Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1407 274435 274119 2026-10-01T18:33:50Z N.Longo 12052 wl 274435 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Letiatûa in lìgure - fotomontàggio.png|miniatura|Çèrti tra i càppi d’òpera da letiatûa inta léngoa lìgure. Inte l'órdine gh'é: o [[Còdice Morfìn]], o manoscrîto Marston MS 56, ''[[Rime diverse in lengua zeneise]]'', ''[[Ra Cittara Zeneize]]'', ''[[Ro Chittarrin]]'' e ''[[A Colombiade]]''|300x300px]] A '''letiatûa in lìgure''' a l'é l'insémme de tùtte e òpere scrîte inta [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]], chi vàn aprêuvo a-a stöia e a l'evoluçión de quésta léngoa za a partî da-o sò prìmmo svilùppo inte l'èrta [[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]], arivàndo scìnn-a-a giornâ d'anchêu. A letiatûa in lìgure a l'é pi-â ciù gran pàrte formâ de òpere scrîte in [[Lengoa zeneize|zenéize]], sò variànte ciù difûza e, pe vàrri sécoli, consciderâ cómme variêtæ ilùstre óltre che léngoa leterâia e de ''koinè'' da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]]. A ògni mòddo, inti ténpi ciù modèrni, coménsan a prezentâse e prìmme òpere in de âtre parlæ ascì, inte 'na manêa de lóngo ciù difûza into córso de l'ùrtimo sécolo, dónde gh'é 'na raprezentànsa leterâia de tòsto l'intrêga léngoa lìgure. == Etæ de Mêzo == === Òrìgine === {{Çitaçión|[...] E mi, Paxia, àiva da-o mæ màio 'na strapónta, 'n oêgê, dôe covèrte de péi e 'n mantéllo (de stöfa) d'Arras [...] de tezoîe, 'n bàilo, doî bogitoî, un giànco e un néigro, 'na stêua rótta, 'n crivéllo, 'n poieu [...]|''[[Dichiaraçiùn de Paxia|Diciaraçión de Paxia Vorpe]]'', 1182|[...] Et ei Paxia habeo de viro meo colcera una et unum oreger et carpite due et unum mantello d'Araça [...] et une tesoire et una vidola et bolentin .jj., unum blancho et unum negro, et una boda rota et unum crivel et pairol|lingua=LIJ}} [[Immaggine:BnF ms. 854 fol. 91v - Lanfranc Cigala (1).jpg|miniatura|Miniatůa do [[Lanfrànco Çigâa]], trovatô zenéize|sinistra]] O prìmmo svilùppo de 'na çèrta letiatûa in vorgâ pe [[Zena|Zêna]] e a [[Liguria|Ligùria]] o remónta a-o perîodo conpréizo tra i [[XII secolo|sécoli XII]] e [[XIII secolo|XIII]], quànde, co-a fondaçión de bâze do poéi da Repùbrica, s'incoménsa a métte in discusción o stâto da letiatûa scìnn-a quéllo moménto. Defæti, s'êa svilupòu inti sécoli prìmma 'n modèllo bazòu sorviatùtto in sce dôe léngoe: partìndo da-o [[Léngoa latìnn-a|latìn]], a-o prìnçipio a sôla a vegnî scrîta ma de manimàn delimitâ a-a leteratûa religiôza e civîle (cómme, prezénpio, i [[Annæ (Caffao)|''Anâli'']] do [[Caffao|Càfaro]]), s'é afiancòu, spécce pi-â lìrica, o [[Léngoa provensâ antîga|provensâ]] do moviménto di [[Trovatô|trovatoî]], tra i quæ no màncan di zenéixi comme-o [[Luchétto Gatilûxo]], o [[Scimón Döia]] e o [[Lanfrànco Çigâa]], fîto adotòu da-e clàsse inteletoâle<ref name=":0">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 103}}</ref><ref name=":14">{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|p. 4}}</ref>. A precôce caraterizaçión comerciâle e internaçionâle da socjêtæ zenéize de quélli ànni a l'à portòu a 'n çèrto ritàrdio inta valorizaçión do vorgâ locâle, che inti scrîti comerciâli o l'êa ancón sostitoîo da-o latìn méntre, aprêuvo a-a fórte difuxón eoropêa da léngoa ''d'oc'', a letiatûa a pigiâva cómme riferiménto pròpio o provensâ, a despêto de 'n ûzo de lóngo ciù comùn do zenéize cómme léngoa parlâ pe-i tràfeghi into [[Mâ Mediterraneo|Mediterànio]]. Pertànto e prìmme infloénse do parlâ se trêuvan mescciæ inte di tèsti pi-â ciù pàrte in latìn, spécce papê de scrivén ò giurìdichi, scrîti segóndo 'na morfologîa latìnn-a, ma za bén inportànti pe védde cómme o vorgâ o l'incoménse a prevaléi in sciô latìn, a-o mêno into léscico e inta fonética<ref name=":0" />. In particolâ, cómme pasàggio fondamentâle inte l'evoluçión da léngoa scrîta o vên conscideròu in papê savonéize do [[1182]], dîto a ''[[Dichiaraçiùn de Paxia|Diciaraçión de Paxia Vorpe]]'', ch'o l'é o ciù antîgo scrîto in vorgâ lìgure conosciûo a-a giornâ d'anchêu<ref name=":1">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 104}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|p. 3}}</ref>. Conservâ inte l'[[Archiviu de Stätu de Sann-a|Archìvio de Stâto de Sànn-a]], a diciaraçión a l'é scrîta pe intrêgo in vorgâ, fêua che l'intestaçión e dötréi latinîximi, prezentàndo e prìmme inovaçioìn de grafîa ascì, cómme l'ûzo de létie -ç- e -x-, dêuviæ a-a mæxima manêa di tèsti d'anchêu<ref name=":2">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 107}}</ref><ref name=":14" />. Tra e pöche testimoniànse do sécolo XII, gh'é ancón o famôzo ''[[Contrasto co-ina dònna zeneize|Contràsto co-ina dònna zenéize]]'' do [[Raimbaut de Vaqueiras]]. Scrîto d'in gîo a-o [[1190]] da-o trovatô provensâ méntre a l'êa a-a còrte do [[Marchexâto do Monferòu|Monferòu]], o vêgne dêuviòu da-o poêta, che probabilménte mànco o parlâva o zenéize, pe creâ 'n'âia, apónto, de contràsto tra 'n trovatô, scinbolezòu da l'ûzo de 'n provensâ bén bén leterâio, e 'na dònna zenéize, caraterizâ pe cóntra da 'na léngoa pramàtica e rùstega<ref name=":3">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 105}}</ref>. Defæti, ciù che 'n tèsto in bón zenéize de l'época, e rispòste da dònna - pìnn-e de provensalîximi - pàn êse scrîte pe fâ resâtâ o destàcco tra-e dôe léngoe, caregàndo o tèsto di éxiti ciù caraterìstichi do lìgure, cómme o PL- latìn ch'o vêgne CL-, che dovéivan pài strànni a-e oêge di piemontéixi, a testimoniànsa da perceçión prezénte za a l'época da particolaritæ do lìgure into panoràmma [[Léngoe gàllo-itàliche|gàllo-itàlico]]<ref name=":4">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 110-112}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|pp. 4-5}}</ref>. === Duxénto === {{Çitaçión|[...] E tanti sun li Zenoexi,<br/>e per lo mondo si destexi,<br/>che und'eli van o stan<br/>un'atra Zenoa ghe fan [...]|[[Anònimo zeneize|Anònimo Zenéize]], ''De condicione civitate Janue, loquendo con quedam domino de Brixa'', 1291-1293}} [[Immaggine:Molfino 421.djvu|miniatura|'Na pàgina do [[Còdice Morfìn]], ch'o contêgne l'intrêga produçión conosciûa de l'Anònimo]] Da prìmma pàrte do sécolo XIII gh'é ancón pöche testimoniànse scrîte, pò-u ciù formæ da cùrte anotaçioìn contegnûe inte di tèsti in latìn. De lóngo do génere di conponiménti pràtichi, scibén che in sce 'na matêia do tùtto diferénte, se pêu aregordâ l'anotaçión de 'n tèsto de sconzûi fæta da-o scrivàn Méistro Salomón inte l'ànno [[1222]]<ref name=":1" />. Sta fórmola chi, fòscia derivâ da-a traduçión de 'n òriginâle inte 'n'âtra léngoa, a prezénta inte sò pàrte in vorgâ za vàrri éxiti tìpichi do lìgure, con l'ûzo da létia -x- e o pasàggio da -l- intervocàlica a -r-<ref name=":5">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 108-109}}</ref>. De quàrche decénio dòppo gh'é pöi a prìmma anotaçión in vorgâ fæta da 'n cronìsta inti Anâli da Repùbrica, ö sæ 'n mòddo de dî in scî Còrsci (''qui se fia in Corso, porta la testa in scoso'') prezénte inte l'òpera do [[Iacopo Doia|Iacòpo Döia]]<ref name=":6">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 104-105}}</ref>. L'é però vèrso a fìn de sto sécolo chi che gh'é 'na gràn rivoluçión leterâia into móndo ligùstico, raprezentâ da-a produçión de un di màscimi poêti ch'o l'àgge mâi scrîto in lìgure: l'[[Anònimo zeneize|Anònimo Zenéize]]. L'outô sconosciûo, atîvo ciù ò mêno tra o [[1283]] e o [[1311]], o n'à lasciòu un çentanâ de poêxîe, ségge in latìn che, pi-â ciù pàrte, in zenéize, descrovîe inte l'ànno [[1820]] co-o coscì dîto [[Còdice Morfìn]]<ref name=":7">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, p. 118}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|pp. 5-8}}</ref>. A produçión de l'Anònimo a gh'à 'n ròllo bén inportànte into panoràmma polìtico-leterâio de l'época: co-a Repùbrica ch'a se trovâva a-o màscimo da sò poténsa, l'êa vegnûo necesâio 'na scistemaçión scinbòlica de l'inmàgine coletîva da Naçión, pasàndo a 'n còdice leterâio che, partìndo da di òpere cìviche in latìn cómme i Anâli, o vegnìsse ciù vixìn a-i rìcchi çitén da nêuva borghexîa, garantìndo 'n'inflesción lìgure a-a divulgaçión morâle e didascàlica e raprezentàndo, cómme eleménto d'unión intèrna, 'na concrêta ideologizaçión do sénso d'apartenénsa coletîvo<ref name=":10">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 116-117}}</ref>. Inta sò òpera l'Anònimo o cónta, inta fórma de [[Quartìnn-a (métrica)|quartìnn-e]] de vèrsci a éutto scìlabe, i fæti stòrichi ciù inportànti da sò época, afiancàndo a storiografîa ofiçiâ di Anâli con l'acéiza pasción civîle di sò conponiménti, pigiàndo i scìnboli de l'identitæ ligùstica e portàndoli a 'na ciù ànpia difuxón, tànto da fâli intrâ inte l'inmaginâio coletîvo. O ròllo fondamentâle de l'Anònimo o conscìste dónca - ciù che inta ménn-a da sò produçión, scibén ch'a no mànche d'èrti éxiti leterâi - inta sò capaçitæ de scintetizâ l'ideologîa comunâle a-o moménto da sò màscima glòria, arivàndo, inta sò riçèrca de scìnboli fórti, a senplificâ a stöia inte 'na lòtta tra o Bén, raprezentòu da-i Lìguri de lóngo sott'a-a proteçión do Segnô, e o Mâ, de spésso incarnòu da-i sò nemîxi. De chi a l'arîva a grànde inportànsa da sò produçión poêtica pe-i sécoli a vegnî, meténdolo cómme iniçiatô de 'na "serâ e òrgoliôza tradiçión cìvica" che, unificâ a tradiçión do vorgâ regionâle, a l'évita o pasàggio a de ''koinè'' ciù ànpie, dàndo a-a futûra produçión poética repubricànn-a, spécce do Çìnque-Seiçénto, di eleménti de òriginalitæ no sôlo lengoìstica ma anbientâle e, in sénso ciù làrgo, antropològica ascì<ref name=":11">{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 118-121}}</ref>. A-o Duxénto remontân ascì e ciù antîghe raprezentaçioìn conosciûe de [[Tiatro|tiâtro]] inta Ligùria de l'Etæ de Mêzo, scibén che n'àn lasciòu sôlo de testimoniànse indirètte, cómme quélle docomentæ de 'n ''Ludus peregrinorum'' a [[Rapallo|Rapàllo]] do [[1253]] e de 'n ''Ludus de tribus Mariis'' a [[Ciävai|Ciâvai]] into [[1280]]. Quéste raprezentaçioìn, fæte in vorgâ, êan pàrte de 'na tradiçión sâcra pò-u [[Venardì sànto|Venardì Sànto]] ch'a l'é docomentâ scìnn-a tréi sécoli dòppo, comensàndo a scentâ sôlo co-o diviêto de quésta pràtica da-o [[Concìlio de Trénto]]. Mancàndo però de testimoniànse dirètte in sce ste pràtiche chi, no l'é ciæo se séggian da consciderâ 'n'infloénsa tòsco-ùnbra, derivâ da-i moviménti religiôxi arivæ in Ligùria inte quélli ànni, òpû o frûto de 'n'outònoma evoluçión de tradiçioìn mediolatìnn-e e di ''jeux'' françéixi, co-a sò ativitæ ch'a l'é bén atestâ a Zêna into sécolo XIII<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. I, pp. 160-161}}</ref>. === Trexénto === {{Çitaçión|[...] Ogni cossa a soa natura<br/>torna, d'aotro no à cura,<br/><br/>e pur s'acordam in la fim<br>unde è ordenao lo bem divim.|Anònimo, ''Questioim de Boecio'', Sécolo XIV}} [[Immaggine:Italien112.pdf|miniatura|Prìmma pàgina do manoscrîto ''Homiliæ et orationes'', formòu da sermoìn in zenéize e latìn, da fìn do sécolo XIV|sinistra|page=11]] O Trexénto o l'é caraterizòu, inte l'ànbito de 'na scitoaçión polìtica ciù tribolâ, da l'afermaçión do vorgâ inti ûxi leterâi e de sò prìmme conpàrse inti àtti aministratîvi ascì. Però, aprêuvo a-e vàrie dediçioìn a poténse forèste ascì, a letiatûa lìgure a mànca inte quésto perîodo de 'n inportànte svilùppo outònomo, tànto chi-â ciù pàrte de òpere de sto sécolo chi, ségge de pröza che de poêxîa, a l'é in realtæ 'na traduçión de scrîti in latìn, françéize, catalàn ò âtre léngoe<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 6-7}}</ref>. Pe dindavéi, aprêuvo a 'na çèrta uniformitæ di têmi tratæ, spécce se religiôxi, no l'é goæi precîzo a dataçión de quéste òpere, con vàrri tèsti do Quatroçénto che poriéivan êse da segónda meitæ de quéllo prìmma, e o no l'é mànco segûo o poxiçionaménto sociâle de quésti scrîti in vorgâ. Scibén ch'o l'é fêua de dùbio che gh'êa 'n pùblico de gùsti ciù èrti, cómme testimoniòu da-a lèsta difuxón da ''[[Divinn-a Comédia|Divìnn-a Comédia]]'' a Zêna (che, pasàndo pi-â Ligùria, a l'êa fîto arivâ in Spàgna ascì), l'é poscìbile che l'inportànte produçión de làode, spantegâ a livéllo teritoriâle tra conponiménti a [[Sann-a|Sànn-a]], a-[[A Prìa|a Prîa]], a Zêna e a-o [[Finô|Finâ]], a se diférençie inte vàrri regìstri, co-o ciù comùn ch'o se lîga a-a tradiçión de làode céntro-italiànn-e, inportæ da-i [[Flagelànti|Disciplinànti]] e dòppo dêuviæ inti cànti in cöro, co-i prìmmi abòssi de raprezentaçioìn dramàtiche ascì. Quésti conponiménti, óltre che pi-â normâle evoluçión lengoìstica, se conserviàn pe têmi tòsto pægi inti sécoli a vegnî, tra i quæ se pêu aregordâ a ciù antîga testimoniànsa conosciûa in [[Dialettu arbenganese|arbenganéize]], 'na ''preghêa a-a Vèrgine'' do [[1461]]<ref name=":8">{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 6-10}}</ref>. De lóngo tra i tésti religiôxi, a-o Trexénto remóntan de òpere con di âtre fonçioìn ascì, scrîte sorviatùtto inta fórma de pröza. Tra quéste gh'é 'n inportànte grùppo de conponiménti de tîpo morâle, realizæ inti ''[[Scriptorium|scriptoria]]'' monàsteghi (spécce di [[Órdine di fràtti predicatoî|domenichén]], ch'àivan a Zêna 'n ''studium generale'' bén prìmma da fondaçión de l'[[Universcitæ di Studdi de Zena|Universcitæ]]) pe-e [[cazàsse]] da çitæ, fàndo a traduçión de òpere in âtre léngoe, e de chi difûxi tra i mercànti ascì. Quéste òpere són caraterizæ da di stîli bén bén diferénti, anàndo da quélle ciù èrte con contegnûo dotrinâle cómme e ''Questioim de Boecio'' a de âtre, con senplificaçioìn teològiche e de livéllo ciù popolâre, da-o contegnûo elaboròu in sénso ciù naratîvo cómme-o ''Tratao de li VII peccai mortali'', traduçión de 'n òriginâle de [[San Giœumo|Sàn Gêumo]] pe mêzo de ''La somme le roi'' scrîta pò-u rè [[Féipo III de Frànsa]]<ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|p. 9}}</ref>. St'òpera chi, unn-a de ciù antîghe pröze in zenéize, a l'é stæta tradûta da præ [[Gêumo da Bâvai]], a favô "''de quilli chi sam letera como de quilli chi no la sam''", con l'intençión de trasmétte prinçìppi étichi e morâli a-a clàsse borghéize, lontànn-a da-a ciù stréita coltûa religiôza. Tra e òpere popolâri se pêu ancón aregordâ o tratâto in scî ''Vìççi e virtù'' pi-â cazàssa de [[San Bærtomê|Sàn Bertomê]] in [[Gêxa de Sànta Màia de Castéllo (Zêna)|Sànta Màia de Castéllo]], tradûto da-o [[Lùcco Patê]] insémme a di âtri scriti, e 'na traduçión do [[1353]] de l'''Epistola'' atriboîa a [[Benàrdo de Ciaravàlle|Sàn Benàrdo]], fæta da-o [[Zâne de Brùn]] pe 'n pùblico borghéize, scrivéndo inte 'n mòddo pràtico da bónn-a conduçión de l'inpréiza<ref name=":8" /><ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 36-38}}</ref>. O Trexénto, coscì cómme o sécolo dòppo, o l'é dónca caraterizòu da di tèsti ciù ò mêno religiôxi, ségge de tîpo ciù dotrinâle che co-ina strutûa ciù naratîva, ma a ògni mòddo pâ che mànche o pasàggio de ciù pe arivâ a di lìbbri scrîti pò-u séncio piâxéi de lêze de stöie, co-ina fàrta inta produçión de racónti làichi sénsa 'na fonçión didascàlica. A ògni mòddo, l'é probàbile che sto fæto chi o ségge dovûo a-i gùsti de l'época, tànto ciù se raportâ a-a difuxón contegnûa di contenporànni toschén, dónde êan de òpere bén bén ciù comùn<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 65}}</ref>. In sciâ fìn, l'é inte quésto sécolo chò-u zenéize o l'à comensòu a êse dêuvòu inte tànti scrîti de natûa no leterâia, cómme létie e papê ciù ò mêno ofiçiæ emìssi da-a cançelàia do Comùn ò da di âtre aministraçioìn. Gh'é pöi i prìmmi statûti de àrte e de cazàsse scrîti in vorgâ, óltre a di tòcchi in lìgure inti statûti de comunitæ de [[Rivêa]] e de l'entrotæra, dónde e fórme centrâli do zenéize coménsan e êse declinæ a-a manêa do pòsto. Se prodûxe coscì i prìmmi àtti pràtichi inte 'n vorgâ locâle, cómme prezénpio i papê, do [[1384]], pe l'apàlto da refæta do canpanìn da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle d'Arbénga]]. O ciù inportànte grùppo de papê no leterâi o l'é però quéllo formòu da 'na série de àtti diplomàtichi ofiçiæ dónde s'ascìste a l'ûzo do zenéize inte pràtiche internaçionâli, a testimoniànsa de l'inportànte ûzo do lìgure, spécce into [[Levànte]], cómme léngoa de diplomaçîa za into sécolo XIV, pe vegnî ancón ciù comùn inte quéllo sucescîvo. Tra quésti papê, dötréi tra-i ciù conosciûi remóntan pròpio a-o Trexénto, cómme e ''Instruçioìn polìtiche a Segoràn'' (dòppo o [[1339]]), e ''Propòste de aleànsa co-o rè d'Ungherîa'' ([[1352]]), 'na ''Létia a l'amiràlio de Turchîa'' ([[1356]]) e o ''[[Tratâto tra a Repùbrica de Zêna e o Khanâto de l'Òrda d'Öo|Tratâto co-o Khàn di Tatâri]]'' ([[1380]]-[[1381]])<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 128-129}}</ref><ref>{{Çitta|Còveri, Sicardi & Piastra, 1980|pp. 12-15}}</ref>. === Quatroçénto === {{Çitaçión|[...] Questi jorni passai fo faeto grande consegio in la sala grande de tal materia, in la qua fo deliberao che li spectabili Paeri de Comun cum ogni studio cerchassem de netezar lo porto, mandassem a cerchar in le terre strangere meistri inzegneri doti de tale overa, parlassem cum loro e preparassem quelle cosse chi preparare se poivam de uverno e che aora in questi jorni se feisse questo consegio per provei a quello chi bezognasse. [...] Havei anchora da consyderar che questa impreiza non se fa per questa nostra etae solamenti ma etiamdio per nostri figi e nevi e per chi insirà de loro. E per questo havei a meter lo inzegnio e lo pensamento in che se fassa utile e dirabile chi adduga honor e favor a la citae.|Propoxiçión a-o Conséggio di Ançién, ''Deliberaction reparacionis moli'', 1467}} [[Immaggine:Marston.Ms.56.1-45.djvu|miniatura|''De lo testamento vegio e novo'', [[1465]]]] Into sécolo XV se gh'à 'na letiatûa ch'a contìnoa a tradiçión do Trexénto, sénsa avéi di gròsci cangiaménti in scî têmi tratæ ò inta fórma di conponiménti. S'ascìste a 'na diminuçión de testimoniànse de poêxîa ségge religiôza che didascàlica, a despêto da produçión de làode che, segóndo 'na tradiçión bén areixâ inta socjêtæ de l'época, a contìnoa a sò fortùnn-a da-o sécolo prìmma<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 31}}</ref>. In particolâ da-o Quatroçénto gh'é quàrche novitæ inte làode, ch'a vêgne da 'n'evoluçión bazâ in scî scrîti tosco-ùnbri de quésto sécolo, che, scibén sénsa di grén cangiaménti, són caraterizæ da 'na nêuva spiritoaliæ, ciù dimìssa e personâ<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 32}}</ref>. Pi-â pröza a caràtere religiôzo, ancón mêno che into Trexénto, gh'é 'na produçión bén contegnûa e che, pe de ciù, a contìnoa a ripête de lóngo e mæxime fórme e i mæximi modélli za dêuviæ inti ànni pasæ. Mànco a prìmma introduçión da [[Stampa|stànpa]], inti [[Anni 1470|ànni setànta de quésto sécolo]], a l'ariêsce a dâghe nêuva vìtta, co-a difuxón de ste òpere chi ch'a l'arèsta limitâ a-e cazàsse e a pöchi âtri sogétti. E pöche novitæ de l'época són de caràtere sorviatùtto lengoìstico, co-o scentâ de òpere de derivaçión françéize e 'na ciù gràn difuxón de quélle toscànn-e, dovûa a 'n'avertûa a 'n panoràmma ciù ànpio ch'a vêgne da-i fæti polìtichi de quélli ànni, a ògni mòddo no sénsa de rexisténse a adotâ do tùtto i modélli forèsti. Defæti, scibén che no se posse ciù parlâ de 'na vêa traduçión, a letiatûa rielaborâ inti ''scriptoria'' lìguri a contìnoa a avéi 'n'inflesción ciù zenéize, ciù ò mêno marcâ in sciâ bâze de l'ûzo ò do pùblico destinatâio de l'òpera. Inti scrîti religiôxi minoî, ségge locâli che inportæ, s'ascìste a 'n asbasciaménto da ménn-a di tèsti, abandonàndo çèrti têmi ciù èrti e, pi-â ciù pàrte, limitàndose a quélli in scê questioìn de vìtta ciù pràtiche, inte l'ànbito do contràsto tra-o pramàtismo mercantîle e-e ùrtime infloénse de misticìsmo<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 106-108}}</ref>. Pe cóntra, into córso do sécolo XV gh'é 'n ciù làrgo ûzo scrîto do vorgâ inte matêie pùbliche, ligòu sorviatùtto a-a pràtica di debæ pùblichi in de magistratûe cómme o [[Conséggio di Ançién (Zêna)|Conséggio di Ançién]]. Defæti, méntre a trascriçión di verbâli de sòlito a l'êa fæta in latìn, de lóngo ciù comùn a l'êa diventâ a pràtica de trascrîve inta léngoa òriginâle i intervénti ciù inportànti e in particolâ e coscì dîte "Propoxiçioìn", sàiva a dî quélli discórsci che servîvan a introdûe a matêia de discusción. Tra sti àtti chi, inportànte testimoniànsa lengoìstica de 'n zenéize èrto e tòsto pûo, se pêu aregordâ a propoxiçión do [[1437]] cóntra o [[Galioto do Caretto|Galiöto do Carétto]], [[Marchexùn de Finô|marchéize do Finâ]], ò quélla do [[1467]] pi-â riparaçión do [[Meu (Zêna)|Mêu]], testimonànse de 'na pràtica consolidâ con fórme e esprescioìn ricorénti<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 137-140}}</ref>. A poêxîa civîle, a despêto de 'n'inportànte fàrta de testimoniànse into Trexénto che però a no dêv'êse asolûta eséndoghe a necescitæ de 'n tràmite pi-â tradiçión insâ da l'Anònimo, into Quatroçénto a l'incoménsa tórna a svilupâse, portàndo de novitæ che saiàn e bâze pe l'inportànte letiatûa do sécolo a vegnî. Tra quéste òpere, tùtte con di ciæi rimàndi a-a poética de l'Anònimo, s'aregórdan a ''Relaçión de l'atàcco e diféiza de Scîo'' de l'[[Andrieu Giustiniàn Bànca]], e rìmme de l'[[Andrîa Bùrgou]] e 'n ''epithalamium'' do [[Iàcopo Braxéllo]], outô de quàrche conponiménto polìtico ascì, scibén che scrîto inte 'n zenéize mêno sccétto aprêuvo a-a fonçión diferénte di doî tèsti<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 146-148}}</ref>. Con l'introduçión da stànpa, into [[1473]] s'ascìste a-a produçión de 'n scrîto bén interesànte, o lunâio ''La raxone de la Pasca'', tradûto da 'n'òpera in latìn do Braxéllo e prìmmo inconàbolo zenéize. Da quésto lunâio, o prìmmo de 'na lónga tradiçión, se védde 'n pasàggio fondamentâle inta ridefiniçión ideològica da Naçión lìgure: co-a lónga descriçión da Ligùria chi contegnûa se gh'à 'n procèsso de teritorializaçión da ''natio'' che, co-a pérdia da ciù pàrte do "''commonwealth''" de colònie, a s'indentìfica co-a sò tærafèrma. Pe de ciù, gh'é a prìmma introduçión de 'n têma tànto câo a-a letiatûa lìgure scìnn-a-a giornâ d'anchêu: abandonàndo, pò-u retîo da l'Otramâ, o concètto de l'anbiénte lìgure cosmopolîta tìpico de l'Anònimo, se pàssa a di têmi retòrichi lìgæ a-o paizàggio, cómme prezénpio quéllo do schéuggio ciù tàrdi repigiòu da âtri outoî<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, pp. 148-149}}</ref>. Tra i ùrtimi scrîti publicæ tra a fìn do sécolo e i prìmmi decénni de quéllo dòppo, gh'é 'na série de cùrte cansoìn, laménti e conponiménti, de ménn-a e léngoa no goæi milîa. Ste òpere chi, derivæ da-e grén rivoluçioìn polìtiche de quélli ànni, se lîgan a 'n procèsso de ricùpero da memöia stòrica façilitòu da-a publicaçión di Anâli do [[Zórzo Stélla]] e da 'na çèrta circolaçión de l'ideologîa [[Umanìsmo|umanìsta]] (bén contegnûa in Ligùria, dónde se pêu parlâ de 'n "sâto" da-a tradiçión medievâle a 'na spécce de Rinasciménto antiçipòu) ch'a pòrta a ciànze i ténpi antîghi, confrontæ co-a decadénsa de quélli contenporànni<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. II, p. 149}}</ref>. == Etæ modèrna == === Çinqueçénto === {{Çitaçión|E dre vittòrie tante<br/>de quelli eròi adesso n'è restao<br/>dra Liguria e de Còrsega ro stao,<br/>ra libertè ch'è mao.|[[Bernabè Çigâa Cazê]], ''Discorso in lingua genovese, doppo la elettione del Sereniss. Duce di Genova. Il sig. Antonio Cebà'', [[1593]]}}[[Immaggine:Rime.diverse.in.lingua.genovese.Bartoli.Pavia.1588 (frontispiece).jpg|sinistra|miniatura|''[[Rime diverse in lengua zeneise]]'', frontespìçio de l'ediçión do [[1588]]<ref group="n.">Pe 'na trascriçión diplomàtica da prìmma ediçión, védde: [[s:Ìndiçe:Rime diuerse in lengva zeneise 1575.djvu|"Rime diuerse in lengva zeneise, de nuoeuo stampè, e misse in luxe.", Zena, Belon, 1575]]</ref>]] O Çinqueçénto o l'é 'n sécolo, coscì cómme pe-i fæti polìtichi, de gréndi cangiaménti into móndo da letiatûa ligùstica. Scibén che no gh'é stæto 'na rivoluçión rispètto a-a tradiçión leterâia di sécoli pasæ, s'ascìste a di inportànti cangiaménti ideològichi, con l'abandón progrescîvo de çèrti géneri cómme a pröza religiôza e morâle e a nêuva fortùnn-a de âtri cómme, in particolâ, i conponiménti a têma civîle. L'é pöi inportantìscimo l'arîvo a Zêna da coscì dîta "Questión da Léngoa" ch'a saiâ rielaborâ inte 'na ciâve ligùstica, portàndo a-a chéita inte l'ûzo de pràtiche ciù mediêvâli e a 'na sudivixón de fonçioìn tra i còdichi, co-o toscàn, struménto pi-â comunicaçión èstra-locâle dotòu de 'n èrtìscimo valô leterâio, ch'o l'é mìsso de fiànco a-o zenéize, ciæo struménto pe l'afermaçión da pròpia diverscitæ dotòu de 'n'inportànte tradiçión leterâia, sénsa che ghe ségge 'na distinçión into ràngo di doî còdichi<ref name=":9">{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 5-9}}</ref>. A gràn particolaritæ do panoràmma ligùstico do Çinqueçénto a l'é a mancànsa de 'na conpetiçión tra i doî còdichi bazâ in sce l'amisción di lìmiti atriboîi a quéllo locâle, a diferénsa de quéllo ch'o l'é capitòu da âtre pàrte e scimilménte a quàrche esperiénsa eoropêa, ma, a-a revèrsa, l'é pròpio a poêxîa in zenéize a raprezentâ a produçión poética ciù scignificatîva, inovatîva e a supòrto do dibàtito polìtico. Quésta poxiçión a l'é stæta raforsâ da âtri fatoî, cómme a mancànsa de 'na fórte incidénsa de l'espresción toscànn-a inta divulgaçión de 'n'inmàgine da realtæ regionâle, co-ina mancànsa de caraterizaçión locâle di lìguri chi scrivéivan in toscàn, dotæ pe cóntra de 'na vixón ciù cosmopolîta ch'a se ciù tàrdi difûza tra i outoî in zenéize ascì. O ròllo pigiòu da-o zenéize o l'àiva coscì suscitòu e crìtiche e i interèsci de âtri leteræ da penîzoa, ch'êan aprêuvo a trovâ 'n modéllo lengoìstico universâle. Inte st'ànbito chi, ciù che de polémiche anti-toscànn-e e poxiçioìn do [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] e do [[Bernabè Çigâa Cazê|Cazê]] pàn êse 'na reaçión a quélle anti-zenéixi de leteræ forèsti, co-e crìtiche ch'àn avûo l'efètto de rinforsâ a conscénsa de 'na fórte òriginalitæ<ref name=":9" />. Tra e ciù grénde novitæ do Çinqueçénto gh'é a gràn difuxón de 'n nêuvo génere, conosciûo cómme e ''fròttore''. Quésto tîpo de letiatûa a se lîga a [[Cànti carnascialéschi|quélla carnascialésca]] toscànn-a, mascimaménte do [[Anton Francesco Grazzini|Lasca]], ma o repìggia vàrri eleménti da tradiçión ciù antîga, ségge da l'Anònimo che da-e rìmme do Bùrgou e do Braxéllo, co-a strutûa adotâ, a ''[[frottola]]'', ch'a l'à e sò òrìgine za into Quatroçénto. Scrîte sorviatùtto pò-u [[Carlevâ]], inte ''fròttore'' di outoî comme-o Fogétta ò l'[[Àngiou Grìllo]] metéivan o sò gùsto pe de sciortîe ciù sgréuzze e pe-i sénsci dóggi, in contràsto co-o regìstro de òpere ciù inportànti e co-în éxito ch'o se trovâva za sôlo inte çèrte poêxîe de l'Anònimo, dond'o tréppa do sò dogmatìsmo. Tra e prìmme òpere in zenéize a avéi 'n çèrto sucèsso fêua da Ligùria, co-a publicaçión de 'n'arecugéita a [[Venessia|Venéçia]] into [[1560]], pò-u sò stîle elaboròu e ''fròttore'' àivan contriboîo a-a nominâta de inconprenscibilitæ do zenéize, estremizâ into Seiçénto da-a lìrica concetìstica do Cavàllo. Pe de ciù, e ''fròttore'' e o prìmmo tiâtro baròcco, cómme evidençiòu scìnn-a inte ''Il barro'', comédia in toscàn do Fogétta, repigiâvan a 'n livèllo ciù bàsso o dibàtito lengoìstico de l'época, tànto da fâ pensâ che sti conponiménti chi avéssan a fonçión de promêuve e idêe e i concètti di ciù èrti salòtti zenéixi a-o livèllo popolâre ascì<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 9-10}}</ref>. A pröza in vorgâ a l'à pe cóntra avûo 'n destìn diferénte: in particolâ quélla de caràtere religiôzo, fêua che quàrche produçión tardîa e a ògni mòddo fèrma da ciù de doî sécoli pe têmi e strutûe dêuviæ, a l'ìntra in fórte crîxi pe vàrie motivaçioìn. Gh'êa defæti e condànne do [[Concìlio de Trénto]] a-a pràtica litùrgica in vorgâ, arivàndo inte çèrti câxi a-a distruçión di vêgi tèsti, óltre che, co-a difuxón da stànpa, a 'na circolaçión ciù làrga di scrîti religiôxi che, superàndo o contèsto locâle, àivan o bezéugno de 'na léngoa ciù universâle. Scibén che ciù tàrdi e in di ténpi ciù lónghi, a mæxima questión a s'é prezentâ pe-i scrîti làichi ascì, portàndo a di éxiti diferénti. Prezénpio l'[[Aostin Giustignan|Aostìn Giustignàn]] o scrivéiva i sò Anâli inte 'n toscàn con quàrche ræa inflesción lìgure, diciaràndo però de no anâ aprêuvo a tùtte e sò régole "''non curandomi punto essere riputato toscano, sendo nato genoese''", méntre a storiografîa ofiçiâ a lê contenporània, sàiva a dî i Anâli do [[Iàcopo Bonfàdio]], a l'êa ancón scrîta in latìn, léngoa diféiza da l'[[Oberto Fogetta|Òbèrto Fogétta]], fræ do Pòulo, cómme quélla adàtta a 'n ûzo universâle. Inta pràtica i setoî ciù interesæ da l'ûzo do latìn e do toscàn êan storiografîa, memöie e tratâti de polìtica méntre, pe cóntra, a poêxîa a no riêsce a avéi o mæximo sucèsso de quélla in zenéize, cómme se pêu védde paragonàndo de publicaçioìn de l'editô [[Cristòffa Zabâta]], sàiva a dî e vàrie ''Scelte di rime'' e l'avoxòu ''[[Rime diverse in lengua zeneise]]'', gràn sucèsso editoriâle a diferénsa de prìmme. A ògni mòddo gh'é ancón di tèsti chi prezéntan in vorgâ ciù ò mêno messciòu, spécce àtti pràtichi ò létie - inclûze quélle de çèrti leteræ comme-o [[Giùlio Pravexìn]] - ma con vàrie eceçioìn chi vêgne sorviatùtto da-e Rivêe e quélla, do tùtto particolâ, do savonéize [[Zâne Aostìn Abòu]] che, co-in rimàndo a-i scrîti do sécolo pasòu, o refûa a normalizaçión di còdichi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 31-35}}</ref>. Pi-â poêxîa, caraterizâ ancón da 'na preferénsa totâle pò-u zenéize, òpera de grandìscima rilevànsa do Çinqueçénto e pe-i sécoli a vegnî a l'é stæta a za minsonâ ''Rime diverse in lengua zeneise'', stanpâ pi-â prìmma vòtta a Zêna into [[1575]] e segoîa da âtre çìnque ediçioìn scìnn-a-o [[1612]]. Fadîga editoriâle do Cristòffa Zabâta, inprezâio e promotô de coltûa òriginâio de [[Monegia|Monêgia]], inandiâ con l'intençión de publicâ 'n'òpera da lêze pò-u piâxéi de fâlo, pe sò voentæ a gh'à 'n regìsto elevòu, tànto che gh'é, co-o pasâ de nêuve ediçioìn de l'òpera, 'n procèsso de progresîva e programàtica eliminaçión de çèrti éxiti ciù destacæ da-o spìrito de l'arecugéita e dónca, in particolâ, de ''fròttore''<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 48-49}}</ref>. A ògni mòddo ste conpoxiçioìn chi, tànto comùn a l'época, tornâvan inte de poêxîe ch'êan 'na spécce de destruturaçión do livèllo ciù èrto da lìrica zenéize, cómme se peu védde inte di conponiménti do Dartónn-a, dónde gh'é 'na raprezentaçión "farsésca" de l'amô in òtâve in parodîa a-o gùsto do [[Françesco Petrarca|Petràrca]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, p. 120}}</ref>. Tra i outoî chi gh'àn di conponiménti inte st'arecugéita chi, óltre a-o [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] ch'o n'à scrîto a ciù pàrte, se pêuan aregordâ o [[Bernabè Çigâa Cazê]], o [[Viçénso Dartónn-a]], o [[Benàrdo Castelétto]], o [[Benéito Schenón]], o [[Loénso Quésta]] e o [[Cristòffa Zabâta|Zabâta]] mæximo, méntre de quélli ànni gh'é ancón di manoscrîti ò de òpere d'anchêu pèrse de âtri outoî comme-o [[Françésco Buzénga]], l'[[Antoniöto Sòulo]], o [[Cézare Moràndo]], o [[Pierantönio Vìlla]], o [[Zâne da Vàize]], o [[Giobàtta Mónti]] e-e poêtésse [[Plàçida Pravexìnn-a]] e [[Pierétta Negrónn-a Scàrpa]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. III, pp. 120-122}}</ref>. === Seiçénto === {{Çitaçión|Questa è particolâ feliçitæ<br/>à ri Zeneixi dæta da ro Çê<br/>d'avei paròlle in bocca con l'amê,<br>de proferîre tutte insuccaræ.|[[Gian Giacomo Cavallo|Giàn Giàcomo Cavàllo]], ''Lingua genovese'' in ''[[Ra Cittara Zeneize]]'', [[1636]]}}[[Immaggine:Cittara.zeneize.1636.pdf|miniatura|Frontespìçio da prìmma ediçión de ''[[Ra Cittara Zeneize]]'', do [[Gian Giacomo Cavalli|Giàn Giàcomo Cavàllo]], [[1636]]|page=6]] Coscì cómme pò-u sécolo pasòu, o svilùppo da letiatûa lìgure do Seiçénto o l'é determinòu da di inportànti fæti polìtichi, ch'àn portòu a 'na mêgio precizaçión de fonçioìn da léngoa locâle. Co-o lénto destàcco da-o contròllo spagnòllo, s'êa defæti deliniòu 'na nêuva polìtica de sovranitæ da pàrte de l'oligarchîa a càppo da Repùbrica, ch'a l'amiâva a restitoî a-a naçión a conplêta indipendénsa. Inte st'ànbito chi a letiatûa in zenéize, continoàndo o procèsso comensòu into sécolo prìmma, a l'à raforsòu o sò ròllo de struménto pi-â raprezentaçión de l'òriginalitæ colturâle e ideològica da Repùbrica, meténdose a-o servìçio do scistêma polìtico e de sò idêe de rifórma ascì. S'êa dónca acentoòu a contrapoxiçión tra a léngoa locâle e quélle ciù internaçionâli, màscime o toscàn e o spagnòllo, che, vegnìndo dêuviæ da-i aministraçioìn forèste, êan de lóngo ciù sentîe cómme ségno de 'n'ödiâ dipendénsa polìtica e colturâle. Coscì, partìndo da-e bâze stabilîe inte "Rimme diverse", l'é comensòu un confrónto tra i còdichi ch'o s'é svilupòu, segóndo o gùsto baròcco, inta riçèrca de éxiti artìstichi miliæ, co-ina gràn cûa into stîle e inta sperimentaçión<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 5-7}}</ref>. A stagión da gràn poêxîa baròcca zenéize a l'é precedûa, inti ànni tra i sécoli XVI e XVII, da 'n cùrto perîodo de inportànte svilùppo poético da çitæ de [[Sann-a|Sànn-a.]] Chi, dónde giùsto da quàrche ànno gh'êa stæto e ùrtime produçioìn de gùsto quatroçentésco co-i scrîti de l'[[Zâne Aostìn Abòu|Abòu]], sénsa grén rivoluçioìn l'é arivòu i nêuvi modélli zenéixi. In particolâ, co-în'antiçipaçión do panoràmma zenéize, gh'êa a prezénsa de 'n dóggio modéllo raprezentòu, da 'na pàrte, da 'na poética elevâ ch'a contìnoa o stîle do [[Pòulo Fuggetta|Fogétta]] e do [[Bernabè Çigâa Cazê|Cazê]] e portâ avànti da-o màscimo poêta savonéize, o [[Gabriælo Ciabrea|Gabriælo Ciabrêa]], inta sò contegnûa produçión in lìgure{{#tag:ref|Pe dindavéi gh'é di dùbbi in sciâ paternitæ de dôe serenâte atriboîe a-o Ciabrêa, co-a pérdia do manoscrîto òriginâle conpliòu da 'n çèrto [[Loénso Baldàn]] e a sò trasmisción ch'a l'é pasâ pe 'na trascriçión sucesîva, ciù tàrdi rimanezâ pi-â stànpa da-o Cazàssa ségge inta grafîa che con di adataménti morfològichi e lescicâli. Scibén chò-u Ciabrêa mæximo o no fà de mençioìn a-a sò produçión in lìgure inte l'avoxòu ''Elogio'' a-o Cavàllo, pe dataçión e pi-â prezénsa de fórme ciù savonéixi (a despêto de 'n tèsto con di rimàndi ciæi a-o zenéize "clàscico") se poriéiva de màscima confermâ tâ atriboçión<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, p. 9}}</ref>.|group=n.}}, e da l'âtra da-a poética de savonexitæ popolâre do [[Pantalìn Moâsànn-a]], ch'o l'àiva pigiòu cómme inspiraçión a letiatûa carlevæsca do Çinquençénto e i scrîti do [[Vinçénso Dartónn-a|Dartónn-a]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, p. 8}}</ref>. A ògni mòddo, a prìmma meitæ do Seiçénto into móndo ligùstico a l'é marcâ da-a prezénsa do poêta ch'o l'à mêgio raprezentòu o spìrito da stagión baròcca, arivàndo in sciâ vétta de l'ûzo leterâio do zenéize co-ina lìnia de poêxîa in gràddo de stâ "''dro paro''" co-o rèsto da letiatûa eoropêa: o [[Gian Giacomo Cavalli|Giàn Giàcomo Cavàllo]]. O Cavàllo o l'é caraterizòu da 'na riçèrca stilìstica asolûta ch'a finìsce pe destacâlo da-o lengoàggio popolâre, portàndolo a l'ûzo de éxiti da-o gùsto antîgo, liberàndose da l'idêa de letiatûa ch'a preferîva l'espresción in vorgâ pi-â sò naturaléssa e rebaténdo coscì a-i pregiudìççi in sciâ "mêza léngoa"<ref group="n.">Into Rinasciménto l'êa comùn, tra i contrâi a-o zenéize, o pregiudìçio segóndo o quæ o l'êa da consciderâ 'na "mêza léngoa", aprêuvo a-a chéita de vàrie létie a-a fìn de paròlle rispètto a-o toscàn.</ref> co-în'ecelénsa artìstica che, avoxâ da-i sò contenporànni, a l'àiva dimostròu a capaçitæ de sta léngoa chi de raprezentâ e arenbâ l'outocelebraçión de 'na civiltæ leterâia e artìstica. O Cavàllo, into córso de l'evoluçión da sò poética, o l'é finîo pe pigiâ e prerogatîve de poêta ofiçiâ de l'ideologîa repubricànn-a, a testimoniànsa da gràn inportànsa ch'a l'àiva pigiòu a léngoa into scistêma scinbòlico da Repùbrica, a confèrma do ligàmme tra l'ûzo leterâio do zenéize e l'elaboraçión de 'n'identitæ coletîva. A poética do Cavàllo, elevâ a memoràbile con l'''Elogio'' do Ciabrêa, a l'à dónca trasformòu a ''Cittara'' inte 'n gràn clàscico, publicòu inte vàrie ediçioìn za prìmma de l'Eutoçénto<ref group="n.">Sàiva a dî a [[s:Ra_cittara_zeneize_1636|prìmma ediçión do 1636]] e quélle [[s:Ìndiçe:Cavallo_Cittara_1665.djvu|do 1665]], [[s:Ìndiçe:La_cetra_genovese_1680.djvu|di ànni 1680]] e [[s:Ìndiçe:Çittara_zeneize_1745.djvu|do 1745]].</ref>, portàndo o gùsto pe-i toìn èrti e âtri sò caràteri inta ciù pàrte da letiatûa di sécoli a vegnî<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 43-47}}</ref>. Scibén che l'é stæto a poética do Cavàllo a êse celebrâ cómme màscima espresción do sò ténpo, pe dindavéi into Seiçénto no màncan de âtre lìnie de poêxîa che, lónxi da l'esperiénsa do Cavàllo, vàn aprêuvo a-o Fogétta carnascialésco e a-o Dartónn-a. Màscimo esponénte de quésta poética o l'é stæto o [[Giuliàn Rósso]], pe têmi e stîle o contrâio do Cavàllo, ciù aténto a-i umoî "carogê" e ch'o dêuviâva, no sénsa a costruçión artifiçiâle de 'n sociolétto cómme fæto da-o sò antagonìsta leterâio, un zenéize ch'o voéiva reprodûe quéllo do pòpolo e che pertànto o no l'êa adàtto pe-i sò contenporànni a raprezentâ l'inmàgine inlùstre che se dâva a-a léngoa naçionâle. A sò produçión a se distìngoe pe 'n'interesànte inventîva lengoìstica, con de particolæ riproduçioìn di anbiénti naturâli e urbén e 'na vénn-a de pescimìsmo che inte quàrche conponiménto a l'arîva scìnn-a 'n'ascôza crìtica sociâle<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 89-91}}</ref>. Óltre a-o Cavàllo e a-o Rósso, màscimi raprezentànti da poêxîa lìgure do Seiçénto, gh'é 'n çèrto nùmero de outoî mêno conosciûi, de vòtte con di sò scrîti inta ''Cittara Zeneize'' ascì, pàrte de 'na produçión "minô" caraterizâ da éxiti e motivaçioìn diferénti. In particolâ, aregordémmo o [[Pêo Giöxèppe Giustiniàn]], l'[[Gustin Scciafin|Aostìn Scciafìn]], l'[[Antönio Giùlio Brìgnoe Sæ]], o [[Giobàtta Merèllo]], o [[Fulgénçio Baldàn]] e o [[Françésco Bogiàn]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, p. 8}}</ref>. Pe de ciù, s'ascìste a-a publicaçión de quàrche conponiménto scrîto in de parlæ locâli, tra i quæ resâta sorviatùtto a produçión do tagiàsco [[Stêva Rósso]], formâ da 'n poêmétto, ''L'antico valore de gli huomini di Taggia'', e quàrche poêxîa, dónde, co-in têma a l'época ciù câo a âtre letiatûe regionâli, o sostegnîva a spontaneitæ do parlâ locâle, "léngoa naturâle", in scê léngoe ilùstri cómme o toscàn e o zenéize ascì, tùtte dôe conscideræ da lê cómme léngoe leterâie<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 9-14}}</ref>. A diferénsa do sécolo prìmma, into Seiçénto gh'é stæto o prìmmo inportànte svilùppo do tiâtro zenéize, scibén ch'o l'é ancón bén bén limitòu inti spàççi e inta disponibilitæ de comediànti, mancàndo squæxi do tùtto di atoî do pòsto. In particolâ, do perîodo tra a raprezentaçión into [[1600]] de ''La fonte stramba'', de outô sconosciûo, e quélla do ''[[Genio ligure trionfante]],'' do [[Zân'Aostìn Polinâ]], into [[1697]] l'é sopravisciûo 'na vinténn-a de tèsti tiatrâli in pàrte ò do tùtto in zenéize, che a ògni mòddo êan destinæ a 'n ûzo ch'o poéiva êse sôlo intèrno. Defæti, óltre a-a nominâta de léngoa inconprenscìbile goâgnâ da-o zenéize, a fàrta de 'n tîpo tiatrâle lìgure bén caraterizòu e de atoî pe portâlo in scêna, o tiâtro zenéize o l'àiva svilupòu 'na riçèrca ezasperâ de acutésse, riferiménti a fæti, persónn-e e lêughi locâli, costànti sénsi dóggi, metàfore e metonìmie da-o zenéize carogê ciù stréito, tànto amæ da-o pùblico de l'época ma che rendéivan i spetàcoli do tùtto inconprenscìbili a-i forèsti. Adreitûa, inte 'na batûa pi-â sò comédia ''Comici schiavi'', o Brìgnoe o l'arîva a trepâ do stîle ch'o dêuviâva fàndo dî a-i sò personàggi: "''Pa che sei steta à Ziena à imparà re parole à senso doggio, v'asseguro che da questa vostr'arte, la se ghe ne seze in carrega, se sentissi solo unna dre Comedie che ghe fà ri zoveni à ro Carlevà, e ve gh'addotoreresci dentro, perche ne son tutte pinne''". De quésto perîodo, dónde fâ a sò prìmma conpàrsa a famôza màschera do [[Capoâ]] ascì, o tiâtro in zenéize o l'à avûo tra i sò outoî ciù avoxæ o [[Pêo Zâne Capriâ]], l'[[Antönio Giùlio Brìgno Sæ]], o [[Françésco Màia Mæn]] e o [[Zâne Andrîa Spìnoa]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 122-126}}</ref>. Si-â prìmma meitæ do sécolo a l'àiva raprezentòu un di moménti de màscimo fervô colturâle de Zêna, 'na lónga série de disgràçie inti ànni sùbito dòppo, insémme a-a mòrte do Cavàllo e do Rósso, a l'à portòu a 'na pérdia d'inportànsa artìstica da çitæ, corpîa da-a pèsta into [[1656]]-[[1657]], da-a [[Segónda goæra lìgure-piemontéize|goæra co-i piemontéixi]] do [[1672]] e da-o [[Bondardaménto de Zêna (1684)|bondardaménto françéize]] do [[1684]]. Gh'é pöi 'na stanchéssa de l'ativiæ colturâle, ch'a doviâ aténde o Sèteçénto pe poéise rinovâ, co-a coltûa làica ch'a patîva 'na fortìscima infloénsa e concorénsa da quélla religiôza di [[Conpagnîa de Gexù|Gezoîti]] ascì. Pi-â letiatûa in zenéize gh'é a pérdia de centralitæ de quélla a têma polìtico-civîle, co-i âtri têmi (sàiva a dî a lìrica d'amô e a poêxîa satìrica e burlésca) che no riêscian a svilupâse, arestàndose a-a ripetiçión di modèlli di ànni pasæ. De sti ànni chi s'aregórdan dötréi conponiménti de 'n çèrto interèsse, scibén che da-a ménn-a e da l'òriginalitæ bén bén ciù contegnûa, cómme a comédia ''La Zingara'' do [[Geliàndro Sganbào]] e, ciù inte l'ànbito celebratîvo, o ''Genio ligure trionfante'' minsonòu de d'âto. Pi-â poêxîa, o vêuo lasciòu da-o céntro da región o làscia 'n pitìn de spàçio pe l'espresción inte variànte locâli, cómme testimoniòu da-i scrîti do ciavæn [[Zâne Françésco Bafîgo]]. In sciâ fìn, a sâda reaçión do govèrno zenéize depoî a l'atàcco françéize do 1684 a pòrta a quàrche tentatîvo de repigiâ o ròllo polìtico da letiatûa civîle de apénn-a mêzo sécolo prìmma, con l'ùnico éxito de 'n çèrto interèsse ch'o l'é o ''Zena insendià'' do [[Càrlo Andrîa Castagnêua]], ch'o prezénta quàrche inovaçión ch'a torniâ into sécolo sucescîvo<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. IV, pp. 148-151}}</ref>. === Sèteçénto === {{Çitaçión|Viva ri gentilòmmi,<br/>viva ri çittadin,<br/>viva ògni sòrte d'òmmi,<br/>e grendi e piccenin,<br/>tutti ri galantòmmi<br/>che s'en adœuveræ<br/>viva ra nòstra Zena,<br/>viva ra Libertæ!.|[[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], ''Ra libertæ vendicâ [...]'' in ''Ro Chitarrin'', [[1772]]}} [[Immaggine:Chittarin 1772.djvu|sinistra|miniatura|''[[Ro Chittarrin]]'' do [[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], do [[1772]]]] Inta prìmma pàrte do Sèteçénto s'ascìste, ségge da-o pónto de vìsta polìtico che leterâio, a-a continuaçión da fórte crîxi ch'a l'àiva interesòu a Repùbrica. No gh'é goæi de testimoniànse di prìmmi decénni do sécolo, ma no mànca 'n interèsse rinovòu pi-â letiatûa di ténpi pasæ e in particolâ pe quélla do Cavàllo, cómme testimoniòu da-a ristànpa da sò ''Cittara'' inte ciù òcaxoìn. Inte st'ànbito chi, coménsa a conparî a figûa de l'outô ciù inportànte do Sèteçénto, o [[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], za inpegnòu inte 'n progètto de diféiza do zenéize, vìsto da lê cómme 'n eleménto pi-â coexón da Naçión in qualitæ de struménto d'indentificaçión de tùtte e clàsse sociâli, de dónde partî pe 'n progètto de rifóma do Stâto<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 28-29}}</ref>. Rivoluçión leterâia caxonâ da 'n'âtra rivoluçión, sàiva a dî [[Rivòlta de Zêna (1746)|quélla de Zêna do 1746]], a l'é quélla ligâ pròpio a-i fæti do [[Balilla|Balìlla]]: se gh'à 'n adesciâse da letiatûa zenéize, ciamâ a contâ e cantâ l'òrghéuggio rinovòu e o coràggio da popolaçión lìgure. Coscì, da-o nêuvo scioî da letiatûa civîle e celebratîva se svilùppa tórna 'n panoràmma colturâle de 'n çèrto interèsse, da-i éxiti diferénti e incentròu in sciâ figûa, de lóngo ciù inportànte, do De Frànchi. Quésta letiatûa "do 1746" a repìggia sorviatùtto a lìrica do prìmmo Seiçénto do Cavàllo, e a gh'à 'na dialética intèrna bén bén variegâ: partìndo da-i têmi comùn da celebraçión patriòtica e de l'ezaltaçión de l'ideâle repubricàn s'arîva a conponiménti da-o gùsto diferénte, chi vàn da-a naraçión fæta cómme cronàca, cómme inti scrîti do savonéize [[Ònoròu Antönio Gentî]] ò inte l'anònimo ''Trionfo dro pòpolo zeneise'', a-a celebraçión épica e a-i éxiti ciù personæ do [[Gaitàn Galìn]], squæxi 'n precorsô do gùsto romàntico<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 30-31}}</ref>. Si-â rivoluçión polìtica e leterâia a l'à consacròu o De Frànchi comm'o màscimo poêta in zenéize do sò sécolo, l'é vêa ascì ch'o no s'é arestòu a tratâ sôlo de quélli têmi, continoàndo a megioâ a sò poética e scrivéndo in sce de âtre questioìn. Scritô ségge de pröza che de poêxîa, o l'à repigiòu i vàrri regìstri da sò léngoa chi s'êan standàrdizæ inta letiatûa, co-o zenéize "èrto" do Cavàllo da 'na pàrte e quéllo "carogê" do Rósso da l'âtra, meténdoli insémme pe raprezentâ e dâ vôxe a-i sò personàggi diferénti. O poêta o pìggia dónca cómme modèllo e ciù despæge esperiénse leterâie, pasàndo da l'òniprezénte modèllo do Seiçénto, spécce inte lìriche d'amô, a 'n fìn gùsto [[Académia de l'Arcàdia|arcàdico]] - co-o De Frànchi ch'o l'êa inta [[Colònia Ligùstica]] - e barochétto, amiàndo de fónde inte 'na pàrte da sò produçión a mûxica co-a paròlla, con di éxiti de gràn elegànsa e senplicitæ<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 53-56}}</ref>. Scibén che da-a ménn-a ciù contegnûa rispètto a-o "sécolo d'öo" ch'o l'êa stæto o Seiçénto, inta segónda meitæ do Sèteçénto s'ascìste a 'na çèrta ripréiza de l'ativitæ leterâia ligùstica, agiutâ da-a creaçión de 'na colònia de l'Arcàdia a Zêna, da vàrri studiôxi e leteræ óltre che da-o fórte svilùppo do [[giansenìsmo]] lìgure. Da-a fîta corispondènsa do De Frànchi co-i âtri outoî in zenéize se védde cómme a sò espertîxe a foîse a ògni mòddo centrâle pi-â produçión poética de l'época, cómme confermòu da-e concordànse che se pêuan lêze inti tèsti di sò colêghi. Óltre a-a publicaçión do tùtto particolâ da traduçión do [[A Gerusalemme liberâ|màscimo poêma]] do [[Torquato Tasso|Tàscio]] con ''[[Ra Gerusalemme deliverâ|Ra Gerusalemme deliverà]]'', promòssa pròpio da-o De Frànchi pe verificâ e poscibilitæ da léngoa, o rèsto da produçión poética a l'é de caràtere pi-â ciù pàrte popolâre, scrîto inte 'n zenéize carogê. Rizultâto de quésta evoluçión o l'é stæto l'astrénzise di ligàmmi tra i vàrri regìstri do zenéize: da 'na pàrte gh'é l'abandón de fórme ciù bàsse cómme a ditongaçión in -ie-<ref group="n.">Che prezénpio a portâva a dî ''Ziena'' a-o pòsto de ''Zena''</ref>, da quéllo moménto consciderâ "vilànn-a" e do zenéize parlòu fêua de [[Miâge de Zêna|miâge]], pe cóntra gh'é a chéita de numerôze de fórme ciù èrte ascì, fêua chi-â -r- intervocàlica, a fadîga tegnûa in vìtta into parlâ di nòbili. De quésta poética minô, a ògni mòddo bén inportànte pi-â sperimentaçión da nêuva léngoa poética e di géneri dêuviæ into sécolo a vegnî, tra i sò outoî se pêuan aregordâ o [[Bèrto Cùrlo]], o [[Gaitàn Galìn]], l'[[Anbrêuxo Cónti]], o [[Françésco De Feræ]], o [[Fabrìçio Giâno]] e o [[Toràrbo Armònico]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 84-86}}</ref>. Pe de ciù, into Sèteçénto gh'é a prìmma prezénsa de 'n çèrto nùmero de testimoniànse inti parlæ locâli, cómme 'na dóggia traduçión parçiâle da ''Geruzalémme liberâ'' inti parlæ de [[Uà|Oâ]] e de [[Roscigion|Roscigión]], probabilménte inandiæ in sciô modèllo de quélla do De Frànchi e scrîte pe 'na questión de canpanìn tra i doî pàixi. De Roscigión gh'é ascì o ''Pervœzze in sogno der meister da schêura der Morœre'' do [[Luciàn Rósso]], outô de tèsti in zenéize e toscàn ascì, e da-o vixìn pàize d[[Sascê|o Sascéllo]] se consérvan 'na [[Canzùn id guèra|cansón de goæra]] anònima e-e òpere do [[Gian Lurenzu Federicu Gavotti|Zâne Loénso Federîgo Gavòtti]], scrîte tra a fìn do Sèteçénto e prinçìpio de l'Eutoçénto. Da-o ponénte se regìstra ancón 'n'òpera bén bén particolâ, o poêma ''[[A canzun de Franzé u peguror]]'' do [[Lùcco Màia Capón]], da lê scrîta into parlâ de [[Triöra|Triêua]], formâ de dêxe "cavi" sénsa 'n fórte ligàmme fra de lô e che pàn coligâse a-e tradiçioìn di pastoî do pòsto<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 15-27}}</ref>. Coscì cómme a poêxîa, o tiâtro zenéize co-i sò personàggi o l'à conosciûo 'na fórte crîxi ascì, con l'abandón di modèlli de stànpo baròcco dond'o l'àiva avûo 'n ròllo de 'na çèrta inportànsa. A prìmma pàrte do sécolo a l'é dónca caraterizâ da pöche produçioìn, pe nìnte inovatîve e da-a ménn-a contegnûa, co-i pöchi ezénpi con de novitæ chi són di cùrti [[Intermêzo|intermêxi]] do [[Michê Oivê]] e de l'Anbrêuxo Cónti. Renovatô do tiâtro zenéize do Sèteçénto, cómme pò-u rèsto da letiatûa, o l'é stæto de lóngo o De Frànchi che, cuàndo a traduçión de numerôze comédie françéixi o l'àiva comensòu 'na rifórma di têmi e di géneri raprezentæ. A ògni mòddo, ciù de 'na sénplice traduçión, o De Frànchi o l'à bén bén rielaboròu e òpere, màscime do [[Jean-François Regnard|Regnard]], do [[Jean de Palaprat|Palaprat]] e sorviatùtto do [[Molière]], adatàndo personàggi e batûe a-o contèsto zenéize, tànto da azónze de bèlle sciortîe bazæ in sce l'ûzo de regìstri despægi ò âtre léngoe, inganciàndose a-a tradiçión do tiâtro do Seiçénto de mòddo che-e sò òpere foîsan aprexæ da pùblichi de clàsse diferénti<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 109-112}}</ref>. Coscì cómme pi-â rivoluçión do 1746, l'âtro grànde fæto zenéize do Sèteçénto dovûo a 'na rivoluçión, sàiva a dî a creaçión da [[Repùbrica Lìgure]], o l'à portòu a 'n fortìscimo cangiaménto into panoràmma leterâio di ànni tra a fìn do sto sécolo chi e o prinçìpio de quéllo sucescîvo. Co-a [[Rivoluçión zenéize|rivoluçión giacobìnn-a de Zêna]], dòppo a creaçión da Repùbrica Democràtica se gh'à fîto a teorizaçión de 'na "stràdda zenéize" a-o nêuvo córso di fæti: cómme bén raprezentòu da-a letiatûa, dónde no gh'é de conponiménti pròppi do pòpolo menûo, se pêu consciderâ cómme 'na rivoluçión da borghexîa, che pi-â prìmma vòtta a l'é lìbera d'esprìmise e de discùtte, méntre no gh'é i ecèsci tìpichi da Frànsa, in particolâ aprêuvo a-o ròllo diferénte zugòu da l'aristocraçîa de dôe naçioìn. Gh'é stæto dónca a publicaçión de 'n gràn nùmero de papê cómme librétti, armanàcchi e ''pamphlet'' scrîti pe divulgâ tra o pòpolo i ideâli da rivoluçión, promovéndo però 'n'inmàgine ch'a désse seguéssa, dónde a ciù pàrte de crìtiche êan pe 'n scistêma econòmico sorpasòu e 'na burocraçîa ezagerâ. Pe de ciù, no gh'é goæi riferiménti a-i scìnboli e a-i têmi da [[Rivoluçion françeize|rivoluçión françéize]], co-ina coiôza ripetiçión no sôlo da poética do De Frànchi, ma de quélla do Cavàllo ascì, cómme testimoniòu da-a löde de l'[[Antönio Màia Posêu]] a-o prescidénte [[Cotàrdo Solâri]]. Co-a poêxîa ch'a l'êa dónca do tùtto ligâ a-a tradiçión precedénte, a despêto da rivoluçión polìtica, o tèsto ciù inovatîvo de l'esperiénsa repubricànn-a o l'é 'n interesànte diàlogo in pröza de l'[[Antönio Duràsso]] cóntra o trasformìsmo polìtico. Sto librétto chi, leçión picìnn-a de tiâtro desligâ da-a comédia do Sèteçénto, o l'é o precorsô di vàrri diàloghi polémichi do sécolo sucescîvo, spésse vòtte publichæ inti lunâi democràtichi e inti giornâli zenéixi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. V, pp. 134-136}}</ref>. == Etæ contenporània == === Eutoçénto === {{Çitaçión|[...] regna e dòmina in giornâ / dappertutto a fòrsa armâ<br/>fòrsa armâ chi se componne / d'individui, de personne<br/>çittadin fra noî cresciùi / primma d'ëse à un re vendùi...