;/br&gt;
Dèmle prest s'oum l'ourei dè,&lt;/br&gt;
altrimenti a'n pòss cantè!&lt;/br&gt;

Mè parei eu pers'ra têsta:&lt;/br&gt; 
a fazz' tòrt au padre Bacco,&lt;/br&gt; 
dèm' der vin, n'me dè d'tabacco,&lt;/br&gt;
se d'nou l'estro ou'n bouje an sen.&lt;/br&gt;
Dèmle prest s'ou'm l'ourei dè,&lt;/br&gt;
altrimenti a'n pòss cantè.&lt;/br&gt;

Tutt'er boutte an tutt'er canve&lt;/br&gt; 
ij son squaxi ardacce ar vèrde:&lt;/br&gt; 
mi pour'òmmo A'n ourè pèrde&lt;/br&gt; 
er bell'uso id beiv der vin.&lt;/br&gt;
Ou n'è temp ciù d'oragnè,&lt;/br&gt;
prest andoumma à vendignè.&lt;/br&gt;

Mira i rappi ans ra colina &lt;/br&gt;
degni d'ess baxai coi dènci: &lt;/br&gt;
dimm'un pò s'i'n paren spenci! &lt;/br&gt;
Su Gicaddo e Gherlindin, &lt;/br&gt;
ou n'è temp ciù d'oragnè, prest&lt;/br&gt; andoumma à vendignè.&lt;/br&gt;

Ognun s'zerca, ognun i's pòrta&lt;/br&gt;
cavagnetti e cavagnine &lt;/br&gt;
e cotei e pourazine &lt;/br&gt;
e tisourie o còsa l'à. &lt;/br&gt;
Prest, alòn, s'oumma d'andè &lt;/br&gt;
er vendegne à prinzipiè.&lt;/br&gt;

Tra patronji, manenti e serve &lt;/br&gt;
aora ou i dev'ess eguaglianza, &lt;/br&gt;
che peu tourna ra creanza &lt;/br&gt;
l'òmm da l'òmm re distingurà. &lt;/br&gt;
Prest, alòn, s'omma d'andè &lt;/br&gt;
er vendegne à prinzipiè.&lt;/br&gt;

Chi ant'er fòss, chi ant'ra fi firera&lt;/br&gt;
finalmente a'i somma drento. &lt;/br&gt;
Oh che gust! Oh che contento! &lt;/br&gt;
Ou pâ pàmpano davei. &lt;/br&gt;
Ommi, dònne, fieui, n'manchè &lt;/br&gt;
id pittè, ma n'stè à sbrouguè.&lt;/br&gt;

Bseu ch'l'avesse una gran têsta, &lt;/br&gt;
un talent da non pei di &lt;/br&gt;
quel ch'er primm'l'à scuert l'avi &lt;/br&gt;
ch'in n'an pòrta tant piaxei. &lt;/br&gt;
Ommi, dònne, fieui, n'manchè &lt;/br&gt;
id pittè, ma n'stè à sbrouguè.&lt;/br&gt;

Aora l'òpera ra bouje, &lt;/br&gt;
ognun taija alegramente, &lt;/br&gt;
e pis pis antant ou's sente... &lt;/br&gt;
Fanci, matte, araora si... &lt;/br&gt;
L'armorazza an s'à da fè, &lt;/br&gt;
aora à Bacco ou s'dev pensè.&lt;/br&gt;

Se ra paja coi tizonji &lt;/br&gt;
i s'acòstan, oh che sciamma! &lt;/br&gt;
Verbigrazia... peu... m's'aciamma... &lt;/br&gt;
Ou capì còsa a veui dì. &lt;/br&gt;
L'armorazza a'n s'à da fè, &lt;/br&gt;
aora à Bacco ou s'dev pensè.&lt;/br&gt;

Viva Bacco! Asai, bagnaoi, &lt;/br&gt;
ogni cœuzzo ou's ence, ou's vese;&lt;/br&gt;
ch'porta an têsta, chi con l'ase&lt;/br&gt; bourboutand quarca canzon. &lt;/br&gt;
Tucc' con mi bragè evoè! &lt;/br&gt;
Viva Bacc ch'ancœu l'è re.&lt;/br&gt;

Mi a son un c'n'eu guer pazienza: &lt;/br&gt;
à sa tina za a m'acosto; &lt;/br&gt;
lascèm viei s'l'è douze es mosto: &lt;/br&gt;
sì ch'l'è douze, sì ch'l'è bon. &lt;/br&gt;
Tucc'con mi bragè evoè! &lt;/br&gt;
Viva Bacc ch'ancœu l'è re.&lt;/br&gt;

O lì sì! Ra tèsta m'veura, &lt;/br&gt;
dim'un pò còs'm'è sucesso? &lt;/br&gt;
Mi a'n capisc' s'a son l'istesso &lt;/br&gt;
s'a son hic, ò haec ò học. &lt;/br&gt;
Dèm da beiv, ch'a'n seu coumm'fè&lt;/br&gt;
senza beive à seguitè.&lt;/br&gt;