<br/>Là un tumulto se scadenna, / unna bæga chì s'arrangia,<br/>là se n'arve unna dozzenna, / ògni pöco o vento scangia...<br/><br/>E ti solo ti ê là in çimma, / sempre o mæximo de primma!|[[Cristòffa Castelìn]], ''O campanon de Päxo'', [[1849]]}} ==== Letiatûa in zenéize ==== [[Immaggine:A.Colombiade.Pedevilla.1870.pdf|pagina=8|miniatura|''A Colombiade'' do [[Loîgi Michê Pedevìlla]], [[1870]]]] L'Eutoçénto o coménsa pi-â coltûa zenéize co-o gràn sconcèrto dovûo a-a pèrdia da secolâ indipendénsa lìgure, fîto segoîo da 'n clìmma de ribelìsmo polìtico cóntra a "rivoltànte ingiustìçia". O zenéize o l'à coscì perdûo o ròllo d'eleménto costitutîvo de specificitæ aprêuvo a 'na diminuçión de òcaxoìn ofiçiæ d'ûzo, con sôlo a Gêxa ch'a l'à continoòu a dêuviâlo inta pràtica [[omilètica]] e [[Catechîximo|catechìsta]] in òpoxiçión a 'n govèrno conscideròu forèsto prìmma e liberâle pöi, contàndo in sce l'arénbo de l'identitæ coletîva popolâre. Sta scitoaçión chi a l'à fîto portòu a 'n adataménto inta manêa de scrîve o zenéize ascì, co-a chéita definitîva da -r- intervocàlica inta letiatûa ciù èrta ascì{{#tag:ref|Pe dindavéi ancón con de rexisténse, tànto chò-u [[Martin Piaggio|Piàggio]] o metéiva in ciæo o gùsto popolâre de lê adotòu scrivéndo "''[[s:Chittarin_zeneize_1881/43|parlo sens'erre comme fa e donnette]]''". O moménto de pasàggio a de grafîe ciù modèrne o l'é defæti bén bén testimoniòu da 'n'afermaçión do [[Loîgi Michê Pedevìlla|Pedevìlla]], dond'o dîxe: "''D'altronde, se scriveivo a lengua antiga arrischiava de n'ëse tròppo ciæo e de perde o mæ tempo e a mæ fadiga. Parlando portolian zù a riso ræo fra i lettoî temmeivo perde doe bonne casanne: i nòbili e e scignöe''<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, p. 7}}</ref>.|group=n.}}, e l'ûzo in ciù gràn quantitæ de vàrri italianìsmi, giustificòu da-a necescitæ, comm'o scrivéiva o [[Loîgi Michê Pedevìlla|Pedevìlla]], de 'na ciù fàçile conprensción di tèsti. Ségno ciæo do nêuvo córso, into [[1814]] se regìstra pi-â prìmma vòtta, inta ''Gazzetta di Genova'', a conpàrsa de l'etichétta "dialétto" depoî a-a paròlla "zenéize" che, scibén co-in sénso despægio da quéllo ch'o l'à pigiòu d'anchêu o tèrmine, o raprezentâva za 'n gràn ridimenscionaménto pe l'antîga léngoa leterâia. De chi, l'é nasciûo o bezéugno de studiâ a "léngoa" e defæti l'é pròpio inte l'Eutoçénto che coménsa a publicaçión di prìmmi vocabolâi, spécce quéllo de l'[[Gioxeppe Oivê|Oivê]] do [[1841]] e quéllo do [[Gioanìn Cazàssa|Cazàssa]] do [[1851]], ciù tàrdi inrichîo inta segónda ediçión do [[1876]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 5-8}}</ref>. Inte st'ànbito chi, co-a pèrdia de l'èrta fonçión aministratîva, a letiatûa a s'asbàscia a 'n livèllo "dialetâle", co-o Martìn Piàggio ch'o l'à avûo o ròllo de tranxiçión tra i doî moménti, anàndo da 'na pàrte a inougurâ o gràn sucèsso di lunâi co-o sò ''[[Sciô Regiña|Sciô Reginna]]'', e da l'âtro a continoâ o gùsto neoclàscico inte föe de l'''[[Ezöpo zenéize|Esopo zeneize]]'' e adotàndo ciù tàrdi 'n moderòu gùsto romàntico ascì. O Piàggio o l'à coscì inouguròu 'na tradiçión de poêxîa pe contegnûi e divulgaçión de tîpo borghéize e da lê àn pigiòu l'inspiraçión i sò sucesoî, destancàndose però da-a sò prudénsa polìtica e da-e sò conceçioìn estétiche, tànto chi-â mêgio produçión poética da meitæ do sécolo, raprezentâ da outoî cómme o [[Gioanìn Cazàssa|Zâne Cazàssa]], o [[Giöxèppe Peagàllo]], o [[Cristòffa Castelìn]], o [[Françésco Pisórno]] e o [[Loîgi Michê Pedevìlla]], a l'é caraterizâ da 'n [[romanticìsmo]] liberâle e outonomìsta, da-i fórti toìn anti-sabòudi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 9-10}}</ref>. Inti [[Anni 1860|ànni Sciusciànta de quésto sécolo]], co-a progrescîva crîxi di lunâi, s'ascìste a-a difuxón de 'n nêuvo tîpo de publicìstica, de lóngo liberâle e anti-sabòuda: a-i 23 de zenâ do [[1868]] gh'é defæti a publicaçión do prìmmo nùmero de "[[O Balilla|''O Balìlla'']]", a primìscima stànpa periòdica in zenéize. Sto giornâle chi, insémme a di âtri da-a duâta ciù cùrta, o pêu êse conscideròu a prìmma publicaçión in lìgure pe dindavéi da-o tàggio popolâre. Defæti o regìstro dêuviòu o l'é pægio a quéllo di sò destinatâi, tànto che, co-in paralelìsmo eoropêo, si-â poêxîa borghéize de inìçio sécolo a l'êa o corispondénte zenéize pò-u [[realìsmo]], sti giornâli chi se pêuan za consciderâ d'inspiraçión [[Naturalìsmo|naturalìsta]]. Tra i nómmi ciù inportànti ch'àn scrîto pe quéste publicaçioìn pöco conosciûe se pêu aregordâ o [[Giöxèppe Pòggi]], o [[Bertomê Mòrchio]] e o [[Doàrdo Michê Ciòzza]]. I giornâli in zenéize no són però sôlo 'n'inportànte publicaçión in quànto tâ; defæti, pe mêzo de sti papê chi, s'êa svilupòu o génere di [[Romànso d'apendîce|romànsi d'apendîce]] in zenéize. De sòlito scrîti da-i mæximi outoî che contriboîvan co-i pròppi artìcoli, a çinquanténn-a de istöie d'anchêu conosciûe, a despêto de 'na ménn-a ch'a no l'êa pròpio milîa, a raprezénta o prìmmo inportànte tentatîvo de svilupâ 'na naratîva in zenéize, da-i têmi e da-i contegnûi ciù disparæ. Tra e raxoìn d'interésse pe quésto tîpo de publicaçioìn gh'é e sò anbientaçioìn e-e polémiche polìtiche e sociâli, cómme a questión de l'emigraçión contegnûa into ''Ginn-a de Sampedænn-a'', atriboîo a-o Pòggi e un di romànsi ciù avoxæ de sto perîodo chi. A stagión di giornâli zenéixi a l'à però patîo 'na gràn batòsta into [[1883]], con de nêuve lézze in matêia de stànpa che, inta pràtica, àn limitòu a poscibilitæ de difónde l'informaçión locâle into lengoàggio ciù inmediâto; a ògni mòddo con l'inportànte eceçión do ''Balìlla'', publicòu ògni dôe setemànn-e scìnn-a-o [[1904]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 101-106}}</ref>. I ànni de pasàggio tra i sécoli XIX e XX són caraterizæ da-a progrescîva "dialetizaçión" da letiatûa zenéize, procèsso ch'o l'êa za comensòu da vàrri decénni ma che scìnn-a quéllo moménto o l'êa contrastòu da-e numerôze rexisténse cóntra 'na fonçión minoritâia do lìgure inti ûxi lengoìstichi regionâli. Tra i ùrtimi poêti co-ina vixón èrta do zenéize s'aregórdan o [[Giobatta Vigo]] e o [[Luigi Domenico Farina]], co-o sò recùpero de pàrte da poética do Çìnque-Seiçénto, ligâ a-e ùrtime infloénse do gùsto romàntico ascì, e o [[Carlo Malinverni]], ch'o l'amiâva de pasâ inta poêxîa zenéize e sugestioìn do [[Decadentìsmo]] eoropêo. In sciâ fìn, 'n anbiénte ch'o l'êa ancón ligòu a-i modèlli ciù antîghi o l'êa quéllo eclesiàstico, anti-unitâio e convìnto da teorîa da sanitæ morâle di paizén, lìberi da-i mâ da vìtta urbànn-a, màscime o [[socialìsmo]], raprezentâ da di outoî cómme o [[Loîgi Perséuggio|Luigi Persoglio]], l'[[Alessandro Monti]] e, sorviatùtto, o pàddre [[Freirîgo Gàzzo|Angelico Federico Gazzo]]. Pe cóntra, de figûe cómme o [[Nicolin Baçigalô|Niccolò Bacigalupo]] àivan za comensòu a adotâ 'n tàggio vernacolâre inte sò òpere poétiche e de tiâtro, raprezentàndo 'na borghexîa legitimìsta che da-e sò scinpatîe polìtiche a l'acetâva o ròllo minoritâio da léngoa regionâle, prelùdio do sò abandón definitîvo in favô de quélla che, sôlo 'n sécolo prìmma, a ghe stâva ancón "''dro paro''"<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 125-128}}</ref>. ==== Letiatûa inte âtre parlæ ==== {{Çitaçión|L'ea 'n'autra Speza, serv'assè, Pasquale.<br/>- Ma aloa te ne gh'andavi ogni matina,<br/>Per no fae gnente, drento a l'arsenale!|[[Ubaldo Mazzini]], ''Aloa e aoa'' in ''Strufugi'', [[1894]]}} A despêto de 'na çèrta produçión poética into sécolo pasòu, de l'Eutoçénto no gh'é goæi de testimoniànse scrîte in de parlæ diferénti da-o zenéize, ancón conscideræ inte 'na poxiçión ciù bàssa da variànte ilùstre. Pe sta raxón chi i prìmmi éxiti ciù òriginâli, tra a fìn do Sèteçénto e o prinçìpio do sécolo sucesîvo, arîvan sorviatùtto da pàixi de montàgna cómme [[Campo|Cànpo]], [[Sascê|Sascéllo]] ò [[Triöra|Triêua]] e, ciù che amiàndo de destacâse da-i modèlli zenéixi, pàn comensâ a diferençiâse aprêuvo a 'n ànbiente despægio e lontàn da-o céntro. Defæti, inte çitæ da Rivêa se védde cómme se ségge fîto difûzo a tradiçión di lunâi reginién, con quélli de [[Sann-a|Sànn-a]] (tra i ciù antîghi, curæ a-o prinçìpio da-o [[Francesco Pizzorno]]), de [[Sanremu|Sanrémmo]] e da [[A Spèza|Spézza]] che vàn do tùtto aprêuvo a-o modèllo zenéize<ref name=":13">{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 34}}</ref>. E prìmme esperiénse ciù inportànti de letiatûa inte variànte locâli, ciù lìbere da-i modèlli do céntro, coménsan a mostrâse inti urtimìscimi ànni do sécolo XIX, e in particolâ a-e dôe estremitæ da región, Spézza e l'[[Intemelia|Intemélia]], de dónde partiâ l'inportànte tradiçión poética inte âtre parlæ che da-o Nêuveçénto a contìnoa scìnn-a-a giornâ d'ancheu<ref name=":13" />. ==== Tiâtro ==== Pò-u tiâtro, inta prìmma pàrte de l'Eutoçénto no gh'é de òpere de gràn inportànsa, defæti za inti ànni da repùbrica democràtica a sò ativitæ a l'êa limitâ pò-u ciù a-a raprezentaçión de òpere do Sèteçénto ò a l'adataménto de quélle in de âtre léngoe. Tra ste chi, aregordémmo l'anònimo melodràmma ''Achille in Sciro'', adataménto da-o [[Pietro Metastasio|Metastasio]] caraterizòu inte ripréize sucescîve da l'azónta de vàrri riferiménti anti-sabòudi. Tra i sécoli XVIII e XIX s'êa pöi comensòu a svilupâ 'n nêuvo génere de tiâtro popolâre, 'na spécce de [[Fàrsa (génere de tiâtro)|fàrsa]] costroîa cómme imitaçión e destruturaçión de modèlli forèsti e locâli con l'azónta de personàggi fìssi cómme o ''Barodda'', spésse vòtte mìssa in scêna con de marionétte. Tra i personàggi "in càrne e òsse" o ciù avoxòu o l'êa de segûo o ''[[Sciô Regiña|Sciô Reginna]]'', figûa che pâ ch'a vêgne da 'n sogétto existîo pe dindavéi e diventòu célebre gràçie a l'outô-comediànte [[Doménego Garèllo]] e ciù tàrdi a-o [[Martin Piaggio|Martìn Piàggio]] ascì, ch'o l'àiva dêuviòu inti sò lunâi. A sôla eceçión inte quésta produçión minô a l'é a comédia inte tréi àtti ''Il matrimonio di Goldoni'' do [[Federîgo Alizêro|Federîgo Aizê]], da-a ménn-a e o stîle bén bén ciù èrto e ùrtimo tentatîvo de métte a giórno l'antîga tradiçión do tiâtro zenéize a ciù léngoe<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 51-52}}</ref>. A segónda fâze do tiâtro zenéize de l'Eutoçénto a l'é pe cóntra quélla caraterizâ da-a figûa do Baçigalô, conscideròu cómme o fondatô do tiâtro dialetâle zenéize. Lê o l'à scrîto 'na série de copioìn pe-e conpagnîe de l'época, che scìnn-a quéllo moménto dêuviâvan sorviatùtto traduçioìn de òriginâli in de âtre léngoe, caraterizæ pi-â ciù pàrte da 'n'anbientaçión borghéize. E òpere do Baçigalô aviàn 'n gràn sucèsso scibén che, pe dindavéi, ciù che pi-â ménn-a ò l'òriginalitæ di conponiménti o saiâ dovûo a-a ripréiza di copioìn da pàrte do [[Gilberto Govi]], chi gh'àn dæto 'na gràn fàmma. Pe de ciù, gh'é stæto 'na série d'âtri outoî minoî de òpere de tiâtro, cómme o [[Costantino Preve]], o [[Piero Maffei]], l'[[Alfonso Ghiotti]], o [[Davide Castelli]]. A ògni mòddo a comédia d'anbiénte borghéize a no l'êa l'ùnica espresción da dramaturgîa in zenéize de quélli ànni: in fórte contrapoxiçión a sta chi pe contegnûi e propòxiti gh'é stæta l'òpera do pàddre [[Loîgi Perséuggio|Luigi Persoglio]], ligâ a 'na promoçión atîva da léngoa regionâle tra i anbiénti da Gêxa, ch'a dêuviâva pe rielaborâ inte 'n mòddo conservatô l'inpégno polìtico-sociâle da "schêua" liberâle. Co-i sò scrîti o Persoglio, ch'o l'adêuviâva 'na léngoa mêno italianizâ rispètto a-i liberâli, gh'é stæto o prìmmo tentatîvo de creâ 'na comédia ch'a no servìsse sôlo a demoâ o pùblico ma ch'a désse di pónti de riflesción ascì. Però, co-a direçiòn dialetâle ch'o l'àiva pigiòu o tiâtro zenéize, o rinovaménto do Persoglio a-a dramaturgîa zenéize o l'é restòu in sciâ fìn un câxo izolòu<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VI, pp. 155-159}}</ref>. === Nêuveçénto e ancheu === {{Çitaçión|Ma se ghe penso, allöa mi veddo o mâ,<br/>veddo i mæ monti e a ciassa da Nonsiâ:<br/>riveddo o Righi e me se strenze o cheu,<br/>veddo a Lanterna, a Cava, e lazzù o Meu.<br/>Riveddo a-a seia Zena inluminâ,<br/> veddo là a Foxe e sento franze o mâ,<br/>e allöa mi penso ancon de ritornâ<br/>à pösâ e òsse dov'ò mæ madonnâ.|[[Mario Cappello]], ''[[Ma se ghe penso]]'', [[1925]]}} ==== Letiatûa in zenéize ==== [[Immaggine:Gazzo.divina.comedia.1909.djvu|miniatura|''Diviña Comédia'' do [[Angelico Federico Gazzo|pàddre Gazzo]]. Traduçión do [[1909]] a l'é a-a meitæ tra l'Eutoçénto e o Nêuveçénto leterâio lìgure]] O Nêuveçénto o s'àrve co-o triónfo da lìnia de penscêo da letiatûa vernacolâre, con l'espresción in lìgure ch'a vêgne sénpre ciù ridimenscionâ a 'n sénplice struménto de raprezentaçión da pròpia regionalitæ. Sto fæto chi, in pàrte aceleròu da-a nàscita da "lìnia lìgure" inta lìrica de léngoa italiànn-a portâ avànti da-i gréndi poêti de l'época, o l'é ligòu inte 'n mòddo stréito a l'aceleraçión do procèsso de dequalificaçión colturâle da léngoa regionâle aprêuvo a l'afermâse do [[fascìsmo]]. Defæti o regìmme, a-o mêno scìnn-a-a fìn di [[Anni 1930|ànni Trénta]], o no l'àiva 'na polìtica de fórte contràsto a l'espresción regionâle, però o l'êa bén aténto (coscì cómme da âtre pàrte) a evitâ e potençialitæ de léngoe locâli de raprezentâ 'n'indentitæ "âtra", mesciàndo a càrega everscîva dovûa a 'n'òriginalitæ colturâle a 'n'inocénte dialética de pàize. L'é coscì che se svilùppa o concétto travizòu de "dialétto" ch'o contìnoa scìnn-a-a giornâ d'anchêu, teorîa a l'época condivîza ségge da-i inteletoâli do regìmme che da quélli democràtichi<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 5-7}}</ref>. In particolâ, a dequalificaçión do zenéize a l'é stæta favorîa da çèrte pràtiche dialetâli, spécce o tiâtro do [[Gilberto Govi|Govi]] e a cansón satìrica e bonelànn-a, scibén che, pe dindavéi, o panoràmma o l'êa bén bén ciù rìcco da sôla prezénsa de l'[[Doardo Firpo|Edoardo Firpo]], de vòtte celebròu cómme l'ùnico poêta scignificatîvo do Nêuveçénto in lìgure. Ségge prìmma che avànti a lê, gh'é stæto vàrri poêti ch'àn fæto pàrte da lìnia lìrica in zenéize e in de âtre parlæ, ch'a l'anâva aprêuvo a-a stagión da fìn de l'Eutoçénto portàndo a continoaçión e inovaçión a tradiçión leterâia ligùstica. Gh'é defæti l'espertîxe do savonéize [[Giuseppe Cava]], continoatô da poética do Malinverni, i scrîti de l'[[Ettore Chiappe]] e do [[Giuseppe E. Pedemonte]], ch'àn portòu o gùsto do [[scinbolìsmo]] in zenéize, e o [[Francesco Puppo]], ch'o repìggia a poética do [[Framénto (génere leterâio)|framénto]]. Pöi, gh'é ancón e figûe de l'[[Italo Mario Angeloni]], co-a sò convinçión polìtica into regìmme che gh'à dæto a-o prinçìpio 'n'estética [[Futurìsmo|futurìsta]] pe pöi virâ in sciô gùsto [[Parnasianêximo|parnasiàn]], do [[Carlo Domingo Adamoli]], co-i sò scrîti cóntra a goæra, de l'[[Alfredo Gismondi]] e de l'[[Aldo Acquarone]]. A ògni mòddo, pi-â letiatûa de l'época, a poxiçión do Firpo a l'é de lóngo centrâle. Co-i sò stùddi in scî antîghi scrîti zenéixi o l'à avûo 'na fórte evoluçión inta sò poética, de manimàn ciù alinîa a l'antîga lìnia "èrta" da quæ o l'amiâva de recuperâ a sperimentaçión e a tensción civîle<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 7-9}}</ref>. A partî da-o segóndo dòppo goæra s'ascìste a-o lénto recùpero da prezénsa e de l'inmàgine inta coltûa regionâle da poêxîa in zenéize, agiutòu da-o nêuvo interèsse pi-â valorizaçión e a promoçión do patrimònio lengoìstico, ch'o l'à portòu inti [[Anni 1970|ànni Setànta]] a 'na nêuva stagión de riçèrche dialetològiche. A ciù pàrte da poêxîa di [[Anni 1950|ànni Çinquànta]] e [[Anni 1960|Sciusciànta]] a restiâ destacâ da-a produçión do Firpo, consacrâ da-a crìtica sôlo into decénio sucescîvo, co-în'evoluçión che però a se svilùppa lê ascì into tentatîvo de destàcco da-i têmi vernacolâri, arivàndo a-o svilùppo de 'n gùsto rinovòu. L'é o perîodo de 'na letiatûa civîle ch'a se lîga a l'estética [[Neorealìsmo|neorealìsta]], co-o [[Silvio Opisso]] e o [[Guido Nilsen]] (insémme a [[Cesare Vivaldi]] e [[Rosita Del Buono]], d'Inpêia e de Sànn-a) che partàn da-i toìn ''crepuscolari'' e do [[Giovanni Pascoli|Pascoli]] pe renovâ o catàlogo de icónn-e da lìrica zenéize co-ina nêuva scinbologîa. Têmi chi tórnan into cansonê do [[Giuliano Balestrieri]] ascì, ma tànto desligæ da-a retòrica da vêgia Zêna che-e sò balæ pìggian 'n'âia ''[[blues]]'' da-a pàrte ciù modèrna da çitæ. Tra i poêti de quésto perîodo chi se destàccan inte 'n mòddo mêno marcòu da-o bosetìsmo vernacolâre se peu ancón aregordâ o [[Mario Lertora]], o [[Lorenzo Disma Rivara]], o [[Domenico Bancalari]], o [[Pasquale Senno]], l'[[Alberto Boccaleone]] e l'[[Ermes Vero]] méntre, co-a crîxi ch'a corpìsce a çitæ a partî da-i ànni Setànta, i têmi civîli coménsan a caregâse de 'na conscénsa nêuva, de 'n ciù profóndo malêse sociâle cantòu tra i prìmmi da-o [[Sergio Sileri]]. O Sileri, co-ina pràtica scìmile a-o Fogétta, o l'ìnpe i sò conponiménti de denónçia civîle e morâle, constatàndo cómme a-o pâ da crîxi econòmica a vàdde avànti quélla de conscénse. Pasción scìmile a l'é quélla ch'a fà scrîve l'[[Angelo De Ferrari]], o [[Luigi Cornetto]] e o [[Jean Aicardi]], ch'o l'adêuvia de sugestioìn da-i paizàggi pi-â sò lìrica civîle. Paizàggio che, coscì cómme inta poética do Firpo, o l'é 'n eleménto centrâle inte quélla di poêti che da lê àn pigiòu inspiraçión. Tra quésti, gh'é stæto o [[Sandro Patrone]], ch'o l'à ezorcizòu i fórti têmi de disénso sociâle con de inmàgine de canpàgna e de vêge prîe da çitæ, scimilménte a-o [[Vito Elio Petrucci]], gràn mediatô tra e necescitæ vernacolâri, o lirìsmo descritîvo e di eleménti d'[[intimìsmo]] ciù personæ. Tra i âtri poêti de gùsto firpiàn gh'é ancón o [[Nino Lungo]], o [[Rinaldo Avegno]], o [[Roberto Della Vedova]], a [[Pia Bandini]], o [[Pietro Maccagnolo]] e o [[Gigi Boero]] méntre, pe cóntra, se caraterìzan pe 'na riçèrca ciù outònoma l'[[Ernesto Pisani]], o [[Carlo Belli]] e o [[Giorgio Grassi]]. Vèrso a fìn do sécolo se gh'à 'n ûzo de toìn conplescivaménte ciù èrti, ch'o l'à portòu in sciâ fìn a superâ o modèllo vernacolâre inougoròu da-o [[Nicolin Baçigalô|Baçigalô]] ciù de 'n sécolo prìmma, a despêto de 'na produçión che però a finìsce spésse vòtte pe càzze inta sòlita vénn-a nostàrgica. Tra i outoî che resâtan pi-â sò òriginalitæ, òtegnûa con l'inpègno civîle e sociâle òpû co-ina nêuva riçèrca estética, gh'é in particolâ o [[Carlo Costa]], l'[[Agostino Olivieri]] e i savonéixi [[Mario Accornero]] e [[Rodolfo Badarello]]. A ciù èrta lìrica zenéize di ùrtimi ténpi a gh'à 'n série d'evoluçioìn diferénti do gùsto leterâio, raprezentæ da-a poética dóggia e conplementâre do [[Plinio Guidoni]], a-a riçèrca de 'na nêuva dimensción da lìrica superàndo quélla do Firpo, e do [[Roberto Giannoni]], continoatô da dimensción civîle. Do mæximo perîodo se pêu ancón aregordâ o [[Giovanni Ghione]], l'[[Alessandro Guasoni]] e o [[Daniele Caviglia]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 65-71}}</ref>. Setô de lóngo minoritâio inta letiatûa zenéize, a naratîva inti ùrtimi ànni a l'é tórna raprezentâ da 'n çèrto nùmero de òpere, scibén che in mezûa minô rispètto a âtre variànte dónde gh'é na tradiçión ciù svilupâ. Da Zêna s'aregórda a publicaçión de vàrie memöie, in particolâ da pàrte de l'[[Alberto Pasolini]], de l'[[Angelo De Ferrari]] e de l'[[Elsa Pastorino Alloisio]], ch'a l'à dæto nêuva vìtta a l'antîgo génere de föe. Gh'é pöi di lìbbri de l'[[Alessandro Guasoni]], chi contêgne de riflescioìn a caràtere filozòfico, e i doî romànsi brêvi ''E fóndeghe'' e ''L'inzegnê'' do [[Giorgio Cambiaso]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 124}}</ref>. ==== Letiatûa inte âtre parlæ ==== {{Çitaçión|{{Colonne}}A möra<br/>du tempu<br/>a n'à maxinau<br/>cume urive<br/>intu gumbu.{{Colonne spezza}}Ma nu amu<br/>fau öriu<br/>lüxente&nbsp;e&nbsp;dourau,<br/>sulu làgrime<br/>e aixéu.{{Colonne fine}}|[[Rensu Villa|Renzo Villa]], ''A möra du tempu'', [[1997]]}} O Nêuveçénto, inte l'ànbito de progrescîva pérdia de centralitæ do zenéize comensâ into sécolo prìmma, o l'à portòu pi-â prìmma vòtta a 'n gràn scioî da produçión poética inte variêtæ locâli, ciù ò mêno lìbere da-i modèlli stréiti do capolêugo. E prìmme fórme d'espresción outònoma són stæte quélle ch'àn interesòu e estremitæ giögràfiche da región, gràçie a-e infloénse de modèlli de fêua ascì. A [[A Spèza|Spézza]] l'[[Ubaldo Mazzini]] o coménsa a scrîve in [[Dialèto spezin|spezìn]] pigiàndo cómme riferiménto o modèllo do [[Nicolin Baçigalô|Baçigalô]], ma no màncan de infloénse da-o vixìn vernàcolo toscàn do [[Renato Fucini|Fucini]]. Inta çitæ do levànte de inìçio sécolo gh'é pöi l'[[Antonio Zolesi]], ménbro do bosetìsmo e outô de vàrie arecugéite de sonétti. A l'âtro càppo da Ligùria, in sciâ bâze de 'na tradiçión locâle comensâ da-o sanremàsco [[Antonio Sghirla]] e da-o tagiàsco [[Carlo Cino Drago]] e pigiàndo a ezénpio o [[felibrìsmo]] provensâ, se svilùppa 'n'inportànte schêua do Ponénte, arecugéita inta revìsta "''A Barma Grande''". Tra i outoî chi gh'àn parteçipòu, gh'é stæto o monegàsco [[Luì Notari]], [[Marcel Firpo]], da [[Mentun|Mentón]], e, da [[Ventemiglia|Vintimìggia]], l'[[Emilio Azaretti]] e o [[Filipu Giliu Rostan|Filippo Rostan]], creatoî de 'na lìrica in [[Dialettu ventemigliusu|vintimigiôzo]] ch'a l'é stæta 'n modèllo pe-i outoî da fìn do sécolo. Gh'é pöi l'[[Ettore Morteo]], poêta in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]], o [[Dialetto noveize|novéize]] [[Carlo Raimondi]] e l'[[Ettore Zunino]], de [[Còiri|Càiri]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 34-35}}</ref>. Sta produçión poética chi, a-o prinçìpio discontìnoa, a s'é de manimàn alargâ a tùtte e tære de léngoa lìgure a partî da-o segóndo dòppo goæra, e in particolâ vèrso a fìn do Nêuveçénto, vegnìndo raforsâ e rinsâda da-i vàrri concórsi regionâli, chi permétan l'incóntro de vàrie tradiçioìn locâli<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 35}}</ref>. Coscì, gh'é stæto 'na gràn cresciànsa da produçión poética che, scibén ch'a no l'êa sénpre de gràn qualitæ, a l'à comensòu a trovâ 'n çèrto interésse da-a crìtica ascì. Into Ponénte, continoàndo a tradiçión de "A Barma Grande", Vintimìggia a s'é confermâ 'na çitæ atîva inta letiatûa ligùstica, con outoî cómme o [[Rensu Villa|Renzo Villa]], l'[[Andrea Capuano]], a [[Pierina Piacentini]], l'[[Alba Lorenzi]], o [[Dionisio Bono]], o [[Mario Saredi]], o [[Gabriele Cassini]] e a [[Rita Zanolli]]. Pò-u [[Dialétto sanremàsco|sanremàsco]] e o [[Dialétto tagiàsco|tagiàsco]] gh'é, rispetivaménte, e òpere do [[Dino Arduino]], do [[Franco D'Imporzano]] e de l'[[Emilia Ramò]] e do [[Biabio Boeri]]. A [[Imperia|Inpêia]] gh'é l'inportànte testimoniànsa do [[Cesare Vivaldi]] e pöi do [[Lucetto Ramella]], do [[Romulado Castellano]] e do [[Mario I. Lepre]] méntre, da-o [[U Duseu|Dôçêo]], s'aregórda ancón a prezénsa do [[Giuseppe Cassinelli]]. Ciù vèrso levànte, inte l'àrea do [[lìgure céntro-òcidentâle]], àn scrîto in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]] o [[Santino Bruno Pezzuolo]] e o [[Tommaso Schivo]], l'[[Antonio Leale]] in [[Dialettu arbenganese|arbenganéize]] de l'âta [[vàlle Arêuscia]] e o [[Luigi Panero]] into parlâ de [[Löa|Lêua]]. A l'âtra estremitæ da Ligùria, vivâce céntro colturâle de confìn scibén che mêno lontàn da-e infloénse do céntro rispètto a-a zöna [[Intemelia|intemélia]], a-a Spézza e inti pàixi da-arénte s'é svilupòu 'n'inportànte pràtica leterâia, mìssa in comùn da-a valorizaçión da muxicalitæ particolâ de parlæ levantìnn-e. Pò-u spezìn do céntro gh'é a produçión poética de l'[[Eugenio Lubrano]], do [[Renzo Fregoso]], do [[Giovanni Giudici]] e de l'[[Eugenio Giovando]], ma no màncan âtre variêtæ locâli cómme o lerzìn do [[Paolo Bertolani]] e o parlâ de [[Arcoa|Àrcoa]] do [[Livio Gianolla]]. In sciâ fìn, gh'é 'na çèrta produçión poética ch'a vêgne da l'[[Otrazôvo]], ciù spantegâ pi-â fàrta de grénde çitæ de riferiménto, pò-u scròllo demogràfico de valàdde e pi-â sovrapoxiçión do modèllo zenéize. Da-a l'esperiénsa tòsto izolâ do Raimondi, a l'é anæta avànti 'n çèrta tradiçión novéize, repigiâ da outoî cómme l'[[Angelo Daglio]], o [[Romeo Mussa]] de [[Bedònia]] e, sorviatùtto, o [[Culoumbu Gajòun|Colombo Gajone]], de [[Uà|Oâ]]. A-i confìn lengoìstichi co-o [[Dialétto monferìn|monferìn]] se gh'à ancón a produçión do [[Gianni Priano]], de [[Morere|Morêre]], e, inte l'Otrazôvo savonéize, do [[Giannino Balbis]] de [[Bardenèi|Bardinêo]]. Gh'é ancón a produçión in [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de poêti comm'o [[Bruno Rombi]], ch'a se svilùppa da pöco in sa partìndo da-a ciù antîga tradiçión muxicâle, e quàrche scrîto in [[Bonifassin|bonifaçìn]] inte l'ànbito de l'estrêmo tentatîvo de rivitalizaçión de quésta parlâ, spécce co-i conponiménti do [[Cyprien Di Meglio]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 156-159}}</ref>. Óltre a-e poêxîe, che rèstan a ciù pàrte da produçión leterâia, inti ùrtimi decénni l'é stæto publicòu 'n çèrto nùmero de òpere de naratîva inte variànte locâli, de vòtte da-a ménn-a miliâ. Tra sti chi aregordémmo e stöie do præ [[Guido Pastor]] into parlâ de [[Biije|Bùggio]] e pöi quélle in vintimigiôzo do [[Giovanni Giraldi]], in spezìn de [[Ricò]] da [[Nanda Fellerini]], in òvadéize de l'[[Emilio Adriano Torrielli]], in tabarchìn de [[Giorgio Ferraro]] e in [[Dialettu savuneize|savonéize]] do [[Marco Scaglia]] e de l'[[Edoardo Travi]]<ref name=":12">{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 123}}</ref>. ==== Tiâtro ==== Cómme za acenòu, o modèrno tiâtro dialetâle lìgure o nàsce a-a fìn de l'Eutoçénto, pe fornî a-e nêuve conpagnîe di copioìn da raprezentâ, coscì cómme o l'é ciù tàrdi capitòu into [[1916]], a-a fondaçión da ''[[Conpagnîa dialetâle zenéize]]''. In particolâ, a domànda de copioìn a l'é bén bén cresciûa da-o [[1924]], moménto quànde o Govi o l'à decîzo de dedicâse inte 'n mòddo profescionìstico a-a recitaçión, comensàndo insémme a âtri càppi-còmichi a domandâne de nêuvi. S'é coscì svilupòu o paradòsso do tiâtro zenéize do Nêuveçénto: a despêto di gréndi sucèssi, naçionâli e internaçionâli, pe contentâ o pùblico s'é arivòu a prodûe di tèsti sénsa 'n concrêto valô artìstico, a mezûa do càppo-còmico e di sò virtosìsmi, co-o tèsto ch'o no gh'àiva goæi d'inportànsa. Pe dindavéi, óltre a-e decixioìn de conpagnîe into tiâtro zenéize gh'êa 'n problêma d'òrìgine ascì, eséndo za nasciûo cómme raprezentaçión de tîpo dialetâle e mantegnûo tâ inti ànni do fascìsmo, co-ina regionalitæ sénsa caràtere pròpio. Coscì, a despêto de 'na çèrta variêtæ de outoî, che de vòtte scrivéivan de l'âtra letiatûa ascì, no gh'êa pe nìnte de variêtæ inti têmi, co-a clàscica rievocaçión segóndo 'na ciâve còmica de l'anbiénte borghéize, de sòlito mercantîle, tànto dêuviâ da comediògrafi cómme l'[[Emanuele Canesi]], l'[[Oliviero Olivari]], o [[Pietro Valle]], l'[[Emilio Tixi]] e o [[Carlo Bocca]], óltre a di âtri ciù famôxi pe-i sò tèsti in italiàn, de segûo da-a ménn-a ciù elevâ de quélli in zenéize, comm'o [[Roberto Lopez]], o [[Luigi Arnaldo Vassallo]] e l'[[Alessandro Varaldo]]. A ògni mòddo, de ræo gh'é stæto quàrche tentatîvo de dâ 'na ciù grànde òriginalitæ a-i copioìn de comédie, scibén che a-o màscimo a-o livèllo de spónti de riflesción, de sòlito a caràtere moralìstico. Prezénpio l'[[Emerico Valentinetti]], outô de raprezentaçioìn avoxæ cómme ''[[Pignasecca e Pignaverde]]'' e ''[[Gildo Peragallo inzegnê]]'', in di copioìn mêno conosciûi o gh'àiva mìsso de caraterizaçioìn mêno banâli; scimilménte a l'[[Enzo La Rosa]], outô de ''[[Colpi de timon|Córpi de timón]]'' (tra e comédie do Govi de segûo unn-a de quélle con ciù spesô), ch'o l'à provòu a renovâ o tiâtro zenéize proponéndo de òpere dramàtiche ascì. Pe-i sò tentatîvi de propónn-e conponiménti mêno ligæ a-o gùsto comùn, se pêuan ancón aregordâ l'[[Attilio Ortolani]], o [[Francesco Augusto Masnata]] e l'[[Angelo Luigi Fiorita]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 43-45}}</ref>. A ògni mòddo, no gh'é stæto goæi cangiaménti a-o mêno scìnn-a-i ànni Sciusciànta, sàiva a dî inte tùtto o perîodo de l'ativitæ do Govi, co-o sò tîpo de comédia ch'o l'êa inta pràtica l'ùnico a êse propòsto in continoaçión e o ciù aprexòu da-o pùblico. Pe cóntra, un setô ch'o l'àiva ciù òriginalitæ o l'êa quéllo de l'intrategniménto radiofònico - dónde no se pêu no minsonâ o grànde [[Gioxeppe Marzari|Giuseppe Marzari]] - che, scìnn-a-i ànni Setànta, o proponéiva do [[Tiâtro radiofònico|tiâtro pe ràdio]] ascì. De quéste "raprezentaçioìn", ciù lìbere e òriginâli do tiâtro zenéize de quélli ànni, i outoî da segnalâ són o [[Renzo Baccino]], o [[Giuliano Balestreri]], o [[Luciano Basso]], o [[Guglielmo Bozzano]], o [[Luigi Cavenaghi]], l'[[Armando Cazzullo]], l'[[Alberto Grimaudo]], o [[Gaetano Parodi]], o [[Sandro Paronni]], o [[Vito Elio Petrucci|Petrucci]], l'[[Aldo Rossi]] e tànti âtri<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, p. 46}}</ref>. Co-o retîo do Govi, l'é dónca comensòu o svilùppo de 'n nêuvo tiâtro in zenéize, òua ciù lìbero de sperimentâ, scibén che l'òpera ciù domandâ da-o pùblico a restesse ancón a clàscica comédia-fàrsa. Inspiràndose a-a cronàca e a-i problêmi de tùtti giórni, vàrri outoî àn comensòu a renovâ a-o mêno e anbientaçioìn de òpere zenéixi, restàndo però inte 'na "tradiçión" de lóngo caraterizâ da 'na pezànte povertæ temàtica. Tra i prìmmi outoî de quésto perîodo, aregordémmo in particolâ a [[Battistina Rambelli]], o [[Lucio D'Ambra]], a [[Lea Raviola]], l'[[Ernesto Oppicelli]] e o Petrucci mæximo. Òcaxón inportànte pò-u renovaménto da dramaturgîa lìgure a l'é stæta, a partî da-o [[1981]], a ''Rassegna Anna Caroli'', moménto de stìmolo e confrónto tra i vàrri outoî ch'o l'à portòu a-a definiçión de træ lìnie de svilùppo: l'açión corâle d'anbiénte popolâre, o dràmma stòrico e o dràmma sperimentâle a sfóndo psicològico. In particolâ, a pràtica do dràmma corâle a l'é comensâ into [[1960]] con ''Cinque giorni al porto'' do [[Vico Faggi]] e do [[Luigi Squarzina]], o ''Forno Martin'' do Petrucci e do Faggi ([[1976]]) e a riduçión de ''La bocca del lupo'' do [[Gaspare Invrea|Remigio Zena]] ([[1980]]), tèsti però pensæ in italiàn co-in ûzo do zenéize limitòu a-a caraterizaçión de 'n anbiénte popolâre. De chi gh'é stæto vàrie òpere ch'àn repigiòu quésta lìnia, cómme <i>'Na micca pe-o re</i> de [[Mauro Montarese]] e [[Pino Flamigni]] ([[1988]]), ''E belle çeniere'' de [[Gabriella Poggi]] ([[1983]]) e ''Gente nòstra'' ([[1981]]) de l'[[Enrico Scaravelli]]. Pò-u dràmma stòrico, bén bén raprezentòu da numerôze conpoxiçioìn, se pêuan aregordâ ''Croxe e griffo'' ([[1986]]) de l'[[Enrico Poggi]], outô de òpere in italiàn e de comédie a-a manêa do Govi ascì, <i>'Na veia piccinna</i> ([[1982]]) e ''Gh'ëa unna vòtta o mâ tenebroso'' ([[1990]]) do [[Michelangelo Dolcino]], ch'o l'à scrîto de comédie radiofòniche ascì, o ''Ritratto di principe con gatto'' ([[1986]]) de l'[[Elena Bono]], ''O maròtto imaginäio'' ([[1997]]) do [[Mario Bagnara]] e vàrie òpere de l'[[Angelo Onorato Freda]]. In sciâ fìn, pi-â lìnia do tiâtro psicològico e sperimentâle, s'aregórdan e òpere de [[Piero Campodonico]], [[Patrizia Pasqui]], [[Gianni Mangini]], [[Aldo Rossi]], [[Gianni Poli]], do Guasoni, do D'Ambra, do Bagnara e do Guidoni. In particolâ, co-o Guidoni o tiâtro zenéize o l'arîva a-i sò éxiti artìstichi ciù scignificatîvi, co-in dràmma, ''O blòcco'' ([[1985]]), do tùtto sénsa tràmma e inspiròu a-i tèsti sperimentæ da l'[[Harold Pinter]], e ''Briscola'' ([[1989]]), òpera pàrte do coscì dîto [[tiâtro de l'asùrdo]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|vol. VII, pp. 120-123}}</ref>. De fêua da-e pàrte de Zêna, a gh'é 'n'ativitæ tiatrâle ciutòsto svilupâ, da-i têmi 'n pö ciù tradiçionâli ma ch'a no mànca de 'na sò vitalitæ. Tra e propòste di ùrtimi ténpi gh'é prezénpio quélle, in novéize, do [[Maurizio Barzizza]] e, inta Rivêa de Ponénte, quélle ligæ a-o festivàl da poêxîa e da coltûa intemélia de Pìgna, con di outoî comme-o [[Luigino Maccario]], de Vintimìggia, l'[[Antonio Pignatta]], da Bordighêa, o [[Franco D'Imporzano]], de Sanrémmo, e l'[[Antonio Rebaudo]], de Pìgna<ref name=":12" />. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." responsive="" /> ;Nòtte bibliogràfiche <references responsive="" /> == Bibliografîa == {{Véddi ascì|Bibliografîa da léngoa lìgure}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Spotorno|tìtolo=Storia letteraria della Liguria|url=https://www.google.it/search?hl=it&tbo=p&tbm=bks&q=bibliogroup:%22Storia+letteraria+della+Liguria%22&source=gbs_metadata_r&cad=5|ànno=1824-1826|editô=Stanpàia Ponthenier|çitæ=Zêna|léngoa=IT|volùmme=4 vol.}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'età più remota fino all'anno di G. C. 1300|url=https://books.google.it/books?id=tDxzepphU0gC|ànno=1824|léngoa=IT|volùmme=1}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'anno 1300 all'anno 1500|url=https://books.google.it/books?id=_7JLAAAAcAAJ|ànno=1824|léngoa=IT|volùmme=2}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'anno 1500 all'anno 1637|url=https://books.google.it/books?id=tDxzepphU0gC|ànno=1825|léngoa=IT|volùmme=3}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Dall'anno 1638 all'anno 1825|url=https://books.google.it/books?id=nicsAAAAYAAJ|ànno=1826|léngoa=IT|volùmme=4}} * {{Çitta lìbbro|outô=Federico Donaver|tìtolo=Antologia della poesia dialettale genovese|url=https://books.google.it/books?id=1E00AAAAMAAJ|ànno=1910|editô=Libreria Editrice Moderna|çitæ=Zêna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Boselli|tìtolo=Poesia dialettale genovese dal sec. XVI ad oggi|ànno=1960|editô=Di Stefano|çitæ=Zêna|léngoa=IT|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RMR0019240}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pier Carlo Beretta|tìtolo=Storia del teatro dialettale genovese|ànno=1974|editô=Tolozzi|çitæ=Zêna|léngoa=IT|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0575343}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Còveri|outô2=Giulia Petracco Sicardi|outô3=[[William Piastra]]|tìtolo=Bibliografia dialettale ligure|url=https://books.google.it/books?id=sl2UQQAACAAJ|ànno=1980|editô=A Compagna|çitæ=Zêna|léngoa=IT|cid=Còveri, Sicardi & Piastra, 1980}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali|ànno=Novénbre 2009|editô=Le Mani|çitæ=Récco|léngoa=IT|volùmme=7 vol.|cid=Toso, 2009}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Origini e Duecento|url=https://books.google.it/books?id=spxIAQAAIAAJ|léngoa=IT|volùmme=1}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Trecento e Quattrocento|url=https://books.google.it/books?id=ukvdswEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=2}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Cinquecento|url=https://books.google.it/books?id=hpFLAQAAIAAJ|léngoa=IT|volùmme=3}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Seicento|url=https://books.google.it/books?id=4h0itAEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=4}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Settecento|url=https://books.google.it/books?id=9EAdtAEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=5}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Ottocento|url=https://books.google.it/books?id=9EAdtAEACAAJ|léngoa=IT|volùmme=6}} ** {{Çitta lìbbro|outô=Ibid.|tìtolo=Novecento|url=https://books.google.it/books?id=d1NMAQAAIAAJ|léngoa=IT|volùmme=7}} == Âtri progètti == {{Interprogetto|s_oggetto=e òpere da|s_preposizione=|s=Pàgina prinçipâ}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/alguas/antologia.htm|tìtolo=Antologia zeneise|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=LIJ, IT}} {{Letiatûa in lìgure}} [[Categorîa:Letiatûa in lìgure| ]] jqqb8vqeithixufccbsg5kvhxxahmce 0 1600 274436 271084 2026-10-01T18:44:10Z N.Longo 12052 rev wl 274436 wikitext text/x-wiki {{Priéze}} {{Divisione amministrativa |Nome = Giüstéxine |Tipo = [[Comun|cumǜn]] |Panorama = Burgu de San Michê Panuràmma.jpg |Didascalia = <div align="center">A frasiùn de San Michê vista da San Luénsu</div> |Stemma = Giustenice-Stemma.svg |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Mauro Boetto |Data elezione = 26-5-2014 |Partito = lìsta cìvica "Uniti per Giustenice" |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 3 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Teritoju |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Ātéssa |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 995 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dato Istat] - Rexidenti a u 30 zügnu 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitê |Gradi giorno = 1696 |Zona sismica = 3 |var-divixoìn_confinànti = Cumǜi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Löa]], [[Magiö]], [[U Tû]] |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = '''San Luensu''' (cun U Béssu, A Vìlla, A Vilétta)<br />'''San Michê''' (cun A Còsta, Vāsùrda, Furèstu, U Cianassu e I Sérèi) |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu urâiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = de Giüstéxine<br />giusteniezi <small>(neul.)</small> |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[10 agosto|10 agùstu]]<br />[[29 seténbre]] |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Loenso (personn-a)|San Luénsu]]<br />[[San Michê]] |var-cartografîa = Cartugrafîa |Mappa = Map of comune of Giustenice (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn du cumün de Giüstexine in-ta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiâle }} '''Giüstexine'''{{#tag:ref|Giüsté''sc''ine in-ta grafîa de l'armanàccu, ''Giüsténixe'' a-A Prìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=35}}</ref>, ''Giüstèixe'' in bardenollu, ''Giüstènexi'' o ''Giüstèneje''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref> in [[Dialettu arbenganese|arbenganeze]].|group="n."}} (''Giustenice'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è 'n [[Comun|cumǜn]] sparsu de 995 abitanti in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]] (dêti agiurnê a-u [[2019]]). == Geugrafîa == U teritôiu de Giüstexine u se tröva in-ta vaâ du turénte Scaînciu, ch'u se caccia, a-u fundu du paîze, in-ta scciümêa du Maémua. A parte ciü bassa se caraterizza pe-a cultivasiùn de üga e oîve a fasce, a zona ciü a munte a l'è pîna de frasci e de carpi, cun n'estensciùn ch'a riva fin a-u Munte Carmu de Löa (1389 m in sce u livéllu du mâ), a-u Bric Agnellin (1335 m) e a-u Zuvu de Giüstexine a 1200 m. Vixin a-u Bric Tampa (846 m) u se tröva a grotta di Scöggi Negri, cun üna de ciü inpurtànti ativitê carsciche da regiùn [[Liguria|Ligüria]]. === Frasiùi === [[File:Giüstexine_panuàmma_du_funduvàlle.jpg|thumb|Vista de frasiùi du funduvalle da-a ciassa de San Michê (I Serèi de Sutta, I Serèi de Srua, U Prìn e U Cianassu)|280px|sinistra]] Giüstexine u l'è 'n cumün sparsu, ch'u cunprende ciü frasiùi e burghê. Segundu u statüu cumünàle San Luénsu e San Michê e nu sùn da mette in cuntu cumme frasiùi, ma cumme i nuclei custitutîvi du cumün, da sti dùi dunca i dipendan in urdine e frasiùi de Bessu, da Vìlla e da Vilétta pé u prìmmu; A Costa, Vāsùrda, Furèstu, U Cianassu e I Serèi pe-u segundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.giustenice.sv.it/it-it/amministrazione/statuto|tìtolo=U Statüu de Giustexine|vìxita=2021-06- 22|léngoa=IT}}</ref> A cunsciderâ a divixùn in burghê (döveâ ascì in-te manifestasiùi e in-te rievucasiùi stojche) u gh'è: *'''San Luénsu''' (Sede du cumün, a cùnta 366 abitànti<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_giustenice_sanlorenzo.html|tìtolo=A frasiùn de San Luénsu|vìxita=2021-06-22|léngoa=IT}}</ref>) *'''San Michê''' (a-i pé du castéllu, a cunta 24 abitànti in-te tüttu<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_giustenice_sanmichele.html|tìtolo=A frasiùn de San Michê|vìxita=2021-06-22|léngoa=IT}}</ref>) *'''Santa Libera''' (a-u funduvalle, spartîa in-te trê burghê: ''I Serèi de Sùtta,'' ch'a cunta 38 rexidènti<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_giustenice_serratiinferiore.html|tìtolo=A burgâ di Sérèi de Sutta|vìxita=2021-06-22|léngoa=IT}}</ref>, ''I Sérèi de Srua'' e ''U Prìn'') *'''San Martìn''' (ch'u cunprende ascì a burgâ de ''Vāsùrda,'' cun 40 abitànti<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_giustenice_valsorda.html|tìtolo=A frasiùn de Valsurda|vìxita=2021-06-22|léngoa=IT}}</ref>) *'''A Capeletta''' (cun ascì e lucalitê de ''Cà i Bûri'' e de ''Furèstu,'' a cunta in-te tüttu 83 persùne<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_giustenice_foresto.html|tìtolo=A frasiùn de Furèstu|vìxita=2021-06-22|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_giustenice_cappellettaborri.html|tìtolo=Capeletta-Bûri|vìxita=2021-06-22|léngoa=IT}}</ref>) === Cunfìn === U cunfîna cu-i cumüi de: [[A Prìa]] e [[Löa]] a sud, [[Bardenèi|Bardenéi]] e [[Magiö]] a nord e [[U Tû]] a levànte. == Stòja == U numme "Giüstexine" u deriveréa da 'n fêtu storicu du tenpu de Guêre Püniche fra i ezerciti cartaginezi e di Rumén, dunde a lucalitê a l'è stêta döveâ cumme sede de aministrasiùn giüdisiaria, asuciâ a-a denuminasiùn de ''Jus-Tenens'' ch'u vö dî "tégnì giüstìssia". Se de fùnti e vàn a fâ remuntâ i primmi insediaménti in-te l'epuca bizantina (de prubabile in-ta lucalitê da Vìlla), sciü-a fundasiùn d'in vilaggiu da-e parte de San Michê u gh'è üna de primme citasiùi du [[1248]] in-te in attu di 5 d'arvî firmòn da Bunifassiu de Clavesana. A-u de sutta de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasia de San Pêu]] da [[Valle du Varatella|vaâ du Varatella]], in [[Tuiran|Tujàn]], u finisce fra i dumîni da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|Diocexi d'Arbenga]] e ascì sùtta i marchezi Du Carettu (in-tu [[XIII secolo|XIII seculu]] e [[XIV secolo|XIV seculu]]). Cu-a bulla papâle de Urbano VI e zone de Giüstexine, [[Tuiran|Tujàn]], [[Borṡi e Veressi|Borzi]] e da [[A Prìa|Prìa]] vegnan cuntrulê da-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a cumensâ da-u [[1385]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.comune.giustenice.sv.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=U Cumüne, a stòia|vìxita=2021-06-22|léngoa=IT}}</ref> Da-a primma metê du [[XV secolo|XV seculu]], pe 'na seje de fêti, u paîze de Giüstexine u tùrna a-u de sutta di Du Carettu. 'Sta növa situasiùn a l'ha fêtu però préstu a scentâ, scicumme che u castellu u vegne assediòn pe cumandu du capitàn [[Peo Fregoso (1412-1459)|Peu Freguzu]], de Zena ch'u custrénze a-a rêza i dùi frê [[Galioto do Caretto|Galeottu]] e Giuvanni Du Carettu aturnu a-u [[18 arvî|18 avrî]] [[1448]]: st'evéntu chi u vegne ancùa rievucòn da u fulclure grassie a e celebrasiùi du Lüggiu Medievâle. Cun [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] da-u 2 dixénbre [[1797]] a lucalitê a l'hà fêtu parte du Dipartiméntu da scciumêa Maémua, a l'internu da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]]. In tu [[1815]] vegne pasòn in-ta [[pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], segundu u Cungrèssu de Vienna du [[1814]], e da lì u fajà parte de l'[[Regno d'Italia (1861-1946)|Italia ünîa]]. I ürtimi agiüstaménti avêgnan cun u distaccu da frasiùn da Bringhiera che aù a fa parte du cumün d[[u Tû]]. L'ha fêtu parte fin a-u [[2008]] da Cumunitê muntâna du Pullupixe, pòi divegnüa fìn a-u [[2015]] niùn di cumüi da Rivêa de Pàrme e di urîvi. Fra u [[2016]] e u [[2018]] u l'éa parte de l'Üniùn di cumüni da vaâ du Maémua, asemme a-u Tû e Magiö. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Giusténixe}} === Minurànse furèste === Segundu u [[ISTAT]], a-u 31 dexenbre 2014, a Giüstexine u gh'è 13 rexidénti furèsti. === Persùne culeghê a Giüstexine === * [[José Serrato]], ecunumista, 24° prexidente de l'[[Uruguay]] (fra u [[1923]]-[[1927]]), u l'éa uriginàiu da frasiùn di Sérèi de Srua. == Pòsti de interesse == === Architetüe religiûze === <gallery widths="140" mode="packed"> Immaggine:Gêxa de San Michê (Giüstéxine) 02.jpg|A paruchiale de San Michê Immaggine:Gêxa de San Luénsu (Giüstexine).jpg|A gêxa da parocchia de San Luensu Immaggine:Giudtenice5.jpg|A prucesciùn a Giüstexine cun u Crìstu négru de Buissàn Immaggine:Giustenice-cappella santa libera.jpg|A gēxétta de Santa Libera, scitüâ in ta frasiùn du funduvalle di Serèi de Sutta </gallery> Pé a Gêxa u teritòiu cumünàle de Giüstexine u l'è parte de 'na sùla parocchia, ciamà Parocchia di Santi Luénsu e Michê, sta chi a cunprende: * '''Gêxa de San Michê''', a l'è scitüâ in-ta ciàssa da frasiùn de San Michê, in sce in âtu pözzu, a strutüa d'ancö a saiéva stêta uriginâ da in edifissiu ciü antìgu, rimanezòn du [[XII secolo|XII seculu]]. E ürtime mudifiche e saiêvan stête fête du [[1596]] quande e ghe vegnan zûnte e dùi navê de làtu, in stìle baroccu. * '''Atôiu da Nostra Scignüa da Neve''' (a San Michè), cunusciüu ascì cumme Atôiu di Disciplinê u l'è de antìga fundasiùn (prubabilmente [[XV secolo|XV]]-[[XVI secolo|XVI]] seculu), se tröva in sce u côlle de rinpèttu a-u castêllu, dâre a-a paruchiàle. U l'è famùzu pé uspitâ a [[Cazàsse|cungrega]] di disciplinê, zà atîva in-ta vaâ du Scarinciu da-u [[XIII secolo|XIII seculu]]. * '''Gêxa retòja de San Luénsu Martire''', se tröva in-tu sentru de San Luénsu, a l'è a gêxa retòja da parocchia e a cunserva in inpurtante organu di inìssi du [[XX secolo|XX seculu]]. * '''Atôiu de l'Immaculâ,''' u se tröva a San Luénsu. * '''Capeletta de San Martin''', a l'è üna de gêxe ciü véggie da zòna, zà sità da-e fùnti in-tu [[VIII secolo|VIII seculu]], fundà lungu u sentê steròn ch'u u pòrta a [[Ransci|Ransi da Prìa]] a l'à cuvèrtu ina pusisiùn inpurtante pé vìa da sö puzisiùn. * '''Capélla de Santa Lìbera''', a resta a valle da burgâ di Serèi de Sutta, ch'a se tröva in-tu fundu da vaâ du Scaînciu, tantu ch'a l'è a primma ch'a se incuntra a muntâ da-A Prìa. A l'è dedicâ ascì a Sant'Antoniu da Paduva, cumm'u gh'è scritu sciü-a faciâ, ch'a l'è tenzüa de röza. Srua a porte, in dipintu cu-i dùi santi ch'a gh'è intitulâ, ch'i se prezentan a-u Banbìn. Picìna, de drentu a l'è stêta afrescâ in-ta primma mitê du [[XX secolo|Növesentu]]. E primme testimunianse e duviévan êsse du [[XVI secolo|Setteséntu]], méntre u canpanìn u remunta a-u [[1885]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20914/Cappella+di+Santa+Libera+e+Sant%27Antonio+da+Padova|tìtolo=Cappella di Santa Libera e Sant'Antonio da Padova|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref> * '''Capeletta da Nostra Scignua de Lourdes''', a dà u numme a-a burgâ de Capeletta, scitüâ in-ta frasiùn de Furèstu a l'è u scinbulu da devusiùn di abitànti du pòstu. * '''Culonna da Madonna di Povi''', a-u Cianàssu (lucalitê ai cunfìn cun i Sérèi, ch'a fa però parte de San Michê). === Architetüe militari === ==== Castéllu di Del Carretto ==== In-ta lucalitê de San Michê, srua e de rinpèttu a-a gêxa paruchiàle a se tröva l'ânplia zòna cianélla da-a furma de nîu d'àquila i se trövan i rèsti du Castéllu fundòn dai marchezi del Carretto, che ai tenpi de Enrico II (atùrnu a-u [[1200]]) i l'éan scignùi de [[Nöi|Nòi]] e de [[Finô|Finâ]]. L'è dunca cu-a fundasiùn du Burgu de Finâ che, pé rafursâ i dumìni lucâli, u vegne acquistòn l'edifissiu da prìmma in màn ai vescuvi [[Arbenga|arbenganézi]]. A vegne cuscì rinfursâ a strutüa de Giüstexine, in antigu tiâ sciü dai bizantìn. In-ti vàri avenimènti chi i veggan prutagunìsti i marchezi de Finâ, i scignùi de Milan e a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] u castéllu u vegne derucòn in-tu [[1477]], poi döveòn dai zenezi e dunca aù i se pònan amiâ sùlu i rèsti da furtessa rimanezà sutta questi, che cun a perdita de inpurtànsa du feudu i vàn a abandunalu manimàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.giustenice.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/castello-dei-del-carretto-46300-1-0433278d9ca4d7137f573ae03d50f711|tìtolo=U castellu di Del Carretto de Giustexine|vìxita=2021-06-22|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión |outô= |tìtolo=Giustenice:Luglio Medievale 2018|editô=Circolo Culturale Jus Tenes|çitæ=Giustexine |ànno=[[2018]] |méize=lûggio}}</ref> === Architetüe sivîli === [[Immaggine:A Cà Cumüna (San Michê-Giüstéxine) 01.jpg|thumb|A Cà Cumüna de San Michê, veggia sede cumünâle]] A San Luénsu, in-ta ciàssa du Custìn u se tröva u stòjcu sedîle in prîa de Finâ, a dimustrasiùn de l'ativitê giudissiaria ch'a l'ha caraterizòn u paîze antigaménte. De paéggia fabricasiùn e mezüe de l'öiu e du vìn datê [[1606]], ancö cunservê in-tu palassu du cumüne.<ref name=":0" /> == Ecunumîa == L'ecunumîa lucâle a l'è bazâ in sce l'agricultüa e l'alevamèntu. Prezente ascì ina picîna zona cumerciâle-industriâle, ai cunfìn cun A Prìa, dunde tröva inpiêgu a magiurânsa da pupulasiùn. == Cultüa == === Dialettu de Giüstexine === U dialettu parlòn in te quéstu paìze u fà parte du gruppu [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligure séntru ucidentàle]], scimile a-u vixìn [[Dialéttu priéze|dialettu da Prìa]], anche se u prezénta de inflesciùi da-e parlê de Bardenèi (particulâre parlâ ciü ligâ a-u valburmidéze) de Tuiàn (ciü scimile a l'arbenganéze). Da l'estê [[2021]] a l'è stêta inbastìa ina növa òpera de cartelunìstica stradâle, cun ascì di cartelli in-tu dialettu lucâle, pé e lucalitê che e g'han 'na tradusiùn in léngua ligüre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/06/giustenice-al-via-gli-interventi-per-la-nuova-segnaletica-stradale/|tìtolo=A Giustexine a rîva a növa cartelunistica|vìxita=2021-07-10|léngoa=IT}}</ref> === Asuciasiùi === Inpurtànte ascì l'asuciasiùn cultürale Jus Tenens, che u urgànizza incuntri e fêe in tu paìze (e a partecipa ascì cumme sòcciu a-a [[Consulta Ligure|Cunsülta Ligüre]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.consultaligure.org/elenco-soci/|tìtolo=Sòcci da Cunsulta Ligure|vìxita=2021-05-11}}</ref>), cun a partecipasiùn ascì du sìrculu "A cà cumüna" de San Michê. === Istrusiùn === In-tu teritòiu cumünàle se trövan e scöe statali "Don Noli" (a scöa materna) e "Sandro Pertini" (a scöa elementàre, cun a séde in-tu palassu cumünale), ragrupê in-te l'istitüu cunprenscîvu da Prìa. == Feste e fêe == === Rievucasiùi storiche === {{Véddi ascì|Lüggiu Medievale‎}} * Lüggiu Medievale: rievucasiùn stoica e séna medievâle, l'ürtima setemâna de lüggiu, in-ta lucalitê de San Michê. U prezénta ascì u curtéu di rappresentanti de cuntrâde e, da u [[1981]], u "Paliu di Carri" cu fa riferiméntu all'assediu du castellu da parte di zenezi. === Âtre manifestasiùi === U gh'è ascì: * JUSTaNICE Rock: festa müxicale a San Miché, cun cuxina tipica, bira e u rock 'n roll. * Grande Sagra gastrunomica: a se tegne a lüggiu primma du paliu, cun i prudotti tipici liguri da tastâ grassie ae cuxîne in-ta ciassa de San Michê. * Castagnà a San Martin: pé a festa de San Martin (11 nuvenbre) u se inbastisce u ciassà davanti a a gêxa cun e tipiche pustasiùi pé fâ e rustìe. * Teàtru dialetâle: u se tegne sturicaménte a San Luensu, in-tu "salun de feste". * Feste patrunàli de San Michê e de San Luénsu: cun a relatìva prucesciùn in-tu paîze, ch'a vegghe ascì a partecipasiùn de varie cunfraternite lucali. == Vie de cumünicasiùn == U cumün de Giüstexine u l'è traversòn da-a stradda pruvinciale 24 (SP24), ch'a a culêga cun [[A Prìa]], âtre stradde minùri e culegan e varie frasiùi, cumme quella che dai Sérèi de Srùa a porta a-a Bringhiera (U Tû), o quella che a porta versu [[Ransci|Ransi]] da San Martin. == Amministrasiùn == [[File:Cumüne de Giüstexine.jpg|thumb|U palassu du cumüne a San Luénsu]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3=Agnese Fiallo|28 arvî 1988|22 mazzu 1990|5=[[Scindico|Scindicu]]|4=Indipendente}} {{ComuniAmminPrec|3=Agnese Fiallo|22 mazzu 1990|24 arvì 1995|5=Scindicu|4=[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasîa Cristiâna]]}} {{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Morro|24 arvî 1995|14 zügnu 1999|5=Scindicu|4=lìsta cìvica}} {{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Morro|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|5=Scindicu|4=lìsta sivica}} {{ComuniAmminPrec|3=Lazzaro Giordano Serrato|14 zügnu2004|8 zügnu 2009|5=scindicu|4=lìsta sivica}} {{ComuniAmminPrec|3=Ivano Rozzi|8 zügnu 2009|25 mazzo 2014|5=Scindicu|4=Per Giustenice<br />(lìsta sivica)}} {{ComuniAmminPrec|3=Mauro Boetto|25 mazzu 2014|27 mazzu 2019|5=Scindicu|4=Uniti per Giustenice<br />(lìsta sivica)}} {{ComuniAmminPrec|3=Mauro Boetto|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|5=Scindicu|4=Uniti per Giustenice<br />(lìsta civica)}} {{ComuniAmminPrec|3=Mauro Boetto|10 zügnu 2024|''in càrega''|5=Scindicu|4=Uniti per Giustenice<br />(lìsta civica)}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Nòtte == ;Nòtte a-u testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Giüstexine| ]] 4h0z4hoxvabn9vik3at35c3vgh8ihyd 0 1723 274432 273500 2026-10-01T18:22:29Z N.Longo 12052 /* Etê rumâna */ + wl 274432 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucâru de [[Ver̭éssu|Veréssi]], cun [[Borṡi]] e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |var-denscitæ = Denscitê |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Borṡi]] (sêde du cumün), [[Ver̭éssu|Veréssi]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ }} '''Borṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̭éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dui paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-t'in sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == === Teritoriu === U cumün de Borṡi e Veréssi u cröve i teritori lighê a-i dui paìṡi ch'i l'han furmòn: [[Borṡi]] u se tröva in-tu Ciàn, ch'u piggia tütte e têre cianélle misce da vixìn a-a costa e ch'i g'han, de darê, a Valle, ch'a l'è u valùn scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Pe cuntru, [[Ver̭éssu|Veréssi]] u l'è misciu a 200&nbsp;m sciü-u livéllu du mâ, sciü-e rive de l'Orera<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref>. L'âtra muntagna ch'a se tröva in-tu sö teritoriu a l'è, a punénte, u Munte Grossu (299&nbsp;m), misciu sciü-i cunfìn cu-[[u Tû]] e [[a Prìa]], méntre, in pò ciü a levante di cunfìn cun [[Finô|Finâ]], u se lêva u [[Côu da Crôvas̠òppa|càvu da Cravasoppa]]. Pe-i rién, u ciü inpurtante in-tu teritoriu du cumün u l'è u riàn de Butassàn, lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u tacca da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, e u riàn da Fìn, ch'u nasce da-u Ciàn de San Martìn pe chinâ, cu-in valùn picìn, pe tostu in chilometri fìn a-u mâ. Cunusciüu ascì cumme u riàn di Cavélli, cumm'u dixe u sö numme u marca, da-u [[XIII secolo|Duxentu]], i tèrmi cun Finâ<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref>. In-tu teritoriu du cumün u se arve paégge grotte e arme, ṡvilüpê in-te dulomie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti e ch'i cuntêgnan ascì de pröve da preṡensa antîga de l'ommu in-te sti sciti. E ciü inpurtanti i sun e grotte de Vâdemìn a Borṡi, scrövìe in-tu [[1933]] e che, da-u [[1970]], i se pöan vixitâ cu-in percursu atresòn<ref name=":3" /><ref name=":8" />. Pö u ghe n'è de âtre, ciü picìne, cumme l'Armüssu e l'arma de Parmuê a Veréssi e l'arma da Manduêa a Borṡi<ref name=":9" />. === Frasiùi === ;Borṡi {{Véddi ascì|Borṡi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|Vista de Borṡi Borgio-Pietra Ligure-panorama.jpg|Vista cu-e quartê mudèrni de Borṡi e, de darê, [[A Prìa]] </gallery> Borṡi u se tröva in-te têre dîte du Ciàn, a-i pê da Valle e nu guêi distante da-u mâ. Méntre e primme chê da regiùn i l'êan stête fabrichê in gîu a-u santuâju de San Stêva, a sö furmasiùn a l'è vegnüa de doppu, de manimàn ch'u se tiâva sciü de chê vixìne l'üna a l'âtra. A stu moddu, Borṡi u l'ha pigiòn a furma de paìṡe ünicu, sensa de burghê, miscie a-u reùndu du sö céntru e traversê da di carùggi. In-te stu céntru, a ina trentêna de mêtri ciü in âtu de primme chê du paìṡe, a surmuntâle tütte u se tröva a gêxa de San Pê, fêta a-u postu du forte ch'u gh'êa primma, méntre a l'estremitê de punénte de Borṡi e sö difeṡe i cunprendêvan ascì U Turiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 29-30}}</ref>. In-tu Ciàn, che ina votta u l'êa pe u ciü a canpagna, a partî da-u doppu guêra u l'è nasciüu i quartê növi du cumün, ch'i furman in'ünitê ricunusciüa a parte in-tu statütu du Cumün<ref name=":10" />. ;Veréssi {{Véddi ascì|Ver̭éssu|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, a burgâ du Pöṡṡu Verezzi - panoramio (1).jpg|De chê da Ciassa Verezzi-panorama3.jpg|Vista da Cröṡa </gallery> Veréssi (''Ver̭éssu'' in-tu sö parlâ) u l'è in paìṡe spartìu in-te cuattru burghê, A Ciassa, A Cröṡa, U Pöṡṡu e U Rucâru, da-a strutüa ciütostu carateristica, fêta de chê tütte tachê insemme cumme s'i seggian in cunplèssu ünicu, lighê l'ün l'âtra da di sentê tra i orti. Ste architetüe, ch'i se pöan cunfruntâ cun cuélle saracêne, i l'han dêtu da pensâ a in'urigine du paìṡe da ligâse a ste génte lì, ch'i sajêvan vegnüe a stâ sciü l'Orera. Pe u primmu u se credde, pe a sö puṡisiùn méggiu difeṡa e vixìna a-e arme, ch'i l'aggian fundòn a burgâ du Pöṡṡu, cu-u paìṡe che de de lì u l'è cresciüu in-tu tenpu pe u muntâ da pupulasiùn e de cuélli ch'i ne vegnîvan de de föa. A gêxa du paìṡe, dedicâ a [[San Martìn de Tours|San Martìn]], a l'è miscia ciü âta che e sö burghê, sciü-a cresta de l'Orera<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 25-28}}</ref>. === Cunfìn === U cumün de Borṡi e Veréssi u cunfina a punénte cun cuéllu d[[a Prìa]], a nord-ovest cu-[[u Tû]] e da setentriùn a levante cun [[Finô|Finâ]], méntre a meridiùn u l'è faciòn sciü-u [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]]<ref name=":10">{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/wp-content/uploads/2013/02/Statuto-Comunale-modificato.pdf|tìtolo=Statuto Comunale|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de [[Borṡi]] u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]].<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-30}}</ref> A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref> [[Ver̭éssu|Veréssi]], invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref name=":7" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref> o ''Viretium'', pö vegnüu ''Veretio'', fìn a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòja === In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu trovòn ciü testimunianse di tenpi da [[Preistöia|preistòja]], a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun [[Finô|Finâ]], da-u scitu inpurtantiscimu de l'[[Armassa (Finô)|Armassa]], cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'[[arma de Parmuê]] (''arma de Parmur̯ê'' a Veréssi), l'[[arma da Manduêa]] e l'[[Armüssu (Ver̭éssu)|Armüssu]], dund'u l'è stêtu trovòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunṡu]].<ref name=":9">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le caverne e la comparsa dell'uomo'', pp. 13-16}}</ref> Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-[[I Castelê (Ver̭éssu)|i Castelê]] de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe u ciü a-a primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]], fra i [[IV secolo a.C.|séculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=Vul. 3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref>, cun stu [[Castelà (furtificasiùn)|génere de custrusiùi]] ch'u l'êa tìpicu di [[Liguri Antighi|Ligüri Antîghi]], devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.<ref name="castellari''">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-02}}</ref> === Etê rumâna === I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]]. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia cu-ina bataggia cunbatüa in-ta ciâna fra [[Borṡi]] e [[A Prìa]], u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]] a l'è stêta traciâ a [[Via Julia Augusta|''Via Julia Augusta'',]] ch'a traversâva tüttu u punénte da növa ''[[Regio IX Liguria]]''. Sta vìa, pe u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, a nu pasâva ciü pe a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe [[Gura]], de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butassàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de [[Ver̭éssu|Veréssi]], foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''La popolazione'', p. 21}}</ref>. === Etê de méṡṡu === Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]] i dui paìṡi, cuscì cumme u rèstu da regiùn, i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Tantu [[Borṡi]] cuantu [[Ver̭éssu|Veréssi]] i l'han duncue fêtu parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>. Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. In Veréssi, ch'u l'êa in paìṡe ciü ṡvilüpòn, da l'interesante architetüa de güstu saracén, u se ghe trovâva in âtru scìtu di benedetìn, a cuscì dîta "Cà di Fratti" sciü-a cresta de l'Orera. Pe du rèstu, a-i fratti u l'è ligòn, de prubabile, u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>. Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi e de Veréssi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, tenpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>. In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe u ciü a-a Prìa, cu-e génte de Borṡi e de Veréssi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>. === Etê mudèrna === In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi e Veréssi, cunsciderê cumme "ville" e cunpreṡe in-ta pudesterìa da Prìa. E due cumünitê i l'axêvan cumme rapreṡentanti trei cunsuli ciaschedüna, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi'', p. 11}}</ref>. In-tu [[XVI secolo|Sincuesentu]], tenpu de incursciùi barbaresche, méntre Veréssi a l'êa prutètta da-a sö puṡisiùn ciü âta e aretrâ da-a costa, [[Borṡi]] a s'êa trovâ a rischiu, e a sö génte a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe u ciü a [[Ver̭éssu|Veréssi]]. Pe stu fêtu, in-tu [[1560]], a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu [[1564]]. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu [[1588]] u l'è stêtu fabricòn in forte<ref name=":0" /><ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}</ref>. Cu-a guêra du [[1625]] fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia e l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte di piemunteṡi, i sö surdatti i sun rivê fina a-a pudesterìa da Prìa, che però a s'è liberâ cu-a bataggia deciṡìva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], dund'i l'han cuntribüìu ascì i ommi de due ville<ref name=":0" />. In-tu [[XVIII secolo|Settesentu]], cu-u forte de Borṡi ch'u l'êa finìu in ruìna, e sö génte i l'han dumandòn u permisciu de caciâlu ṡü pe fâghe a növa gêxa du paìṡe, pe tantu ch'i l'axêvan ṡà canpòn e sustanse ch'i ghe servivan, cu-i travaggi ch'i sun cumensê in-tu [[1788]], pe finî in-tu [[1808]]<ref name=":0" />. Pe du rèstu, a prutesiùn a l'êa garantìa da dui corpi de guardia, l'ün pe Borṡi, misciu in-ta Cà Lunga, e cuéllu pe Veréssi in-ta Caṡétta de Aêne Candide<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento Giuridico Amministrativo nel periodo della Repubblica di Genova'', p. 7}}</ref>. === Etê cuntenpuranea === Cu-a [[Rivoluçion françeize|rivulusiùn franseṡe]] e e guêre ch'i sun scciüpê, in-tu [[1797]], nu guêi distante, u s'è cunbatüu a gran [[Bataja de Löa|bataggia de Löa]]. Pö, cu-u rèstu da regiùn, Borṡi e Veréssi i sun finìi in-ta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]], a-u prinsìpiu in-tu dipartimentu da Maémua, cun sêde a-[[a Prìa]]. In-tu meṡe d'avrî du [[1798]] i sun pasê a-a Giüriṡdisiùn de Aêne Candide, in-tu III cantùn, pe cangiâ in-tu [[1803]] cu-u VI Cantùn da Giürisdisiùn de Cuùnbu, de lungu cun sêde a-a Prìa<ref name=":0" />. In-tu [[1805]], cun tütta a Repübbrica, Borṡi e Veréssi i sun stêti tachê a-u [[Primmu Impe(r)u fransese|Primmu Inpêru franseṡe]], pe finî in-tu [[dipartimentu de Muntenötte]] cumme dui cumüi du cantùn da Prìa. De sti tenpi i inṡegnê franṡesi i l'han dêtu recattu a l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], ch'a nu permetêva de pasâghe cun di gran càreghi, faxéndula da-e muntê ciü adûsci e ciü larga, tantu che cuscì a l'ha pigiòn u numme de Via Napuleonica<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', pp. 31-32}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La vecchia via Aurelia restaurata da Napoleone'', p. 19}}</ref>. Da-u stüddiu cumandòn da-u prefèttu de Savuna, u [[Gaspard de Chabrol]], u primmu ch'u parle de Borṡi e de Veréssi, u se tröva che alantùa e sö génte i l'êan pe u ciü di canpagnolli e, a Veréssi, ascì di pastùi. Da-a têra u se canpâva de oîve, üga, verdüa e gran, ben che i scìti de Veréssi i l'êan ciü grammi, cun 361 persûne ch'i staxêvan a Borṡi e 129 in Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. Cu-a fìn du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u cuntrollu da regiùn u l'è pasòn in-tu [[1815]] a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e cuscì Borṡi e Veréssi, da-u [[1818]] a-u [[1847]] i l'han fêtu parte da [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], che pö a l'è vegnüa in [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sircundâju]] da [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Ṡena]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento giuridico-amministrativo dal 1815 a fine 1800'', p. 27}}</ref>. I inṡegnê sardi, a-a preṡensa du rè [[Càrlo Albèrto de Savöia|Carlu Albèrtu]], in-tu [[1836]] i l'han cumensòn i travàggi pe u garbassu da [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] che, finìi in-te mênu d'in annu, i l'han permisciu de portâ l'Aurelia dund'a passa ancùa ancö, tantu da scürsî u camìn fra Borṡi e [[Finô|Finâ]] a trèi chilometri cianélli<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 32}}</ref>. De ben inpurtante pe l'ecunumia du postu u gh'è stêtu ascì, in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in gran ṡvilüppu de câve de [[röṡa de Veréssi]], cu-i blocchi ch'i l'êan careghê sciü-i barchi da 'n mö a-i pê da colla<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Un primo miglioramento del tenore di vita'', p. 31}}</ref>. In-tu [[1870]], insemme a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|növa feruvìa]], u l'è intròn in servissiu u caṡéllu de Borṡi, cu-a [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn]], a primma da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] a êsse fêta de müàgge, ch'a l'è stêta inaugürâ in-tu [[1882]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Dal 1861 alla fine del secolo XIX'', p. 34; ''Le tappe della rinascita'', p. 35}}</ref>. In-tu [[1885]] u l'è stêtu traciòn u stradùn ch'u lîga Borṡi cun Veréssi muntandu sciü pe a Varavêa, ch'u l'ha pigiòn u postu di antîghi sentê<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, méntre l'annu de doppu u l'è stêtu fabricòn e növe scöe elementâri de Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Borgio ha la sede scolastica per le elementari - 1886'', p. 48}}</ref>. In-ti [[Anni 1920|anni Vinti]] u l'è cumensòn e pratiche pe a custrusiùn de l'acquedottu de Borṡi, fêtu cu-in scistêma de punpe ben mudèrnu pe i tenpi, mentre u prugèttu pe portâ l'êgua in Veréssi u l'è stêtu finìu sulu che doppu a guêra<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Il Civico Acquedotto di Borgio'', pp. 22-24}}</ref>. In-tu [[1929]], cu-a sö fundasiùn, Borṡi e Veréssi i sun pasê sutta a-a növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] e du [[1933]], cun regiu decretu du 23 de marsu, n° 386, i dui cumüi i sun stêti tachê insemme pe furmâ cuscì l'ente aministratìvu d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT}}</ref>, a-a fìn d'in prucèssu cumensòn da cuarche tenpu e spunciòn da-i persunaggi ciü vista du postu, ben che a génte e u cumün de Veréssi i nu l'êan guêi d'acordiu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''75° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi'', pp. 9-13; ''Le pratiche ufficiali'', pp. 14-19}}</ref>. De cuéllu annu u s'è descuvèrtu e [[grotte de Vâdemìn]], avèrte a-e vixite in-tu [[1970]] a-a preṡensa du ministru [[Paolo Emilio Taviani]]<ref name=":8">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le grotte «Valdemino»'', pp. 46-47}}</ref>. Fra e âtre manifestasiùi, a partî da-u [[1967]] u s'è inandiòn u [[festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu ben inpurtante<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il teatro di Verezzi'', pp. 49-50}}</ref>. Pö, da-u [[1973]] a-i 31 de dixenbre du [[2008]] u cumün u l'ha fêtu parte da [[Cumünitê Muntâna Pollupice]] méntre, da-u 4 de dixenbre du [[2015]] a-a primavêa du [[2015]], u l'è stêtu drentu a l'[[Uniùn di cumüi da Rivêa de Parme e de Oîve]]. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>. === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, Borṡi e Veréssi, [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>. * Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, Borṡi e Veréssi, [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>. * Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - Borṡi e Veréssi, [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>. == Posti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ;Parocchia de Borṡi <gallery mode="packed" widths="180"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''': a l'è a sêde da parocchia de [[Borṡi]], tiâ sciü da-e ruìne du forte du [[1588]], finìu in abandùn, cu-u permisciu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du [[1789]]. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du [[1808]] e vixitâ da-u [[Pappa Pìu VII]] a-i 15 de frevâ du [[1814]]. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.<ref name="Ligurpress" /> A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, méntre a otta a l'è pitüâ cu-a ''Gloria de San Pê'', du [[Raffaele Arbertella]].<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/|tìtolo=Chiesa di San Pietro|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu''': cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu [[VII secolo|VII séculu]], a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a [[Sàn Pê|San Pê]], cu-a sö primma mensiùn, pe a custrusiùn du canpanìn, du [[1076]]. Du [[1485]] a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u [[1688]] e u [[1690]] a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du [[1808]] a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u [[1960]] a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/|tìtolo=Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''': dìta ascì a "gêxa növa", a l'è stêta custruìa in-ti [[Anni 1970|anni '70]], sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/|tìtolo=Chiesa di Gesù Redentore|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> ;Parocchia de Veréssi <gallery mode="packed" widths="180"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A gêxa de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna File:Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''': a l'è a sêde da parocchia de [[Ver̭éssu|Veréssi]], tiâ sciü tra u [[1637]] e u [[1645]] grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Cuattrusentu]], e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du [[1512]]. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]] e ina pitüa de l'[[Orazio De Ferrari]]. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''': u l'è stêtu fundòn in-tu [[1625]] cumme oatòju pe ina cungréga. Du [[1957]] u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du [[1958]] u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de [[Luigi Santifaller]], u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20727/|tìtolo=Cappella di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena)|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustìn''': a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u [[XIV secolo|Trexentu]]. In-te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927211052/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/sant-agostino.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> * '''Capélla de l'Imaculâ''': a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du [[1621]] da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927210855/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/immacolata-concezione.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/immacolata.html|tìtolo=Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> * '''Capélla da Madonna di Canpi''': cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a [[Gura]]. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du [[XI secolo|séculu XI]], a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]], cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=Cappella dei Campi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}</ref> === Architetüe civìli === <gallery mode="packed" widths="180"> 2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta </gallery> * '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> * '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.<ref name=":5" /> * '''Villa Rostain''': dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militâri === * '''U Turiùn''': in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe méntre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.<ref name="Ligurpress" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}</ref> * '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.<ref name=":4" /><ref name=":5" /> * '''Tûre di Vassalli''': a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finìa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ<ref>{{Çitta web|url=https://studioarc-architettura.com/la-torre-ritrovata/|tìtolo=La torre ritrovata|léngoa=IT|vìxita=2026-06-27}}</ref>. * '''Tûre di Sassetti''': sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i [[Marchexùn de Finô|Du Caréttu de Finâ]] cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.<ref name=":6" /> === Natüa === <gallery mode="packed" widths="180"> File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A "Sâla du Preṡéppiu" </gallery> * '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&nbsp;m e in dislivéllu de 36&nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}</ref> * '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du [[1995]], ch'u cröve 28&nbsp;km² tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref>. == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de [[Borṡi]] a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu-u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De [[Ver̭éssu|Veréssi]], pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu-u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne<ref name="Casalis1834">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}</ref>. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]<ref name="Casalis1854">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}</ref>. Fra e ativitê de trasfurmasiùn, in-tu tenpu, fra Borṡi e Veréssi u se pö cuntâ ina quarantêna de [[Gumbu|gunbi]]; i ciü tanti i funsiunâvan grassie a de béstie, pe u ciü âṡi e mü, ma u ghe n'êa ascì dui a ventu in simma a Veréssi e dui a êgua, giâ cu-in bêu da-u Rugéttu, a Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''I frantoi di Verezzi (I Gunbi de Veréssi)'', pp. 64-65; ''I frantoi di Borgio (I Gunbi de Borzi)'', p. 66}}</ref>. A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̭éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn </gallery> A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasiùi === * ''Società agricola'': l'agricula de [[Borṡi]] a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'': sucietê de [[Ver̭éssu|Veréssi]], a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', pp. 55-56}}</ref>. === Teâtri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]] * Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de [[Borṡi]] a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a [[Ver̭éssu|Veréssi]] a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu "''Veretium''", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]<ref name=":0" />. == Sport == [[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De génte ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]] Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dui da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi e Veressi === [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref><ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 27}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo">{{Çitta web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=G&scelta=Ente&testo=Borgio+Verezzi|tìtolo=Elezioni comunali: Borgio Verezzi|outô=DAIT - Ministero dell'Interno|léngoa=IT|vìxita=2026-08-23}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|<ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|<ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|<ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de [[Borṡi]]. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe [[Ver̭éssu|Veréssi]] e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe [[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa<ref name="Casalis1834" /><ref name="Casalis1854" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Impianto della linea ferroviaria a Borgio con fermata al "casello" del passaggio a livello - 1870'', pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costruzione della stazione ferroviaria di Borgio Verezzi, unica della Riviera di Ponente in muratura - 1882'', pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Borgio Verezzi: storia, tradizioni, cultura e turismo|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008511|ànno=1970s|editô=Tipografia Grafiche Riviera|çitæ=U Sejâ|léngoa=IT|cid=Nari, 1970s}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] r0anhg7td2ig2y9whg14tcrywqng4mq 274433 274432 2026-10-01T18:24:44Z N.Longo 12052 /* Etê mudèrna */ + img 274433 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucâru de [[Ver̭éssu|Veréssi]], cun [[Borṡi]] e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |var-denscitæ = Denscitê |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Borṡi]] (sêde du cumün), [[Ver̭éssu|Veréssi]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ }} '''Borṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̭éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dui paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-t'in sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == === Teritoriu === U cumün de Borṡi e Veréssi u cröve i teritori lighê a-i dui paìṡi ch'i l'han furmòn: [[Borṡi]] u se tröva in-tu Ciàn, ch'u piggia tütte e têre cianélle misce da vixìn a-a costa e ch'i g'han, de darê, a Valle, ch'a l'è u valùn scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Pe cuntru, [[Ver̭éssu|Veréssi]] u l'è misciu a 200&nbsp;m sciü-u livéllu du mâ, sciü-e rive de l'Orera<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref>. L'âtra muntagna ch'a se tröva in-tu sö teritoriu a l'è, a punénte, u Munte Grossu (299&nbsp;m), misciu sciü-i cunfìn cu-[[u Tû]] e [[a Prìa]], méntre, in pò ciü a levante di cunfìn cun [[Finô|Finâ]], u se lêva u [[Côu da Crôvas̠òppa|càvu da Cravasoppa]]. Pe-i rién, u ciü inpurtante in-tu teritoriu du cumün u l'è u riàn de Butassàn, lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u tacca da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, e u riàn da Fìn, ch'u nasce da-u Ciàn de San Martìn pe chinâ, cu-in valùn picìn, pe tostu in chilometri fìn a-u mâ. Cunusciüu ascì cumme u riàn di Cavélli, cumm'u dixe u sö numme u marca, da-u [[XIII secolo|Duxentu]], i tèrmi cun Finâ<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref>. In-tu teritoriu du cumün u se arve paégge grotte e arme, ṡvilüpê in-te dulomie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti e ch'i cuntêgnan ascì de pröve da preṡensa antîga de l'ommu in-te sti sciti. E ciü inpurtanti i sun e grotte de Vâdemìn a Borṡi, scrövìe in-tu [[1933]] e che, da-u [[1970]], i se pöan vixitâ cu-in percursu atresòn<ref name=":3" /><ref name=":8" />. Pö u ghe n'è de âtre, ciü picìne, cumme l'Armüssu e l'arma de Parmuê a Veréssi e l'arma da Manduêa a Borṡi<ref name=":9" />. === Frasiùi === ;Borṡi {{Véddi ascì|Borṡi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|Vista de Borṡi Borgio-Pietra Ligure-panorama.jpg|Vista cu-e quartê mudèrni de Borṡi e, de darê, [[A Prìa]] </gallery> Borṡi u se tröva in-te têre dîte du Ciàn, a-i pê da Valle e nu guêi distante da-u mâ. Méntre e primme chê da regiùn i l'êan stête fabrichê in gîu a-u santuâju de San Stêva, a sö furmasiùn a l'è vegnüa de doppu, de manimàn ch'u se tiâva sciü de chê vixìne l'üna a l'âtra. A stu moddu, Borṡi u l'ha pigiòn a furma de paìṡe ünicu, sensa de burghê, miscie a-u reùndu du sö céntru e traversê da di carùggi. In-te stu céntru, a ina trentêna de mêtri ciü in âtu de primme chê du paìṡe, a surmuntâle tütte u se tröva a gêxa de San Pê, fêta a-u postu du forte ch'u gh'êa primma, méntre a l'estremitê de punénte de Borṡi e sö difeṡe i cunprendêvan ascì U Turiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 29-30}}</ref>. In-tu Ciàn, che ina votta u l'êa pe u ciü a canpagna, a partî da-u doppu guêra u l'è nasciüu i quartê növi du cumün, ch'i furman in'ünitê ricunusciüa a parte in-tu statütu du Cumün<ref name=":10" />. ;Veréssi {{Véddi ascì|Ver̭éssu|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, a burgâ du Pöṡṡu Verezzi - panoramio (1).jpg|De chê da Ciassa Verezzi-panorama3.jpg|Vista da Cröṡa </gallery> Veréssi (''Ver̭éssu'' in-tu sö parlâ) u l'è in paìṡe spartìu in-te cuattru burghê, A Ciassa, A Cröṡa, U Pöṡṡu e U Rucâru, da-a strutüa ciütostu carateristica, fêta de chê tütte tachê insemme cumme s'i seggian in cunplèssu ünicu, lighê l'ün l'âtra da di sentê tra i orti. Ste architetüe, ch'i se pöan cunfruntâ cun cuélle saracêne, i l'han dêtu da pensâ a in'urigine du paìṡe da ligâse a ste génte lì, ch'i sajêvan vegnüe a stâ sciü l'Orera. Pe u primmu u se credde, pe a sö puṡisiùn méggiu difeṡa e vixìna a-e arme, ch'i l'aggian fundòn a burgâ du Pöṡṡu, cu-u paìṡe che de de lì u l'è cresciüu in-tu tenpu pe u muntâ da pupulasiùn e de cuélli ch'i ne vegnîvan de de föa. A gêxa du paìṡe, dedicâ a [[San Martìn de Tours|San Martìn]], a l'è miscia ciü âta che e sö burghê, sciü-a cresta de l'Orera<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 25-28}}</ref>. === Cunfìn === U cumün de Borṡi e Veréssi u cunfina a punénte cun cuéllu d[[a Prìa]], a nord-ovest cu-[[u Tû]] e da setentriùn a levante cun [[Finô|Finâ]], méntre a meridiùn u l'è faciòn sciü-u [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]]<ref name=":10">{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/wp-content/uploads/2013/02/Statuto-Comunale-modificato.pdf|tìtolo=Statuto Comunale|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de [[Borṡi]] u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]].<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-30}}</ref> A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref> [[Ver̭éssu|Veréssi]], invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref name=":7" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref> o ''Viretium'', pö vegnüu ''Veretio'', fìn a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòja === In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu trovòn ciü testimunianse di tenpi da [[Preistöia|preistòja]], a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun [[Finô|Finâ]], da-u scitu inpurtantiscimu de l'[[Armassa (Finô)|Armassa]], cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'[[arma de Parmuê]] (''arma de Parmur̯ê'' a Veréssi), l'[[arma da Manduêa]] e l'[[Armüssu (Ver̭éssu)|Armüssu]], dund'u l'è stêtu trovòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunṡu]].<ref name=":9">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le caverne e la comparsa dell'uomo'', pp. 13-16}}</ref> Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-[[I Castelê (Ver̭éssu)|i Castelê]] de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe u ciü a-a primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]], fra i [[IV secolo a.C.|séculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=Vul. 3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref>, cun stu [[Castelà (furtificasiùn)|génere de custrusiùi]] ch'u l'êa tìpicu di [[Liguri Antighi|Ligüri Antîghi]], devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.<ref name="castellari''">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-02}}</ref> === Etê rumâna === I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]]. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia cu-ina bataggia cunbatüa in-ta ciâna fra [[Borṡi]] e [[A Prìa]], u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]] a l'è stêta traciâ a [[Via Julia Augusta|''Via Julia Augusta'',]] ch'a traversâva tüttu u punénte da növa ''[[Regio IX Liguria]]''. Sta vìa, pe u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, a nu pasâva ciü pe a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe [[Gura]], de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butassàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de [[Ver̭éssu|Veréssi]], foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''La popolazione'', p. 21}}</ref>. === Etê de méṡṡu === Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]] i dui paìṡi, cuscì cumme u rèstu da regiùn, i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Tantu [[Borṡi]] cuantu [[Ver̭éssu|Veréssi]] i l'han duncue fêtu parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>. Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. In Veréssi, ch'u l'êa in paìṡe ciü ṡvilüpòn, da l'interesante architetüa de güstu saracén, u se ghe trovâva in âtru scìtu di benedetìn, a cuscì dîta "Cà di Fratti" sciü-a cresta de l'Orera. Pe du rèstu, a-i fratti u l'è ligòn, de prubabile, u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>. Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi e de Veréssi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, tenpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>. In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe u ciü a-a Prìa, cu-e génte de Borṡi e de Veréssi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>. === Etê mudèrna === [[Immaggine:Matteo Vinzoni, Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente, 1750 (Borgio e Verezzi).jpg|miniatura|Borṡi e Veréssi sciü-u ''Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente'' du [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]], [[1750]]]] In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi e Veréssi, cunsciderê cumme "ville" e cunpreṡe in-ta pudesterìa da Prìa. E due cumünitê i l'axêvan cumme rapreṡentanti trei cunsuli ciaschedüna, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi'', p. 11}}</ref>. In-tu [[XVI secolo|Sincuesentu]], tenpu de incursciùi barbaresche, méntre Veréssi a l'êa prutètta da-a sö puṡisiùn ciü âta e aretrâ da-a costa, [[Borṡi]] a s'êa trovâ a rischiu, e a sö génte a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe u ciü a [[Ver̭éssu|Veréssi]]. Pe stu fêtu, in-tu [[1560]], a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu [[1564]]. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu [[1588]] u l'è stêtu fabricòn in forte<ref name=":0" /><ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}</ref>. Cu-a guêra du [[1625]] fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia e l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte di piemunteṡi, i sö surdatti i sun rivê fina a-a pudesterìa da Prìa, che però a s'è liberâ cu-a bataggia deciṡìva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], dund'i l'han cuntribüìu ascì i ommi de due ville<ref name=":0" />. In-tu [[XVIII secolo|Settesentu]], cu-u forte de Borṡi ch'u l'êa finìu in ruìna, e sö génte i l'han dumandòn u permisciu de caciâlu ṡü pe fâghe a növa gêxa du paìṡe, pe tantu ch'i l'axêvan ṡà canpòn e sustanse ch'i ghe servivan, cu-i travaggi ch'i sun cumensê in-tu [[1788]], pe finî in-tu [[1808]]<ref name=":0" />. Pe du rèstu, a prutesiùn a l'êa garantìa da dui corpi de guardia, l'ün pe Borṡi, misciu in-ta Cà Lunga, e cuéllu pe Veréssi in-ta Caṡétta de Aêne Candide<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento Giuridico Amministrativo nel periodo della Repubblica di Genova'', p. 7}}</ref>. === Etê cuntenpuranea === Cu-a [[Rivoluçion françeize|rivulusiùn franseṡe]] e e guêre ch'i sun scciüpê, in-tu [[1797]], nu guêi distante, u s'è cunbatüu a gran [[Bataja de Löa|bataggia de Löa]]. Pö, cu-u rèstu da regiùn, Borṡi e Veréssi i sun finìi in-ta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]], a-u prinsìpiu in-tu dipartimentu da Maémua, cun sêde a-[[a Prìa]]. In-tu meṡe d'avrî du [[1798]] i sun pasê a-a Giüriṡdisiùn de Aêne Candide, in-tu III cantùn, pe cangiâ in-tu [[1803]] cu-u VI Cantùn da Giürisdisiùn de Cuùnbu, de lungu cun sêde a-a Prìa<ref name=":0" />. In-tu [[1805]], cun tütta a Repübbrica, Borṡi e Veréssi i sun stêti tachê a-u [[Primmu Impe(r)u fransese|Primmu Inpêru franseṡe]], pe finî in-tu [[dipartimentu de Muntenötte]] cumme dui cumüi du cantùn da Prìa. De sti tenpi i inṡegnê franṡesi i l'han dêtu recattu a l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], ch'a nu permetêva de pasâghe cun di gran càreghi, faxéndula da-e muntê ciü adûsci e ciü larga, tantu che cuscì a l'ha pigiòn u numme de Via Napuleonica<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', pp. 31-32}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La vecchia via Aurelia restaurata da Napoleone'', p. 19}}</ref>. Da-u stüddiu cumandòn da-u prefèttu de Savuna, u [[Gaspard de Chabrol]], u primmu ch'u parle de Borṡi e de Veréssi, u se tröva che alantùa e sö génte i l'êan pe u ciü di canpagnolli e, a Veréssi, ascì di pastùi. Da-a têra u se canpâva de oîve, üga, verdüa e gran, ben che i scìti de Veréssi i l'êan ciü grammi, cun 361 persûne ch'i staxêvan a Borṡi e 129 in Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. Cu-a fìn du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u cuntrollu da regiùn u l'è pasòn in-tu [[1815]] a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e cuscì Borṡi e Veréssi, da-u [[1818]] a-u [[1847]] i l'han fêtu parte da [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], che pö a l'è vegnüa in [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sircundâju]] da [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Ṡena]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento giuridico-amministrativo dal 1815 a fine 1800'', p. 27}}</ref>. I inṡegnê sardi, a-a preṡensa du rè [[Càrlo Albèrto de Savöia|Carlu Albèrtu]], in-tu [[1836]] i l'han cumensòn i travàggi pe u garbassu da [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] che, finìi in-te mênu d'in annu, i l'han permisciu de portâ l'Aurelia dund'a passa ancùa ancö, tantu da scürsî u camìn fra Borṡi e [[Finô|Finâ]] a trèi chilometri cianélli<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 32}}</ref>. De ben inpurtante pe l'ecunumia du postu u gh'è stêtu ascì, in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in gran ṡvilüppu de câve de [[röṡa de Veréssi]], cu-i blocchi ch'i l'êan careghê sciü-i barchi da 'n mö a-i pê da colla<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Un primo miglioramento del tenore di vita'', p. 31}}</ref>. In-tu [[1870]], insemme a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|növa feruvìa]], u l'è intròn in servissiu u caṡéllu de Borṡi, cu-a [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn]], a primma da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] a êsse fêta de müàgge, ch'a l'è stêta inaugürâ in-tu [[1882]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Dal 1861 alla fine del secolo XIX'', p. 34; ''Le tappe della rinascita'', p. 35}}</ref>. In-tu [[1885]] u l'è stêtu traciòn u stradùn ch'u lîga Borṡi cun Veréssi muntandu sciü pe a Varavêa, ch'u l'ha pigiòn u postu di antîghi sentê<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, méntre l'annu de doppu u l'è stêtu fabricòn e növe scöe elementâri de Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Borgio ha la sede scolastica per le elementari - 1886'', p. 48}}</ref>. In-ti [[Anni 1920|anni Vinti]] u l'è cumensòn e pratiche pe a custrusiùn de l'acquedottu de Borṡi, fêtu cu-in scistêma de punpe ben mudèrnu pe i tenpi, mentre u prugèttu pe portâ l'êgua in Veréssi u l'è stêtu finìu sulu che doppu a guêra<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Il Civico Acquedotto di Borgio'', pp. 22-24}}</ref>. In-tu [[1929]], cu-a sö fundasiùn, Borṡi e Veréssi i sun pasê sutta a-a növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] e du [[1933]], cun regiu decretu du 23 de marsu, n° 386, i dui cumüi i sun stêti tachê insemme pe furmâ cuscì l'ente aministratìvu d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT}}</ref>, a-a fìn d'in prucèssu cumensòn da cuarche tenpu e spunciòn da-i persunaggi ciü vista du postu, ben che a génte e u cumün de Veréssi i nu l'êan guêi d'acordiu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''75° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi'', pp. 9-13; ''Le pratiche ufficiali'', pp. 14-19}}</ref>. De cuéllu annu u s'è descuvèrtu e [[grotte de Vâdemìn]], avèrte a-e vixite in-tu [[1970]] a-a preṡensa du ministru [[Paolo Emilio Taviani]]<ref name=":8">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le grotte «Valdemino»'', pp. 46-47}}</ref>. Fra e âtre manifestasiùi, a partî da-u [[1967]] u s'è inandiòn u [[festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu ben inpurtante<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il teatro di Verezzi'', pp. 49-50}}</ref>. Pö, da-u [[1973]] a-i 31 de dixenbre du [[2008]] u cumün u l'ha fêtu parte da [[Cumünitê Muntâna Pollupice]] méntre, da-u 4 de dixenbre du [[2015]] a-a primavêa du [[2015]], u l'è stêtu drentu a l'[[Uniùn di cumüi da Rivêa de Parme e de Oîve]]. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>. === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, Borṡi e Veréssi, [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>. * Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, Borṡi e Veréssi, [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>. * Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - Borṡi e Veréssi, [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>. == Posti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ;Parocchia de Borṡi <gallery mode="packed" widths="180"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''': a l'è a sêde da parocchia de [[Borṡi]], tiâ sciü da-e ruìne du forte du [[1588]], finìu in abandùn, cu-u permisciu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du [[1789]]. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du [[1808]] e vixitâ da-u [[Pappa Pìu VII]] a-i 15 de frevâ du [[1814]]. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.<ref name="Ligurpress" /> A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, méntre a otta a l'è pitüâ cu-a ''Gloria de San Pê'', du [[Raffaele Arbertella]].