Dim's'a'i son s'a dorm s'a véggio &lt;/br&gt;
Oh che scena portentosa! &lt;/br&gt;
Vgnì 'n pò à viei che bella còsa, &lt;/br&gt;
viva Bacco, e cich e ciòch... &lt;/br&gt;
Dèm da beiv ch'a'n seu comm fè &lt;/br&gt;
senza beiv à seguitè.&lt;/br&gt;

Cich e ciòch, anzumma à l'ase &lt;/br&gt;
ch'pòrt un vegg' mezz'amberiago; &lt;/br&gt;
ater ch'mezzo... un louvo, un drago &lt;/br&gt;
o'i va a prèsso, un struzzo, un lion. &lt;/br&gt;
Viva Bacco a sent bragè &lt;/br&gt;
d'ògni cant, viva, evoè!&lt;/br&gt;

Ecco er Ménadi baccanti &lt;/br&gt;
con i Sàtiri cornùi &lt;/br&gt;
e capripedi e barbùi &lt;/br&gt;
ch'van ballando an confusion.&lt;/br&gt;
Viva Bacco a sent bragè &lt;/br&gt;
d'ògni cant, viva, evoè!&lt;/br&gt;

Ma où vé Bacco finalmente &lt;/br&gt;
ans'un car ch'i louv j'anlàzan... &lt;/br&gt;
Ahi ch'i'm péstan, ahi ch'i'm fiàzan; &lt;/br&gt;
comm'andrara? Ma a ne'l seu. Bacco&lt;/br&gt; ajutme, i'n me lascè: &lt;/br&gt;
senza ti mi a'n seu comm'fè.&lt;/br&gt;

Bacco ou beiv, ou canta, ou rie, &lt;/br&gt;
ra man stend, m'aranca, ou'm tira, &lt;/br&gt;
aora sì ch'ra tèsta m'gira, &lt;/br&gt;
aora sì ch'ou'm manca er cœu! &lt;/br&gt;
Bacco, ajutme, i'n me lascè: &lt;/br&gt;
senza ti mi a'n seu comm'fè.&lt;/br&gt;

Bvouma: eu bvù e a vagg'apresso &lt;/br&gt;
ai compagn der padre Bacco: &lt;/br&gt;
a'n son ciù né stuf né stracco, &lt;/br&gt;
a'n me sent ciù nsciunna pao; &lt;/br&gt;
ah, con Bacco ou j'è bel stè, &lt;/br&gt;
con chel sempre a veuj andè.&lt;/br&gt;

Smene ch'veu, vagga per peire, &lt;/br&gt;
er granon, chi l'veu, s'al batta: &lt;/br&gt;
ciamma Brigida ra matta, &lt;/br&gt;
ciamma i fanci e vatn'au scao. &lt;/br&gt;
Ah, con Bacco ou j'è bel stè, &lt;/br&gt;
con chel sempre a veuja andè.&lt;/br&gt;

Quando peu ou balrà ra mòra&lt;/br&gt; tucc'ansemme an allegria &lt;/br&gt;
a staromma an compagnia; &lt;/br&gt;
ma per Bacco! Eu ancora sei, &lt;/br&gt;
dèm da beiv, ch'a'n seu comm fè &lt;/br&gt;
senza beive à terminè!&lt;/br&gt;

Ma ra tèst'ou m'pa ch'a'm balle, &lt;/br&gt;
giacmo giacmo i'm fan er snugge, &lt;/br&gt;
ou'm vé sogno, i'n son gandugge! &lt;/br&gt;
Cantè voi, fieui car, s'ou sei, &lt;/br&gt;
dèm da beiv, ch'a'n seu comm fè &lt;/br&gt;
senza beive à terminè!}}

== Invèrnu ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Letteratura genovese e ligure, Profilo storico e antologia (III. Il Settecento)|ànno=2000|editô=Marietti|çitæ=|léngoa=IT|p. 156-161}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, Profilo storico e antologia (V. Settecento)|ànno=2009|editô=Le Mani|çitæ=|léngoa=IT|p. 24-27}}

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}</text>
      <sha1>bpxcd5uo2urnxn04htni6oz63lvcmb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discûscion:Lanifizzi d'Ulmèa</title>
    <ns>1</ns>
    <id>33256</id>
    <revision>
      <id>274416</id>
      <timestamp>2026-09-30T21:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ringraziamènti */ növa seziun</comment>
      <origin>274416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="258" sha1="7awjytiax3hd8fkcj5zq61ftktx0a6k" xml:space="preserve">== Ringraziamènti ==
Šta pogina l'è stô scriccia 'n ulmiošcu da mi (Marco Scola), cun a revixùn e èl cureziui cüṛoi da Marco Michelis. [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 23:43, 30 set 2026 (CEST)</text>
      <sha1>7awjytiax3hd8fkcj5zq61ftktx0a6k</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>