<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/|tìtolo=Chiesa di San Pietro|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu''': cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu [[VII secolo|VII séculu]], a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a [[Sàn Pê|San Pê]], cu-a sö primma mensiùn, pe a custrusiùn du canpanìn, du [[1076]]. Du [[1485]] a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u [[1688]] e u [[1690]] a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du [[1808]] a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u [[1960]] a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/|tìtolo=Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''': dìta ascì a "gêxa növa", a l'è stêta custruìa in-ti [[Anni 1970|anni '70]], sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/|tìtolo=Chiesa di Gesù Redentore|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref> ;Parocchia de Veréssi <gallery mode="packed" widths="180"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A gêxa de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna File:Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''': a l'è a sêde da parocchia de [[Ver̭éssu|Veréssi]], tiâ sciü tra u [[1637]] e u [[1645]] grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Cuattrusentu]], e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du [[1512]]. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]] e ina pitüa de l'[[Orazio De Ferrari]]. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''': u l'è stêtu fundòn in-tu [[1625]] cumme oatòju pe ina cungréga. Du [[1957]] u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du [[1958]] u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de [[Luigi Santifaller]], u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20727/|tìtolo=Cappella di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena)|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustìn''': a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u [[XIV secolo|Trexentu]]. In-te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927211052/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/sant-agostino.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> * '''Capélla de l'Imaculâ''': a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du [[1621]] da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927210855/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/immacolata-concezione.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/immacolata.html|tìtolo=Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref> * '''Capélla da Madonna di Canpi''': cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a [[Gura]]. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du [[XI secolo|séculu XI]], a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]], cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=Cappella dei Campi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}</ref> === Architetüe civìli === <gallery mode="packed" widths="180"> 2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta </gallery> * '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> * '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.<ref name=":5" /> * '''Villa Rostain''': dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militâri === * '''U Turiùn''': in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe méntre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.<ref name="Ligurpress" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}</ref> * '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.<ref name=":4" /><ref name=":5" /> * '''Tûre di Vassalli''': a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finìa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ<ref>{{Çitta web|url=https://studioarc-architettura.com/la-torre-ritrovata/|tìtolo=La torre ritrovata|léngoa=IT|vìxita=2026-06-27}}</ref>. * '''Tûre di Sassetti''': sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i [[Marchexùn de Finô|Du Caréttu de Finâ]] cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.<ref name=":6" /> === Natüa === <gallery mode="packed" widths="180"> File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A "Sâla du Preṡéppiu" </gallery> * '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&nbsp;m e in dislivéllu de 36&nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}</ref> * '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du [[1995]], ch'u cröve 28&nbsp;km² tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref>. == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de [[Borṡi]] a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu-u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De [[Ver̭éssu|Veréssi]], pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu-u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne<ref name="Casalis1834">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}</ref>. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]<ref name="Casalis1854">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}</ref>. Fra e ativitê de trasfurmasiùn, in-tu tenpu, fra Borṡi e Veréssi u se pö cuntâ ina quarantêna de [[Gumbu|gunbi]]; i ciü tanti i funsiunâvan grassie a de béstie, pe u ciü âṡi e mü, ma u ghe n'êa ascì dui a ventu in simma a Veréssi e dui a êgua, giâ cu-in bêu da-u Rugéttu, a Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''I frantoi di Verezzi (I Gunbi de Veréssi)'', pp. 64-65; ''I frantoi di Borgio (I Gunbi de Borzi)'', p. 66}}</ref>. A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̭éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn </gallery> A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasiùi === * ''Società agricola'': l'agricula de [[Borṡi]] a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'': sucietê de [[Ver̭éssu|Veréssi]], a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', pp. 55-56}}</ref>. === Teâtri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]] * Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de [[Borṡi]] a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a [[Ver̭éssu|Veréssi]] a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu "''Veretium''", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]<ref name=":0" />. == Sport == [[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De génte ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]] Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dui da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi e Veressi === [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref><ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 27}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" /><ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo">{{Çitta web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=G&scelta=Ente&testo=Borgio+Verezzi|tìtolo=Elezioni comunali: Borgio Verezzi|outô=DAIT - Ministero dell'Interno|léngoa=IT|vìxita=2026-08-23}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|<ref name="Nari2007a" /><ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|<ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|<ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|<ref name="Eligendo" />}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de [[Borṡi]]. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe [[Ver̭éssu|Veréssi]] e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe [[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa<ref name="Casalis1834" /><ref name="Casalis1854" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Impianto della linea ferroviaria a Borgio con fermata al "casello" del passaggio a livello - 1870'', pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costruzione della stazione ferroviaria di Borgio Verezzi, unica della Riviera di Ponente in muratura - 1882'', pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Borgio Verezzi: storia, tradizioni, cultura e turismo|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008511|ànno=1970s|editô=Tipografia Grafiche Riviera|çitæ=U Sejâ|léngoa=IT|cid=Nari, 1970s}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] oczwwr4l5urorzds2vniox3n48ozof1 0 1761 274437 273473 2026-10-01T18:49:19Z N.Longo 12052 puntin, wl 274437 wikitext text/x-wiki {{Priéze}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Prìa |Tipo = [[Comun|cumǜn]] |Panorama = Pietra Ligure-panorama1.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuràmma da maîna da Prìa</div> |Stemma = Pietra Ligure-Stemma.svg |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Luigi De Vincenzi |Partito = lista sivica de sentru-sinistra "Pietra. Sempre!" |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |Mandato = 2 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Teritoju |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Ātéssa |Altitudine = |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 8715 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dêtu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 zügnu 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitê |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Ransci]] |var-divixoìn_confinànti = Cumǜi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Borṡi e Veressi|Borzi e Veéssu]], [[Giüstexine|Giüstenixe]], [[Löa]], [[U Tû]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu urâiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1285 |Diffusività = |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = da Prìa<br />priézi <small>(neul.)</small><br />pietresi <small>(ital.)</small> |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Nichioso|San Nicola de Bari]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[6 dexénbre|6 dixenbre]] |PIL = |PIL procapite = |var-cartografîa = Cartugrafîa |Mappa = Map of comune of Pietra Ligure (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn du cumün da Prìa in-ta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiâle }} '''A Prìa'''{{#tag:ref|Ascì sulu ''Prìa'', scrîta ascì ''A Prîa'', ''A Préja'' in bardenollu, ''A Prïa'' in [[Zeneize|zeneze]]|group="n."}} (''Pietra Ligure'' in [[Lèngoa italiann-a|italiàn]]) a l'é 'na [[Çitæ|sitê]] de 8 715 abitànti in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]] (dêti agiurnê a-u [[2019]]). == Geugrafîa == [[File:Panuramma da-u Trabuchéttu, A Prìa e Löa.jpg|thumb|U punente da Prìa vistu da-u Trabichettu|sinistra]] A sitê a se tröva in-ta Rivêa ligüre de Punénte, svilüpâ a l'in gìu da bucca da scciümêa dîta Maémua, cu'u teritòiu du cumün ch'u se suspinze vèrsu i munti, fin a rivâ sciü-a punta du Munte Carmu (1389&nbsp;m). A parte ciü veggia du paîze a se tröva faciâ sciü-u mâ, a-i péi du [[Còlla du Trabichettu|Munte Trabichettu]], mentre u grossu di sciti ch'i se trövan in-ta parte ciü a punénte i l'êan in antìgu lighê aa frasiùn de [[Ransci]], ch'a l'è stêta cumün pe' sò cuntu fin a-u [[1921|1929]]. Defêti a spartì e due cumünitê ina otta u l'êa u riàn de Ransci, ch'u se càccia in-tu mâ inta lucalitê cunusciüa cu-u numme de Maìna de Ransci. A partì ancù ciü da punénte u gh'è [[Löa]], che u cunfìn u l'è marcòn pe' in bèllu toccu da-u riàn de Ciàppe (ascì dîtu, pe' sta mutivasiùn, riàn da Fìn) da-e Pinee fin a dund'u u se càccia inta maìna. De cuntru ciü in sciü a spartisiùn a tucca a lucalitê du Castelâ, fin a rivà in simma a-u Briccu di Sinque Erbi (206&nbsp;m), da dund'u cunfìn u se cêga ancù fin a rivâ da-u Barbexin (403&nbsp;m) e da-u Munte de Ciazze Secche (418&nbsp;m); da chi u cuntinua versu a zôna da Castagnabanca, fin a che u nu se riva sciüu Carmu. Chi u teritòiu du cumün u furma in cüniu intu mezzu fra Löa, [[Bardenèi|Bardenéi]], e Giüstenixe. Cun stu paîze chi, u ghe cunfina turna pe' 'n bèllu tòccu, dau Carmu chinandu da-u Pözzu de San Martìn (455&nbsp;m), ch'u gh'è a capella dedicâ a-[[San Martìn de Tours|u santu]]. Da chi u piggia in àndiu versu levante, tantu che u tucca u Munte Cianuza (406&nbsp;m), ch'u se tröva pocu surva a-a frasiùn de Ransci. Da chi u cunfìn u se spuncia nu tantu ciü a munte de dund'u turénte Scaìnciu u se càccia inta scciümêa. Da l'âtra parte da vaâ u gh'è U Tû, cu'a demarcasiùn ch'a passa u Maémua e a taggia a Rocca Lamina (305&nbsp;m), spuncianduse fin da-u Munte Grossu (299&nbsp;m). A-u de là de stu chi u, de lungu versu levante, u se tröva u teritòiu de [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Veéssu]], ch'u l'è spartìu, ancù ciü in zü, da-e zine du Butassàn, fin a che u nu sbucca in-ta maîna. == Stòja == {{Çitaçión|O da Prìa, scciappa e pòrte e portale vìa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|tìtolo=Disiunâiu de Prîa|ànno=[[1981]]|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savùna}}</ref>}} E prìmme testimuniànse riguardu a in insediamentu ümàn da-e parte da Prìa e sun de l'epuca du Neulticu, ste chi e sun stête ritruvê in sciu mùnte du Trabuchettu, in-ta cavérna de Fene (ch'u u vö dî, intu parlà da Prìa, ''fate''). Pödâse che e primme custrusiùi e i primmi insediamenti stabili i ne vegnivan da i [[Impêo Roman|Rumén]], ch'i l'axevan cunquistòn a zona intu méntreda segunda guêra punica, cunbatendu cuntru i [[Ingauni|Ligüri Ingauni]], aleê di Cartaginezi; da-e parte da Prìa sti chi i l'axevan fêtu passâ a ''[[Via Julia Augusta]]'', che a purtava versu a [[Fransa]]. Ancö de sta-chi u nu resta però nìnte, scicché e sun stête truvê de munêe ch'e pureivan êsse de st'epuca. Se pö dunca capî l'inpurtansa d'in insediaméntu du genere, a mézza stradda fra ''Vada Sabatia'' (aù [[Vuè|Vuê]]) e ''[[Albingaunum]]'' ([[Arbenga]]). In-tu periudu de l'[[Etæ de Mëzo|etê de mezzu]] a cumensa a utegnî ina mazû inpurtansa ecunòmica, a passa dunca sutta a [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] da-u [[X secolo|X seculu]], pöi a-i Bocheri e a-a fìn sùtta a-i Du Carettu. Du mêximu periudu u vegne custruiu u castéllu, ch'u gh'è ancù a-a giurnà d'ancö e u se ìssa sciü 'na ròcca nu guêi distante da-u paìze, ch'a g'ha dêtu fina u numme. In-te l'ànnu [[1216]], sutta Enricu II Du Carettu, u castéllu u vegne dunòn a-a Diocexi de Arbenga, faxendulu diventà a residensa provizôja du viscuvu ingàunu, a l'epuca Oberto II. Da chì a vegne custruîa in-tu [[XII secolo|XII seculu]] a rexidénsa estìva di viscuvi, vixin a-u paîze. Cun a növa pruprietê e vegnan ascì investîe risurse pé a ristruturasiùn de l'àntigu nucleu du burgu. Cun l'attu du 17 de dixenbre du [[1385]], u pàppa Urbano VI u dûna i pusediménti da diocexi a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], pé vìa de l'agiüttu utegnüu quande u se truvava asediòn a Nocera, da-u re de [[Napoli|Napuli]] Carlo II d'[[Ungherîa|Ungaîa]]. A cumunitê da Prìa a vegne cuscì rezüa da 'n statütu appruvòn a [[Zena]] l'ànnu dòppu: questa lézze u cunprendeva nu sùlu A Prìa, ma ascì [[Tuiran|Tujàn]], [[Buinzan|Buisan]], Giüstenixe (anéssu da-u [[1448]]), Vèrzi de Löa e [[Borṡi|Borzi]]. U cumènsa cuscì in periudu de cualisiùn cun Zena, tantu che i paîzi du capitanòn da Prìa i l'han furnìu cuntingènti militâri in ciü ocaxùi, cumme diferenti bataggie cuntru u [[Marchxâto de Finâ|Marchezon de Finâ]] (in-tu [[1447]]) o cuntru u [[Marchesàu de Süccaellu|Marchezon de Sucaêlu]] (in-tu [[1625]]), restandu sùtta a-a duminasiùn Zeneze fìn a-u [[1797]]. Cun a cunquista de Napuleun a pàssa difèti in-ta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] e da-u [[1804]] a-u [[1814]] a vegne anessa a-i dumini [[Fransa|Fransezi]]. In-tu [[1815]] a vegne inglubâ in-ta [[pruvinsa d'Arbenga]] du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumme vusciüu da-u [[Congresso de Vienna|cungressu de Vienna]] du [[1814]], e cuscì a pàssa in-tu [[1861]] a-u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]; da-u [[1863]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1863-04-08;1234!vig=|tìtolo=Légge di 8 d'arvî du 1863, n. 1234|vìxita=2021-06-28|léngoa=IT}}</ref> a pìggia a denuminasiùn ufisiâle de ''Pietra Ligure''. Fra u [[1859]] e u [[1927]] a sitê a l'éa pàrte du sircundâiu de Arbenga, dunde a l'éa sede du lucâle mandaméntu, poi in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|Pruvinsa de Savùna]], in-tu [[1946]] a divegne pàrte da [[Italia|Repübbrica italiâna]]. I ürtimi agiustaménti pé u teritôiu i sun stêti du [[1928]] quande a végne sciurbîa a municipalitê supressa de Rànsci, ch'u divégne frasiùn cumünâ. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/A Prìa}} === Minurànse furèste === Dandu amentu a-i dêti Istat a-i 31 de dixenbre du 2017, i furèsti rexidenti a-A Prìa i sun {{formatnum:901}}.<ref>{{Çitta web|url=http://demo.istat.it/str2017/index.html |tìtolo=Dêtu Istat a-u 31/12/2017|vìxita=2021-07-01}}</ref> === Persùne lighê cu-a Prìa === * [[Emanuele Accame]] (A Prìa, [[1806]] - [[Zena|Zéna]], [[1890]]), patrùn de barchi e ommu d'afari.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Leonida Balestreri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emanuele-accame_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=ACCAME, Emanuele}}</ref> * Nicolò Accame (A Prìa, [[1817]] - [[San Pê d'Ænn-a|San Pê d'Aéna]], [[1867]]), giurnalista.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Oreste|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nicolo-accame_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=ACCAME, Nicolò}}</ref> * [[Paolo Accame]] (A Prìa, [[1862]] - A Prìa, [[1926]]), avucatu, storicu e paleolugu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario biografico dei liguri: dalle origini ai nostri giorni|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CFI0333152|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=13-15|volùmme=Vul. I}}</ref> * Pietro Toesca (A Prìa, [[1877]] - Rumma, 1962), storicu de l'arte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Manuela Gianandrea|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pietro-toesca_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 95|capìtolo=TOESCA, Pietro}}</ref> == Pòsti de interesse == === I quattru cànti === <gallery widths="160" heights="160" mode="packed"> File:A Nunsià.jpg|Stemma da Nunsiâ File:A Ciassa Veggia.jpg|Stemma da Ciassa Veggia File:U Fossu.jpg|Stemma du Fossu File:Ajetta.jpg|Stemma de L'Ajetta </gallery> Storicaménte u burgu da Prìa u l'è spartîu in quattru quartê: A Ciassa Véggia, A Nunsiâ, L'Ajetta e U Fossu, sta spartisiùn a remunta fin a-u mediuévu. ==== A Nunsiâ ==== U l'è u quartê ch'u cunpénde e abitasiùi d'in gìu a-a géxa da Nunsiâ, u primmu che u se incuntra rivàndu da Löa. Stu chi u cunprénde A Ciàssa da géxa e a cuscì dîta "Stradda da Stasiùn" (cun a relatìva ciàssa), ciü u Caruggiu de l'Ospeâ e u Caruggiu da Crovea (seguitu de quellu di Crôvi). ==== U Fossu ==== U l'è u quartê de mezzu fra a Nunsiâ e A Ciassa Veggia, u sò nücleu u l'è in-ta Ciassa du Fossu, dunde u se tröva ascì u palassu cumünàle, da chi i pàrtan diferenti caruggi zà mensciunê, de lungu cun e carateristiche pòrte medievàli, che e sun quelle du Fossu (versu u caruggiu di Quattru Canti), du Furnu (versu l'Atôiu) e du Purtin (I Crôvi). A-u fundu da ciàssa u se tröva ascì ina scâa ch'a munta versu a Stradda Statale Aurelia, numinâ da-i priézi "Darê pâ mü", o ascì "A Stradda Rumana". ==== A Ciassa Véggia ==== A l'è a burgâ nasciüa d'in gìu a l'Atôiu da cungrêga di Giànchi, forscia a parte ciü véggia de tütta A Prìa, u cunprende nu sulu a ciasétta, ma ascì quélla dîta da Rivàssa, a-i péi du castéllu, u Caruggiu di Crôvi (in-ta sò parte ciü a levante), u Caruggiu de l'Atôiu (bén cunusciüu pé i lucàli e e bütéghe di artigién), u Caruggiu de Mézzu, u Caruggiu du Mercòn, di Quattru canti (dunde u gh'è a cruxêa cun i stemmi di quattru quartê), quellu seròn e quellu guersu. I ürtimi dùi i sun i ciü carateristichi, scicumme che u primmu u l'è l'ünicu ch'u g'ha cumünicasiùn cun sulu in âtru caruggiu (quellu di quattru canti), méntre l'âtru u nu u l'hà prusecusiùn, defêti u parte da-u Fossu e rìva a-u Caruggiu du Mercòn, truvanduse de rinpettu a müàggia de l'atôiu. ==== L'Ajetta ==== L'Ajetta u l'è u quartê ciü mudèrnu du burgu da Prìa, custruìu versu u [[XVII secolo|seculu XVII]] e ciamòn cuscì pé l'aja sutî ca sciùscia da-a maîna, gravemènte lexiunòn in-ta Segunda Guêra Mundià, u l'è stêtu custruìu turna doppu u cunflittu, da vegghe dunca u castéllu da Prìa, a-i cunfin cun A Ciàssa Veggia, u cine-teâtru Moretti e a ciasetta du Caruggiu du Teâtru, cun i ségni du zudìacu. === Architetüe religiuze === <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> File:Pietra Ligure - Basilica di San Nicolò - 2023-09-30 11-24-38 001.jpg|A baxìlica de San Nicolò in-ta Ciàssa Növa File:Gêxa de Nostra Scignùa du Sucursu (A Prìa) 01.jpg|Gêxa du Sucûrsu File:Pietra Ligure-oratorio dei bianchi2.JPG|L'Atôiu di Gianchi, in-ta Ciàssa Veggia File:Pietra Ligure-chiesa dell'annunziata.jpg|Atôiu da Nunsiâ </gallery> A livéllu religuzu u teritòiu da Prìa u l'è parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Inpéria]], divizu fra tréi parocchie: San Nicolò (sentru da Prìa), Nostra Scignùa du Sucûrsu (quartê a-u de là da scciumêa) e San Benardu (frasiùn de Ransci). ==== Gêxe da Prìa ==== * '''[[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|Baxilica de San Nicolò]]''', a se tröva in-tu burgu da Prìa, in-ta Ciàssa Növa. Custruìa in sce u prugèttu du zenéze Giovanni Battista Montaldo fra u [[1750]] e u [[1791]], poi interutti cun Napuleùn, e a a fìn terminê cun a benedisiùn du [[1891]]. Da l'ànnu [[1992]] a l'è stêta elevâ a baxilica minû da-u vescuvu de Arbenga, in ocaxùn di 200 ànni de vìtta. * '''Atôiu di Giànchi''', a se tröva in-tu burgu da Prìa, in-tu quartê da Ciassa Veggia, a l'éa l'antiga parocchia du sitadìna. A primma strutüa da paruchiale a saiéva stêta custruìa sutta a Gaudenzio, aturnu a-u [[465]], ciü vixìna a a-u castéllu. Quella udièrna a l'è du [[885]], rumànica, da-u [[1791]] abandunâ, a cauza da custrusiùn da növa. Dapöi a se trasfurma inte l'Atôiu di disciplinê. Fra u [[1976]] e u [[2006]] scunsacròn, divegnüu "auditorium". Da quell'annu u l'é sede da Cungrega (o [[Cazàsse|cazàssa]], a-a zenéze) de l'Orasiùn e da Mòrte, dîta ascì ''di Négri''. * '''Atôiu da Santiscima Nunsiâ''', in-tu quartê che u porta u paéggiu numme, sede da Cungrega di Rusci (o de Santa Cateîna) Nasciüa cumme gêxa ligâ a-u cunventu lucâle in'tu [[1519]], a nasciéva in sce 'na strutüa du [[XIII secolo|Duxéntu]]-[[XIV secolo|Trexentu]]. Cun a caâ di fransezi a vegne trasfurmâ in-tu [[1799]] in depoxitu. Restaurâ cun a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], a prezenta quattru presiùsi ātê de marmu. Da-u [[1979]] a l'è séde da cungrega. ==== Gêxa du Sucûrsu ==== U l'è u Santuâiu dedicòn a-a Nòstra Scignùa du Sucûrsu, erezüu da-i muneghi minuri franceschén, u se sà che a l'êa zà prezénte in-tu [[XIV secolo|XIV seculu]], de prubabile sutta furma de capeletta, anpliâ in-tu [[1548]]: sta côsa chi a a fà vegnî üna de gêxe ciü inpurtànti da sitê, scicché da-u [[1969]] a l'è parocchia pe' so cuntu, pé u quartê da Prìa a-u de là da scciümêa. ==== Gêxe de Ransci ==== <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> Immaggine:Gêxa de San Benardu Abâte (Ransci, A Prìa)-Esternu.jpg|A gêxa paruchiâle Immaggine:Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn (Dranzü, Ransi, A Prìa) 02.jpg|Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn Immaggine:Capeletta de Santa Lìbera (E Casélle, Ransi, A Prìa)-Esternu.jpg|Capeletta de Santa Lìbera Immaggine:Capella de Sant'Antoniu (Dransciü, Ransi, A Prìa)-Esternu 01.jpg|Capeletta de Sant'Antôniu Immaggine:Capella de San Bastian (Ransi, A Prìa) 03.jpg|Gexetta de San Bastiàn </gallery> * '''Gêxa de San Benardu Abâte''': sêde da parocchia da vìlla, ch'a se tröva a-a mitê fra e prinsipê burghê. Tiâ sciü d'in gîu a-u 1530 l'è stêta mensciunâ pe-a prìmma otta du [[1554]], pe via da cögîa de tàsce sciü-i parmuei da inviâ a Rumma.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=79-92|capìtolo=La parrocchia}}</ref> Erezüa a paruchiâle in-tu [[1615]], sutta a guìdda de Don Sasso, a l'è stêta dapö ristrutüâ. A faciâ l'è delimitâ da de finte culònne e a se mustra a capànna, diviza in urizuntâle da 'na curnixe. In-te l'urdine mazû se dröve in barcùn quadrilubòn. Se tratta de 'na strutüa cun sulu ina navâ de ciànta retangulâre, cu-u presbitéiu arsòn rispettu a l'âula. Chi se tröva l'atâ de marmu cuuròn surmuntòn da-u dipintu ch'u rafigüa u santu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21051/Chiesa+di+San+Bernardo+Abate|tìtolo=A gêxa de San Benardu|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> * '''Capella de Sant'Antôniu da Paduva''': a l'è a capélla de Dransciü, nasciüa da-a dunasiùn de famìgge ranscìne emigrê a Gibiltêra e in Spàgna, fêta du [[1747]], benedìa e averta a-u cültu du [[1862]]. L'è ina capeletta a 'na sula navâ, da-a faciâ intunacâ che in-ta parte in sìmma a mustra ina curnìxe a lünétta, che drentu l'ha in ruzùn picìn. A-i làtti dui barcui devusiunâli e a curnixe dêta da de finte culònne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21043/Cappella+di+Sant%27Antonio|tìtolo=A capélla de Sant'Antôniu|léngoa=IT|vìxita=2023-02-12}}</ref>. * '''Capella de Santa Lìbera''': in-ta lucalitê de Caselle, a l'è stêta fundâ in memôia da santa ch'a l'axeva fundòn in munastê di benedetìn a [[Commo|Còmmu]], ben atìvi in-tu teritòiu da Giüstéxine medievâle. Pâ tüttavìa che a custrusiùn da gēxétta a segge stêta influensâ nu tantu da sti chi, quantu da-u svilüppu rüstegu da burgâ. A vegne mensciunâ du [[1701]], ingrandìa du [[1735]] e benedìa du [[1737]], in-ta faciâ, surva a-a pòrte d'intrâ, in afrescu rizalente a-u 1890, òpera d'in sertu Ranise.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21042/Cappella+di+Santa+Liberata|tìtolo=A capélla de Santa Libera|léngoa=IT|vìxita=2023-08-12}}</ref> * '''Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn''': a l'è a capélla du quartê de Dranzü, custruìa fra u [[1750]] e u [[1752]], pe vuluntê di frê Rembado. L'edificasiun da capélla a l'ha vistu a partecipasiùn vuluntaria de tütta a cumünitê ranscìna, méntremestru de l'òpera u l'êa Antonio Giuseppe Fantoni. A nasce dunca in-tu [[1770]] a Capelanìa Rembado, destinâ a mantegnì a sö funsiùn fin a-a supresciùn du cumün ([[1928]]).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=124-129|capìtolo=La Cappellania Rembado}}</ref> * '''Capella de San Bastiàn''': a l'è in-ta lucalitê di Gàzzi, scituâ in sìmma a-a culîna ch'a porta u mêximu numme. De antìga fundasiùn, pödâse ch'a segge stêta edificâ da-i muneghi benedetìn, ch'i vegnivan da l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasia de San Pê in Varatèlla]] che chi i l'axevan ciantòn i sö oîvi. A strutüa che se vegghe aù a l'è de cunfurmasiùn squadrâ e a 'na sula navâ cuvèrta cun òtta a butte. U de föa u l'è caraterizòn da ina òtta ascì lê, ch'u se inèsta sciü-a faciâ e ch'u cuntegne i dui barcùi lateràli e, in simma a-a porte l'afrescu de San Bastian.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90599/Pietra+Ligure+%28SV%29+%7C+Cappella+di+San+Sebastiano|tìtolo=A Capélla de San Bastiàn|léngoa=IT|vìxita=22023-08-12}}</ref> === Munumenti selebratîvi === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> File:Pietra Ligure - panoramio (12).jpg|U munumentu vixìn a-i ciantê navâli File:San Giuseppe. Pietra Ligure - panoramio.jpg|Statua a San Giuzeppe File:Pietra Ligure - panoramio (1).jpg|A Prìa, l'elica (Ajetta) File:Pietra Ligure - panoramio (5).jpg|A funtàna in sce l'Aurelia File:Pietra Ligure - panoramio (2).jpg|U pignun da nàve naufragà File:Pietra Ligure - panoramio (3).jpg|Munumentu a-i chêiti </gallery> * '''Munumentu de brunzu dedicòn a i chêiti da Primma Guêra Mundiâ''', fabbricòn da-u zeneze Bartolomeo Ratto, u l'é stêtu inauguròn u 5 lüggiu del 1925. * '''Inno al lavoro''', de frunte a a stasiùn da Prìa, u raprezenta in cunbaténte, cun in man u gladiu. * '''Munumentu dedicòn a l'armatù Ignazio Messina''', ch'u dirizéva i ciantê navàli da Prìa. A statua a se tröva vixìn a i veggi lucali da strutüa, ancö in parte deruchê. * '''Munumentu a-i alpìn''', u l'éa in-ta ciàssa da Stradda da Stasiùn, dedicòn alpìn chêiti da Vaâ du Maémua, inauguròn in-tu 1997, u l'è stêtu levòn cun a ristrutturasiùn da ciàssa. * '''Munumentu a-i chêiti''' in sciu travaggiu, a a Nunsiâ, in-ta ciassa de frunte a a gêxa, a l'è caraterizâ da 'n àncua dunâ da-i cantiéri navâli in-tu 1981. * '''Munumentu a Don Chisciotte da Mancia''', custruîu da Camillo Ciribì, architettu da Prìa, aturnu a-u 1970. * '''Munumentu a-a mamà''', vixìn a a maîna, custruîa da-u scultû israeliàn Laci Freund, cun 'na particulare tecnica de lavurasiùn du sementu. U raprezenta l'immagine de ina mamà cun sò fîu. A l'è di primmi ànni '70, e a fa parte da culesiùn de opere del'artista, prezénti in ciü sitê du mundu, cumme ascì Pariggi. * '''Munumentu a San Giuzeppe''', a l'Ajetta, u l'è parte da culesiùn de Laci Freund, cumme quéllu dedicòn a a mamà. * '''Munumentu a Giuzeppe Verdi'''. U l'è in bustu de brunzu ch'u se tröva in-ta passeggiâ da maîna, chi, ina 'otta u se truvàva u teâtru de l'Ajetta, cacciàu zü düante a Segunda Guêra Mundià. * '''A növa funtàna da maîna''', inaugurâ u 4 de zügnu du [[2000]], in-tu ciassà De Gasperi, li vixin a se tröva ina rapresentasiùn ch'a tegne memoja di partigién a cüa de Ana Poggi, artista Uruguayàna de urigini priézi. * '''Büstu de papa Giuvanni XXIII''' in marmu giancu, in Via Oberdan, vixin a-a gêxa de Sant'Anna. * '''Pignun de l'elica de 'na nave mercantîle italiana''' a se tröva lì a-a memòja de quantu accadüu, scicché sta chi a l'à afundâ pé via de in summergibile, in-tu 1918 méntre a passàva vixìn a-a costa. === Architetüe sivili === * '''Palàssiu Golli''', scituòn in ta ciassa du Fossu, au dì d'ancö u palassiu cumünàle. U g'ha in pregevule purtà in [[prìa de Finâ]] du [[XV secolo|XV seculu]], surmuntòn da dui medaggiui, chi i raffigüan l'inperatû rumàn Antonino Pio e sö mugé, ch'i remuntan a-u [[II secolo|II seculu]]. * '''Palàssiu Leale-Franchelli''', in-tu quarté de l'Ajetta, a-i cunfin cun quellu da Ciàssa Veggia, vixìn a-u castéllu. L'edifissiu u l'è stêtu rexidensa di cunti arbenganézi, poi da famiggia Arnaldi, Garibado, poi Leale e Franchelli. A strutüa a l'è de urigine Settesentesca, cun e sàle affreschê da Antonio Novaro, pitû savuneze.<ref name="Palassu Leale Franchelli">{{Çitta web|url=http://turismo.provincia.savona.it/it/beni-culturali/pietra-ligure/palazzo-leale-franchelli|tìtolo=Türismu in pruvinsa de Savùna|vìxita=2021-07-01|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304130340/http://turismo.provincia.savona.it/it/beni-culturali/pietra-ligure/palazzo-leale-franchelli}}</ref>. * '''Cìne-Teâtru dedicòn a "Guido Moretti"'''. U primmu teâtru edificòn a-a Prìa u se truvàva a l'Ajetta, dunde aù a se tröva a stattua de Verdi. Derucòn cun a Segunda Guêra, u vegne demulîu du 1953, riedificòn da-u làttu du castêllu, u cunta aù ciü o ménu 800 posti, cun galerîa e bar internu, u l'è stêtu dapö dedicòn a Guido Moretti, storicu diretù da [[Sucietê Filarmonica "Guido Moretti" 1518|banda da Prìa]], fundà in-tu [[1518]]. Seròn fra i [[Anni 1980|ànni '80]] e u [[2007]] u l'è stêtu turna avèrtu doppu in lungu restauru. * '''Usservatôiu de Castagnabanca''', fundòn in-tu [[1985]] fin a quande u l'éa in pîna ativitê u l'éa ün di ciü inpurtanti de tütta a regiùn, se tröva in-ta lucalitê de Castagnabanca, a-i cunfin cun Löa. * '''U Gunbu''', a l'è in gunbu trasferîu da [[Barestin|Barestìn]], se tröva in-ta zòna da maîna, u saieva rizalénte a-u [[XVIII secolo|XVIII seculu]]. * '''Punte da Madunetta''', antigu punte rumàn a schîna d'âze, restauròn du [[1695]], ruvinòn da a pîna du Maémua du [[1933]] u cunsèrva ancù u primmu arcu de levànte e a nicchia cun a madunetta, ch'u ghe dà u numme. === U Castéllu === {{Véddi ascì|Castellu da Prìa}} A-a Prìa u se tröva in castellu medievâle, custruîu pé diféndise da-i Saracén e da-i Barbari. A particularitê de sta furtificasiùn chi a l'è dêta da-a pusisiùn strategica, custituîa da in sperùn de ròccia, ch'u vegniva bén pé tegnì sutt'öggiu i traffeghi ecunomichi in sciü mâ Ligüre, grassie ascì a-a vixinànsa cun a ''[[Via Julia Augusta]]'' e l'Aurelia. Döveòn da-i Bizantìn e poi da-i Lungubardi, poi passòn in-tu [[XIV secolo|XIV seculu]] da-i viscuvi de Arbenga a-i Zenezi. == Ecunumîa == Se ina 'otta u ciü grossu de l'ecunumîa u l'êa ligòn a-i cianê navâli, serê in-tu [[2000]] doppu 84 ànni de ativitê, aù l'ecunumîa a se bâza survatüttu sciü-u türismu stagiunâle d'estê. Atìva ascì a cultivasiùn de sciùe e quella agricula. Versu l'entrutèra e se trövan ciànte da frütu e oìve. == Cultüa == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> File:Cartello-toponomastica-pietrese.png|In cartellu bilengue in italian e ligure File:Carugettu di Muin.jpg|U Cartellu du carugettu di muin File:CartelloSalitaSantaCaterina.jpg|Salita de Santanìn, cartellu </gallery> === Dialettu da Prìa === {{Véddi ascì|Dialéttu priéze}} U dialettu parlàu a-a Prìa ([[Dialéttu priéze|priéze]]) u fà parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligure de sentru punénte]], e u l'influensa ascì e parlê vixìne, sun de stànpu prieze, infatti e variànti de Giüstenixe, U Tû, [[Magiö]]. Pé valurizà 'sta variànte a l'è stêta finansiâ in òpera de targhe italiàn e dialettu da Prìa. {| class="wikitable" ![[File:Pietra Ligure-Stemma.svg|30px]]<br>Priéze<ref>A grafîa a l'è quella döveâ pé a tupunumastica lucàle.</ref> ![[File:Flag of Albenga.svg|25px]]<br>Arbenganeze ![[File:Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg|25px]]<br>Finaléze ![[File:Provincia di Genova-Stemma.svg|30px]]<br>Zeneze<br>(grafìa ufisià) |- |Bricòcculu |Ba(r)icòccu |Bricoculu<br>Armugnìn |Bricòcalo<br>Armognìn |- |Cuxîna |Cuxìna |Cuxìna |Cuxìnn-a |- |Mercôn |Mercàu |Mercô |Mercòu |- |Pólu |Pà(r)u |Pôlu |Pâlo |- |Pûxu |Pòxu |Arböia<ref>Lémmu o Piséllu ascì</ref> |Poîscio |- |Scciümmêa |S-ciümme |Sciümme |Sciùmme |} === Istrusiùn === ==== Scöe ==== E scöe prezénti in-tu teritòiu cumünàle da Prìa (da l'asìlu a-e meddie) e sun ragrupê sutta a-u istitutu cunprenscìvu da Prìa, che u cunprende ascì e scöe de Giustenixe, U Tû e Magiö. In-tu specificu e elementâri e sun dedichê a Papa Giovanni XXIII e a-u mêgu G. Sordo. U gh'è in sulu cunplessu de meddie, dedicòn a Guglielmo Oberdan. A sti chi a va zunta a sede destaccâ de l'Üniverscitê de Zena, inte l'ospeâ de Santa Curuna, pe e discipline lighê a-a mēxîna. ==== Bibliuteche ==== A Prìa a gh'è ascì ina bibliuteca sivica, che a porta u numme de Silvio Accame, de pruprietê cumünàle. === Cuxina === {{Véddi ascì|Turta de sücca dûse}} A cuxina tipica lucâle a l'è pe'a ciü parte de mâ, dunde se pònan tastâ pietànse tipiche cumme i raviöi a-u tuccu, u brandacujun, fin a-i [[Pàn frîto|fugassìn]]. Però ün di dûsi ciü antîghi a l'è de següu a [[Turta de sücca dûse|Turta de sücca]], prepaâ zà antigaménte düante l'invernu (da Tütti i Sànti fin a Denâ).<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/eventi/2017/09/04/news/la-gastronomica-a-pietra-ligure-e-dolce-con-la-torta-di-zucca-1.30867127|tìtolo=A gastronomica, stòje de furnélli|léngoa=IT|vìxita=2021-07-03}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://rivieradeibambini.it/ricette-liguri-riviera-dei-bambini-torta-zucca-dolce/#ricetta|tìtolo=Turta de Sücca, a risetta|léngoa=IT|vìxita=2021-07-03}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi da Prìa === [[Immaggine:PietraLigureMunicipio.JPG|miniatura|U palàssiu du cumǜn da Prìa]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|25 lüggiu 1988|8 setenbre 1990|Mario Robutti|[[Partîo Socialìsta Italiàn|PSI]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 setenbre 1990|7 zügnu 1993|Nicolò Tortarolo|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1993|28 arvî 1997|Daniele Negro|[[Léga Nord|Lega Nord]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 arvî 1997|14 mazzu 2001|Giacomo Accame|Lega Nord|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|3 zügnu 2003|Giacomo Accame|lista sivica de sentru-destra|Scindicu| }} {{ComuniAmminPrec|3 zügnu 2003|14 zügnu 2004|Ugo Taucer||cumissàiu strurdinâiu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Luigi De Vincenzi|lista civica di sentru-sinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Luigi De Vincenzi|Pietrese<br />(lista sivica de sentru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Avio Valeriani|Per Pietra<br />(lista sivica de sentru)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Luigi De Vincenzi|Pietra. Sempre!<br />(lista sivica de sentru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Luigi De Vincenzi|Pietra. Sempre!<br />(lista sivica de sentru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelàggi === U cumǜn da Prìa u l'è binéllu de: * {{Binelàggio|DEU|Offenburg}}, da-i 29 de seténbre du [[2007]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/03/dieci-anni-gemellaggio-pietra-ligure-offenburg-si-preparano-festeggiare/|tìtolo=Dieci anni di gemellaggio, Pietra Ligure e Offenburg si preparano a festeggiare|léngoa=IT|vìxita=2025-09-23}}</ref>. == Feste e fêe == * '''Cunfögu''': Manifestasiùn ch'a se tegne tütti i ànni a dumenega prìmma de Natàle inta "Ciàssa Véggia" (in italiàn ''Piazza La Pietra''), a l'è stêta inpurtâ da-i zenézi e a prìmma selebrasiùn a l'è datâ aturnu a-u [[1385]] quande a sitê l'è intrâ sutta a-a Repübbrica. A-u prinsipiu u vegheva a prezensa di cunsuli e u du pudestê sitadìn, ancö u gh'è u scindicu, ch'u sende u fögu insémme a de gente da Prìa ch'i se sùn distinti in-te l'ànnu passòn. * '''Festa du miràculu de San Nicolò:''' a l'è a ciü grossa ricurénsa religiuza du paîze, ch'a végne festezâ da-u [[1525]], quande a pupulasiùn da Prìa a l'êa stêta decimâ da-a pèste. I abitànti supravisciüi i l'axevan seròn e öttu porte de miàgge, metindu ascì inte man de l'antiga raprezentasiùn du sàntu de Mira (dipinta in-tu [[1494]] da-u pitû zeneze Barbagelata) e ciâve da sitadìna; i sun scapê dunca da-a Véggia Prìa pe' metîse in-te 'na zòna ciü a munte, vixin a-u Trabichettu, ciamà ancùa ancö I Baracchin, perché chi e l'êan stê custruîe e növe chê, sutta furma de baracche. :A-a matìn di 8 de lüggiu u sönnu de canpàne de l'antîga gêxa du burgu i turnun a svejâ e génte: scicumme che u sentru u l'êa quêxi du tüttu abandunòn i supravisciüi i vân a vegghe côse u stâva capitàndu: quélli ch'i ghe sun andêti i l'avievan avüu a vixùn de in véggiu cun in mantéllu cardinalissiu sciü-a tûre du canpanìn. :Ina òtta muntê sciü-a tûre sti chi i trövan l'inprunta de 'na man surva a-a canpâna, che segundu a tradisiùn a l'è quélla du sàntu. A cumunitê a l'axeva cuscì decîzu che 'sta dàtta a duveva vegnì de lungu festezâ, cumme u dîxe a làpide 'mîssa inta gêxa növa. Da quéllu mumentu lì a festa a l'è stêta pe' du bèllu sulenne, e ancù ancö e sönan e due uriginâli canpâne de l'ànnu 1505. In genere u se fà festa in-te tüttu u burgu, cun fêe, mercatìn e a celebrasiùn religiuza, curunâ cu-a prucesciùn sulenne ch'a vegghe i cristezànti ch'i vegnan da tütta a regiùn e nu sûlu, 'cunpagnàndu l'àrca du sàntu (opéa statüaia zeneze da fìn du [[XVII secolo|XVII seculu]]) portà in spàlla. In-te 'sta stàtua chì San Nicolò u l'è cunturnòn da-i angiui, in-te st'ocaxùn u pudestê, u ghe métte in-te man e ciâve de fêru da sitê, che e sun quélle de l'êpuca. * '''Sàgra du vìn Nustralìn''', urganizà da-u Circulu di Zuéni de Ransci, a l'è l'anuàle festa canpèstre ch'a se tegne da-u primmu dòppu-guêra. Da-u [[2010]] a l'è stêta inaugurâ a növa strutüa fìssa a-i péi du Còlle da Madunìna, cun ina beliscima vìsta panuràmica insce a maîna.<ref>{{Çitta web|url=http://www.ranzi.it/sagra-del-nostralino/|tìtolo=Ransci, a sàgra du Nustralìn|vìxita=2021-06-22|léngoa=IT}}</ref> * D'in tréi ànni in tréi anni a se tegne A Prìa in sciù e '''l'insciuâ de Ransci''', üna de ciü inpurtanti manifestasiùi de stu anbitu chi, ch'a prezenta pé e stràdde du burgu i "quaddri de sciùe" a téma, purtê chi da tüttu u mundu. * '''Dolcissima Pietra''', üna de ciü inpurtanti manifestasiùi ligüri pé i dûsi e a ciuculàta: inte tütte e ciàsse du burgu ghe sun dunca banchetti de espusisiùn cun e aziènde du setùre e ascì demustrasiùi de pastisserîa. * '''L'[[Ürtima ciunba]]''': manifestasiun ch'a se tegne tütti i ànni a-i 31 de dixenbre, u raprezenta l'ürtima nöâa de l'annu. A vegne urganizâ da l'asuciasiùn Masci e da-i lucali bagni giardìn, a partì da-u [[1993]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2019/12/31/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/290-coraggiosi-per-la-27-edizione-de-luertima-ciumba-il-cimento-invernale-di-pietra-ligure.html|tìtolo=270 curagiûzi pé l'ürtima ciunba|vìxita=2022-01-01|léngoa=IT}}</ref> == Vie de Cumünicasiun== [[File:Pietra Ligure - stazione ferroviaria.jpg|thumb|A stasiùn da Prìa]] A Prîa a l'è traversâ da Stradda Nasiunâle SS1 Aurelia, che a culéga cun Borzi a levante e cun Löa a punénte. Inta frasiùn de Ransci u se tröva u cazellu de l'autustradda A10, méntre che da-e pàrte da maîna, arénte a-i véggi cianê, u se tröva a [[Stasiùn da Prìa|stasiùn feruviària]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|linea Zena-Vintimiggia]]. A l'è poi culegâ cun Giüstenixe grassie a-a SP 24 A Prìa-Giüstenixe, mèntre cun Magiö e u Tû pé a SP 4 A Prìa-U Tû-Magiö.{{clear}} == Nòtte == ;Nòtte a-u testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:A Prìa| ]] lew6zx0ic32ldhqfgtvc7b7yq5q0zef 10 4968 274446 274246 2026-10-01T19:58:38Z Arbenganese 12552 + 274446 wikitext text/x-wiki <div style="width:95%; -moz-border-radius:2em; margin: 10pt auto 0.5em auto; border:solid 2pt {{{BORDO|#ffdab9}}};"> <div style="background-color:{{{COLORE|#D7FFC7}}}; position:relative; left:-2%; top:-10pt; padding-left:8px; width:102%; -moz-border-radius:2em; margin: 0 auto 0 auto; border:solid 2pt {{{BORDO|#ffdab9}}};"> [[Image:Gtk-new.svg|20px]]&nbsp;&nbsp;<big>'''Urtime pagine'''</big> </div> <div style="margin:-1ex auto 0; padding: 0 2ex .5ex" align=justify> [[Lanifizzi d'Ulmèa]] - [[Er quatter saxonj]] - [[Gustin Scciafin]] - [[U Buschettu (Camuggi)]] - [[Camallo]] - [[Gian Lurenzu Federicu Gavotti]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Cuňigliu brüscau]] - [[Farchetto]] - [[Antologia Ovadese]] - [[Uô]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Marcel Firpo]] - [[Cazâbüzùn]] - [[Castello de Caréga]] - [[Ver̭éssu]] - [[Borṡi]] - [[Mòuma]] - [[Magiùncada]] - [[Funtan-a chiüza]] - [[Çitæ]] - [[Lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi]] - [[Cunniu]] - [[Inbocatûa]] - [[Raṿa de Craṿaüna]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Gumbu]] - [[Eclisse de Sû]] - [[Çeramica]] - [[Rêla do fûzo]] - [[Brìcco Càrlo]] - [[Pélle]] - [[Gróppo linfàtico]] - [[Töa da Ponçeivia]]- [[Càmoa di dénti]] - [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus]] - [[Liguria Bakery]] - [[Publius Aelius Paetus (cunsu(r)e du 201 a.C.)|Publius Aelius Paetus]] - [[Gróppo linfàtico]] - [[Lucius Baebius Dives]] - [[Appius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 185 a.C.)|Appius Claudius Pulcher]] - [[Töa da Ponçeivia]] - [[U Lantèrnìn (Berzezzi)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Pigàu]] - [[Tîxi]] - [[Magra]] - [[Anime salve]] - [[Merlettu "al tombolo"]] - [[A Fuxe (Camuggi)]] - [[Punta Ciappa]] - [[Zèrbia]] - [[Rari Nantes Camogli]] - [[Sant'Anna (Camuggi)]] - [[U Migià (Camuggi)]] - [[Cà de l'Ou]] - [[A Murtua (Camuggi)]] - [[Hotel Portofino Kulm]] - [[Trasmetitù de Portufin]] - [[A Vetta de Portufin (Camuggi)]] - [[Tûre da Paciotta (Arbenga)]] - [[Sàngoe]] - [[Semafuru Növu (Camuggi)]] - [[Letiatûa]] - [[Semafuru Vegiu (Camuggi)]] - [[Regio IX Liguria]] - [[Barocco]] - [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)]] - [[Macramè de Camuggi]] - [[Macramè]] - [[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno]] - [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]] - [[Soçiêtæ]] - [[Metàllo]] - [[Scritûa]] - [[Fêugo]] - [[Parocchie d'a diocexi de Sann-a-Noi]] - [[Diocexi de Sann-a-Noi]] - [[Proculus]] - [[San Prospu (Camuggi)]] - [[Preistöia]] - [[San Fertuzu (Camuggi)]] - [[A Rüa (Camuggi)]] - [[Viturii]] - [[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Ôtri]] - [[Sport Club Ligorna 1922]] - [[Giaö]] - [[Energîa]] - [[Proteìnn-a]] - [[Näve (tipu de bärcu)]] - [[Càncou]] - [[Camuggi FC]] - [[Scindici de Camuggi]] - [[Gexe de Camuggi]] - [[Culoumbu Gajòun]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Caterina Accame (barcu, 1889)]] - [[Farchi]] - [[Emanuele Accame]] - [[Coppa Italia Dilettanti Liguria]] - [[Eccellensa Liguria]] - [[Camuggi]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu pe'a Ligü(r)ia]] - [[Punte de Prìa (Sann-a)]] - [[Punte Russu (Arbenga)]] - [[Diciaraçión universâle di dirìtti umâni]] - [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Müseu Archeulogicu de Camuggi]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Còlla du Trabichettu]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} </div> </div> <noinclude>[[Categorîa:Template pàgina prinçipâ]]</noinclude> sm0rvpwpyxpcxpkxue450z21ws40x83 0 5412 274465 235918 2026-10-02T10:53:54Z N.Longo 12052 /* Nasciûi */ wl 274465 wikitext text/x-wiki {{Anno|XVIII secolo|XIX secolo|XX secolo|1820|1830|1840|1850|1860|1842|1843|1844|1845|1846|1847|1848|1849|1850}} {{Anno in altri calendari}} [[Immaggine:Atlas pittoresque pl 172.jpg|thumb|400px|center|[[Jules Dumont d'Urville]], ''Coup de vent dans les glaces'' - [[23 zenâ]] 1840, into ''Atlas pittoresque'', 1846 <ref>''Atlas pittoresque'' - ''Voyage au Pôle Sud et dans l'Océanie sur les corvettes L'Astrolabe et La Zélée exécuté par ordre du Roi Pendant les Années 1837–1838–1839–1840, sous le commandement de M. Dumont-d'Urville'', 1846, tav. 172.</ref>]] == Fæti == === Euröpa === [[Immaggine:Ritratto di Antonio Brignole Sale, 1846 - Accademia delle Scienze di Torino - Ritratti 0008 C.jpg|thumb|150px|right|[[Antonio Brignole Sale]] (1846)]] === Àzia === === Àfrica === === América === === Oustràlia, Òceània, Pöli === === Arte === === Costruçión === === Inovaçión === {{Clear}} {{Lunâio ànno|1846}} === Nasciûi === * [[Niccolò Mihanovich]], inprenditô († [[1929]]) === Mòrti === == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Anni do XIX secolo|046]] oaudt0zxtagv501hq6fol7obs6ukm3o 4 17180 274447 266062 2026-10-01T20:16:06Z Arbenganese 12552 cleanup, detaggi du mundu wikipedia 274447 wikitext text/x-wiki <!-- Métte e ùrtime nêuve in çìmma a-a lìsta di avîxi chi de sótta; cómme ti ti lêvi quélle ciù vêgie aregòrdite de copiâle inte l'archìvio: Wikipedia:Wikipediàn/Archìvio --> ;24 seténbre 2026 * O sciasclìn scrîto e lezûo o l'arîva in scia Wikipedia, lêze e sénte a pàgina in sce [[Gian Lurenzu Federicu Gavotti]] ;4 seténbre 2026 * Prìmma vôxe parlâ in ''uaröxiu'', [[Uô|sénte chì]] a descriçión da çitæ into seu parlâ. ;14 agósto 2026 * A [[Raṿa de Craṿaüna]] a l'é a prìmma vôxe lezûa into parlâ de [[Cravaüna|Cravaùnn-a]] ;1 zùgno 2026 * L'é stæto pubricòu e prìmme vôxe parlæ in camogìn [[:Categorîa:Vôxe parlæ in camugin|sénte chì]] ;22 màzzo 2026 * Prìmma pàgina scrîta e lezûa into parlâ de Èllia: [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)]] ;3 màzzo 2026 * L'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] a l'é a prìmma vôxe parlâ in berzezìn ;23 frevâ 2026 * L'é stæto pubricòu a vôxe parlâ in ''baresté'' in sciâ [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)|Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu)]] ;19 dixénbre 2025 * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in camogìn: [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)|Civicu Müseu du Mà "Gio Bono Ferrari"]] ;28 agósto 2025 * Comme anonçiòu gh'é stæto l'incontro anoâle a-o ristorante Cà de Töe a Ponterosso (GE). Gh'éa ascì i cantanti [[Max Torigìn]] e [[Mike fC]] e, pe-a primma vótta, 'na scignôa de Mazón, a Laura Ottonello. O Zòrzo Oddone o l'à parlòu di progressi fæti co-o progetto ''Le parlate della Liguria'' (inandiòu da-a Consulta Ligure insemme a Wiki Ligure) e de prospetîve futûre. Anche o Feipìn Noceti o l'à parlòu di progetti in córso. Wikipedia a l'é do tütto neotrâle, donca anche pe-e grafìe, e coscì restemmo averti a tütte e diverscitæ lengoistiche. Alegri! ;24 zenâ 2025 * L'é stæto inandiòu da-a [[Consulta Ligure]] o progètto ''Le parlate della Liguria'', co-o fìn d'arechéugge de testimoniànse inte tùtte e variànte da léngoa lìgure e de pubricâle in sciâ [[Wikipedia in lìgure|Wikipedia Lìgure]], de mòddo che tùtti pòssan sentîle de lengê e de bàdda. Pe savéine de ciù, [https://www.youtube.com/watch?v=dTuJij8uCNI chi] gh'é a prezentaçión ofiçiâ. <noinclude>[[Categoria:O Wikipediàn|Comunicaçioìn]]</noinclude> tcch2g2unng5amg7rgn3xv6999dy341 4 17183 274430 273720 2026-10-01T18:21:07Z N.Longo 12052 stat 274430 wikitext text/x-wiki * Statìstiche a-o prìmmo de òtôbre do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''175°''' pòsto, con '''11.609''' pàgine de contegnûi e con '''2.735.725''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,55'''. E biografîe són '''828''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''625'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.552'''. I file caregæ són '''41'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''273.987'''. E vôxe parlæ són '''66'''. I uténti registræ són '''20.309''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''174°''' pòsto, con '''11.596''' pàgine de contegnûi e con '''2.723.506''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,55'''. E biografîe són '''825''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''623'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.550'''. I file caregæ són '''41'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''273.279'''. E vôxe parlæ són '''62'''. I uténti registræ són '''20.175''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. ---- <div style="text-align:center;">Pi-â cronologîa conplêta, [[Wikipedia:Cronologîa statìstiche da Wikipedia in Lìgure|vànni chi]]</div> <noinclude>[[Categorîa:O Wikipediàn|Ùrtime notìçie]]</noinclude> nrn52z4mgas2e80hdk430i5meul88fu 4 17198 274449 249006 2026-10-01T20:30:01Z Arbenganese 12552 + növi prugrammi in lengua in pôcu föa dau solitu 274449 wikitext text/x-wiki * [http://www.zeneize.net/ Académia Ligùstica do Brénno], scîto ofiçiâ * [https://www.conseggio-ligure.org/ Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure], scîto ofiçiâ * [https://www.primocanale.it/tag/liguria-ancheu.html Liguria Ancheu] do Primmocanâ * [http://digilander.libero.it/paolore2/paolinoge.html O scîto do Paolìn] o l'é tùtto in zenéize! * [https://digilander.libero.it/alguas/index.htm Alessandro Guasoni] in scîto de poexîe in zenéize con l'audio! * [https://ozina.org/ O Zinâ], cotidiàn do tùtto in zenéize in sciâ Ræ * [https://carloforteonline.blogspot.com/2020/03/radio-san-pietro.html GR Tabarchin], a-o sàbbo a l'aràdio e in sciô scîto cómme filmìn <noinclude>[[Categoria:O Wikipediàn|Scîti]]</noinclude> 8fgfd03gzz5rq50nugcaqkwolrb7u46 4 17357 274431 273721 2026-10-01T18:21:55Z N.Longo 12052 stat 274431 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wikipedia:Wikipediàn/Testâ}}</noinclude> <br style="clear:both;" /> == 2026 == === Agósto 2026 === ;1° agósto 2026 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''174°''' pòsto, con '''11.579''' pàgine de contegnûi e con '''2.688.886''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,53'''. E biografîe són '''822''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''622'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.550'''. I file caregæ són '''39'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''272.288'''. E vôxe parlæ són '''58'''. I uténti registræ són '''20.056''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2026 === ;1° lùggio 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.547''' pàgine de contegnûi e con '''2.642.543''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,52'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.545'''. I file caregæ són '''38'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''271.005'''. E vôxe parlæ són '''57'''. I uténti registræ són '''19.920''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2026 === ;1° zùgno 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.537''' pàgine de contegnûi e con '''2.627.467''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,51'''. E biografîe són '''819''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.539'''. I file caregæ són '''33'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''269.744'''. E vôxe parlæ són '''51'''. I uténti registræ són '''19.807''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2026 === ;1° màzzo 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.512''' pàgine de contegnûi e con '''2.584.804''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.536'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.895'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.660''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2026 === ;1° arvî 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de arvî do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.498''' pàgine de contegnûi e con '''2.558.963''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''817''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.535'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.327'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.523''', i uténti atîvi són '''42''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2026 === ;1° màrso 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.488''' pàgine de contegnûi e con '''2.535.421''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,48'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.534'''. I file caregæ són '''31'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.597'''. E vôxe parlæ són '''49'''. I uténti registræ són '''19.358''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2026 === ;1° frevâ 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.480''' pàgine de contegnûi e con '''2.523.317''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,46'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.531'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.104'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.209''', i uténti atîvi són '''34''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2026 === ;1° zenâ 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.466''' pàgine de contegnûi e con '''2.492.762''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''814''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''618'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.524'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.980'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.041''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. == 2025 == === Dixénbre 2025 === ;1° dixénbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de dixénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.455''' pàgine de contegnûi e con '''2.475.846''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''812''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''611'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.517'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.240'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''18.909''', i uténti atîvi són '''46''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2025 === ;1° novénbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.453''' pàgine de contegnûi e con '''2.467.139''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''811''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''609'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''264.047'''. E vôxe parlæ són '''45'''. I uténti registræ són '''18.743''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2025 === ;1° òtôbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.448''' pàgine de contegnûi e con '''2.450.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''810''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.514'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''263.424'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.597''', i uténti atîvi són '''40''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2025 === ;1° seténbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.431''' pàgine de contegnûi e con '''2.411.568''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,41'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''28'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''262.587'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.399''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2025 === ;1° agósto 2025 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.417''' pàgine de contegnûi e con '''2.373.836''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,29'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.512'''. I file caregæ són '''24'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''259.703'''. E vôxe parlæ són '''40'''. I uténti registræ són '''18.287''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2025 === ;1° lùggio 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.407''' pàgine de contegnûi e con '''2.354.267''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,25'''. E biografîe són '''806''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.511'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''258.403'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.202''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2025 === ;1° zùgno 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.400''' pàgine de contegnûi e con '''2.329.224''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,24'''. E biografîe són '''805''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.509'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.849'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.088''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2025 === ;1° màzzo 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.396''' pàgine de contegnûi e con '''2.317.125''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,22'''. E biografîe són '''803''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''606'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.510'''. I file caregæ són '''19'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.510'''. E vôxe parlæ són '''35'''. I uténti registræ són '''17.967''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2025 === ;1° màrso 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.367''' pàgine de contegnûi e con '''2.270.474''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,20'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.501'''. I file caregæ són '''18'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''255.501'''. E vôxe parlæ són '''32'''. I uténti registræ són '''17.748''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2025 === ;1° frevâ 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''166°''' pòsto, con '''11.355''' pàgine de contegnûi e con '''2.245.374''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,19'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.504'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''254.791'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.637''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2025 === ;17 zenâ 2025 * O Comùn de Zêna o l'à inandiòu, insémme a-a Consulta Ligure, in [https://smart.comune.genova.it/comunicati-stampa-articoli/il-comune-cerca-cittadini-che-sappiano-parlare-scrivere-e-leggere-la censiménto de génte ch'én bónn-e a parlâ, scrîve e/ò lêze in zenéize], pe de iniçiatîve che saiàn svilupæ a-a seu fìn. Pe scrîvise bezéugna inpî [https://forms.office.com/Pages/ResponsePage.aspx?id=-qqHhIpVokKdwG1JGQY1A_2YRcOpaiBJgCm9o9FlhLlUQTlKVktaOVhIS0RURjM3RjM5V1pMTEk3Ty4u sto mòdolo chi] e, pe savéine de ciù, [https://www.facebook.com/ConsultaLigure/videos/1591814088365928 chi] se peu védde 'n filmìn de prezentaçión. ;1° zenâ 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.342''' pàgine de contegnûi e con '''2.225.199''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.506'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.772'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.527''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. == 2024 == === Dexénbre 2024 === ;1° dexénbre 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.332''' pàgine de contegnûi e con '''2.209.217''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.505'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.231'''. E vôxe parlæ són '''27'''. I uténti registræ són '''17.441''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2024 === ;1° novénbre 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.313''' pàgine de contegnûi e con '''2.186.523''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,16'''. E biografîe són '''795''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.496'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''252.553'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2024 === ;1° òtôbre 2024 * A pàgina in sce '''Arbenga''' a l'é stæta reconosciûa cómme vôxe in vedrìnn-a. * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.296''' pàgine de contegnûi e con '''2.162.269''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,14'''. E biografîe són '''791''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''575'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.290'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''251.394'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.248''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2024 === ;5 seténbre 2024 * A-i 5, 6 e 7 de seténbre gh'é stæto 'na [https://conseggio-ligure.org/img/noticie/fra-liguria-e-lunigiana.pdf conferénsa] a Lèrxi, Améggia, e Àrcoa da-o tìtolo ''Fra Liguria e Lunigiana. Rapporti tra l’estremo Levante Ligure e le aree limitrofe. Considerazioni storiche e linguistiche'', dedicâ a-o patrimònio lengoìstico de quélla tæra. ;1° seténbre 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.276''' pàgine de contegnûi e con '''2.143.416''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,11'''. E biografîe són '''789''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''573'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.286'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''250.200'''. E vôxe parlæ són '''25'''. I uténti registræ són '''17.157''', i uténti atîvi són '''38''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2024 === ;22 agósto 2024 * A pàgina in sce '''Arasce''' a l'é stæta reconosciûa cómme vôxe in vedrìnn-a. ;1° agósto 2024 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.269''' pàgine de contegnûi e con '''2.104.056''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,07'''. E biografîe són '''787''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''570'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.278'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''248.578'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''17.029''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in mentonàsco: Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn) === Lùggio 2024 === ;1° lùggio 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.257''' pàgine de contegnûi e con '''2.078.450''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,05'''. E biografîe són '''785''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''569'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.277'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''247.810'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.915''', i uténti atîvi són '''19''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2024 === ;29 zùgno 2024 * L'é sciortîo Google Tradutô (''Google translate'') pò-u Lìgure, inta variêtæ zenéize, scrîta segóndo e régole da [[Grafia unitäia|grafîa unitâia]]. O no l'é perfètto ma o l'é 'n gràn bótto in avànti pi-â léngoa. ;20 zûgno 2024 * Scignorîa! a l'é 'na trasmisción televixîva tùtta in zenéize ch'a se védde in sce Telenord. [https://telenord.it/scignoria-puntata-del-20-06-2024-74186 Chi] gh'é a pontâ do 20 de zùgno do 2024. ;1° zùgno 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.252''' pàgine de contegnûi e con '''2.060.159''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''784''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''568'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.276'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''246.370'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.816''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2024 === ;1° màzzo 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.243''' pàgine de contegnûi e con '''2.047.501''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''779''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''564'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.275'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.994'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.683''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2024 === ;1° arvî 2024 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.236''' pàgine de contegnûi e con '''2.036.896''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.271'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.595'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.574''', i uténti atîvi són '''30''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2024 === ;1° màrso 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.226''' pàgine de contegnûi e con '''2.023.602''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.209'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.451''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2024 === ;21 frevâ 2024 * Sàbbo 23 de màrso do 2024, a 9 ôe a-a séia, a-o Tiâtro Rina e Gilberto Govi a Zêna Bösanæo ghe saiâ 'n spetàcolo muxical-tiatrâle intitolòu "Donde ti væ?" realizòu da-o Mike fC co-a parteçipaçión de Antonello Ferroni e Franca Parodi e con di tòcchi scrîti da lê e ezegoîi da-i muxicìsti Andrea Alinovi, Enrico Bovone e Vittorio Sasso. ;1° frevâ 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.221''' pàgine de contegnûi e con '''2.012.408''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.892'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.345''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2024 === ;31 zenâ 2024 * O 19 de dexénbre, inta Sâla Chierici da Bibliotêca cìvica Berio de Zêna, gh'é stæto o convêgno "Leggere e scrivere in genovese", cuòu da-o "Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure"; a [https://conseggio-ligure.org/eventi/19-12-2023 quésto ligàmmo] se peu lêze o progràmma intrêgo. [https://www.youtube.com/watch?v=gpqpnIeBNWk Chi] gh'é o vìdeo conplêto de tùtto quéllo convêgno. ;7 zenâ 2024 * A [[Wikipedia in lìgure|Wikipedia lìgure]] a l'é arivâ, fra tùtte e sò pàgine de contegnûo, a ciù de 2.000.000 de pòule inta nòstra léngoa! ;1° zenâ 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.212''' pàgine de contegnûi e con '''1.997.383''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.265'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.238'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.007''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. == 2023 == === Dexénbre 2023 === ;5 dexénbre 2023 * Ancheu, a çinqu'ôe depoîdisnâ, inte l'Àola Sàn Sarvòu in Sarzàn ghe saiâ a prezentaçión a-o pùblico da descovèrta do ciù antîgo diçionâio zenéize, êuvia do præ Cristoforo Filippi do 1834, a cûa de l'asociaçión "A Compagna" e con relatoî o Vittorio Lauda e o Franco Bampi. ;1° dexénbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.204''' pàgine de contegnûi e con '''1. 979.782''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.714'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.003''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2023 === ;1° novénbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.203''' pàgine de contegnûi e con '''1.974.562''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.484'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.004''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2023 === ;5 òtôbre 2023 * Aregordæve che tùtti i zéuggia, a-e 20ː30, gh'é a dirétta in sce Telenord do nêuvo progràmma zenéize ''Scignorîaǃ'', co-o Gilberto Volpara cómme condutô. Gh'é de répliche into córso da setemànn-a e-e registraçioìn a dispoxiçión in sciô scîto ofiçiâ <small>(chi a prìmma pontâ)</small>, bónn-a vixón! ;1° òtôbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.191''' pàgine de contegnûi e con '''1.960.583''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,96'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.261'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.519'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.886''', i uténti atîvi són '''35''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2023 === ;29 seténbre 2023 * Grande inisiativa do cantante zeneize Mike FC pe avardâ a lengoa ligure: chi gh'è o filmato da conferensa che le o l'à òrganizòu a Zena a-i 29 de setenbre inta biblioteca Berio insemme a-o prescidente da Consulta Ligure Giorgio Oddone, a-o lengoista Stefano Lusito e a-o giornalista Fabio Canessa. ;1° seténbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.184''' pàgine de contegnûi e con '''1.947.945''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.260'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.182'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.762''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2023 === ;1° agósto 2023 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.177''' pàgine de contegnûi e con '''1.932.191''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''558'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.258'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.628'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.662''', i uténti atîvi són '''20''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2023 === ;4 lùggio 2023 * Aregordæve che tùtti i venardì o sciòrte ''O Zinâ'', a prìmma revìsta in zenéize in sciâ Ræ con tànto de versción òudio de nêuve. Quésto travàggio o l'é stæto inandiòu da l'asociaçión do ''Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure''. ;1° lùggio 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.169''' pàgine de contegnûi e con '''1.913.654''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.255'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.136'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.558''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2023 === ;13 zùgno 2023 * L'é sciortîo 'n nêuvo vìdeo de l'Anònimo Zenéize de Youtube: d'ancheu o ne móstra de êuvie méistre da letiatûa zenéize e di stùddi a lê dedicæ, con coménto e prezentaçión do tùtto inta léngoa nostrâ, bónn-a vixón! ;1° zùgno 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.132''' pàgine de contegnûi e con '''1.897.118''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.249'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''240.327'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.453''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2023 === ;1° màzzo 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.128''' pàgine de contegnûi e con '''1.885.375''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.247'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.880'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2023 === ;1° arvî 2023 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.117''' pàgine de contegnûi e con '''1.875.694''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.243'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.454'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.233''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2023 === ;1° màrso 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.105''' pàgine de contegnûi e con '''1.838.446''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,92'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''238.603'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.134''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2023 === ;1° frevâ 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.097''' pàgine de contegnûi e con '''1.818.476''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,90'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''554'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.903'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.026''', i uténti atîvi són '''33''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2023 === ;22 zenâ 2023 * A Compagna (de Zena) a festezza çento anni da-a seu fondaçion co-in grande spetàcolo a-o Tiatro Carlo Feliçe a-i 22 de zenâ a-e 8.30 de séia. Amiæ [https://www.youtube.com/watch?v=75-ZZ2d2184 chi] a prezentaçion! Alegri! ;1° zenâ 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.080''' pàgine de contegnûi e con '''1.802.868''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,89'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''553'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.235'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.337'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''14.936''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. == 2022 == === Dexénbre 2022 === ;23 dexénbre 2022 * [[Utente:S4b1nuz E.656|S4b1nuz E.656]] o s'é [[:m:Special:Permalink/24280971|dimìsso]] da aministratô. ;1° dexénbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.068''' pàgine de contegnûi e con '''1.786.321''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''756''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.237'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''236.300'''. E vôxe parlæ són '''11'''. === Novénbre 2022 === ;1° novénbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.052''' pàgine de contegnûi e con '''1.777.412''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.231'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''235.484'''. E vôxe parlæ són '''11'''. === Òtôbre 2022 === ;28 òtôbre 2022 * O sciortià primma da fìn de st'anno chi o libbro "Il genovese facile - Manuale del genovese moderno" scrîto da-o Prof. Franco Bampi, o tradutô Rîco Carlini e o cónsole da Compagna Zòrzo Òdon, dove gh'é tütti i riferimenti pe scrîve e leze corettamente o zeneize, ma anche pe parlalo co-e giüste inflescioìn. Alegri! ;25 òtôbre 2022 * O skin "[[:mw:Skin:Vector/2022|Vector 2022]]" o l'é diventòu o nêuvo default pe-a versción desktop. ;1 òtôbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.043''' pàgine de contegnûi e con '''1.761.057''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,81'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''545'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.225'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''234.935'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Seténbre 2022 === ;1° seténbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.027''' pàgine de contegnûi e con '''1.737.189''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,73'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''541'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''232.422'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Agósto 2022 === ;24 seténbre 2022 * O team da Wikipedia in lìgure o da o seu tribûto a-o Fiorenzo Toso (1962-2022), grande lengoista do zeneize. A seu sconparsa a l'é 'na greive pèrdia pe tûtti i amanti do zeneize ;1° agósto 2022 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''11.015''' pàgine de contegnûi e con '''1.752.461''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,68'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''540'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''231.132'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Lùggio 2022 === ;8 lùggio 2022 * A Wikipedia in Lìgure a l'é arivâ a 11.000 vôxe ;1 lùggio 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.997''' pàgine de contegnûi e con '''1.727.387''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,67'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.215'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''230.577'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Zùgno 2022 === ;1° zùgno 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.972''' pàgine de contegnûi e con '''1.694.356''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,66'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.212'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.815'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Màzzo 2022 === ;1° màzzo 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10. 960''' pàgine de contegnûi e con '''1.658.045''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''538'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.208'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.115'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Arvî 2022 === ;1° arvî 2022 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.945''' pàgine de contegnûi e con '''1.593.482''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són ''' 743''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''536'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.205'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.799'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Màrso 2022 === ;1° màrso 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.910''' pàgine de contegnûi e con '''1 .578.237''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''742''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''535'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.199'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.005'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Frevâ 2022 === ;1° frevâ 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.878''' pàgine de contegnûi e con '''1.529.545''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''736''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''519'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.187'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''226.092'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Zenâ 2022 === ;31 zenâ 2022 * [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Arbenganese|l'é stæto elètto aministratô]]. ;1° zenâ 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''153°''' pòsto, con '''10.847''' pàgine de contegnûi e con '''1.494.859''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''726''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''507'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.028'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''225.267'''. E vôxe parlæ són '''9'''. == 2021 == === Dexénbre 2021 === ;1° dexénbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.822''' pàgine de contegnûi e con '''1.457.655''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''720'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''502'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.174'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''224.617'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Novénbre 2021 === ;1° novénbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.796''' pàgine de contegnûi e con '''1.433.555''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,62'''. E biografîe són '''719'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''500'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.156'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''223.835'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Òtôbre 2021 === ;1° òtôbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.771''' pàgine de contegnûi e con '''1.405.032''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''715'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''497'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.144'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''222.805'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Seténbre 2021 === ;1° seténbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.748''' pàgine de contegnûi e con '''1.362.347''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''713'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''492'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.135'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''221.636'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Agósto 2021 === ;25 agósto 2021 * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta de Sàn Bertomê: U Sèrvu ;12 agósto 2021 * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in garescìn: Garesce ;5 agósto 2021 * [[Utente:N.Longo|N.Longo]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/N.Longo|l'é stæto elètto aministratô]]. ;1° agósto 2021 *Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.656''' pàgine de contegnûi e con '''1.314.175''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''710'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''491'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.025'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''217.346'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Lùggio 2021 === ;6 lùggio 2021 * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in ormeàsco: Ulmea ;1° lùggio 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.502''' pàgine de contegnûi e con '''1.246.272''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,48'''. E biografîe són '''699'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''480'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.952'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''211.268'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Zùgno 2021 === ;1 zùgno 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''150°''' pòsto, con '''10.441''' pàgine de contegnûi e con '''1.171.802''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''663'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''442'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.919'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''208.309'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Màzzo 2021 === ;23 màzzo 2021 * A prìmma pàgina scrita in arbenganese ;22 màzzo 2021 * A prìmma pàgina scrita in finarìn ;9 màzzo 2021 * A prìmma pàgina scrita in bunifazzin ;1° màzzo 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.261''' pàgine de contegnûi e con '''1.134.671''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''645'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''422'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.743'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''205.161'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Arvî 2021 === ;1° arvî 2021 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.228''' pàgine de contegnûi e con '''1.088.970''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''642'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''420'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.720'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''202.595'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Màrso 2021 === ;22 màrso 2021 * Scialla, Scialla! Semmo arivæ a '''{{formatnum:10000}} (Dêxemilla) vôxe''' in questa Wiki! Graçie {{formatnum:10000}} vòtte a tûtti! Alêgri! ;1 màrso 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''7.563''' pàgine de contegnûi e con '''990.935''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''639'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''417'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.066'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''196.183'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Frevâ 2021 === ;1° frevâ 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''185°''' pòsto, con '''5.683''' pàgine de contegnûi e con '''918.949''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''637'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.053'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''188.438'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Zenâ 2021 === ;1° zenâ 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2021. A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.460''' pàgine de contegnûi e con '''883.330''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''635'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.023'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''185.408'''. E vôxe parlæ són '''4'''. == 2020 == === Dexénbre 2020 === ;1° dexénbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.421''' pàgine de contegnûi e con '''869.975''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''628'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''408'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.975'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''184.483'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Novénbre 2020 === ;1° novénbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.329''' pàgine de contegnûi e con '''851.866''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''613'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''395'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.872'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''183.167'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Òtôbre 2020 === ;1° òtôbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.283''' pàgine de contegnûi e con '''840.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''611'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.852'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''182.357'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Seténbre 2020 === ;22 seténbre 2020 * O l'é stæto cangiòu l'orâio da Wikipedia Lìgure segóndo l'ôa de Zêna (CET/CEST). ;1° seténbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.269''' pàgine de contegnûi e con '''835.948''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''609'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.805'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''181.794'''. === Agósto 2020 === ;1° agósto 2020 * A-a fìn de lùggio a '''Wikivivagna''' a l'é divegnûa indipendente, sàiva a dî ch'a no dipende ciù da-a Wikisource globâle. O zoêno spezìn '''Samuele2002''' o l'é divegnûo aministratô da [https://lij.wikisource.org/wiki/P%C3%A0gina_prin%C3%A7ip%C3%A2 Wikivivagna]. O contribûto ciù inportante pe realizâ questa indipendensa o l'é stæto dæto da-o '''Giromìn Cangiaxo''' ch'o l'à tradûto (e o continua a tradûe) tùtta l'interfaccia pe-a Wikivivagna e a nòstra Wikipedia. Conplimenti e augûri a tùtti doî! * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''197°''' pòsto, con '''4.077''' pàgine de contegnûi e con '''810.431''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''596'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''381'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.632'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''179.478'''. === Lùggio 2020 === ;20 lùggio 2020 * A l'é stæta creâ a '''Wikivivàgna Lìgure''' in sce [[:s:|lij.wikisource.org]] ; 14 lùggio 2020 * L'é sciortîo 'n interesante artìcolo in sciô Tabarchìn scrîto da Fiorenzo Toso: sciachæ [http://lingueemergenti.info/tabarchin/article/a-scritua-du-tabarchin-in-esperiensa-noa?fbclid=IwAR3Sceyn5CawlKLVI9FhH1POZbEX3zo1Z9qhwJ4C1kxdS5Keo0Cb9_pTY0s chi]. E chi [https://invexendo.github.io/serv-assae.html?fbclid=IwAR3W9gJsr7qv4zMktsvFMTiu7c-LPcp0SDGITPhyyM1rHozqZ2rJy7b2X2g gh'é 'n belìscimo testo scrîto e lezûo in zeneize da-o Fiorenzo Toso]. ;1 lùggio 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''198°''' pòsto, con '''3.942''' pàgine de contegnûi e con '''785.857''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''551'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''351'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.139'''. === Zùgno 2020 === ;29 zùgno 2020 * Són stæti introdûti i nêuvi grùppi uténte in sciâ Wikipedia in Lìgure: Rollbacker e Mover ;26 zùgno 2020 * A l'é stæta fæta a prìmma vôxe parlâ: Penarchi - [[:File:Lijwiki-Penarchi.ogg]] ;20 zùgno 2020 * O sondàggio in scî Nêuvi grùppi uténte o l'é terminòu e a propòsta a l'é stæta aprovâ. ;1 zùgno 2020 * [[Utente:Giodiassi5|Giodiassi5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Giodiassi5|l'é stæto elètto aministratô]]. * [[Utente:S4b1nuz E.656|S4b1nuz E.656]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/S4b1nuz E.656|l'é stæto elètto aministratô]]. === Màzzo 2020 === === Arvî 2020 === === Màrso 2020 === ;23 màrso 2020 * O l'é prezénte in scê YouTube in filmìn in sciâ lengoa zeneize pubricòu da 'n canâ specializòu inte lengoe do mondo e de difuxon internaçionâle. O filmìn o l'é stæto realizòu graçie a Giodiassi5, a-i aministratoî e a-e consulense de âtri wikipedién, co-o fìn de fâ conosce o ciù poscibile o zeneize e a lengoa ligure. [https://www.youtube.com/watch?v=O0qupghwU5o Chi gh'é o ligàmme]. === Frevâ 2020 === ;3 frevâ 2020 * Scialla, scialla: a-i 4 d'Àrvî che vén, inta "Libreria Paolina" in Ciàssa Mateòtti ghe saiâ a prezentaçión di Evangêi, libbro tradûto da-o Rîco Carlini e publicòu da-a câza editrice ERGA. === Zenâ 2020 === ;22 zenâ 2020 * [[Utente:Aereus646|Aereus646]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Aereus646|l'é stæto elètto aministratô]]. == 2019 == === Dexénbre 2019 === ;15 Dexénbre 2019 * Salûo a tùtti, sabbo 21 de dexénbre, a quatt'ôe dòppo disnâ, ghe saià o tradiçionâle confêugo a Zêna in Ciassa de Ferari. Saieiva 'n'ocaxón pe incontrâse pe niâtri da Wikipedia Lìgure. Pe contatti poéi scrîve inta mæ pàgina de discusción. Scignorìa! === Novénbre 2019 === ;12 Novénbre 2019 * L'Universcitæ de Innsbruck a l'é aprêuvo a terminâ 'n progetto de vocabolâio zeneize-italiàn a-a pàgina https://romanistik-gephras.uibk.ac.at/content?page=home . GEPHRAS o l’é o primmo diçionäio de combinaçioin zeneise-italian. Informaçioin dettaggiæ in sciô progetto s’attreuvan [https://romanistik-gephras.uibk.ac.at/content?page=project chi]. O diçionäio o l’é in sciâ ræ da-o comenso do progetto, ma e intræ no saian definitive fin a-o frevâ do 2020. O progetto o l’é finançiou da-o fondo do stato austriaco pe-a reçerca (FWF). === Òtôbre 2019 === ;2 Òtôbre 2019 * Sòcci de A Compagna confèrman che into nêuvo ''Android'' gh'é òua anche a tastêa zenéize-lìgure lij. === Seténbre 2019 === ;1 Seténbre 2019 * L'uténte JeanM o l'à misso in sciâ ræ a [http://ligu.re/ verscion d'anteprimma do Cazassa e de l'Oliviêri digitâle]. Coménti, crìtiche e sugeriménti son tùtti bén acetæ e incoragiæ, e coscì anche i contribûti. * A-o primmo de seténbre se son incontræ a Üpega, inta provinsa de Cuneo, i brigaschi da Tæra Brigasca. === Agósto 2019 === ;10 de agosto 2019 * L'aministratô Luensu1959 o l'à òrganizòu pe-i colaboratoî de Wikipedia Lìgure 'n incontro a Cazélla a l'òstàia "Antica Trattoria Del Bado". Gh'êa o tradutô Rîco Carlini e o prescidénte da Compagna de Zena Franco Bampi. Émmo parlòu de tùtto, da-o futûro do Zenéize a-a situaçion da nòstra Wiki, scinn'a-a publicaçion di Evangêi do Carlini, òua che a revixon da sò traduçion a l'é finîa. Scignorîa! === Lùggio 2019 === ;21 lùggio 2019 * [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Luensu1959/2|l'é stæto riconfermòu aministratô]]. === Zùgno 2019 === === Màzzo 2019 === === Arvî 2019 === === Màrso 2019 === === Frevâ 2019 === === Zenâ 2019 === ;1 zenâ 2019 * Scialla, scialla, [[Utente:Badano5|Badano5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Badano5|l'é stæto riconfermòu aministratô]]! Conpliménti! Tanti aogûri de bon travaggio! Badano5 o restiâ in càrega comme aministratô da nòstra Wiki scin a-i 3 de zenâ do 2020. == 2018 == === Dexénbre 2018 === ;30 dexénbre 2018 * A-i 30 de dexénbre se son incontræ a Seravàlle Scrivia i doî aministratoî Luensu1959 e Badano5: se son incontræ in Âta Ligùria ''a mezza stradda'' perché un o vîve a Romma e l'âtro o vîve a Grenoble! L'é nasciûa a-o prinçipio de dexénbre a tersa figìnn-a do Feipìn, za aministratô da nòstra Wiki e vice-prescidénte da Compagna into pasòu. Augùri de tùtto cheu! O Feipìn o n'à scrîto a niâtri coscì: <blockquote>"No poei imaginâ cös'o l'ê Sentî a feliçitæ de-e dôe figìnn-e Quande àn saciûo, belle stelìnn-e Che n'âtro astro nêuo o gh'é Inta vitta de seu câi a luxî A l'é a Cecilia, a se ciamma coscì E no se fâ pe dî, ma intanto dilla A l'é nasciûa into giorno do Balilla!</blockquote> ;22 dexénbre 2018 * O pròscimo confêugo o se tegniâ a Zêna a-i 22 de dexénbre do 2018 de dòppo disnâ. === Novénbre 2018 === === Òtôbre 2018 === ;1 òtôbre 2018 * Aregordémose ògni tanto de dâ 'n'eugiâ [http://www.primocanale.it/network/liguriancheu/ chi] a-a rùbrica "Ligùria ancheu" in sciô Primo Canale ;15 òtôbre 2018 * Quande i polìtichi parlan in zenéize de Zena e de consegoénse pe-a çitæ a càoza do ponte ch'o l'é deruòu. Amîa [http://www.primocanale.it/notizie/odone-negri-l-addio-alla-presidenza-della-camera-di-commercio-in-dialetto-202002.html chi] inta trasmisción "Ligùria ancheu".}} === Seténbre 2018 === ;9 seténbre 2018 * [[Utente:Feipìn|Feipìn]] o l'é deschèito automaticamente da-a càrega de aministratô pe inativitæ. === Agósto 2018 === ;14 agósto 2018 * Doî di tréi aministratoî atoâli, Luensu1959 e o Feipìn, se son incontræ a Buzàlla a-i 10 d'agosto do 2018 a l'östàja "Banco Rosso". Gh'êa anche o tradutô Rîco Carlini, o prescidénte d'A Compagna de Zêna, Franco Bampi, e Præ Carbón do santuâio da Vitöria. O têma o l'é stæto quello de comme fâ pe trovâ in finançiamento pe-a publicaçión di Evangêi tradûti da-o Rîco Carlini. O Præ Carbón o l'é aprêuvo a fâ 'na revixón da traduçión. O Carlini, into méntre, o s'é misso a tradûe i Atti di Apòstoli ascì. * A-i 14 d'agósto 2018 o l'é derûo o pónte Morandi a Zêna. Chi gh'é 'na poexîa dedicâ a-o pónte, a Zêna e a tùtti i zeneixi: <blockquote>Derûa in pónte, Derûa 'na stradda, Derûan i nervi de chi, Segûo, O pénsa: Poéivo êse la. Derûa 'na çitæ, Òua ciù izolà, Derûa a sò economía, Frágile e insegûa. Derûa a fêde, Ne-o çè, Ne-o destìn, Ne-a vitta. Derûan e brássa De chi o spála, Derûa, pezánte, O magón, In sce nòstre spalle. Tûtto o derûa Fêua che noiâtri. Génte dûa, Inospitále, Morciónn-a e Co-a tèsta comme 'n masabécco, Pe chi o no ne conosce. Génte che travaggia, Camálli, Portoâli, Carbounée. Artexánn-i, Banchiêri, Capitann-i e Mainè. Villan in scê prîe. Superbi, Òrgogliôzi. Fêi! Inscìste, Inutilmente, O çê, In scia nòstra çitæ. Che da ægua, Brátta, Róvinn-e e Bombe, A l'é sempre sciortìa. E alôa "che l'inse!", Zêna, Domán ti saiæ ancón ciú bella</blockquote> === Lùggio 2018 === ;16 lùggio 2018 * [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Luensu1959|l'é stæto riconfermòu aministratô]] pe sei meixi. [[m:Steward_requests/Permissions/Approved_temporary#Luensu1919@lij.wikipedia|Chi]] gh'é a conferma di Stewards === Zùgno 2018 === ;23 zùgno 2018 * [[Utente:Badano5|Badano5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Badano5|l'é stæto elètto aministratô]] pe sei meixi. [[m:Steward_requests/Permissions/Approved_temporary#Badano5@lij.wikipedia|Chi]] gh'é a conferma di Stewards. === Màzzo 2018 === ;1 màzzo 2018 * O Bar de Wikipedia o l'é stæto seròu e sostitoîo da-o Wikipediàn. === Arvî 2018 === ;24 arvî 2018 * [[Utente:Giromin Cangiaxo|Giromin Cangiaxo]] o l'é deschèito automaticamente da-a càrega de aministratô pe inativitæ. === Màrso 2018 === ;17 màrso 2018 * Wiki Lìgure a l'é vîva e a vâ avanti co-i contribûti de tùtti! Semmo aprêuvo a fâ di cangiaménti: o l'é necesâio fâ di cangiamenti pe avéi de discuscioìn ciù vixìbili e ciæ pe tùtti. Emmo prinçipiòu a dâ recàtto in sciô Pòrtego da comunitæ e voémmo archiviâ e discuscioìn vêge de ànni inte 'na seçión ciamâ "Archìvio". Cómme poéi védde, gh'é za a seçión "O Wikipediàn", e chi o saiâ poscibile, prezénpio, védde e novitæ ciù recénti da letiatûa in zenéize. Si terrà conto anche di video e altro materiale multimediale da inserire sulla nostra Wiki per rendere la consultazione più reale, vivida e piacevole. Sarà questo "Wikipediàn" un "Bar" più completo, sostituendosi a lui. Chi veu dâ di sugerimenti, peu scrîve òua in sciô "Pòrtego da comunitæ" opûre in sciô "Bar". Scignorîa a tùtti! === Frevâ 2018 === === Zenâ 2018 === <noinclude>[[Categorîa:O Wikipediàn|Archìvio]]</noinclude> dc6ozv1on5h6lzlgisavgbshdaier3u 274448 274431 2026-10-01T20:19:33Z Arbenganese 12552 /* Zenâ 2025 */ +archived 274448 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wikipedia:Wikipediàn/Testâ}}</noinclude> <br style="clear:both;" /> == 2026 == === Agósto 2026 === ;1° agósto 2026 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''174°''' pòsto, con '''11.579''' pàgine de contegnûi e con '''2.688.886''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,53'''. E biografîe són '''822''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''622'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.550'''. I file caregæ són '''39'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''272.288'''. E vôxe parlæ són '''58'''. I uténti registræ són '''20.056''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2026 === ;1° lùggio 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.547''' pàgine de contegnûi e con '''2.642.543''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,52'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.545'''. I file caregæ són '''38'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''271.005'''. E vôxe parlæ són '''57'''. I uténti registræ són '''19.920''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2026 === ;1° zùgno 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.537''' pàgine de contegnûi e con '''2.627.467''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,51'''. E biografîe són '''819''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.539'''. I file caregæ són '''33'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''269.744'''. E vôxe parlæ són '''51'''. I uténti registræ són '''19.807''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2026 === ;1° màzzo 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.512''' pàgine de contegnûi e con '''2.584.804''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.536'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.895'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.660''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2026 === ;1° arvî 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de arvî do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.498''' pàgine de contegnûi e con '''2.558.963''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''817''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.535'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.327'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.523''', i uténti atîvi són '''42''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2026 === ;1° màrso 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.488''' pàgine de contegnûi e con '''2.535.421''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,48'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.534'''. I file caregæ són '''31'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.597'''. E vôxe parlæ són '''49'''. I uténti registræ són '''19.358''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2026 === ;1° frevâ 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.480''' pàgine de contegnûi e con '''2.523.317''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,46'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.531'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.104'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.209''', i uténti atîvi són '''34''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2026 === ;1° zenâ 2026 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.466''' pàgine de contegnûi e con '''2.492.762''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''814''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''618'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.524'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.980'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.041''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. == 2025 == === Dixénbre 2025 === ;1° dixénbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de dixénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.455''' pàgine de contegnûi e con '''2.475.846''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''812''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''611'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.517'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.240'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''18.909''', i uténti atîvi són '''46''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2025 === ;1° novénbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.453''' pàgine de contegnûi e con '''2.467.139''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''811''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''609'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''264.047'''. E vôxe parlæ són '''45'''. I uténti registræ són '''18.743''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2025 === ;1° òtôbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.448''' pàgine de contegnûi e con '''2.450.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''810''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.514'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''263.424'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.597''', i uténti atîvi són '''40''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2025 === ;1° seténbre 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.431''' pàgine de contegnûi e con '''2.411.568''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,41'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''28'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''262.587'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.399''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2025 === ;1° agósto 2025 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.417''' pàgine de contegnûi e con '''2.373.836''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,29'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.512'''. I file caregæ són '''24'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''259.703'''. E vôxe parlæ són '''40'''. I uténti registræ són '''18.287''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2025 === ;1° lùggio 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.407''' pàgine de contegnûi e con '''2.354.267''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,25'''. E biografîe són '''806''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.511'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''258.403'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.202''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2025 === ;1° zùgno 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.400''' pàgine de contegnûi e con '''2.329.224''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,24'''. E biografîe són '''805''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.509'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.849'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.088''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2025 === ;1° màzzo 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.396''' pàgine de contegnûi e con '''2.317.125''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,22'''. E biografîe són '''803''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''606'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.510'''. I file caregæ són '''19'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.510'''. E vôxe parlæ són '''35'''. I uténti registræ són '''17.967''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2025 === ;1° màrso 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.367''' pàgine de contegnûi e con '''2.270.474''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,20'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.501'''. I file caregæ són '''18'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''255.501'''. E vôxe parlæ són '''32'''. I uténti registræ són '''17.748''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2025 === ;1° frevâ 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''166°''' pòsto, con '''11.355''' pàgine de contegnûi e con '''2.245.374''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,19'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.504'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''254.791'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.637''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2025 === ;17 zenâ 2025 * O Comùn de Zêna o l'à inandiòu, insémme a-a Consulta Ligure, in [https://smart.comune.genova.it/comunicati-stampa-articoli/il-comune-cerca-cittadini-che-sappiano-parlare-scrivere-e-leggere-la censiménto de génte ch'én bónn-e a parlâ, scrîve e/ò lêze in zenéize], pe de iniçiatîve che saiàn svilupæ a-a seu fìn. Pe scrîvise bezéugna inpî [https://forms.office.com/Pages/ResponsePage.aspx?id=-qqHhIpVokKdwG1JGQY1A_2YRcOpaiBJgCm9o9FlhLlUQTlKVktaOVhIS0RURjM3RjM5V1pMTEk3Ty4u sto mòdolo chi] e, pe savéine de ciù, [https://www.facebook.com/ConsultaLigure/videos/1591814088365928 chi] se peu védde 'n filmìn de prezentaçión. ;2 zenâ 2025 * A và avànti in sce Youtube a série de inchièste fæte da-o cantànte [[Mike fC]] da-o tìtolo: "Dimmi qualcosa in zeneize". [https://www.youtube.com/watch?v=wu-F3gG4hHY Chi] gh'é a sezénn-a pontâ <small>(a [[Sestri Levante|Séstri Levànte]])</small>, bónn-a vixón! ;1° zenâ 2025 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.342''' pàgine de contegnûi e con '''2.225.199''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.506'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.772'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.527''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. == 2024 == === Dexénbre 2024 === ;1° dexénbre 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.332''' pàgine de contegnûi e con '''2.209.217''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.505'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.231'''. E vôxe parlæ són '''27'''. I uténti registræ són '''17.441''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2024 === ;1° novénbre 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.313''' pàgine de contegnûi e con '''2.186.523''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,16'''. E biografîe són '''795''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.496'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''252.553'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2024 === ;1° òtôbre 2024 * A pàgina in sce '''Arbenga''' a l'é stæta reconosciûa cómme vôxe in vedrìnn-a. * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.296''' pàgine de contegnûi e con '''2.162.269''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,14'''. E biografîe són '''791''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''575'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.290'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''251.394'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.248''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2024 === ;5 seténbre 2024 * A-i 5, 6 e 7 de seténbre gh'é stæto 'na [https://conseggio-ligure.org/img/noticie/fra-liguria-e-lunigiana.pdf conferénsa] a Lèrxi, Améggia, e Àrcoa da-o tìtolo ''Fra Liguria e Lunigiana. Rapporti tra l’estremo Levante Ligure e le aree limitrofe. Considerazioni storiche e linguistiche'', dedicâ a-o patrimònio lengoìstico de quélla tæra. ;1° seténbre 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.276''' pàgine de contegnûi e con '''2.143.416''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,11'''. E biografîe són '''789''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''573'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.286'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''250.200'''. E vôxe parlæ són '''25'''. I uténti registræ són '''17.157''', i uténti atîvi són '''38''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2024 === ;22 agósto 2024 * A pàgina in sce '''Arasce''' a l'é stæta reconosciûa cómme vôxe in vedrìnn-a. ;1° agósto 2024 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.269''' pàgine de contegnûi e con '''2.104.056''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,07'''. E biografîe són '''787''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''570'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.278'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''248.578'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''17.029''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in mentonàsco: Basilica de San Miché Arcangelo (Mentàn) === Lùggio 2024 === ;1° lùggio 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.257''' pàgine de contegnûi e con '''2.078.450''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,05'''. E biografîe són '''785''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''569'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.277'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''247.810'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.915''', i uténti atîvi són '''19''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2024 === ;29 zùgno 2024 * L'é sciortîo Google Tradutô (''Google translate'') pò-u Lìgure, inta variêtæ zenéize, scrîta segóndo e régole da [[Grafia unitäia|grafîa unitâia]]. O no l'é perfètto ma o l'é 'n gràn bótto in avànti pi-â léngoa. ;20 zûgno 2024 * Scignorîa! a l'é 'na trasmisción televixîva tùtta in zenéize ch'a se védde in sce Telenord. [https://telenord.it/scignoria-puntata-del-20-06-2024-74186 Chi] gh'é a pontâ do 20 de zùgno do 2024. ;1° zùgno 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.252''' pàgine de contegnûi e con '''2.060.159''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''784''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''568'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.276'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''246.370'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.816''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2024 === ;1° màzzo 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.243''' pàgine de contegnûi e con '''2.047.501''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''779''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''564'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.275'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.994'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.683''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2024 === ;1° arvî 2024 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.236''' pàgine de contegnûi e con '''2.036.896''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.271'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.595'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.574''', i uténti atîvi són '''30''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2024 === ;1° màrso 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.226''' pàgine de contegnûi e con '''2.023.602''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.209'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.451''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2024 === ;21 frevâ 2024 * Sàbbo 23 de màrso do 2024, a 9 ôe a-a séia, a-o Tiâtro Rina e Gilberto Govi a Zêna Bösanæo ghe saiâ 'n spetàcolo muxical-tiatrâle intitolòu "Donde ti væ?" realizòu da-o Mike fC co-a parteçipaçión de Antonello Ferroni e Franca Parodi e con di tòcchi scrîti da lê e ezegoîi da-i muxicìsti Andrea Alinovi, Enrico Bovone e Vittorio Sasso. ;1° frevâ 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.221''' pàgine de contegnûi e con '''2.012.408''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.892'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.345''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2024 === ;31 zenâ 2024 * O 19 de dexénbre, inta Sâla Chierici da Bibliotêca cìvica Berio de Zêna, gh'é stæto o convêgno "Leggere e scrivere in genovese", cuòu da-o "Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure"; a [https://conseggio-ligure.org/eventi/19-12-2023 quésto ligàmmo] se peu lêze o progràmma intrêgo. [https://www.youtube.com/watch?v=gpqpnIeBNWk Chi] gh'é o vìdeo conplêto de tùtto quéllo convêgno. ;7 zenâ 2024 * A [[Wikipedia in lìgure|Wikipedia lìgure]] a l'é arivâ, fra tùtte e sò pàgine de contegnûo, a ciù de 2.000.000 de pòule inta nòstra léngoa! ;1° zenâ 2024 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.212''' pàgine de contegnûi e con '''1.997.383''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.265'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.238'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.007''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. == 2023 == === Dexénbre 2023 === ;5 dexénbre 2023 * Ancheu, a çinqu'ôe depoîdisnâ, inte l'Àola Sàn Sarvòu in Sarzàn ghe saiâ a prezentaçión a-o pùblico da descovèrta do ciù antîgo diçionâio zenéize, êuvia do præ Cristoforo Filippi do 1834, a cûa de l'asociaçión "A Compagna" e con relatoî o Vittorio Lauda e o Franco Bampi. ;1° dexénbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.204''' pàgine de contegnûi e con '''1. 979.782''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.714'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.003''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2023 === ;1° novénbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.203''' pàgine de contegnûi e con '''1.974.562''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.484'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.004''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2023 === ;5 òtôbre 2023 * Aregordæve che tùtti i zéuggia, a-e 20ː30, gh'é a dirétta in sce Telenord do nêuvo progràmma zenéize ''Scignorîaǃ'', co-o Gilberto Volpara cómme condutô. Gh'é de répliche into córso da setemànn-a e-e registraçioìn a dispoxiçión in sciô scîto ofiçiâ <small>(chi a prìmma pontâ)</small>, bónn-a vixón! ;1° òtôbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.191''' pàgine de contegnûi e con '''1.960.583''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,96'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.261'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.519'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.886''', i uténti atîvi són '''35''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2023 === ;29 seténbre 2023 * Grande inisiativa do cantante zeneize Mike FC pe avardâ a lengoa ligure: chi gh'è o filmato da conferensa che le o l'à òrganizòu a Zena a-i 29 de setenbre inta biblioteca Berio insemme a-o prescidente da Consulta Ligure Giorgio Oddone, a-o lengoista Stefano Lusito e a-o giornalista Fabio Canessa. ;1° seténbre 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.184''' pàgine de contegnûi e con '''1.947.945''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.260'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.182'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.762''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2023 === ;1° agósto 2023 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.177''' pàgine de contegnûi e con '''1.932.191''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''558'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.258'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.628'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.662''', i uténti atîvi són '''20''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2023 === ;4 lùggio 2023 * Aregordæve che tùtti i venardì o sciòrte ''O Zinâ'', a prìmma revìsta in zenéize in sciâ Ræ con tànto de versción òudio de nêuve. Quésto travàggio o l'é stæto inandiòu da l'asociaçión do ''Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure''. ;1° lùggio 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.169''' pàgine de contegnûi e con '''1.913.654''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.255'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.136'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.558''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2023 === ;13 zùgno 2023 * L'é sciortîo 'n nêuvo vìdeo de l'Anònimo Zenéize de Youtube: d'ancheu o ne móstra de êuvie méistre da letiatûa zenéize e di stùddi a lê dedicæ, con coménto e prezentaçión do tùtto inta léngoa nostrâ, bónn-a vixón! ;1° zùgno 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.132''' pàgine de contegnûi e con '''1.897.118''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.249'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''240.327'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.453''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2023 === ;1° màzzo 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.128''' pàgine de contegnûi e con '''1.885.375''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.247'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.880'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2023 === ;1° arvî 2023 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.117''' pàgine de contegnûi e con '''1.875.694''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.243'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.454'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.233''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2023 === ;1° màrso 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.105''' pàgine de contegnûi e con '''1.838.446''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,92'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''238.603'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.134''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2023 === ;1° frevâ 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.097''' pàgine de contegnûi e con '''1.818.476''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,90'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''554'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.903'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.026''', i uténti atîvi són '''33''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2023 === ;22 zenâ 2023 * A Compagna (de Zena) a festezza çento anni da-a seu fondaçion co-in grande spetàcolo a-o Tiatro Carlo Feliçe a-i 22 de zenâ a-e 8.30 de séia. Amiæ [https://www.youtube.com/watch?v=75-ZZ2d2184 chi] a prezentaçion! Alegri! ;1° zenâ 2023 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.080''' pàgine de contegnûi e con '''1.802.868''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,89'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''553'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.235'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.337'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''14.936''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. == 2022 == === Dexénbre 2022 === ;23 dexénbre 2022 * [[Utente:S4b1nuz E.656|S4b1nuz E.656]] o s'é [[:m:Special:Permalink/24280971|dimìsso]] da aministratô. ;1° dexénbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.068''' pàgine de contegnûi e con '''1.786.321''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''756''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.237'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''236.300'''. E vôxe parlæ són '''11'''. === Novénbre 2022 === ;1° novénbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.052''' pàgine de contegnûi e con '''1.777.412''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.231'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''235.484'''. E vôxe parlæ són '''11'''. === Òtôbre 2022 === ;28 òtôbre 2022 * O sciortià primma da fìn de st'anno chi o libbro "Il genovese facile - Manuale del genovese moderno" scrîto da-o Prof. Franco Bampi, o tradutô Rîco Carlini e o cónsole da Compagna Zòrzo Òdon, dove gh'é tütti i riferimenti pe scrîve e leze corettamente o zeneize, ma anche pe parlalo co-e giüste inflescioìn. Alegri! ;25 òtôbre 2022 * O skin "[[:mw:Skin:Vector/2022|Vector 2022]]" o l'é diventòu o nêuvo default pe-a versción desktop. ;1 òtôbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.043''' pàgine de contegnûi e con '''1.761.057''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,81'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''545'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.225'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''234.935'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Seténbre 2022 === ;1° seténbre 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.027''' pàgine de contegnûi e con '''1.737.189''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,73'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''541'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''232.422'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Agósto 2022 === ;24 seténbre 2022 * O team da Wikipedia in lìgure o da o seu tribûto a-o Fiorenzo Toso (1962-2022), grande lengoista do zeneize. A seu sconparsa a l'é 'na greive pèrdia pe tûtti i amanti do zeneize ;1° agósto 2022 * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''11.015''' pàgine de contegnûi e con '''1.752.461''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,68'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''540'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''231.132'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Lùggio 2022 === ;8 lùggio 2022 * A Wikipedia in Lìgure a l'é arivâ a 11.000 vôxe ;1 lùggio 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.997''' pàgine de contegnûi e con '''1.727.387''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,67'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.215'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''230.577'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Zùgno 2022 === ;1° zùgno 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.972''' pàgine de contegnûi e con '''1.694.356''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,66'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.212'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.815'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Màzzo 2022 === ;1° màzzo 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10. 960''' pàgine de contegnûi e con '''1.658.045''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''538'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.208'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.115'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Arvî 2022 === ;1° arvî 2022 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.945''' pàgine de contegnûi e con '''1.593.482''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són ''' 743''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''536'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.205'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.799'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Màrso 2022 === ;1° màrso 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.910''' pàgine de contegnûi e con '''1 .578.237''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''742''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''535'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.199'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.005'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Frevâ 2022 === ;1° frevâ 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.878''' pàgine de contegnûi e con '''1.529.545''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''736''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''519'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.187'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''226.092'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Zenâ 2022 === ;31 zenâ 2022 * [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Arbenganese|l'é stæto elètto aministratô]]. ;1° zenâ 2022 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''153°''' pòsto, con '''10.847''' pàgine de contegnûi e con '''1.494.859''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''726''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''507'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.028'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''225.267'''. E vôxe parlæ són '''9'''. == 2021 == === Dexénbre 2021 === ;1° dexénbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.822''' pàgine de contegnûi e con '''1.457.655''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''720'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''502'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.174'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''224.617'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Novénbre 2021 === ;1° novénbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.796''' pàgine de contegnûi e con '''1.433.555''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,62'''. E biografîe són '''719'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''500'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.156'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''223.835'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Òtôbre 2021 === ;1° òtôbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.771''' pàgine de contegnûi e con '''1.405.032''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''715'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''497'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.144'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''222.805'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Seténbre 2021 === ;1° seténbre 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.748''' pàgine de contegnûi e con '''1.362.347''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''713'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''492'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.135'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''221.636'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Agósto 2021 === ;25 agósto 2021 * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta de Sàn Bertomê: U Sèrvu ;12 agósto 2021 * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in garescìn: Garesce ;5 agósto 2021 * [[Utente:N.Longo|N.Longo]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/N.Longo|l'é stæto elètto aministratô]]. ;1° agósto 2021 *Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.656''' pàgine de contegnûi e con '''1.314.175''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''710'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''491'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.025'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''217.346'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Lùggio 2021 === ;6 lùggio 2021 * L'é stæto pubricòu a prìmma pàgina scrîta in ormeàsco: Ulmea ;1° lùggio 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.502''' pàgine de contegnûi e con '''1.246.272''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,48'''. E biografîe són '''699'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''480'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.952'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''211.268'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Zùgno 2021 === ;1 zùgno 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''150°''' pòsto, con '''10.441''' pàgine de contegnûi e con '''1.171.802''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''663'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''442'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.919'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''208.309'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Màzzo 2021 === ;23 màzzo 2021 * A prìmma pàgina scrita in arbenganese ;22 màzzo 2021 * A prìmma pàgina scrita in finarìn ;9 màzzo 2021 * A prìmma pàgina scrita in bunifazzin ;1° màzzo 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.261''' pàgine de contegnûi e con '''1.134.671''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''645'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''422'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.743'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''205.161'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Arvî 2021 === ;1° arvî 2021 * Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.228''' pàgine de contegnûi e con '''1.088.970''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''642'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''420'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.720'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''202.595'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Màrso 2021 === ;22 màrso 2021 * Scialla, Scialla! Semmo arivæ a '''{{formatnum:10000}} (Dêxemilla) vôxe''' in questa Wiki! Graçie {{formatnum:10000}} vòtte a tûtti! Alêgri! ;1 màrso 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''7.563''' pàgine de contegnûi e con '''990.935''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''639'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''417'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.066'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''196.183'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Frevâ 2021 === ;1° frevâ 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''185°''' pòsto, con '''5.683''' pàgine de contegnûi e con '''918.949''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''637'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.053'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''188.438'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Zenâ 2021 === ;1° zenâ 2021 * Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2021. A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.460''' pàgine de contegnûi e con '''883.330''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''635'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.023'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''185.408'''. E vôxe parlæ són '''4'''. == 2020 == === Dexénbre 2020 === ;1° dexénbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.421''' pàgine de contegnûi e con '''869.975''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''628'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''408'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.975'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''184.483'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Novénbre 2020 === ;1° novénbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.329''' pàgine de contegnûi e con '''851.866''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''613'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''395'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.872'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''183.167'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Òtôbre 2020 === ;1° òtôbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.283''' pàgine de contegnûi e con '''840.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''611'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.852'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''182.357'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Seténbre 2020 === ;22 seténbre 2020 * O l'é stæto cangiòu l'orâio da Wikipedia Lìgure segóndo l'ôa de Zêna (CET/CEST). ;1° seténbre 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.269''' pàgine de contegnûi e con '''835.948''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''609'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.805'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''181.794'''. === Agósto 2020 === ;1° agósto 2020 * A-a fìn de lùggio a '''Wikivivagna''' a l'é divegnûa indipendente, sàiva a dî ch'a no dipende ciù da-a Wikisource globâle. O zoêno spezìn '''Samuele2002''' o l'é divegnûo aministratô da [https://lij.wikisource.org/wiki/P%C3%A0gina_prin%C3%A7ip%C3%A2 Wikivivagna]. O contribûto ciù inportante pe realizâ questa indipendensa o l'é stæto dæto da-o '''Giromìn Cangiaxo''' ch'o l'à tradûto (e o continua a tradûe) tùtta l'interfaccia pe-a Wikivivagna e a nòstra Wikipedia. Conplimenti e augûri a tùtti doî! * Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''197°''' pòsto, con '''4.077''' pàgine de contegnûi e con '''810.431''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''596'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''381'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.632'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''179.478'''. === Lùggio 2020 === ;20 lùggio 2020 * A l'é stæta creâ a '''Wikivivàgna Lìgure''' in sce [[:s:|lij.wikisource.org]] ; 14 lùggio 2020 * L'é sciortîo 'n interesante artìcolo in sciô Tabarchìn scrîto da Fiorenzo Toso: sciachæ [http://lingueemergenti.info/tabarchin/article/a-scritua-du-tabarchin-in-esperiensa-noa?fbclid=IwAR3Sceyn5CawlKLVI9FhH1POZbEX3zo1Z9qhwJ4C1kxdS5Keo0Cb9_pTY0s chi]. E chi [https://invexendo.github.io/serv-assae.html?fbclid=IwAR3W9gJsr7qv4zMktsvFMTiu7c-LPcp0SDGITPhyyM1rHozqZ2rJy7b2X2g gh'é 'n belìscimo testo scrîto e lezûo in zeneize da-o Fiorenzo Toso]. ;1 lùggio 2020 * Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''198°''' pòsto, con '''3.942''' pàgine de contegnûi e con '''785.857''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''551'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''351'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.139'''. === Zùgno 2020 === ;29 zùgno 2020 * Són stæti introdûti i nêuvi grùppi uténte in sciâ Wikipedia in Lìgure: Rollbacker e Mover ;26 zùgno 2020 * A l'é stæta fæta a prìmma vôxe parlâ: Penarchi - [[:File:Lijwiki-Penarchi.ogg]] ;20 zùgno 2020 * O sondàggio in scî Nêuvi grùppi uténte o l'é terminòu e a propòsta a l'é stæta aprovâ. ;1 zùgno 2020 * [[Utente:Giodiassi5|Giodiassi5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Giodiassi5|l'é stæto elètto aministratô]]. * [[Utente:S4b1nuz E.656|S4b1nuz E.656]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/S4b1nuz E.656|l'é stæto elètto aministratô]]. === Màzzo 2020 === === Arvî 2020 === === Màrso 2020 === ;23 màrso 2020 * O l'é prezénte in scê YouTube in filmìn in sciâ lengoa zeneize pubricòu da 'n canâ specializòu inte lengoe do mondo e de difuxon internaçionâle. O filmìn o l'é stæto realizòu graçie a Giodiassi5, a-i aministratoî e a-e consulense de âtri wikipedién, co-o fìn de fâ conosce o ciù poscibile o zeneize e a lengoa ligure. [https://www.youtube.com/watch?v=O0qupghwU5o Chi gh'é o ligàmme]. === Frevâ 2020 === ;3 frevâ 2020 * Scialla, scialla: a-i 4 d'Àrvî che vén, inta "Libreria Paolina" in Ciàssa Mateòtti ghe saiâ a prezentaçión di Evangêi, libbro tradûto da-o Rîco Carlini e publicòu da-a câza editrice ERGA. === Zenâ 2020 === ;22 zenâ 2020 * [[Utente:Aereus646|Aereus646]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Aereus646|l'é stæto elètto aministratô]]. == 2019 == === Dexénbre 2019 === ;15 Dexénbre 2019 * Salûo a tùtti, sabbo 21 de dexénbre, a quatt'ôe dòppo disnâ, ghe saià o tradiçionâle confêugo a Zêna in Ciassa de Ferari. Saieiva 'n'ocaxón pe incontrâse pe niâtri da Wikipedia Lìgure. Pe contatti poéi scrîve inta mæ pàgina de discusción. Scignorìa! === Novénbre 2019 === ;12 Novénbre 2019 * L'Universcitæ de Innsbruck a l'é aprêuvo a terminâ 'n progetto de vocabolâio zeneize-italiàn a-a pàgina https://romanistik-gephras.uibk.ac.at/content?page=home . GEPHRAS o l’é o primmo diçionäio de combinaçioin zeneise-italian. Informaçioin dettaggiæ in sciô progetto s’attreuvan [https://romanistik-gephras.uibk.ac.at/content?page=project chi]. O diçionäio o l’é in sciâ ræ da-o comenso do progetto, ma e intræ no saian definitive fin a-o frevâ do 2020. O progetto o l’é finançiou da-o fondo do stato austriaco pe-a reçerca (FWF). === Òtôbre 2019 === ;2 Òtôbre 2019 * Sòcci de A Compagna confèrman che into nêuvo ''Android'' gh'é òua anche a tastêa zenéize-lìgure lij. === Seténbre 2019 === ;1 Seténbre 2019 * L'uténte JeanM o l'à misso in sciâ ræ a [http://ligu.re/ verscion d'anteprimma do Cazassa e de l'Oliviêri digitâle]. Coménti, crìtiche e sugeriménti son tùtti bén acetæ e incoragiæ, e coscì anche i contribûti. * A-o primmo de seténbre se son incontræ a Üpega, inta provinsa de Cuneo, i brigaschi da Tæra Brigasca. === Agósto 2019 === ;10 de agosto 2019 * L'aministratô Luensu1959 o l'à òrganizòu pe-i colaboratoî de Wikipedia Lìgure 'n incontro a Cazélla a l'òstàia "Antica Trattoria Del Bado". Gh'êa o tradutô Rîco Carlini e o prescidénte da Compagna de Zena Franco Bampi. Émmo parlòu de tùtto, da-o futûro do Zenéize a-a situaçion da nòstra Wiki, scinn'a-a publicaçion di Evangêi do Carlini, òua che a revixon da sò traduçion a l'é finîa. Scignorîa! === Lùggio 2019 === ;21 lùggio 2019 * [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Luensu1959/2|l'é stæto riconfermòu aministratô]]. === Zùgno 2019 === === Màzzo 2019 === === Arvî 2019 === === Màrso 2019 === === Frevâ 2019 === === Zenâ 2019 === ;1 zenâ 2019 * Scialla, scialla, [[Utente:Badano5|Badano5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Badano5|l'é stæto riconfermòu aministratô]]! Conpliménti! Tanti aogûri de bon travaggio! Badano5 o restiâ in càrega comme aministratô da nòstra Wiki scin a-i 3 de zenâ do 2020. == 2018 == === Dexénbre 2018 === ;30 dexénbre 2018 * A-i 30 de dexénbre se son incontræ a Seravàlle Scrivia i doî aministratoî Luensu1959 e Badano5: se son incontræ in Âta Ligùria ''a mezza stradda'' perché un o vîve a Romma e l'âtro o vîve a Grenoble! L'é nasciûa a-o prinçipio de dexénbre a tersa figìnn-a do Feipìn, za aministratô da nòstra Wiki e vice-prescidénte da Compagna into pasòu. Augùri de tùtto cheu! O Feipìn o n'à scrîto a niâtri coscì: <blockquote>"No poei imaginâ cös'o l'ê Sentî a feliçitæ de-e dôe figìnn-e Quande àn saciûo, belle stelìnn-e Che n'âtro astro nêuo o gh'é Inta vitta de seu câi a luxî A l'é a Cecilia, a se ciamma coscì E no se fâ pe dî, ma intanto dilla A l'é nasciûa into giorno do Balilla!</blockquote> ;22 dexénbre 2018 * O pròscimo confêugo o se tegniâ a Zêna a-i 22 de dexénbre do 2018 de dòppo disnâ. === Novénbre 2018 === === Òtôbre 2018 === ;1 òtôbre 2018 * Aregordémose ògni tanto de dâ 'n'eugiâ [http://www.primocanale.it/network/liguriancheu/ chi] a-a rùbrica "Ligùria ancheu" in sciô Primo Canale ;15 òtôbre 2018 * Quande i polìtichi parlan in zenéize de Zena e de consegoénse pe-a çitæ a càoza do ponte ch'o l'é deruòu. Amîa [http://www.primocanale.it/notizie/odone-negri-l-addio-alla-presidenza-della-camera-di-commercio-in-dialetto-202002.html chi] inta trasmisción "Ligùria ancheu".}} === Seténbre 2018 === ;9 seténbre 2018 * [[Utente:Feipìn|Feipìn]] o l'é deschèito automaticamente da-a càrega de aministratô pe inativitæ. === Agósto 2018 === ;14 agósto 2018 * Doî di tréi aministratoî atoâli, Luensu1959 e o Feipìn, se son incontræ a Buzàlla a-i 10 d'agosto do 2018 a l'östàja "Banco Rosso". Gh'êa anche o tradutô Rîco Carlini, o prescidénte d'A Compagna de Zêna, Franco Bampi, e Præ Carbón do santuâio da Vitöria. O têma o l'é stæto quello de comme fâ pe trovâ in finançiamento pe-a publicaçión di Evangêi tradûti da-o Rîco Carlini. O Præ Carbón o l'é aprêuvo a fâ 'na revixón da traduçión. O Carlini, into méntre, o s'é misso a tradûe i Atti di Apòstoli ascì. * A-i 14 d'agósto 2018 o l'é derûo o pónte Morandi a Zêna. Chi gh'é 'na poexîa dedicâ a-o pónte, a Zêna e a tùtti i zeneixi: <blockquote>Derûa in pónte, Derûa 'na stradda, Derûan i nervi de chi, Segûo, O pénsa: Poéivo êse la. Derûa 'na çitæ, Òua ciù izolà, Derûa a sò economía, Frágile e insegûa. Derûa a fêde, Ne-o çè, Ne-o destìn, Ne-a vitta. Derûan e brássa De chi o spála, Derûa, pezánte, O magón, In sce nòstre spalle. Tûtto o derûa Fêua che noiâtri. Génte dûa, Inospitále, Morciónn-a e Co-a tèsta comme 'n masabécco, Pe chi o no ne conosce. Génte che travaggia, Camálli, Portoâli, Carbounée. Artexánn-i, Banchiêri, Capitann-i e Mainè. Villan in scê prîe. Superbi, Òrgogliôzi. Fêi! Inscìste, Inutilmente, O çê, In scia nòstra çitæ. Che da ægua, Brátta, Róvinn-e e Bombe, A l'é sempre sciortìa. E alôa "che l'inse!", Zêna, Domán ti saiæ ancón ciú bella</blockquote> === Lùggio 2018 === ;16 lùggio 2018 * [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Riconfèrma anoâle/Luensu1959|l'é stæto riconfermòu aministratô]] pe sei meixi. [[m:Steward_requests/Permissions/Approved_temporary#Luensu1919@lij.wikipedia|Chi]] gh'é a conferma di Stewards === Zùgno 2018 === ;23 zùgno 2018 * [[Utente:Badano5|Badano5]] o [[Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Badano5|l'é stæto elètto aministratô]] pe sei meixi. [[m:Steward_requests/Permissions/Approved_temporary#Badano5@lij.wikipedia|Chi]] gh'é a conferma di Stewards. === Màzzo 2018 === ;1 màzzo 2018 * O Bar de Wikipedia o l'é stæto seròu e sostitoîo da-o Wikipediàn. === Arvî 2018 === ;24 arvî 2018 * [[Utente:Giromin Cangiaxo|Giromin Cangiaxo]] o l'é deschèito automaticamente da-a càrega de aministratô pe inativitæ. === Màrso 2018 === ;17 màrso 2018 * Wiki Lìgure a l'é vîva e a vâ avanti co-i contribûti de tùtti! Semmo aprêuvo a fâ di cangiaménti: o l'é necesâio fâ di cangiamenti pe avéi de discuscioìn ciù vixìbili e ciæ pe tùtti. Emmo prinçipiòu a dâ recàtto in sciô Pòrtego da comunitæ e voémmo archiviâ e discuscioìn vêge de ànni inte 'na seçión ciamâ "Archìvio". Cómme poéi védde, gh'é za a seçión "O Wikipediàn", e chi o saiâ poscibile, prezénpio, védde e novitæ ciù recénti da letiatûa in zenéize. Si terrà conto anche di video e altro materiale multimediale da inserire sulla nostra Wiki per rendere la consultazione più reale, vivida e piacevole. Sarà questo "Wikipediàn" un "Bar" più completo, sostituendosi a lui. Chi veu dâ di sugerimenti, peu scrîve òua in sciô "Pòrtego da comunitæ" opûre in sciô "Bar". Scignorîa a tùtti! === Frevâ 2018 === === Zenâ 2018 === <noinclude>[[Categorîa:O Wikipediàn|Archìvio]]</noinclude> gkkbexbl5oz2cu39s6017b6kpxjcsnk 0 19334 274471 234495 2026-10-02T11:25:43Z N.Longo 12052 /* Nasciûi */ - redlink, + wl 274471 wikitext text/x-wiki {{Anno|XVIII secolo|XIX secolo|XX secolo|1820|1830|1840|1850|1860|1840|1841|1842|1843|1844|1845|1846|1847|1848}} {{Anno in altri calendari}} [[Immaggine:Cagliari map 1844.jpg|thumb|[[Cagliari]], màppa do 1844]] == Fæti == === Euröpa === === Àzia === === Àfrica === === América === === Oustràlia, Òceània, Pöli === === Arte === === Costruçión === === Inovaçión === {{clear}} {{Lunâio ànno|1844}} === Nasciûi === * [[Mattia Calandrelli]], giornalìsta, scritô, tradutô, filòlogo, crìtico leterâio, profesô universcitâio e gramàtico († [[1919]]) === Mòrti === {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Anni do XIX secolo|044]] ohmx29vvmtclueriwv30fsxx3o5zef2 0 25290 274441 266463 2026-10-01T18:54:20Z Luensu1959 1211 nomme locale 274441 wikitext text/x-wiki '''Pianello del Lario''' (''Pianell'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Pianello del Lario |Panorama = Pianello del Lario - Lake Como - Comer See IMG 3917.JPG |Didascalia = Vìsta de Pianello del Lario da-o [[lâgo de Còmmo]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Dino Giucastro |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 2016 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Colico]] (LC), [[Cremia]], [[Dervio]] (LC), [[Dongo]], [[Dorio]] (LC), [[Garzeno]], [[Musso (Italia)|Musso]] |Nome abitanti = (it) ''Pianellesi'' |Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]] |Festivo = 11 novénbre |Mappa = Map_of_comune_of_Pianello_del_Lario_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Pianello del Lario inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] st6o5ftjezncdeus92bxy6ze6xuuxpd 0 25291 274442 214864 2026-10-01T18:56:20Z Luensu1959 1211 nomme locale 274442 wikitext text/x-wiki '''Pigra''' (''Pigri'' into dialetto locâle) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Pigra |Panorama = Pigra_dall'alto.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Giovanni Balabio |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 5-6-2016 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Argegno]], [[Blessagno]], [[Colonno]], [[Dizzasco]], [[Laino]] |Nome abitanti = (it) ''Pigresi'' |Patrono = Sàn Ròcco |Festivo = 16 agósto |Mappa = Map_of_comune_of_Pigra_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Pigra inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == [[Immaggine:Pigra drone.jpg|thumb|280px|Pigra, panoràmma (föto fæta co-in dröne)|centro]] == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] 906xw7zoiu0e01bgcy62drs28y14x9u 0 25292 274443 267870 2026-10-01T18:58:19Z Luensu1959 1211 nomme locale 274443 wikitext text/x-wiki '''Plesio''' (''Pies'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Plesio |Panorama = Vista di Plesio e Breglia 2008.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Celestino Pedrazzini |Partito = lìsta cìvica ''Per un futuro'' |Data elezione = 22-9-2020 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Cremia]], [[Garzeno]], [[Grandola ed Uniti]], [[Menaggio]], [[San Siro (Italia)|San Siro]] |Nome abitanti = (it) ''Plesiensi'' |Patrono = Sàn Fedêle Màrtire |Festivo = 29 òtôbre |Mappa = Map_of_comune_of_Plesio_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Plesio inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] jf3ggvbdtfay0ktd6tbzvxggvjuenqe 0 27534 274438 267433 2026-10-01T18:50:41Z N.Longo 12052 wl 274438 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Léngoa |nómme = Lìgure céntro-òcidentâle |stâti = {{ITA}} |regioîn = {{IT-LIG}}<br /><small>(provìnse de [[Pruvincia de Sann-a|Sànn-a]] e d'[[Pruvincia de Imper̂ia|Inpêia]])</small><br />{{IT-PMN}}<br /><small>([[Àutu|Âto]], [[Cravaüna|Cravòuna]])</small> |persónn-e = ~45.000<ref>Dæto stimòu in sciâ bâze da popolaçión de l'ària interesâ, inclûzo quélla di pòsti de tranxiçión, e do dæto [[ISTAT]] in sciâ difuxón de léngoe regionâli, in sce çénto, a-o [[2015]]</ref> |dæta = 2015 |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Léngoe indoeoropêe]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Itàliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Romànze]] |fam4 = Romànze de ponénte |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gàllo-Itàliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Lìgure]] |fam7 = '''Lìgure céntro-òcidentâle''' |dia1 = [[Dialéttu finarìn|Finaléize]] |dia2 = [[Dialettu arbenganese|Arbenganéize]] |dia3 = [[Dialettu ar̂ascìn|Arascìn]] |dia4 = [[Dialétto onegiéize|Onegiéize]] |dia5 = [[Dialétto portorìn|Portorìn]] |dia6 = [[Dialettu figùn|Figón]] '''†''' |mappa = Dialétti lìguri céntro-òcidentâli.png |didascalia = Difuxón di parlæ lìguri do grùppo céntro-òcidentâle, in celestìn e zöne de tranxiçión. }} O '''lìgure céntro-òcidentâle''' ò '''lìgure de çéntro-ponénte''' o l'é o sotogrùppo da [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]] ch'o n'arechéugge i parlæ inta pàrte da [[Rivêa de Ponénte]] tra i comùn de [[Finô|Finâ]] e [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]], pò-u ciù conpréiza inta región stòrica de l'[[Ingaunia|Ingàonia]]. == Stöia == === Òrìgine do nómme === Sto grùppo chi o l'é stæto definîo pi-â prìmma vòtta da-o lengoìsta [[Werner Forner]], studiôzo avoxòu de despæge variêtæ lìguri, into sò travàggio do [[1980]] dedicòu a-a léngoa lìgure, inclûzo into quàrto volùmme de l'êuvia ''Lexikon der Romanistischen Linguistik'' dond'o conpâre co-o nómme de ''Westligurisch'', sàiva a dî "lìgure de ponénte"<ref group="n.">Quéllo che pe lê o corispónde a-o [[lìgure òcidentâle]] o l'é ciamòu lìgure intemélio.</ref><ref>{{Çitta|Forner, 1980}}, p. 458</ref>. Tra e âtre clasificaçioìn de variànte da léngoa lìgure gh'é o grùppo, tòsto pægio pe caraterìstiche giögràfiche e lengoìstiche a quéllo definîo da-o Forner, do coscì dîto "lìgure centrâle" pe comm'o l'é stæto indicòu da-a [[Giulia Petracco Sicardi]], clasificaçión da lê adotâ do [[1992]] into ''[[Vocabolario delle parlate liguri]]''<ref name=":4">{{Çitta|Giulia Petracco Siccardi|Vol. IV, p. 109|VPL|tìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e, do [[2010]], pò-u capìtolo ''Liguria'' (''Ligurien'') into segóndo volùmme de l'ediçión do [[2010]] de l'êuvia di [[Anni 1980|ànni Òtànta]]<ref group="n.">Quéllo che pe lê o corispónde a-o [[lìgure centrâle]] o l'é ciamòu zenéize, intéizo dónca in ''sensu lato''.</ref><ref name=":5">{{Çitta|Sicardi, 2010|p. 120}}</ref>. O nómme de lìgure céntro-òcidentâle o vêgne da 'n critêio giögràfico de denominaçión di grùppi di parlæ da léngoa lìgure che, a tùtte e mainêe, pe caraterìstiche e confìn fra de lô o l'é do tùtto pægio a quélli mensonæ de d'âto. In particolâ, sto nómme chi o l'é stæto dêuviòu da-o [[Fiorenzo Toso]]<ref>{{Çitta|Toso, 2002}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Origini e Duecento|url=https://books.google.it/books?id=spxIAQAAIAAJ|ànno=Novénbre 2009|editô=Le Mani|çitæ=Récco|léngoa=IT|p=21|volùmme=1|òpera=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali|cid=Toso, 2009}}</ref> e da âtri outoî ch'én vegnûi dòppo<ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/zena/relata/091209is.pdf|tìtolo=Il dialetto genovese sale in cattedra : I dialetti della lingua ligure|outô=Giuliano Gnecco|editô=Il Secolo XIX|dæta=2009-12-09|léngoa=IT|p=27}}</ref><ref>{{Çitta|Garassino, Loporcaro & Schmid, 2017}}</ref>. === Evoluçión === I parlæ conpréixi inte sto grùppo chi, che a ògni mòddo gh'àn 'na çèrta variàbilitæ fra de lô, són, dòppo quélli do coscì dîto [[lìgure centrâle]], tra i ciù ligæ a-o [[Lengoa zeneize|zenéize]] in sénso stréito, ch'o l'à de lóngo ezercitòu 'n'inportànte infloénsa in scê variêtæ do lìgure difûze ciù da vixìn a-a çitæ. A tùtte e mainêe, l'é probàbile che-e caraterìstiche despæge inti parlæ da [[Rivêa]] àggian de òrìgine tànto antîghe, ch'andiéivan inderê a no goæi dòppo a formaçión da ''[[Provincia Maritima Italorum|Provincia Maritima]]'', moménto inportantìscimo inta creaçión de 'na léngoa lìgure bén bén destacâ da quélle in gîo<ref>{{Çitta|Toso, 2005|pp. 195-196}}</ref>. Defæti, l'é stæto teorizòu che çèrte diferénse tra e variànte da léngoa lìgure remóntan scìnn-a-a spartiçión da Rivêa ch'a gh'é stæta a l'época do [[Carlomagno|Càrlo Màgno]], co-a formaçión de træ màrche che conprendéivan o [[Màrca oberténga|levànte]], o [[Màrca ardoìnica|céntro]] e o [[Màrca aleràmica|ponénte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2005|p. 196}}</ref>, con l'ùrtima ch'a l'é stæta quélla con ciù ligàmmi a-o [[Provensa|móndo provensâ]], inclûzo da-o pónto de vìsta lengoìstico<ref name=":3" />. A ògni mòddo, tànte diferénse che gh'é a-a giornâ d'ancheu tra i parlæ do céntro da Ligùria e quélli de Rivêe e de l'entrotæra pàn vegnî da 'n procèsso ciù reçénte, dovûo a-o ròllo ch'o l'àiva pigiòu [[Zena|Zêna]] into móndo ligùstego. Defæti, co-a formaçión di domìnni da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]] con, into Ponénte in particolâ, a conquìsta de [[Ventemiglia|Vintimìggia]] do [[1221]], a sotomisción d'[[Arbenga|Arbénga]] do [[1251]] e l'acàtto de [[Sanremu|Sanrémmo]] do [[1297]], s'é desvilupòu o ròllo unificatô da nêuva poténsa. A supremaçîa da Repùbrica a l'êa inta coltûa e inta léngoa ascì, fæto ch'o l'à comensòu a-aliniâ i parlæ di pàixi de mâ e di mercoéi ciù inportànti a quéllo da capitâle e che, pe cóntra, o l'à portòu a-o créscio de diferénse co-e canpàgne e-e periferîe<ref>{{Çitta|Toso, 2005|pp. 196-197}}</ref>. I nêuvi caràteri lengoìstichi, spantegæ pe-i àssi de dôe Rivêe e de lì vèrso l'entrotæra, se són difûxi ànche co-e [[Colònie zenéixi|inpréize coloniâli]] ch'àn portòu o zenéize a êse conscideròu cómme léngoa comerciâle e de ciù èrta nòmina, inclûzo tra quélli che tornâvan inta Rivêa da l'Otramâ, con de stratigrafîe lengoìstiche de lóngo ciù conplèsse ch'én coscì nasciûe. Però, i parlæ riveàschi no són andæti de lóngo aprêuvo a-e evoluçioìn do capolêugo, ch'én stæte ciù dinàmiche, con de fàrte de racòrdo tra i cangiaménti ch'àn portòu a-o conservâse de træti do zenéize antîgo fêua de Zêna, dond'êan za stæti abandonæ. Inte sto mòddo chi, e-evoluçioìn do zenéize són vegnûe de vivàgne de diverscitæ into panoràmma lengoìstico lìgure, co-a tendénsa generalizâ di âtri parlæ a di cangiaménti ciù lènti che gh'àn fæto conservâ di eleménti d'antighitæ<ref name=":0">{{Çitta|Toso, 2005|p. 197}}</ref>. A ògni mòddo, a-o mànco scìnn-a l'[[Èrta Etæ de Mêzo]] e, in particolâ, a-o [[XII secolo|sécolo XII]]<ref>{{Çitta|Sicardi, 2010|p. 119}}</ref>, i parlæ do Ponénte no l'àn avûo in ròllo pascîvo inte l'evoluçión da léngoa lìgure, fàndose creatoî de çèrti træti che co-o ténpo s'én spantegæ into rèsto de variànte lìguri. Da-o Ponénte vegniéiva, in particolâ, a tìpica palatizaçión lìgure di grùppi latìn ''PL'', ''BL'', ''FL'', ciù avànti adotâ da-o lìgure centrâle e, pe mêzo de lê, scìnn-a into Levànte, cómme testimoniòu da-a sò difuxón ciù profónda inte l'Otrazôvo de ponénte, scìnn-a a di pòsti do tùtto de léngoa piemontéize, e da-a sò fàrta inti papê di sécoli [[X secolo|X]]-[[XII secolo|XII]], méntre gh'é za inte êuvie do [[Raimbaut de Vaqueiras]], ch'o l'êa a-o servìçio da [[Marchexâto do Monferòu|córte do Monferòu]], alôa bén ligâ a-a [[Rivêa de Ponénte]]<ref>{{Çitta|Sicardi, 2010|pp. 118-119}}</ref>. Pasòu o sécolo XII, co-o zenéize ch'o l'àiva pigiòu a fonçión de ''[[koiné]]'' pe-e raxoìn mensonæ de d'âto, tòsto tùtte e inovaçioìn fonétiche do lìgure pàn pe cóntra vegnî da-o capolêugo, scibén ch'én stæte adotæ in mezûa diferénte lóngo a Rivêa de Ponénte e, in generâle, mêno che inte [[Rivêa de Levànte|quélla de Levànte]]. Quarchedùnn-a de st'inovaçioìn chi, cómme a chéita de ''-r'' a-a fìn de pòule e a riduçión de {{IPA|[t͡s]}} e {{IPA|[d͡z]}} a {{IPA|[s]}} e {{IPA|[z]}}, a s'é spantegâ squæxi da tùtte e pàrte fêua de sénci pónti izolæ, ma o ciù tànto de quélle sucesîve, cómme çèrte caraterìstiche pigiæ da-o parlâ de Zêna da-e âtre [[léngoe gàllo-itàliche]], abastànsa destacæ da-o lìgure, se són arestæ apénn-a ciù a ponénte de [[Sann-a|Sànn-a]], sénsa difóndise a-o de la de quéllo che, ancón a-a giornâ d'ancheu, o l'é o lìmite tra i parlæ do grùppo do céntro e quélli do céntro-ponénte<ref name=":0" /><ref name=":11">{{Çitta|Sicardi, 2010|pp. 119-120}}</ref>. == Difuxón == I parlæ do grùppo céntro-òcidentâle són spantegæ inte bónn-a pàrte da [[Rivêa de Ponénte]] e, in particolâ, inta sò porçión conpréiza tra [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]]/Inperiéize e [[Finô|o Finâ]]<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" />. Sti parlæ chi s'esténdan vèrso l'entrotæra scìnn-a-a crénn-a do spartiægoa lìgure-padàn lóngo de valàdde cómme quélle [[Valàdda de l'Inpêro|de l'Inpêro]], [[Valàdda Mérola|do Mérola]], [[valàdda Aróscia|de l'Aróscia]], [[Valâ du Neva|do Nêva]] e [[Valle du Varatella|do Varatèlla]]. Fêua da Ligùria aministratîva, o lìgure céntro-òcidentâle o l'é parlòu inti doî comùn d'[[Àutu|Âto]] e de [[Cravaüna|Cravòuna]], scitoæ inta [[Provinsa de Cuneo|provìnsa de Cùnio]] scibén che a-o de sa da crénn-a de [[Arpi|Àrpi]], inte l'èrta [[Valâ du Pennavaire|valàdda do Pennavàire]]<ref name=":7">{{Çitta|Toso & Piastra, 1994|Töa III}}</ref>. Segóndo a spartiçión do lìgure inte di grùppi in sciâ bâze di træti de diferénsa di sò parlæ, a-o ponénte do lìgure céntro-òcidentâle gh'é di parlæ ch'én drénto a-o grùppo do [[lìgure òcidentâle]] ò Intemélio, spécce o [[Dialétto sanremàsco|Sanremàsco]], pasòu l'ària [[Dialétto tagiàsco|tagiàsca]] ch'a l'é de tranxiçión, intànto chi-â levànte lasciàn o pòsto a-o [[lìgure centrâle]] e, in particolâ, a-o [[Dialettu savuneize|Savonéize]]. Vèrso a tramontànn-a, a-o de la da crénn-a di mónti, làscian o pòsto a-i [[Lìgure da Valbórnia|parlæ da Bórnia]] e a quélli lìguri de l'[[èrta valàdda do Tanòu]], sàiva a dî l'[[Dialéttu urmeàscu|Ormeàsco]] e o [[Dialettu garescìn|Garescìn]], caraterizæ da infloénse [[Léngoa piemontéize|piemontéixi]] ciù ò mêno marcæ, intànto che dâ-arénte a-o confìn françéize se trêuva o grùppo picìn do coscì dîto [[lìgure arpìn]]<ref name=":7" />. == Variànte == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Arasce (Cartellu in lengua ligüre).jpg|Cartéllo stradâle in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]] Immaggine:Incrùxu fra u Caruggiu di Ferrai e di Pusetti.jpg|Tàrghe inti caróggi de [[Castergiancu|Castergiànco]] into parlâ do pòsto, de stànpo arbenganéize Immaggine:A Funtana Veglia.jpg|Tàrga in [[Castrevegliu#Dialettu castreveglìn|castrevegìn]], variêtæ arbenganéize da [[Valâ du Neva|valàdda do Nêva]]. Immaggine:Ciàssa Gilbèrto Gövi (A Ciàssa, Boisàn) - cartéllo (2).jpg|[[Buinzan|Boisàn]], vèrso l'estremitæ de levànte do sto grùppo chi Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - tàrga in léngoa lìgure (1).jpg|Tàrga into parlâ de [[Versci|Vèrsci de Lêua]] </gallery> O lìgure céntro-òcidentâle, co-a sò estensción ciutòsto rilevànte e a sò poxiçión into mêzo tra o céntro e o ponénte estrêmo, o prezénta de diferénse bén bén inportànti, co-in çèrto nùmero de variêtæ ch'én chi conpréize. A sò sudivixón intèrna ciù ciæa a l'é quélla determinâ da-e dôe valàdde derê a-a çitæ d'[[Arbenga|Arbénga]], sàiva a dî [[Valadda de l'Aròscia|quélla de l'Aròscia]] e-e tære a-o sò ponénte e [[Valâ du Neva|quélla do Nêva]] co-a pàrte ciù a levànte de l'ària do quésta spartiçión da léngoa lìgure. A segónda zöna, ch'a l'inclùdde di pàixi scìnn-a a l'entrotæra do Finâ, a l'é caraterizâ da in çèrto nùmero d'eleménti setentrionâli ma indipendénti e despægi da quélli adotæ into zenéize<ref name=":5" />. Pe de ciù, a l'estremitæ de levànte de quésto grùppo coménsa a ésighe ciù caràteri in comùn co-o [[lìgure centrâle]], prezénti sorviatùtto inte l'ària di parlæ de stànpo [[Dialéttu priéze|priéize]] e [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Çitta|Toso & Piastra, 1994|p. 284}}</ref>. Into lìgure céntro-òcidentâle, tra e sénce variànte chi conpréize, e ciù inportànti són quélle de çitæ ciù grénde pe stöia e popolaçión e dónca, in particolâ, gh'é: * o [[Dialéttu finarìn|parlâ do Finâ]] ò finaléize (''finarìn'') * o [[Dialettu arbenganese|parlâ d'Arbénga]] ò arbenghéize ò arbenganéize (''arbenganese'') * o [[Dialettu ar̂ascìn|parlâ d'Aràsce]] ò arascìn (''ar̂ascìn'' into parlâ do pòsto) * o [[Dialétto onegiéize|parlâ d'Onêgia]] ò onegiéize (''inejin'') * o [[Dialétto portorìn|parlâ do Pòrto]] ò portorìn (''porturin'') Pe de ciù, gh'é de variêtæ ch'én in càngio de tranxiçión, ligæ a-o lìgure de céntro-ponénte ma con de caraterìstiche diferénti ascì, sconpartîe co-i grùppi parlæ in gîo. In particolâ, ste chi són: * o [[Dialetu tagiascu|parlâ de Tàggia]]: prezénte inte [[Tàgia (cumüna)|sta çitæ chi]] e inte dötréi comùn dâ-arénte<ref name=":7" />, o gh'à de caraterìstiche ch'én fòscia dovûe a di ligàmmi ciù antîghi co-i parlæ de l'[[Intemelia|Intemélia]], a despêto di cangiaménti ciù modèrni ch'o àn fæto vegnî ciù scìmile a quélli do grùppo céntro-òcidentâle<ref name=":8" />. * i parlæ de [[Bardenèi|Bardinêo]] e de [[Carizan|Carisàn]]: tra tùtte e [[Lìgure d'Otrazôvo|variànte d'Otrazôvo]] avèrte a de infloénse piemontéixi quélle di doî pàixi inta pàrte ciù èrta da [[Burmia (valä)|Bórmia]] són tra quélle da-i træti lìguri ciù marcæ<ref name=":7" /><ref name=":8" />, scicómme, prezénpio, no gh'àn ancón i infinîi da prìmma coniugaçión che finìscian pe ''-è''<ref name=":12">{{Çitta|Giulia Petracco Siccardi|Vol. IV, p. 111|VPL|tìtolo=Le parlate liguri}}</ref> ni a chéita de ciù tànte vocâle àtone, a-o mànco quànde se trêuvan a-a fìn de pòule<ref name=":4" />. * i parlæ do [[górfo de Lêua]]: i parlæ da pàrte da [[Rivêa]] conpréiza tra [[Leua|Lêua]] e [[Borṡi e Veressi|Bórxi]], cómme o [[Dialéttu priéze|priéize]], gh'àn ciù træti ch'én tìpichi do grùppo do lìgure centrâle, tànto da êse clasificæ cómme de tranxiçión con quest'âtre variànte<ref name=":9">{{Çitta|Giulia Petracco Siccardi|Vol. IV, p. 110|VPL|tìtolo=Le parlate liguri}}</ref>. Defæti, gh'àn de caraterìstiche ciutòsto despæge da quélle di parlæ vixìn, sàiva a dî l'arbenganéize e o finarìn, che pe cóntra són conscideræ into grùppo do lìgure céntro-òcidentâle. * o [[Varigotti#Dialettu|parlâ de Varigòtti]]: variànte do [[Dialéttu finarìn|parlâ finarìn]], caraterìstica de quésta fraçión che scìnn-a-o [[1869]] a l'à fæto comùn ascì, a l'é o pónto de racòrdo tra o scistêma do lìgure céntro-òcidentâle e o grùppo do lìgure centrâle. Defæti, scibén ch'a gh'à de caraterìstiche tìpiche do finarìn, a l'é do bèllo infloensâ da-i parlæ difûxi a-o de la de [[Còu Nöi]], spécce da [[dialétto de Nöi|quéllo de Nöi]] e da-o [[Dialettu savuneize|Savonéize]], ch'én ciù scìmili a-o [[Lengoa zeneize|zenéize]] do finarìn<ref>{{Çitta|Bixio, 2000|p. 12}}</ref>. O Varigotìn, prezénpio, o l'é caraterizòu da-a chéita da ''-r-'' intervocàlica{{#tag:ref|A chéita da ''-r-'' intervocàlica into zenéize a l'é stæta definitîva sôlo into [[XVIII secolo|sécolo XVIII]], pe caxón de infloénse [[Léngoe gàllo-itàliche|gàllo-itàliche]] che, into [[sociolétto]] di nòbili, êan mantegnûe in vìtta pe distìngoise da-o popolìn. A ògni mòddo, da Zêna st'evoluçión chi a s'é spantegâ inti pàixi in gîo, fermàndose, vèrso ponénte, a Varigòtti, e a Séstri Levànte, vèrso levànte<ref name=":3" /><ref name=":2" />|group=n.}}, diversaménte da-e âtre pàrte do Finâ{{#tag:ref|Pi-â Giulia Petracco Sicardi a ''-r-'' intervocàlica, che into finarìn (coscì cómme a [[Ventemiglia|Vintimìggia]] e a-[[A Cêve|a Céive]]) a l'é {{IPA|[r]}} e no {{IPA|[ɹ]}}<ref>Scrîta de sòlito ''ȓ''</ref> cómme inte âtre pàrte da Rivêa de Ponénte<ref>{{Çitta|Garassino, 2017|pp. 127-128}}</ref>, a s'é evolûa in quésto mòddo pe caxón de l'inportànsa de quésti pàixi cómme sêde aministratîve da periferîa, fòscia pe 'n [[ipercoretìsmo]] in reaçión a-a chéita da ȓ Zenéize<ref name=":3" />.|group=n.}}, e o fórma o partiçìpio pasòu da prìmma coniugaçión co-o sufìsso -''ou'', diversaménte da l'<i>-ùn</i> caraterìstico do finarìn<ref group="n.">Gh'é ancón 'n'âtra fórma, ''-ó'', dêuviâ inte variànte ciù conservatîve do parlâ finarìn.</ref><ref>{{Çitta|Bixio, 2000|p. 221}}</ref>. * o ''[[Dialettu figùn|figoun]]'': variànte ò, pe mêgio dî, grùppo de variànte ch'én scentæ do tùtto into [[XX secolo|sécolo XX]], spantegæ inte di pàixi izoæ da [[Provensa|Provénsa]] dónde gh'êa stæto 'n'inmigraçión de lìguri da-a Rivêa de Ponénte. Pò-u sò træto de [[Îzoa lengoìstica|îzoe lengoìstiche]] fêua do ''[[Continuum lengoistico|continuum]]'' prinçipâ da léngoa lìgure, o ''figoun'' o l'é conscideròu pe convençión drénto a-o [[lìgure coloniâle]], a tùtte e mainêe pe òrìgine o pâ ligòu pròpio a l'ària do lìgure de çéntro-ponénte, in acòrdio co-i sò caràteri tìpichi e con quélli ciù antîghi òrmâi scentæ, tànto da fâlo somegiâ ànche a-o lìgure òcidentâle d'ancheu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.it/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìggia|léngoa=IT|pp=132-137|ISBN=88-88-59172-9}}</ref>. == Fonologîa == A caxón da lónga unitæ teritoriâle de l'àrea dovûa a-o domìnio da-a [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zêna]], i parlæ lìguri do grùppo céntro-òcidentâle són stæti co-o ténpo infloensæ a-o [[Lengoa zeneize|zenéize]] de [[Zena|Zêna]] ma, a ògni mòddo, gh'é ancón bén bén d'eleménti outònomi<ref>{{Çitta|Toso, 2005|pp. 196-197}}</ref>. === Caraterìstiche unitâie === O lìgure céntro-òcidentâle o l'é determinòu in sciâ bâze di éxiti inte l'evoluçión de dötréi soìn, che perméttan de marcâ i confìn co-i parlæ di âtri grùppi<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Çitta|Toso, 2010|tìtolo=Tratti unitari e identificanti; aree dialettali}}</ref>: * ''-cl-'' : in sciâ bâze de l'éxito do latìn ''-cl-'' s'ariêsce a determinâ o confìn de ponénte de quésto grùppo. A levànte de [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]] gh'é defæti 'n'evoluçión a ''-d:ӡ-'' cómme inti parlæ do grùppo centrâle, méntre inte [[Lìgure òcidentâli|quélli òcidentâli]], ò inteméli, a sò evoluçión a l'à portòu a ''-λ-<ref group="n.">Scrîta ''-ł-'' ascì</ref><ref name=":1">{{Çitta|Toso, 2005|p. 196}}</ref>'', ch'a l'arîva inte dötréi câxi, cómme into [[Dialet mentunasch|mentonàsco]], scinn-a-a ''-į-<ref group="n.">Gh'é ancón 'na fórma de mêzo tra ''-λ-'' e ''-į-'', sàiva a dî ''-ii̯-'', a [[U Soudàn|Soudàn]].</ref>''. Prezénpio, o [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''speculum'' o l'é vegnûo {{IPA|[ˈspedːʒu]}} inti parlæ céntro-òcidentâli e centrâli, in càngio de l'evoluçión in {{IPA|[ˈspeʎu]}} di parlæ difûxi ciù a ponénte<ref name=":2">{{Çitta|Toso, 2019}}</ref>. O confìn lengoìstico ch'o detèrmina o pasàggio da ''-d:ӡ-'' a ''-λ-'' o sèrve pe marcâ o confìn fra i parlæ céntro-òcidentâli e quélli òcidentâli<ref name=":10">{{Çitta|Giulia Petracco Siccardi|Vol. IV, pp. 109-110|VPL|tìtolo=Le parlate liguri}}</ref>. Quésto o pàssa ciù ò mêno pi-â [[valàdda de l'Argentìnn-a]], a-o mànco into sò træto de mêzo, caraterìstica bén bén ciæa into nêuvo comùn de [[Muntautu Carpaxe|Montâto Carpâxe]]: defæti, o pàize de [[Carpaxe|Carpâxe]], in çìmma a-a còsta de levànte da valàdda, o gh'à 'n éxito pægio a-i parlæ de çéntro-ponénte; [[Muntautu|Montâto]], ciù in bàsso e arénte a-a scciumæa, o gh'à 'n parlâ ch'o s'é in càngio evolûo con di modélli ciù scìmili a-o lìgure òcidentâle. * ''-lj-'' : l'evoluçión ch'a gh'é stæta da-o latìn ''-lj-'' a permétte in càngio de delimitâ o confìn de levànte de sti parlæ chi; defæti ciù levànte de l'ària de confìn tra [[Nöi]] e [[Finô|Finâ]] gh'é stæto cómme èxito ''-dӡ-'', cóntra ''-i̯-'' ò ''-λ-'', a ponénte<ref name=":1" /><ref name=":10" />. Prezénpio, o latìn ''familia'' o s'é evolûo inte dôe fórme {{IPA|[faˈmiʤa]}}, tìpiche do [[lìgure centrâle]] e [[Lìgure òrientâle|òrientâle]], e {{IPA|[faˈmii̯a]}} ò {{IPA|[faˈmiʎa]}}<ref name=":10" />. * ''-n-'' : into lìgure centrâle, dónde gh'é de infloénse [[Léngoe gàllo-itàliche|gallo-itàliche]] ciù marcæ, gh'é stæto a [[velarizaçión]], sàiva a dî 'na pronónçia ciù nazâle, de quésto són<ref name=":2" /> ma a ponénte de l'ària de confìn tra [[Nöi]] e [[Finô|Finâ]] sta caraterìstica chi a no s'é svilupâ, inte 'n mòddo scìmile a-i parlæ difûxi a levànte de [[Monegia|Monêgia]], e dónca a-o confìn tra o lìgure centrâle e òrientâle. O latìn ''lana'' o l'é coscì vegnûo {{IPA|[ˈlana]}}{{#tag:ref|Cómme, prezénpio, into [[Dialèto spezin|spezìn]], inte l'[[Dialettu arbenganese|arbenganéize]] e into [[Dialettu ventemigliusu|vintimigiôzo]]<ref name=":6" />.|group=n.}} in scàngio do lìgure centrâle, dónde l'éxito o l'é stæto {{IPA|['laŋa]}}<ref name=":10" />. * ''-ē-'' : into lìgure céntro-òcidentâle a ''ē'' latìnn-a a s'é evolûa, coscì cómme inte âtre àrie laterâli, inte 'n mòddo despægio da-o lìgure centrâle. Defæti, méntre into zenéize gh'é o ditóngo ''-ej-'', inti parlæ lìguri céntro-òcidentâli e òcidentâli, coscì cómme inte quélli òrientâli, quésto o no l'é acapitòu. Prezénpio, o latìn ''bibere'' o s'é evolûo in {{IPA|[ˈbeve]}} inte variêtæ a-o ponénte do [[Finô|Finâ]] e a-o levànte de [[Monegia|Monêgia]], méntre into lìgure centrâle, co-o ditóngo da ''-ē-'', gh'é {{IPA|[ˈbejve]}}<ref name=":9" />. Da segnalâ ancón cómme, scìnn-a inta región conpréiza tra [[Arbenga|Arbénga]] e [[Finô|o Finâ]], s'ascìste inte dötréi câxi specìfichi a-a conpàrsa do ditóngo da ''-ē-'': sto fæto chi o l'acàpita in particolâ quànde aprêuvo a quésto són gh'é 'na ''-r-'', ségge primâia che segondâia da-a ''-i-''. Inte sta zöna chi, defæti, gh'é {{IPA|[ˈbeve]}} e {{IPA|[ˈmeze]}} ma, co-a ''-r-'', {{IPA|[ˈsei̯r̂a]}} e {{IPA|[ˈkandei̯ra]}} ascì. * ''-tr-'' : l'éxito do ''-tr-'' latìn o l'é do tùtto particolâ di parlæ ch'én drénto a sto grùppo chi, co-in'evoluçión inte ''-r-'' ch'a se peu trovâ inte âtre léngoe gàllo-itàliche e inta [[Lengua françéise|léngoa françéize]] ascì. Prezénpio, gh'é o pasàggio da-o latin ''pater'' in {{IPA|['par̂e]}}, inte 'n mòddo despægio da-o zenéize {{IPA|['poɛː]}} e da-i parlæ lìguri òcidentâli dónde, cómme into [[Lengoa provensâle|provensâ]], o l'é vegnûo {{IPA|['pair̂e]}}<ref name=":3">{{Çitta|Sicardi, 2010|p. 117}}</ref><ref name=":13">{{Çitta|Giulia Petracco Siccardi|Vol. IV, p. 112|VPL|tìtolo=Le parlate liguri}}</ref>. === Caraterìstiche spantegæ === * ''-alt-'', ''-als-'': caraterìstica che inte l'ària lìgure a l'é arivâ a doî éxiti despægi, a divìdde a meitæ o lìgure céntro-òcidentâle. Defæti l'é poscìbile de evoluçioìn diferénti, sàiva a dî {{IPA|[aut]}} e {{IPA|[aus]}} cóntra {{IPA|[at]}} e {{IPA|[as]}}, che se prezéntan tùtte dôe inte l'ària de quésto grùppo. In particolâ, inti pàixi de [[Arasce|Aràsce]], da [[Valà du Lerun|valàdda do Lerón]] e inte tùtte e bànde a ponénte de sti pòsti chi gh'é o prìmmo éxito; in càngio tùtti quélli a levànte gh'àn, prezénpio, ''atru'' a-o pòsto de ''autru'' e ''fasu'' in càngio de ''fausu''<ref name=":13" />. * ''-ct-'': o grùppo latìn ''-ct-'' o gh'à cómme éxito de bâze o latìn {{IPA|[it]}}, co-a semi-vocâle ''j'' che de sòlito a se tàcca a quélla ch'a-a precédde a formâ di ditònghi, ma, inte çèrti parlæ de l'entrotæra, gh'é stæto a fuxón inte {{IPA|[č]}}. Sto træto chi, in comùn con di pàixi de l'entrotæra de [[Sann-a|Sànn-a]] e de l'[[Otrazôvo]], o l'é ligòu a 'n'antîga penetraçión do piemontéize, despægia da quélle ch'én stæte ciù avànti adotæ da-o zenéize<ref name=":5" /><ref name=":13" />. * ''-k-'': a diferénsa da ''-g-'' depoî a [[vocâle velâ]], prezénpio in "fò" (da ''fagu''), ch'a l'é chéita inti ciù tànti parlæ lìguri, inte çèrte variànte de céntro-ponénte gh'é stæto a chéita de ''-g-'' che vegnîvan da ''-k-'' ascì. Sto fæto chi o vêgne da 'n'infloénsa do piemontéize bén bén antîga che, pe mêzo di parlæ de tranxiçión da [[Burmia (valä)|Bórnia]], a l'é arivâ scìnn-a inte de valàdde de l'[[Ingaunia|Ingàonia]], spécce inte [[Valâ du Neva|quélla do Nêva]]<ref name=":11" /><ref name=":13" />. * [[A tònica velarizâ]]: træto fonético spantegòu tra di pàixi da [[Rivêa de Ponénte]], o peu êse inte di gràddi diferénti de velarizaçión, da-a "a" serâ, {{IPA|[ä]}}, scìnn-a-a "ò", prononçiâ ségge {{IPA|[ɔ]}} che {{IPA|[o]}}. Inte l'ària do lìgure céntro-òcidentâle sto træto chi o gh'é, prezénpio, a [[Inéia|Onêgia]], a-[[Arasce|Aràsce]], a-[[U Tû|o Tô]] e a-[[Finô|o Finâ]]<ref name=":12" />. == Nòtte == ;Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ;Nòtte bibliogràfiche <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Werner Forner|curatô=Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt|tìtolo=Lexikon der Romanistischen Linguistik|url=https://books.google.it/books?id=Dv1IAQAACAAJ|ediçión=1|ànno=1988|editô=M. Niemeyer|léngoa=DE|pp=453-469|volùmme=4|capìtolo=Italienisch: Areallinguistik I. Ligurien|cid=Forner, 1988|ISBN=3-484-50250-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1985-1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zêna|léngoa=IT|cid=VPL}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|outô2=[[William Piastra]]|outô3=|tìtolo=Bibliografia dialettale ligure. Aggiornamento 1979-1993|url=https://books.google.it/books?id=ZcgKzQEACAAJ|ànno=1994|editô=[[A Compagna]]|çitæ=Zêna|léngoa=IT|cid=Toso & Piastra, 1994}} * {{Çitta lìbbro|outô=Martin Maiden|outô2=M. Mair Parry|tìtolo=The Dialects of Italy|url=https://books.google.it/books/about/The_Dialects_of_Italy.html?id=enxgn_kSsg8C&redir_esc=y|ànno=1995|editô=Routledge|çitæ=Lóndra|léngoa=EN|pp=245-252|capìtolo=The Ligurian Dialects|ISBN=0-415-11104-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=I dialetti italiani. Storia, struttura, uso|ànno=2002|editô=M. Cortelazzo, UTET|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=196-225|capìtolo=Liguria|cid=Toso, 2002}} * {{Çitta publicaçión|outô=Fiorenzo Toso|ànno=2005|tìtolo=Storia della cultura ligure|revìsta=Dino Puncuh, Atti della Società Ligure di Storia Patria|editô=[[Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pâtria]]|çitæ=Zêna|volùmme=45|nùmero=119, fasc. II|pp=191-230|léngoa=IT|url=http://www.rmoa.unina.it/6037/1/5cd0b97458603844da43498f94b72e76.pdf|cid=Toso, 2005}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|curatô=Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt|tìtolo=Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete vom Mittelalter bis zur Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=n3rh8ltHjWQC&pg=PA111|ànno=2010|editô=Walter de Gruyter|çitæ=Tübingen|léngoa=IT|pp=111-124|volùmme=2|òpera=Lexikon der Romanistischen Linguistik|capìtolo=128. Ligurien (Liguria)|cid=Sicardi, 2010|ISBN=3-110-93835-9}} * {{Çitta publicaçión|outô=Davide Garassino|outô2=Michele Loporcaro|outô3=Stephan Schmid|dæta=2017-01-01|tìtolo=La quantità vocalica in due dialetti della Liguria|revìsta=Fattori sociali e biologici nella variazione biologica|çitæ=Pîza|pp=127-144|léngoa=IT, EN|vìxita=2021-03-13|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/150971/1/2017_GarassinoLoporcaroSchmid.pdf|cid=Garassino, 2017}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Il genovese. Cenni di storia linguistica|ànno=2019|çitæ=|léngoa=IT|cid=Toso, 2019|url=http://www.kit.gwi.uni-muenchen.de/?p=12746&v=2|òpera=Lo spazio comunicativo dell'Italia e delle varietà italiane|curatô=Thomas Krefeld e Roland Bauer}} === Diçionâi === {{Véddi ascì|Diçionâi da léngoa lìgure}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Dizionario pietrese|ànno=1981|editô=Tipolitografia "LA STAMPA"|çitæ=A Prîa|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ànno=1984|editô=Grafiche F.lli Spirito|çitæ=Sànn-a|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=1986|editô=Centro Storico Culturale di San Pietro|çitæ=Bórxi Verézzi|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Santino Bruno Pezzuolo|tìtolo=Dizionario alassino|ànno=1989|editô=Ed. F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Dizionario onegliese|ànno=1989|editô=Edizioni Dominici|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/dizionario-di-pietra-ligure-italiano-pietrese-comune-di-|ànno=1999|editô=Comüne da Prîa|çitæ=Sànn-a|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|cid=Bixio, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Aràsce|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia: con voci della vallata e note di folclore|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Adriano Ghiglione|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina|ànno=2017|léngoa=LIJ, IT|url=https://www.andoraneltempo.it/manuale-parlata-andorese-di-adriano-ghiglione.php}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni|ànno=2019|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT|url=http://www.cadepuio.it/glossario.html}} == Vôxe corelæ == * [[Dialetologîa lìgure]] == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti-liguri_%28Enciclopedia-dell%27Italiano%29/|tìtolo=Liguri, dialetti|outô=Fiorenzo Toso|editô=Enciclopedia dell'Italiano|dæta=2010|léngoa=IT|cid=Toso, 2010|vìxita=2021-03-16}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] qm0sjsn7no0pswre7labg5n79eusk35 0 27780 274439 274340 2026-10-01T18:51:20Z N.Longo 12052 wl 274439 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[Immaggine:Isola_Gallinara-regione_Monti.jpg|miniatura|L'ìsu(r)a Gainâa]] L''''ìsu(r)a Gainâa''' (segundu a grafia [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] du Bolia ''L'Iṡuȓa'', scrita ''L<nowiki>'</nowiki>isu"a'' inta grafia du Gastaldi<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=2022-01-06|tìtolo=Albenga: l’isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|revìsta=Trucioli|volùmme=Ànnu X|nùmero=67|léngoa=IT|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/}}</ref>, ascì sulu ''A Gainâa,'' o ''Gainài(r)a'' inte l'entrutèra, in [[Lengoa zeneize|zenese]] ''îzoa Galinæa'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''isola Gallinara'' o ''Gallinaria''<ref>{{Çitta web|url=http://www.summagallicana.it/lessico/g/Gallinara%20Gallinaria%20isola.htm|tìtolo=Isola Gallinara o Gallinaria|léngoa=EN, IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>, ''Insula Gallinaria'' o ''Gailiata'' in [[Léngoa latìnn-a|lengua latina]]) a l'è 'n' ìsu(r)a ch'a se tröva intu [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]], da vixìn aa còsta da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], de rimpèttu au cumün d'[[Arbenga]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]]. A l'è distante 1,5 km daa costa e a l'è culegâ cu'a rive(r)a pe' in brassu de mâ daa prufunditè de 12 mêtri in méddia; sta chi a furma a [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a|riserva natü(r)âle regiunâle de l'ìsu(r)a Gainâa]]. == Geugrafìa == [[Immaggine:PmAlbenga25.jpg|miniatura|L'ìsu(r)a vista daa ma(r)ina d'Arbenga]] A Gainâa a se tröva in frunte aa punta du quartê [[Arbenga|arbenganese]] de [[Vaìn]], de prubabile a s'è destacâ daa tèra-fèrma pe' efèttu de l'issâse du livéllu du mâ ch'u remunta au periudu du ''quaterna(r)iu''. A l'è a segùnda ìsu(r)a ligü(r)e pe'estensciùn cun 0,21 km² de süperficcie, dòppu [[A Parmàia|A Parmà(r)ia]], mèntre a l'è a primma de quelle savunesi, seguìa da l'[[Îzua de Berzezzi|Ìsu(r)a de Berzezzi]]. {{Màppa de localizaçión|IT-LIG |mark = |cat_fuorimappa = |noerr = |AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png |relief = |max_height = |width = |float = left |caption = A Gainâa inta màppa da Ligü(r)ia |border = |link = |marksize = 8 |long = 8.22787 |label = Ìsua Gainâa |lat = 44.02505 |longitùdineEW = E |longitùdineSegóndi = 39.983 |longitùdinePrìmmi = 13 |longitùdineGràddi = 8 |latitùdineNS = N |latitùdineSegóndi = 31.472 |latitùdinePrìmmi = 1 |latitùdineGràddi = 44 |background = |position = topright |label_size = 90 |sinottico = }} U tòccu fra l'ìsu(r)a e a [[Arbenga|sitè]] u l'è largu tòstu 1 400 m in tu pùntu ciü stréitu, cun 'na prufunditè variabile, tra i 11 e i 20 m, cun u fundu d'a(r)ena. A murfulugìa de sti fundâli a repìa u terén presènte in sce l'ìsu(r)a stéssa, razunzèndu rapidu a meridiùn de 'na prufunditè ch'a rìva fin ai 50 m, mèntre au nord numma de 10 m au màscimu. U se ghe riva fassile dau pòrtu d'[[Arasce|A(r)àsce]], ma u nu se ghe pò fà vixita scicumme prupietè privâ. E ''falesie'', e e còste cu'e rocche a piccu in sciu mâ che e a sircundan, sun de quarsciti de cu(r)û grixu, in grùppi de pà(r)eggiu spessù (gene(r)almènte de quarche decimetru), cun di cunglume(r)èi chi-i sciòrtan in scia parte gi(r)â au nord. A diresiùn de queste stratificasiùi a l'è a mèxima du survastante ''cappu de Santa Cruxe'', da dunde sta chi a se sa(r)eva destaccâ. L'eruxùn mà(r)ina a l'ha determinàu 'na fùrma da costa "âta", ciü cunscide(r)évule in ti vèrsanti meridiunali e de levànte, a stréitu cùntattu cun u mà avèrtu. Pé questa caratéristica ch'u nu se ghe riva fassile de diferenti falesie òspitan di nìi di ochìn de mâ. === Lucalitè de l'ìsu(r)a === [[Immaggine:Mappa tupunumastica de l'Ìsua Gainâa (Arbenga).svg|thumb|Mappa tupunumastica de l'ìsu(r)a, intu parlà du postu]] Dife(r)ènti e sun e denuminasiùi ch'i g'han i punti specifichi de l'ìsu(r)a, numinèi in mòddu da avêghe rife(r)imènti fissi, survatüttu dai naveganti. U ciü grossu de sti chi u s'è svilüpàu drìtu inta [[Dialettu arbenganese|parlâ lucâle]]. I tuponimi ciü impurtànti i sun: A Madunìna, Sutt'ai érxi, A capélla, U Sciusciaû, San Martìn, L'Erchéttu, E Tôgne, Sutta a tûre, A Gròtta, A Farcunâa, A Nâve, E Ciappe, U Scöggiu giàncu<ref>Scöiu ascì</ref> e A Cùa da rea. == Stò(r)ia == === Primme testimunianse === St'isu(r)a a pìa u sò numme dae gaìne servèghe che a l'han pupulâ intu passàu, cumme ne riportan Catùn e Varùn.<ref name=":0">{{Çitta publicaçión|outô=Alberto Balbi|ànno=2007|tìtolo=Gallinara, la dimenticata dal tempo|revìsta=SvbAqva|volùmme=III|nùmero=22|p=62-70|léngoa=IT|méize=arvì|url=https://www.scubaportal.it/gallinara-l-isola-dimenticata-dal-tempo/}}</ref> U nu se cunusce au muméntu u nùmme che i [[Liguri Antighi|antighi Ligü(r)i]]-[[Ingauni|Ingàuni]] i daxevan a sta chi, scibèn che stu chi a l'ha rivestiu fin da l'antichitè ina pusisiùn impurtante pe'i tragitti tra a Gallia e a [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a ibe(r)ica]], zà cu'i [[Impêo Roman|rumai]]. A cumpa(r)ìsce inta [[Tabula Peutingeriana]] cun u numme de ''Gailiata''. E sun stète ascì ritruvàe testimunianse de varia u(r)igine a partì da u [[V secolo a.C.|V seculu a.C.]], cumme anfu(r)e pe' cunservà öiu e vìn, aù cunservàe au [[Müseu Navâle Rumàn|Müseu Navâle d'Arbenga]].<ref>Angiolo del Lucchese, ''Indagini stratigrafiche sull'Isola Gallinara'', Archeologia in Liguria.</ref> [[Immaggine:Tabula_Peutingeriana_Albingauno_Gailiata.jpg|miniatura|Particulare da Tabula Peutingeriana cun ''[[Albingaunum|Albingauno]]'' e ''Gailiata'' in sìmma|sinistra]] A Gainâa a l'è ligà a figü(r)a de San Martin de Tours, impegnau inta lotta cuntru ''l'erexia ariana'', ch'u vegne pe' stu fètu ascì früstàu (in ta nativa Pannonia) e cacciàu, primma da a [[Fransa]] e poi da [[Milan]], dunde l'éan stèti eletti vescuvi ariani. In tu [[357]] véllu u razunze dunca l'ìsu(r)a dunde u pàssa quattru anni da sò vitta cumme eremita, anche se prubabilmènte nu u l'é(r)asùlu du tüttu, vistu che e cronache segnalan ascì 'n prève, prubabilmènte ''San Sulpicio Severo''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea Noviero|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano: chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|url=https://www.academia.edu/90883908/Albenga_un_antico_spazio_cristiano_chiesa_e_monastero_di_San_Calocero_al_Monte_un_complesso_archeologico_dal_I_d_C_al_XVI_secolo|ISBN=978-88-7563-521-3}}</ref>, e pe' in periudu ascì ''Ilario de Poitiers''; in sce questu teritòiu u mangiava l'''elleboro'', ciànta che sé descröve poi velenusa. 'Na stòia a 'cunta che truvànduse in te u muméntu de mùi pe' quést'èrba San Martin sèieva stàu miraculàu, sarvanduse. Da lì u lascìa l'ìsu(r)a pe' turnà a Poitier. Pé ricurdà u peregrinàggiu cumpiüu da u Santu (da Sabaria, ancöi in [[Ungherîa|Ungaìa]], fin aa [[Liguria|Ligüria]]) l'è stau creàu 'n prugèttu cu se ciàmma ''Via Sancti Martini.''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241130222524/https://www.icaminantes.com/via-sancti-martini/|tìtolo=Via Sancti Martini|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> De 'stu periudu chi l'è a rapresentasiùn de [[Sant'Ilàrio de Poitiers|Sant'Ilà(r)iu de Poitiers]], mentre u scàccia da chi 'n dragu, simbulugia de l'Arianeximu.<ref>{{Çitta web|https://novartestoria.wordpress.com/2011/12/24/le-statue-in-s-gaudenzio/|Le statue di San Gaudenzio|dæta=24 dixèmbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Giovanni}}</ref> In tu mèximu periudu u se férma in sce l'ìsu(r)a ascì [[San Gaudenzio|San Gaudènsiu]].<ref>{{Çitta web|https://web.archive.org/web/20230130184557/https://liguriaedintorni.it/pupi-bracali-alla-scoperta-della-panoramica-ceriale/|Alla scoperta della Panoramica di Ceriale|outô=Stefano Pezzini|dæta=2018-01-10|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô2=Maurizio Pupi Bracali}}</ref> U monàstéu de San Martin vegne fundàu in tu [[V secolo|V seculu]] dai monaci de [[San Conbàn|San Cu(r)umbàn]] de l''<nowiki/>'''[[Irlanda (isoa)|Irlanda]]''.''<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.saintcolumban.eu/sito/b-il_santo/b_06-il_cammino_di_san_colombano/b_06_09-siti_geografici/documenti/03-l_isola_gallinara.pdf|tìtolo=L'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> Doppu e distrusiùi [[Saraceni|saracene]] du [[IX secolo|IX]] e [[X secolo|X secolu]] questu u végne ricustruiu dai ''Benedettin''. U véscuvu d'Arbenga ''Ingolfo'' u asségna ai muneghi de San Martin d'Arbenga in tu [[940]], questu u se trasfurma inta sede in sce a tèra fèrma de l'abassìa, assèmme aa baxìica de San Calocciu e aa gexa de Sant'Anna ai Munti e, doppu, ascì a ''Gexa de Santa Maìa in Fontibus'' e âtri pusedimènti lì vixin. === Da l'annu 1000 === L'abassìa a l'è ducümentâ intu [[1011]], cu'u numme de munastê di Santi Ma(r)ìa e Martìn assèmme ai grandi pusedimènti du [[cumitàu d'Arbenga]], ch'u cumprendeva u teritò(r)iu da [[Sanremu|Sanremmu]] a-u [[Finô|Finâ]], cun capitâle [[Arbenga]]. Intu [[1044]] a utégne da u Pàppa Benedettu IX l'esensiùn aa giü(r)isdisiùn vescuvile e pìa prupietè in Italia, [[Catalogna]] e [[Barçelónn-a|Barseluna]], in [[Provensa]] e [[Corsega]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Luigi Tommaso Belgrano|outô2=Achille Neri|ànno=1883|méize=zenâ|tìtolo=Rassegna bibliografica|revìsta=Giornale ligustico di archeologia, storia e letteratura|editô=Tipografia del R. Istituto Sordo-Muti|çitæ=Zena|volùmme=Ànnu X - Fasciculu I|p=236|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=OPwno5DoVbAC&pg=PA236}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=L'isola Gallinaria e il suo monastero|ànno=1992|editô=Dominici Editore|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|pp=50-51|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0024289}}</ref> Zà da u [[1011]] e risültan de impurtànti dunasiùi aa cùrte de [[Barçelónn-a|Barseluna]], da espunènti de àtu lìvéllu cùmme San Pere de Riudebitlles cu'a sò gexa e u relatìvu au sò vàstu teritò(r)iu, ch'u cumpréndeva u ''Castrum de Capra'' in pusisiùn strategica pe'a ''Reconquista.''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restano|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|outô3=Mario Mercenaro|tìtolo=La cattedrale di Albenga|url=https://www.google.com/books/edition/La_cattedrale_di_Albenga/vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86796-31-5}}</ref> A marchesa ''Adelaide de Susa'' a dùna intu [[1064]] u munasté e i àtri pusédimènti ìngauni e de [[U Portu|Pòrtu Mauìssiu]] a l'''abasìa de Abbadia Alpina de Pinerolo''. In tu [[1163]] u rìva in sce l'ìsu(r)a u Pàppa Alessandro III che u l'é(r)ain füga da [[Federigo Barbarossa|Federigu Barbarussa]]; e pe' a prutésiùn risévüa dai muneghi u puntefice [[1169]] cun 'na bùlla papâle aa fà divéntà autonoma, sutta a prutésiùn in moddu dirètru daa Santa Sede. A partì da u [[XIII secolo|XIII seculu]], i edifissi subìscian 'na decadènsa prugrescìva andàndu a fìnì sutta au cuntròllu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica Zenese]]. Cùn a mòrte de l'abate Carlo Del Carreto du [[1473]], a abasìa vegne trasfurmà in ''cumménda'' e asegnà a a famìa ''Costa'' che a mantegne pé-i dui seculi sucéscìvi. Simone Carlone de [[Sann-a|Savùna]], pudestà zenese a Arbenga, da u [[1542]] e fìn au [[1547]], l'ha fètu custrüì 'na tùre de avistàmèntu pe' difénde a còsta ligüre. Questa l'è stà dòppu réstaurà e ricustrüìa a partì dau [[1586]] pe' opé(r)ade a [[Repùbrica de Zena|Repubbrica de Zena]] realisà in fùrma sirculàre cun e müagne strumbàe cun 'na cisterna intèrna, a cumménda a passa sutta u cuntròllu di vescuvi arbenganeixi da u [[XVII secolo|XVII seculu]]. In te u [[Zenâ|zenà]] de l'ànnu [[1866]], u nòrdicu ''Fraz Salsig,'' u èntra in ta grotta de San Martin e u scrivià che lì dréntu se trövan ancü casinàssi e i rèsti de l'atà de l'àntiga capelétt, dunde se pònan ascì vegghe e osse de 'n ümàn<ref name=":2" />, in té u stéssu periudu monasté e ìsu(r)a végnàn cedüi<ref name="parks.it">{{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/pun.php|tìtolo=Punti d'interesse|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara}}</ref> dirétamènte da u Vescuvu arbenganese Raffaele Biale, cun pàeggi "mugugni" da parte de a pupulasiùn lucale, a pruprietà a divegne de 'n banché, ciàmau ''Leonardo Gastaldi'', de [[U Portu|Impeia Pòrtu Mauìssiu]], véllu finià pe cunscideàse u ''Scignù de l'Ìsua,'' anche se questa a cangià pruprietè bén bén de votte in tu tèmpu.<ref name="cds">{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/cronache/20_agosto_03/liguria-l-isola-gallinara-venduta-un-ricco-ucraino-oltre-10-milioni-7145ca7c-d4e6-11ea-85eb-cddcd933cbd3.shtml|tìtolo=Liguria, l'isola Gallinara venduta a un ricco ucraino per oltre 10 milioni|outô=Mario Gerevini|dæta=3 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> === Da u 1900 === [[Immaggine:Chiesa_Isola_Gallinara.jpg|miniatura|U campanìn da gexa de San Martìn in sce l'ìsu(r)a]] Da u [[1905]] u divènta prupietèu ''Michele'' ''Riccardi'' ch'u fà custrüì 'na gexa, in stìlle "''neoromanico"'', dedicà a San Martìn.<ref name="parks.it" /> Zà da u [[1932]] a càngia turna prupietèu, vegne difatti pià da ''Gian Giacomo Roseo'', in impréndirù [[Lombardïa|lumbardu]] e [[Piemonte|piemunteise]] che u àmplia a vìlla existènte, azunzèndu u luggiàu au primmu ciàn e a piscina lì vixin, végne ascì cunsulidà a tùre d'avistamèntu du '500 e azunze in giardìn recintàu ch'u sircùnda tütta a réxidènda ìsulàna. Sò muié, ''Adelina Gallo'', a l'ha purtàu diférènti mudiffiche aa végetasiùn de l'ìsu(r)a, métèndughe növe sciüe, e incrementàndu a présènsa da màccia mediteranea, cumme i ciprèssi. In tu mèntre de sta ativitè édilissia, in tu [[1936]] sun stèti purtai aa luxe i rèsti de 'na [[Gexa (architettua)|gexa]] de dimensiùi mudèste, quaxi 5 m pe' 9 m de lünghessa, cùn e 'fundamènta basèi in sce a roccia cùn l'''abside'' semi-réundu vultàu au punènte. Segundu u studiùsu [[Nino Lamboglia]] ch'u atribuìva e müàgne a l'épuca de l'àtu [[Etæ de Mëzo|mediuevu]], i alòggi di muneghi duvéivàn truvàse in te a parte da Gainâa dunde aù se tröva l'abitasiùn; scibén questu 'sta suppusisiùn a nu a l'è mai stà poi vérificà cumpletamènte, in quantu nu a l'è stà fà n'analixi stratigraffica; sta ipotesi chi a l'é(r)a basâ in sce u fàttu che l'éan stète truvàe de tégule a ''embrixe'' daa tradisiùn rumana, cùn ascì 'na séie de sepultüe de muneghi.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1937}}</ref> Cùn u sciòppu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâ]] in sce l'ìsu(r)a vegne installà 'na base tedesca, ch'a vegghe l'edificasiùn de màgasìn, depoxiti e galérie.<ref name="cds" /> === Dòppu a Segùnda Guèra === Intu [[Lûggio|lüju]] du [[1947]] e ègue da l'ìsu(r)a sun stète u tìatru de quella ch'a végne ciamà ''tragedia de Arbenga'', dunde l'ha pérsu a vìtta afugàndu 48 persune, ciü tanti fiöi.<ref name="cds" /> A a fìn di [[Anni 50|anni '50]] a végne vendüa a l'indüstriâle [[Zena|zenese]] Diana, ch'u u ghe fa 'na darsena picina, l'alaciamèntu au servìssiu de l'eletricitè e de l'aiva putabile, anche se in ti anni a vegnì sti chi i se sun ruvinèi.<ref name="cds" /><ref name="parks.it" /> A-a fin di [[Anni 1970|anni '70]] a pruprietè de l'ìsu(r)a, cun anessa ascì a villa a vegne frasiunâ fra ciù növi pruprietàri.<ref name="cds" /><ref name="SecoloXIX_20200804">{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2020/08/04/news/tutti-d-accordo-sul-futuro-dell-isola-la-gallinara-ora-torni-pubblica-1.39158003|tìtolo=L’isola della Gallinara a un Paperone ucraino: terreno per 10 milioni e altri 15 per le case|outô=Luca Rebagliati|dæta=4 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> [[Nino Lamboglia]] l'hà chi efétüàu u primmu<ref name=":0" /> de 'na fi(r)a de intervènti de recüpe(r)u intu u brassu de mâ vixin a l'ìsu(r)a [[1950]], cuscì grassie a l'ütilizzu da "''motonave'' ''Artiglio"'' grassie aa quâle l'è sciùrtìu a purtà tùrna a a lüxe 1000 ''anfore'' rumâne che se truvavàn sutta au fundàle; u l'è prubabile che queste traspurtàvan vìn pruveniènte daa zona de [[Napoli|Napuli]] e dirette versu a ''Gallia'', ancöi [[Fransa|Frànsa]]. A partì da u [[1989]] l'isua a l'è stà numinà cumme [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a|riserva natü(r)ale]], pe' questu da quellu periudu u ghe sugiurna sèmpre in guardìan, pe' prutezze a zona dau fögu e tegnì in urdine i sentèi ch'i se estèndan lungu quaxi 10 chilometri tutali. Tütte e spese lé manutensiùn e a sò sarvaguàrdia sun a caregu de-a l'aziènda custitùia da i pruprietà(r)i: ''Gallinaria S.r.l.'' cun a sedde a [[Turin|Turìn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.icribis.com/it/scheda-azienda/NO220467_GALLINARIA_S.R.L.|tìtolo=Gallinaria S.R.L.|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> In ti fundàli ch'i i se trövan vixin sun stèti rinvégüi sucéscivamènte<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080812063146/http://www.sullacrestadellonda.it/archeo/gallinara.htm|tìtolo=Archeologia marina - Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> diférènti relitti e manufàtti, pe' a magiurànsa risalènti au [[V secolo a.C.|V séculu a.C.]] e identifichè cumme pruvéniènti da a zona de [[Marseggia|Marsìa]], pe' via di cumèrci avegnüi in tu passàu. Diférènti sun i repèrti sun cunservèi in tu [[Müseu Navâle Rumàn|Müseu navâle rumàn]] di [[Arbenga]] au Palàssiu Pe(r)usu-Seùlla, frà i quali se pònan truvà bèn bèn de ànfu(r)e de l'epuca rumana da u periudu relubbricàn fin au [[VII secolo|VII seculu]]. [[Immaggine:Isola_Gallinara-P1010720.JPG|miniatura|L'ìsu(r)a vìsta da [[Arasce|A(r)àsce]]]] Fra i anni [[1994]] e u [[1995]] l'ìsu(r)a a l'è stà teatru de 'n impurtànte campàgna de scavi archéulògichi cuurdinèi da ''Bruno Massabò''. Questa campagna a l'ha purtàu a scavà in sce u vèrsante de ''sud-est'', sutta a ''Grotta de San Martìn'' dunde a tradisiùn gene(r)icamènte a vö ch'a fùsse u rifùggiu eremiticu du Sàntu. U primmu scàvu u vegne fètu in te vixinànse de in pendìu brüscu; quésti i l'han purtàu aa luxe 'na ''tùmba aa capüsìna'' dislucà propiu in te quélla zona; l'é(r)asènsa u curéddu o atti materiali ch'i permetévam de dàtala precixamènte: pe' questu a végne riténüa 'na sepultüa tàrdu antiga de 'n munegu. In ta grotta vegne ritruvà a tùmba a cassa in müatüa cun a fùrma de trapessiu rivestìa internamènte da u ''cocciopesto'', risalènte fra u [[VI secolo|VI]] e u [[VIII secolo|VIII seculu]]; mèntre i schéletri rìnvégnüi l'éan du [[XIV secolo|XIV seculu]] cùmme l'ha dimustràu in'analixi radiumétrica. Vegnen ascì rìtruvèi di rèsti de 'n ''làmpada vitrea'' a suspensciùn, databile frà u [[IV secolo|IV]] e il [[VII secolo|VII seculu]]; quéste scuvèrte l'han purtàu a interpretà che a tùmba l'é(r)ain ''segnaculum'', lucalitè de sepultüa privilegià, prestigiusa perché ligà a a figü(r)a de San Martin.<ref>{{Çitta|Massabò, 1998}}</ref> === Anni 2000 === [[Immaggine:Isola Gallinara panoramica.jpg|thumb|L'ìsu(r)a inte ina fòto a 180°|left]] Da u [[2009]] i vegnen realizèi di travàggi edilissi, e a vegne istitüia a survéiànsa archeulogica, ch'a fau pe' a primma votta in'analixi déttaià in sce u scitu, scibèn sulu in te l'a(r)ia ch'a riguardava i scavi. Questa a l'ha specificàu l'ativitè da tàrda [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], ligà a e urtime faxi de vitta du ''sénobiu benedetìn'', ma ascì 'na frequentasiùn rumàna cùn framènti sérammici cunscistènti rinvegnüi, cùmme séràmmiche a vérnìxe négra, mü(r)àgne sutìi, tèra sigillà, e numeüxi àtri cùntenituri da traspòrtu, fra l'etè repübbricana e quélla imperià. U scàvu u l'avegne in tu salùn au ciàn tèrén da villa, chi e sun stète ritruvàe ascì àtre mü(r)agne, téfnìe assèmme da 'na fòrte ''màlta''. 'N àtru sàggiu l'ha purtàu a a lüxe invece strutüe du bàssu medievu. Tütti sti scàvi chi l'han purtàu a cunscide(r)à cumme segü(r)a l'ipotexi zà da primma purtâ avanti dau Lamboglia, dunca se cunscide(r)a che a villa a sécce stâ edificâ a partì da l'antìgu munastê de i muneghi benedettìn. Fra u [[2017]] e u [[2018]] l'é stâ fâ turna in'impurtante risèrca in sciu genere de quella nàve naufragâ a l'épuca rumana e in sci mate(r)iali che sta lì a traspurtava.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/conferenza-la-nave-romana-di-albenga-nascita-e-sviluppi-dellarcheologia-subacquea/|tìtolo=Conferenza "La nave romana di Albenga. Nascita e sviluppi dell’archeologia subacquea"|dæta=17 marsu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> Inte l'[[Agosto|àgustu]] du [[2020]] i meddia i l'han dètu a nutissia che l'isua duxéva ésse vendüa pe 'na cifra vixina a 30 miliùi de [[Euro]] all'inzegnê de urigine [[Ucrainn-a|ücraìna]] Olexandr Boguslayev<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2020/08/03/news/venduta-a-un-magnate-ucraino-l-isola-gallinara-valore-10-milioni-di-euro-1.39154089|tìtolo=Venduta a un magnate ucraino l’isola Gallinara, valore 10 milioni di euro|outô=Giò Barbera|dæta=3 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref name="SecoloXIX_20200804" />, ch'u u l'è stàu ascistìu dai avvucatti Alberto Cortassa e Yannick Le Maux, segnàndu de cunseguènsa l'ìnissiu de ina ''campàgna mediattica'' téisa a cunvìnse e pübbriche aministrasiùn a fà valé u dirittu da prelasiùn e acquisì l'Ìsola.<ref name="SecoloXIX_20200804" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/cronache/20_agosto_04/gallinara-franceschini-faremo-tutto-possibile-perche-un-isola-tale-bellezza-sia-fruibile-tutti-c06c898a-d66f-11ea-b09b-c444f41468ab.shtml|tìtolo=Gallinara, Franceschini: «Faremo tutto il possibile perché un’isola di tale bellezza sia fruibile da tutti|outô=Alessio Ribaudo|dæta=4 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> Pe questu u 19 de [[Seténbre|setèmbre]] du mèximu ànnu u ''Ministe(r)u di bén e de e ativitè cultüali e du turismu'' (in siggla ascì MiBACT) dà a nutissia che u Stattu Italia u vö esercità questu dirittu, pe' rènde l'Ìsua pübbrica<ref>{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/09/19/news/liguria_l_isola_gallinara_diventa_pubblica_mibact_esercita_prelazione_su_villa_padronale-267826015/|tìtolo=Liguria, l'isola Gallinara diventa pubblica: Mibact esercita prelazione su villa padronale|dæta=19 setèmbre 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> scìben, a a fìn, a prelasiùn du [[Italia|Stattu]] a l'è stà esercità u 17 setèmbre sulamènte in sce a rexidènsa de Villa Diana: nu gh'è dunca l'acèssu dirèttu a a mâina a restante parte infatti, cun i àtri edifissi e fabbrichèi, u pòrtu, e a gexa, cun ascì i rèsti du munasté ai prupieta(r)i privèi. == Ativitè sutt’ègua == L'ativitè sutt'ègua aturnu a l'ìsu(r)a l'é(r)astà pruibìa<ref>{{Çitta web|url=http://web.tiscali.it/cpalassio/Ordinanze/Testiordinanze/Ord77_98.zip|tìtolo=Divieti sulla zona di mare circostante l'isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> pe' vìa da presènsa de 'n grùppu de urdìgni bèllichi nu sciuppèi sutta au fùndà é ascì pe' a vìa da presènsa de u relittu (<small>{{coord|44|1|0.7|N|8|13|0.5|E|display=inline}}</small>) risalènte au [[XVIII secolo|XVIII seculu]]. 'N àtra urdinànsa sucesciva<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070927225006/http://www.guardiacostiera.it/Alassio/ordinanze/Alassio_73_06Nov2004.zip|tìtolo=Regolamentazione subacquea|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> l'ha cunsentìu e imersìui se acumpagnàe da e guidde lucali cunvénsiunàe. In sci fundâli se pòna truvà: * ''Parazoanthus axinellae'' (margaìtte de mâ); * ''Axinella polipoydes'' (spügne giàlle): ascì de gròsse dimensciùi);<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Fossati|ànno=2007|méize=zügnu|tìtolo=Le sorprese della Gallinara|revìsta=Sub|nùmero=261|pp=52-56|léngoa=IT}}</ref> * ''Chaetaster longipes''<ref name=":1" />, cun 'na grande abundànsa<ref name=":1" /> de ''vitta bentonica''. I pùnti de imersciùn ciü impurtanti a l'in gì(r)u de l'ìsu(r)a i sun: * '''Crìstu Redentû da Punta da Farcuna(r)a''' (<small>{{coord|44|1|24.75|N|8|13|33.96|E|display=inline}}</small>) In te u fundà cixin a l'ìsu(r)a l'è stà pusà 'na rafigurasiùn du Cristu Redentû, se teöva in te u fundà a partì da u 29 de [[Seténbre|setèmbre]] du [[1998]]. A stàttua de brunsu a l'è pòsta a 18 metri de profonditè<ref name="Cycnus">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070927041354/http://cycnus.net/isola_gallinara.html|tìtolo=Immersioni nei pressi dell'isola|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>, questa a l'è ata 2 metri e 70, cun a bàse pugiànte a 'n blòccu de sémèntu de dimensiùisu 3 metri x 3.<ref>{{Çitta web|url=https://www.centrosubideablu.com/immersioni/13-immersioni/49-statua-del-cristo-redentore|tìtolo=Statua del Cristo Redentore|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> A fauna bentonica a l'è caraterizâ da culònie pe'u ciü de ''nudibranchi''.<ref name=":0" />Ai 12 de [[Zûgno|zügnu]] de l'ànnu [[2011]] a l'è stà messa ina tàrga in lengua braille, ai pèi da stattua, inte l'ambitu de dife(r)ènti prugètti pe' agiüttà i disabili; l'uperasiùn l'é(r)a cumpiüa da u ''5º nucleo de magrùi da sitè de [[Zena]]'', cun ascì a partecipasiùn du Cumandu da Capitane(r)ia de pòrtu da vixina [[Arasce|A(r)àsce]], grassie ascì a u ''Centro Idea Blu'' e a ''HSA Italia''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/isola-gallinara-albenga.htm|tìtolo=L'isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Cumün d'Arbenga}}</ref> * '''Punta Sciusciaû''' (<small>{{coord|44|1|34.08|N|8|13|44.77|E|display=inline}}</small>) Da i 15 ai 30 metri<ref name=":0" />, a nu a presènta gròsse dificultè in particulàre, levàu che pe'a prufunditè e a curènte. Chi i se pònen vegghe de suvènte bestie de grosse dimensciùi cumme ''sèrnie'', ''mürene'', ''purpi'' e ''scùrfani'' e, andandu versu i 30 mêtri de prufunditè, se vegghen ascì e spugne de dimensciùi dife(r)ènti.<ref name=":0" /> [[Immaggine:Albenga-IMG_0348.JPG|miniatura|U palàssiu Pe(r)usu-Seulla]] === Archeulugìa sutt'ègua === L'Ìsu(r)a a l'é(r)a puntu d'atraccu pe'e imbarcasiùi zà inte l'antighitè, se trövan ancöi pa(r)egge testimuniànse, survatüttu dui relitti de nàvi rumâne de u [[I secolo a.C.|I seculu a. C.]] càreghe de giâre ''(anfu(r)e)''. Ste due nâve e sun cunusciüe cu'i nùmmi de ''Relittu A'' e de ''Relittu B''. Intu [[1999]] u l'è stàu istitüìu u Nücleu Upe(r)atìvu pe' l'Archeulugia Sutt'ègua prugèttu da Survintendènsa pe'i Beni Archeulogichi da Ligü(r)ia, che a l'ha cumensàu in'inténsa ativitè de riserca, stüddiu e valurisasiùn duve(r)andu scistemmi avansèi inte stu campu. {{Clear}} == Galerìa de immagini == <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:17031 Albenga, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|L'ìsu(r)a vista da Arbenga Immaggine:Isola Gallinara.JPG|L'ìsu(r)a vista daa ''[[Via Julia Augusta]]'', fra Arbenga e A(r)asce Immaggine:Isola Gallinara dal Monte di Albenga.JPG|A Gainâa da i munti Immaggine:Mar Ligure, isola Gallinara e costa di Ponente verso Imperia - Borgio (Borgio Verezzi).jpg|L'ìsu(r)a e a Rive(r)a viste da [[Borṡi e Veressi|Borzi]] Immaggine:Isola Gallinara di sera.jpg|L'ìsu(r)a da A(r)asce aa séi(r)a </gallery> == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografia == * {{Çitta publicaçión|outô=[[Nino Lamboglia]]|ànno=1937|tìtolo=Vestigia dell'alto medioevo nell'abbazia della Gallinaria|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=III|nùmero=1-2|pp=62-66|léngoa=IT|cid=Lamboglia, 1937}} * {{Çitta publicaçión|outô=[[Nino Lamboglia]]|ànno=1952|tìtolo=La nave romana di Albenga|revìsta=Rivista di Studi Liguri|volùmme=XVIII|pp=131-236|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=I monumenti medioevali della Liguria di Ponente|ànno=1998|editô=Istituto Bancario San Paolo di Torino|çitæ=Tü(r)in|léngoa=IT|p=101}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Les îles du litoral provençal et de la côte ligure. Actes du Seminaire d'Archeologie|ànno=1998|çitæ=A Burdighe(r)a|léngoa=IT, FR|òpera=Bulletin Archeologique de Provence|capìtolo=Scavi nella grotta di S. Martino, nell'isola Gallinaria, ad Albenga|cid=Massabò, 1998}} == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] [[Categorîa:Îzoe]] 6lgfss396wn4q960ta8kqme5e4y6vf9 0 27788 274440 268224 2026-10-01T18:53:32Z N.Longo 12052 puntin, wl 274440 wikitext text/x-wiki {{Priéze}} {{Léngoa |nómme = Parlâ da Prìa |nomenativo = |altnómme = Dialéttu priéze<br />{{it}} ''Dialetto pietrese'' |stâti = {{ITA}} |regioîn = {{IT-LIG}}<br /><small>({{IT-SV}}</small>) |persónn-e = |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Léngue indoeurupêe]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Itàliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumànze]] |fam4 = Romànze òcidentâli |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallu-Itàliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Lìgüre]] |fam7 = [[Lìgure céntro-òcidentâle]] |fam8 = '''Priéze''' |mappa = Dialettu priéze.png |didascalia = A màppa du parlâ da Prìa, cun in blö u parlâ sitadìn, in selestìn e zone de infruénsa |estræto = Tütti i ommi i nàscian in libertê e i sun paéggi in dignitê e dirîti. I sun dutê de raxùn e de cusciénsa e i l'han da fâ l'ün cun l'âtru in pina fraternitê. }} U '''Parlâ da Prìa''' (o ascì ''dialéttu priéze,'' scrîtu segundu a grafìa Accame ''dialéttu priéṡe'', in [[Lengoa zeneize|zenéze]] ''Dialétto prïeize'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''Dialetto pietrese'') u l'è in dialéttu de genere [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre du séntru-punénte]] (mêxima famìggia du [[Dialettu arbenganese|dialéttu d'Arbenga]] e du [[Dialéttu finarìn|Finâ]]) parlòn a-a [[A Prìa|Prìa]] e in-ti paîzi d'in gìu. U g'ha di trêti carateristichi ch'i remandan a-e parlê du [[Lìgure centrâle|gruppu sentrâle]], tantu che, insémme cun quéllu de Löa, u l'è da cunsciderâ l'è in parlâ de tranzisiùn cun sti chi. == Descrisiùn e stoja == U dialéttu da Prìa a l'è üna de [[Variànte lìguri|varietê da léngua ligüre]] parlê in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], ciǜ che in-tu mêximu cumǜn da Prìa u l'è parlòn asci in-te tütta a vaâ du Marémula, cu-i paîzi de [[Giüstexine|Giüsténixe]], du [[U Tû|Tû]] e de [[Magiö]], ch'i g'han e sö particularitê. Quéllu da Prìa u l'è in parlâ de tranzisiùn ch'u se sumeggia cun [[Lengoa zeneize|quéllu de Zena]] e [[Dialettu savuneize|de Savùna]], scicumme che a zona a gh'à avüu ina grossa infruénsa da parte da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], survatüttu fra u [[1325]] e u [[1797]], quande a sitê a l'êa sede du capitanòn lucâle, che u cunprendêva ascì [[Tuiran|Tuiàn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Borṡi e Veressi|Borzi e Veéssi]], ciǜ e frasiùi de [[Ransci]] da Prìa e de [[Vèrsci|Vèrxi]] (o ascì ''Versci'') de Löa. === Spartisiùi === * '''Dialéttu da Prìa''': a l'è a parlâ sitadîna, parlâ in-tu veggiu, mentre che in-tu tòccu da sitê a-u de là du Maémua, versu u Sucursu, u cuménsa u cuntattu cu-u parlâ de Borzi, che cumunque u resta ben vixìn in-ta còcina. * '''Dialéttu de Giüsténixe''': ch'u cunserva de ciü di trêti arcaichi, cun de diferénse fra ina burgâ e l'âtra, u mustra a velarizasiùn da a tonica, marcâ cumme <ô>, u lescicu u se vixina ascì cu-i dialétti da Vāatèlla (ch'i se sumeggian de ciü a-i [[Dialettu arbenganese|dialétti de valê d'Arbenga]]) e de [[Bardenèi|Bardenéi]] (èrta Burmia). * '''Dialétti du Tû e de Magiö''': influensê da quéllu da Prìa, i mustran di trêti tipichi, turna despaéggi a segunda du postu, ün di ciü grossi càngi u l'è u truncâ di participi in -òn (ch'i vegnan in -ò). == Grafìa == Cumme pé âtre varietê de léngua ligüre a nu a l'exìste ina grafìa ch'a secce da tütti recunusciüa: u gh'è stêtu diferénti moddi de scrîve u dialéttu, cun de pruposte ch'e l'êan partîe da-u Giacomo Accame, fin a l'ürtima versciùn ch'a l'è sciurtîa pe'a pübbricasiùn du disiunâiu Prìa du [[1999]], scrîtu da lê in persùna cun l'arenbu du cumǜn da Prìa, doppu êsse stêtu zà l'autû de quéllu du [[1981]]. I travàggi fêti de stu periudu i se mustran in acordiu cun quelle che e sun e regule döveê da-a Cunsürta Ligüre pe-u Vucabulâiu de Parlê Ligüri, inbastîe pochi anni primma, a partî da-u Cunvegnu de Sanremmu, du [[1976]]. ==== Grafìa Accame (1980) ==== A l'è a primma grafìa döveâ da Accame, in-te l'anbitu du sö travaggiu sciurtîu du [[1980]], ciamòn "Pietra Ligure com'era...", cun in grossu spassiu dedicòn a-u parlâ da Prìa, cun moddi de dî, zöghi, e stòje da tradisiùn du postu. A mustra ancù di trêti ancùn vixìn a-u moddu de scrîve a-a zenéze.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|tìtolo=Pietra Ligure com'era... (con album fotografico): storia, dialetto, folclore, tradizione|ànno=1980|editô=Tipografia La Stampa|çitæ=Savùna|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00004491|capìtolo=A proposito del dialetto pietrese|pp=26-27|léngoa=LIJ, IT}}</ref> {| class="wikitable" |+Grafìa "tradisiunâle" !Lettie !Sönnu !Ezempi !Notte |- |A |a |''avertu'' | |- |AE |ɛː |''aegua'' |E bén larga e trascinâ |- |B |b |''baggiu'' | |- |C |k/ʧ |''cian'' ''cheuxe'' |Sönnu da c düa o dûse |- |Ç |s |''çestin'' |Sönnu da s aspia (cumme quélla de ''sedia'')<br>da döveâ dunde in italiàn u ghe sajéva ''ce'' - ''ci'' |- |D |d |''donna'' | |- |E |e/(ɛ) |''lellua'' persigu |Strêta e serâ, levòn quande aprövu u gh'è a r ciǜ 'n âtra cunsunante;<br>avanti a ''l'', ''s'', ''t'' de tantu larga cumme strêta (es. ''bèllua'' / ''léllua'') |- |EU |ø |''ancheu'' |Sönnu de "eu" franséze |- |F |f |''figüa'' | |- |G |g/ʤ |''gattu'' ''gente'' |Sönnu da g düa o dûse |- |GN |ɲ |''legnu'' | |- |H | - |''ancheu'' |Mütta |- |I |i |''issâ'' | |- |Ï |i: |''spassuïa'' |Sönnu da i ciǜ carcòn, inti gruppi de due vucâli |- |J |j | - |I semicunsunante (rèa) |- |L |l |lasciâ | |- |M |m |''tempu'' |Ascì seguîa da -p e -b |- |N |n |''ninte'' | |- |O |ɔ (/o) |''ochin'' |o in genere larga e avèrta |- |P |p |''prüxe'' | |- |Q |k(w) |''quartu'' | |- |R |r |''rattu'' | |- |S |s/z/ʃ |''sücca''<br>''présümin''<br>''inciastru'' |Sönnu da s aspia avanti de vucâli, se intu mézzu de paòlle a vegne dûse;<br>cun aprövu 'na cunsunante a vegne dîta cumme ''sc'' |- |SC |ʃ |''büscu'' | |- |SCC |ʃ+t͡ʃ = ʃʧ |''scciümaea'' |Se u grupu sc u g'ha de doppu 'na c dûse |- |T |t |''testa'' | |- |U |u/w |''uùccu'' | |- |Ü |y |''rüzze'' |Sönnu da "u" franséze |- |V |v |''vin'' | |- |X |ʒ |''maxé'' |Sönnu da "j" françeize |- |Z |z/z: |''cianze'' ''gazzana'' ''âze'' |Sönnu da s dûse, a l'inprinsippiu da paòlla, tacòn a 'na cunsunante o dunde rinfursòn |} === Grafìa Accame (1981) === A grafìa döveâ da Giacomo Accame in-tu Disiunâiu da Prìa du [[1981]], scrìtu in culaburasiùn cun [[Giulia Petracco Sicardi]], ch'a cunscidera, in azùnta a-a grafìa italiàna, e léttie j, ö, ṡ, ü, x. U moddu de döveâle u l'è paéggiu a quéllu du travaggiu de primma, cu-a nuvitê da <ö> a-u postu da <eu> e da <ê> a raprezentâ u gruppu <ae>. In cangiu da ''z'' a vegne scrîta a ''ṡ'', ch'a funsiùna cumme distinsiùn fra a "s" sunora e quélla surda (paéggia a ''ro'''s'''a'' italiàna a primma, cumme ''serpente in-ta'' segunda maînea), da végghe dunca che a "z", a diferensa de l'âtru moddu a vegne lasciâ perde. A léttia ''q'' a se dövea sulu in-te di câzi particulâri, de lungu a végne sustituìa cun a ''c'' (pé ezémpiu "cuélli" a-u pòstu de "quélli"). A diferénsa de prìmma u se limita a prezénsa di dùi balìn sùrva (diérezi) e vucâli, levòn che pe-a "e" e a "i" (e dunca scrîte ë, ï) a mustrà in ''iato'', cu-a separasiùn da prununsia de vucâli.<ref name=":1">{{çitta lìbbro |outô=G.Accame, G.Petracco Siccardi| tìtolo= Disiunâiu de Prîa| ànno=[[1981]]|editô=Centro Storico Pietrese| çitæ=Savùna}}</ref> === Grafìa du disiunâiu (1999) === {| class="wikitable" !Léttie !Sönnu IPA/AFI !Nòtte |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |D |d | |- |E |e/ɛ |e serà/ e avèrta; senpre avèrta primma da létia <r> |- |F |f | |- |G |g/dʒ | |- |H | |mütta, cumme in italiàn |- |I |i | |- |J |i: |sönnu da i ciǜ lungu, fra dùi vucàli |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serà/o avèrta |- |Ö |ø |són de '''eu''' fransese |- |P |p | |- |Q |k | |- |R |r | |- |S |s | |- |SCC |ʃ+ʧ |sönnu da paròlla "'''scc'''iaî''"'' |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |sönnu da "u" franséze<ref>I sönni vucalichi de léttie a, i, u e ü i önan de spéssu l'aséntu grâve (à, ì, ù, ǜ), u nu l'è puscìbile mette l'aséntu grâve in-te âtre vucâli.</ref> |- |V |v | |- |X |ʒ |sönnu du fransése "'''j'''ardin" |- |Z |z |sönnu de l'italiàn "ro'''s'''a" |} ==== Asénti ==== E regule de ciǜ ch'e sun leghê ai asenti in-ta grafìa de stu dialéttu e sun elenchê chi sutta:<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210610164233/https://docplayer.it/amp/25022985-Note-sul-dialetto-di-pietra-ligure.html|tìtolo=Nòtte sciü-u dialéttu da Prîa|vìxita=2021-06-17|léngoa=IT}}</ref> * L'aséntu circunflessu se dövea pe-i sönni vucàlichi lunghi, quande a gh'è a "o" a pö ésse de sönnu avèrtu o seròn. * I sönni vucalichi de léttie a, i, u e ü i önan de spéssu l'aséntu grâve (à, ì, ù, ǜ), u nu l'è puscìbile mette l'aséntu grâve in-te âtre vucâli. * E vucàli lunghê, ch'u nu ghe cazze l'aséntu (atone) e prezéntan 'na linea surva. (ā,ē,ī,ō,ū). == Paragùi e âtre carateristiche == Sta-chi a l'é üna tabella cun di cunfrùnti cun de âtre varietê du ligüre du séntru punénte (arbenganéze e finaléze), ciǜ u zenéze, du grùppu sentrâle. {| class="wikitable" ![[Immaggine:A Prìa blazon2.png|35px]]<br />Priéze ![[Immaggine:Flag_of_Albenga.svg|25x25px]]<br />Arbenganéze ![[Immaggine:Flag_of_the_Marquisate_of_Finale_(12th_century-1602).svg|25x25px]]<br />Finaléze ![[Immaggine:Provincia_di_Genova-Stemma.svg|30x30px]]<br />Zenéze<br /> (grafìa ufisiâle) |- |Arbicòccu Bricòcculu |Ba(r)icòccu |Bricoculu Armugnìn |Bricòcalo Armognìn |- |Cuxina |Cuxìna |Cuxìna |Cuxìnn-a |- |Mercòn |Mercàu |Mercô |Mercòu |- |Mezǜa |Mezüa |Me<u>s</u>ura<ref group="n.">Me<u>s</u>ua a Varigotti</ref> |Mezûa |- |Palu |Pà(r)u |Pôlu |Pâlo |- |Sciügamàn Picagétta<ref group="n.">U vegne marcòn ascì cu-a variànte ''pücagetta'', döveâ prezenpiu in-tu paîze de Giüsténixe </ref> |Sciügamàn Picagetta |Sciǜgaman Picaiétta |Sciugamàn Picagétta |- |Pùisciu Pùixu |Puxu |Arböia<ref group="n.">Lémmu o Piséllu ascì</ref> |Poîscio |- |Scciümêa |Scciümè(r)a |Sciüméra |Sciùmme |- |Sèrne |Sèrne | Serne |Çèrne Scélie |- |Strosciòn |Strusciàu |Strusciùn Strusció Strusciou<ref group="n.">Quande u se vö parlâ de 'na côsa; Cun riferiméntu a 'na persùna l'agetîvu u vegne Derenùn-Derenó inte varietê "cunservatìve", Derenou a Varigotti;</ref> |Strosciòu |} === Sufissi === Sta tabèlla chi a mustra a variasiùn di sufissi in-te varietê pigiê in cunsciderasiùn. {| class="wikitable" !colspan="3"|[[Immaggine:A Prìa blazon2.png|35px]]<br />Priéze !rowspan="2" |[[Immaggine:Flag of Albenga.svg|30px]]<br />Arbenganéze !rowspan="2" |[[Immaggine:Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg|30px]]<br />Finaléze !rowspan="2" |[[Immaggine:Provincia_di_Genova-Stemma.svg|30px]]<br />Zenéze !rowspan="2" |Sufissu Italiàn |- !A Prìa (sentru) !Giüstexine !U Tû<br />e Magiö |- | -siùn | -siùn | -siùn | -siùn | -siùn | -çión | -zione |- | colspan="3" |Stasiùn, asiùn, dunasiùn | colspan="2" |Stasiùn, asiùn, dunasiùn |Staçión, açión, donaçión |Stazione, azione, donazione |- | -ê | -ê | -ê | -ài | -é | -æ | -à |- | colspan="3" |Varietê, felisitê, sitê |Varietài, felisitài, sitài |Varieté, felisité, Sité |Varietæ, felixitæ, sitæ |Varietà, felicità, città |- | -îna | -îna | -îna | -ina | -ina | -inn-a | rowspan="2" | -ina |- | colspan="3" |Cuxîna, fursîna, pîna | colspan="2" |Cuxìna, fursìna, pìna |Coxìnn-a, forçinn-a, pìnn-a |- | colspan="2" | -òn | -ò | -àu | -ùn<ref group="n.">A Burgu, Lacremâ, Maîna e Pîa</ref> -ó<ref group="n.">Dialétti di mùnti, o "cunservatîvi"</ref> -ou<ref group="n.">A Varigotti</ref> | -ou | -ato<ref group="n.">Survatüttu riferîu ai particippi</ref> |- | colspan="2" |Mercòn, rigòn, bagnòn |Mercò, rigò, bagnò |Mercàu, rigàu, bagnàu |Mercùn/mercó/mercou<br /> rigùn/rigó/rigou<br /> bagnùn/bagnó/bagnou |Mercou, rigou, bagnou |Mercato, rigato, bagnato |} === Vèrbi === Cumme in âtre varietê ligüri ghe sun quattru cuniugasiùi, che e sùn -â (andâ)<ref group="n.">In-ta varietê de Giustexine questa cuniugasiùn a sciòrte in -ö, e dunca i se pönan avê furme cumme ''andö'', ''fö'', ''tiö'', pé via de l'influensa de Bardenéi</ref>, -ê (savê), -e (crêsce), -î (finî). A furma riflescîva a se cunpûne cun a zunta de -âse a-a furma de l'infinîu (retiâse, inpegnâse) pe-a primma cuniugasiùn, pe-a segunda, a tersa e a quarta u ghe vö u -ise (piaxêise, scrìvise, cunvertîse), u moddu a l'indicatîvu u prezènta sulu i tenpi prezénte e passòn pròscimu (inbastîu cun u particippiu), mèntre âtre furme passê e nu sun mài existîe o e sun chéite föa de l'üzu.<ref name=":1" /> I particippi ciǜ cumǜi i sun uriginê cun a fùrma -òn, ma ghe sun de diferenti ecesiùi, difatti quarche vèrbu da I cuniugasiùn u fùrma u particippiu passòn cumme -êtu (andêtu, fêtu), mentre pe-a segunda e se incuntra de lungu a fùrma -üu, mèntre tèrsa e quàrta persùna e sun iregulâri. === Agetìvi === I agetìvi i se furman cun quattru diferenti terminasiùi puscibili, a primma cun -a (a-u feminîle) e -u (maschîle), chi i diventan -i e -e a-u plürâle. A segunda a resta invariâ, cun a sula furma in -e pé tütte e varietê. E âtre dùi e sun mênu frequenti, cumme -un/-una (de suvénte in-tu sènsu acrescitîvu) e a fùrma -ê a-u maschile, invariâ a-u plürâle, ch'a divegne a-u feminile -a, ciǜ -e (plürâle) === Furmasiùn du plürâle === ==== Nummi ==== U plürâle di nummi u se furma de lungu metìndu a-a fûrma scingulâre 'na "i" (èrbu-èrbi), in âtri cazi sta-chi a végne invece zunta (mü-müi). I nummi femininli chi g'han a fìn in a o â, i diventan e o ê (fêa-fêe). I restan invariê i nummi che a-a fìn i g'han e o ê.<ref name=":0" /> ==== Sufissi ==== Inti sufìssi vìsti primma u priéze a-u plürâle u se cunpôrta in te stu moddu chi. {| class="wikitable" ![[Immaggine:A Prìa blazon2.png|35px]]<br />Priéze ![[Immaggine:Flag of Albenga.svg|30px]]<br />Arbenganéze ![[Immaggine:Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg|30px]]<br />Finaléze ![[Immaggine:Provincia_di_Genova-Stemma.svg|30px]]<br />Zenéze !Sufissu Italiàn |- | -siùi | -siùi | -siòi<ref group="n.">Finaléze du Burgu e de Lacremâ</ref><br />-siuèi<ref group="n.">A Maîna e Pîa</ref><br />-siui<ref group="n.">Da-e âtre pàrte</ref> | -çióin | -zioni |- | rowspan="3" |Stasiùi, asiùi, dunasiùi | rowspan="3" |Stasiùi, asiùi, dunasiùi |Stasiòi, asiòi, dunasiòi | rowspan="3" |Staçióin, açióin, donaçióin | rowspan="3" |Stazioni, azioni, donazioni |- |Stasiuèi, asiuèi, dunasiuèi |- |Stasiùi, asiùi, dunasiùi |- | -ê | -ài | -è | -æ | -à |- | colspan="5" | Invariòn (u nu cângia) |- | -îne | -ine | -ine | -inn-e | rowspan="2" | -ine |- |Cuxîne, fursîne, pîne | colspan="2" |Cuxìne, fursìne, pìne |Coxìnn-e, forçinn-e, pìnn-e |- | -ê | -ài | -òi | -æ | -ati |- |Merchê, righê, bagnê |Mercài, rigài, bagnài |Mercòi, rigòi, bagnòi |Mercæ, rigæ, bagnæ |Mercati, rigati, bagnati |} == Testimuniànse scrîte == === Targhe in-ta Véggia Prìa === <gallery widths="160" heights="160" mode="packed"> Immaggine:Cartello-toponomastica-pietrese.png|thumb|A targa da Ciassa du Fossu Immaggine:Carugettu di Muin.jpg|thumb|U Cartellu du carugettu di Muin Immaggine:CartelloSalitaSantaCaterina.jpg|thumb|A Salita de Santanìn o de Santa Cataîna Immaggine:A Ciassa da Nunsiâ.jpg|Cartéllu da Ciassa da Nunsiâ Immaggine:U Caruggiu di Crôvi.jpg|Targa in-tu Caruggiu di Crôvi Immaggine:A Stradda da Stasiùn.jpg|A Stradda da stasiùn, targa Immaggine:Stradda du Ciantê.jpg|Targa dialetâle da Stradda di Cianê Immaggine:Caruggiu du mercòn.jpg|Targa du Caruggiu du Mercòn Immaggine:Caruggiu de Mézzu.jpg|Cartéllu du Caruggiu de Mezzu Immaggine:Darê pâ mü.jpg|Targa de Darê pâ mü </gallery> Pé mantegnî a varietê lucàle u cumǜn da Prìa u l'ha inserìu in-te tütti i carùggi du burgu (divìzi fra i riui Nunsià, Fossu, Ciassa Veggia e Ajetta) targhe e cartélli in-tu parlâ, cun nummi lighê a-a tradisiùn lucâle, de lungu diferénti rispettu a-u numme italiàn. === Opére === * {{Çitta publicaçión|outô= Enrico Laganà|tìtolo= Moddi de dî â Pria|revìsta= |editô= La stampa|çitæ=edisiún de Savùna |nùmero= |ànno=1976|méize= }} * {{Çitta lìbbro|outô=G.Accame, G.Petracco Siccardi| tìtolo= Disiunâiu de Prîa| ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese| çitæ=Savùna}} * {{Çitta lìbbro|outô=Maria Grazia Bottaro|outô2=Caterina Dell’Erba|tìtolo=’na reùnda de puesìe|ànno=1982|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=A Prîa}} * {{Çitta lìbbro|outô=G. Accame | tìtolo= U zögu da chìna | ànno=1989|editô=| çitæ=Zena}} * {{Çitta lìbbro|outô=G.Accame|tìtolo=Antulugîa de 'n paîze. A Prîa. Stoja, fulkûre, dialéttu, tradisiùn e futugrafîe|ànno=1989|editô=Tipugrafîa Ligüre|çitæ=U Sejâ}} * {{Çitta lìbbro|outô=G.Accame|tìtolo=U cunfögu (1978-1981)|ànno=1992|editô=Centro storico pietrese|çitæ=A Prîa}} * {{Çitta lìbbro|outô=G.Accame| tìtolo=Disiunâiu Italian-Priéze | ànno=1999|editô=Cumüne da Prîa| çitæ=Savùna|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/dizionario-di-pietra-ligure-italiano-pietrese-comune-di-/33}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Magliano|tìtolo=Puesìe da Prìa|ànno=2005|editô=Centro storico pietrese|çitæ=A Prîa|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&item:1003:Nomi::@frase@=+Maritano%2C+Lorenzo&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&searchForm=opac%2Fcbl%2Ferror.jsp&do_cmd=search_show_cmd&saveparams=false&nentries=1&fname=none&from=1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Magliano|tìtolo=Âtre sinquànta puesìe da Prìa|ànno=2006|editô=Centro storico pietrese|çitæ=A Prîa|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&item:1003:Nomi::@frase@=+Maritano%2C+Lorenzo&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&searchForm=opac%2Fcbl%2Ferror.jsp&do_cmd=search_show_cmd&saveparams=false&nentries=1&fname=none&from=4}} * {{Çitta lìbbro|outô=G.Accame| tìtolo=Disiunâiu de Prîa (agiurnòn) | ànno=2007|editô=Centro Storico Pietrese| çitæ=Savùna}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari de Borzi (''u Piullu'') | tìtolo= Moddi de di da Rivea de Punente: dialettu de Borzi e da Prîa| ànno=2010|editô=Centro storico culturale di San Pietro| çitæ=Borzi e Véessi}}(testi e redasiùn de Gianni Nari; disegni de Loredana Bagnasco e Loredana Falletta; futugrafîe de Edoardo Toni; azunta A lezenda du piràta e ''A bella borzina'', cuniugasiùn di verbi ausiliari).<ref>{{Çitta web|url=http://www.centrostudiponentini.it/bibliografia/pietra_ligure.html|tìtolo=Bibliugrafîa da Prîa|vìxita=2021-06-19|léngoa=IT}}</ref> == Nòtte == ;Nòtte a-u testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Vûxe curelê == * [[Dialettu arbenganese|Dialéttu arbenganéze]] * [[Dialéttu finarìn|Dialéttu finaléze]] * [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüre de séntru-punénte]] == Culegaménti estèrni == * {{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/view/15981718/dizionario-di-pietra-ligure-italiano-pietrese-comune-di-|tìtolo=Disiunâiu du dialéttu priéze (Italian-Priéze)|vìxita=2021-08-04|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/view/9586270/disiunaiu-da-pria-comune-di-pietra-ligure/77|tìtolo=Disiunâiu du dialéttu priéze (Priéze-Italiàn)|vìxita=2021-08-04|léngoa=LIJ, IT}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] [[Categorîa:A Prìa]] 8wvgeshwycq6t31cb240ysu7fl2mv4e 4 28364 274429 273719 2026-10-01T18:20:28Z N.Longo 12052 /* 2026 */ stat 274429 wikitext text/x-wiki = 2026 = === Òtôbre 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de òtôbre do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''175°''' pòsto, con '''11.609''' pàgine de contegnûi e con '''2.735.725''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,55'''. E biografîe són '''828''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''625'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.552'''. I file caregæ són '''41'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''273.987'''. E vôxe parlæ són '''66'''. I uténti registræ són '''20.309''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''174°''' pòsto, con '''11.596''' pàgine de contegnûi e con '''2.723.506''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,55'''. E biografîe són '''825''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''623'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.550'''. I file caregæ són '''41'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''273.279'''. E vôxe parlæ són '''62'''. I uténti registræ són '''20.175''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2026 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''174°''' pòsto, con '''11.579''' pàgine de contegnûi e con '''2.688.886''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,53'''. E biografîe són '''822''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''622'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.550'''. I file caregæ són '''39'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''272.288'''. E vôxe parlæ són '''58'''. I uténti registræ són '''20.056''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.547''' pàgine de contegnûi e con '''2.642.543''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,52'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.545'''. I file caregæ són '''38'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''271.005'''. E vôxe parlæ són '''57'''. I uténti registræ són '''19.920''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.537''' pàgine de contegnûi e con '''2.627.467''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,51'''. E biografîe són '''819''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.539'''. I file caregæ són '''33'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''269.744'''. E vôxe parlæ són '''51'''. I uténti registræ són '''19.807''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.512''' pàgine de contegnûi e con '''2.584.804''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''818''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''620'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.536'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.895'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.660''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de arvî do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''173°''' pòsto, con '''11.498''' pàgine de contegnûi e con '''2.558.963''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,50'''. E biografîe són '''817''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.535'''. I file caregæ són '''32'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''268.327'''. E vôxe parlæ són '''50'''. I uténti registræ són '''19.523''', i uténti atîvi són '''42''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.488''' pàgine de contegnûi e con '''2.535.421''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,48'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.534'''. I file caregæ són '''31'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.597'''. E vôxe parlæ són '''49'''. I uténti registræ són '''19.358''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.480''' pàgine de contegnûi e con '''2.523.317''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,46'''. E biografîe són '''815''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''619'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.531'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''267.104'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.209''', i uténti atîvi són '''34''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2026 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2026. A lij.wiki a l'é a-o '''171°''' pòsto, con '''11.466''' pàgine de contegnûi e con '''2.492.762''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''814''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''618'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.524'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.980'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''19.041''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. = 2025 = === Dixénbre 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de dixénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.455''' pàgine de contegnûi e con '''2.475.846''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''812''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''611'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.517'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''265.240'''. E vôxe parlæ són '''48'''. I uténti registræ són '''18.909''', i uténti atîvi són '''46''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.453''' pàgine de contegnûi e con '''2.467.139''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,44'''. E biografîe són '''811''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''609'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''264.047'''. E vôxe parlæ són '''45'''. I uténti registræ són '''18.743''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2025 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''170°''' pòsto, con '''11.448''' pàgine de contegnûi e con '''2.450.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,43'''. E biografîe són '''810''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.514'''. I file caregæ són '''30'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''263.424'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.597''', i uténti atîvi són '''40''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.431''' pàgine de contegnûi e con '''2.411.568''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,41'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.513'''. I file caregæ són '''28'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''262.587'''. E vôxe parlæ són '''44'''. I uténti registræ són '''18.399''', i uténti atîvi són '''29''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2025 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.417''' pàgine de contegnûi e con '''2.373.836''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,29'''. E biografîe són '''807''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.512'''. I file caregæ són '''24'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''259.703'''. E vôxe parlæ són '''40'''. I uténti registræ són '''18.287''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.407''' pàgine de contegnûi e con '''2.354.267''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,25'''. E biografîe són '''806''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.511'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''258.403'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.202''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''169°''' pòsto, con '''11.400''' pàgine de contegnûi e con '''2.329.224''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,24'''. E biografîe són '''805''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''608'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.509'''. I file caregæ són '''20'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.849'''. E vôxe parlæ són '''36'''. I uténti registræ són '''18.088''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.396''' pàgine de contegnûi e con '''2.317.125''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,22'''. E biografîe són '''803''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''606'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.510'''. I file caregæ són '''19'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''257.510'''. E vôxe parlæ són '''35'''. I uténti registræ són '''17.967''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''168°''' pòsto, con '''11.367''' pàgine de contegnûi e con '''2.270.474''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,20'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.501'''. I file caregæ són '''18'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''255.501'''. E vôxe parlæ són '''32'''. I uténti registræ són '''17.748''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''166°''' pòsto, con '''11.355''' pàgine de contegnûi e con '''2.245.374''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,19'''. E biografîe són '''798''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''603'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.504'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''254.791'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.637''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2025 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2025. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.342''' pàgine de contegnûi e con '''2.225.199''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.506'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.772'''. E vôxe parlæ són '''28'''. I uténti registræ són '''17.527''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. = 2024 = === Dexénbre 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.332''' pàgine de contegnûi e con '''2.209.217''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,17'''. E biografîe són '''796''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.505'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''253.231'''. E vôxe parlæ són '''27'''. I uténti registræ són '''17.441''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.313''' pàgine de contegnûi e con '''2.186.523''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,16'''. E biografîe són '''795''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''599'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.496'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''252.553'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2024 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''165°''' pòsto, con '''11.296''' pàgine de contegnûi e con '''2.162.269''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,14'''. E biografîe són '''791''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''575'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.290'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''251.394'''. E vôxe parlæ són '''26'''. I uténti registræ són '''17.248''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.276''' pàgine de contegnûi e con '''2.143.416''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,11'''. E biografîe són '''789''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''573'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.286'''. I file caregæ són '''17'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''250.200'''. E vôxe parlæ són '''25'''. I uténti registræ són '''17.157''', i uténti atîvi són '''38''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2024 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.269''' pàgine de contegnûi e con '''2.104.056''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,07'''. E biografîe són '''787''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''570'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.278'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''248.578'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''17.029''', i uténti atîvi són '''41''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''11.257''' pàgine de contegnûi e con '''2.078.450''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,05'''. E biografîe són '''785''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''569'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.277'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''247.810'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.915''', i uténti atîvi són '''19''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.252''' pàgine de contegnûi e con '''2.060.159''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''784''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''568'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.276'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''246.370'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.816''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.243''' pàgine de contegnûi e con '''2.047.501''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,03'''. E biografîe són '''779''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''564'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.275'''. I file caregæ són '''11'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.994'''. E vôxe parlæ són '''19'''. I uténti registræ són '''16.683''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2024 === Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.236''' pàgine de contegnûi e con '''2.036.896''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.271'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.595'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.574''', i uténti atîvi són '''30''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''163°''' pòsto, con '''11.226''' pàgine de contegnûi e con '''2.023.602''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''10'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''245.209'''. E vôxe parlæ són '''17'''. I uténti registræ són '''16.451''', i uténti atîvi són '''24''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.221''' pàgine de contegnûi e con '''2.012.408''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''777''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''562'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.268'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.892'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.345''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2024 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2024. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.212''' pàgine de contegnûi e con '''1.997.383''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,02'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.265'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''244.238'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.007''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. = 2023 = === Dexénbre 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''162°''' pòsto, con '''11.204''' pàgine de contegnûi e con '''1. 979.782''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.714'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.003''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Novénbre 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.203''' pàgine de contegnûi e con '''1.974.562''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''9,00'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''561'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.264'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''243.484'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''16.004''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Òtôbre 2023 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.191''' pàgine de contegnûi e con '''1.960.583''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,96'''. E biografîe són '''771''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.261'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.519'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.886''', i uténti atîvi són '''35''' e i aministratoî són '''5'''. === Seténbre 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''160°''' pòsto, con '''11.184''' pàgine de contegnûi e con '''1.947.945''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.260'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''242.182'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.762''', i uténti atîvi són '''31''' e i aministratoî són '''5'''. === Agósto 2023 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.177''' pàgine de contegnûi e con '''1.932.191''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''558'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.258'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.628'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.662''', i uténti atîvi són '''20''' e i aministratoî són '''5'''. === Lùggio 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.169''' pàgine de contegnûi e con '''1.913.654''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''770''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''559'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.255'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''241.136'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.558''', i uténti atîvi són '''26''' e i aministratoî són '''5'''. === Zùgno 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''159°''' pòsto, con '''11.132''' pàgine de contegnûi e con '''1.897.118''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,95'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.249'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''240.327'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.453''', i uténti atîvi són '''25''' e i aministratoî són '''5'''. === Màzzo 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.128''' pàgine de contegnûi e con '''1.885.375''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''766''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.247'''. I file caregæ són '''9'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.880'''. E vôxe parlæ són '''12'''. I uténti registræ són '''15.331''', i uténti atîvi són '''27''' e i aministratoî són '''5'''. === Arvî 2023 === Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.117''' pàgine de contegnûi e con '''1.875.694''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,94'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.243'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''239.454'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.233''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Màrso 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''158°''' pòsto, con '''11.105''' pàgine de contegnûi e con '''1.838.446''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,92'''. E biografîe són '''764''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''555'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''238.603'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.134''', i uténti atîvi són '''23''' e i aministratoî són '''5'''. === Frevâ 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.097''' pàgine de contegnûi e con '''1.818.476''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,90'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''554'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.240'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.903'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''15.026''', i uténti atîvi són '''33''' e i aministratoî són '''5'''. === Zenâ 2023 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2023. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.080''' pàgine de contegnûi e con '''1.802.868''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,89'''. E biografîe són '''761''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''553'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.235'''. I file caregæ són '''8'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''237.337'''. E vôxe parlæ són '''11'''. I uténti registræ són '''14.936''', i uténti atîvi són '''28''' e i aministratoî són '''5'''. = 2022 = === Dexénbre 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''157°''' pòsto, con '''11.068''' pàgine de contegnûi e con '''1.786.321''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''756''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.237'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''236.300'''. E vôxe parlæ són '''11'''. === Novénbre 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.052''' pàgine de contegnûi e con '''1.777.412''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,82'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''548'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.231'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''235.484'''. E vôxe parlæ són '''11'''. === Òtôbre 2022 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.043''' pàgine de contegnûi e con '''1.761.057''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,81'''. E biografîe són '''753''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''545'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.225'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''234.935'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Seténbre 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''156°''' pòsto, con '''11.027''' pàgine de contegnûi e con '''1.737.189''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,73'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''541'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''232.422'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Agósto 2022 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''11.015''' pàgine de contegnûi e con '''1.752.461''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,68'''. E biografîe són '''747''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''540'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.218'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''231.132'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Lùggio 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.997''' pàgine de contegnûi e con '''1.727.387''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,67'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.215'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''230.577'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Zùgno 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''155°''' pòsto, con '''10.972''' pàgine de contegnûi e con '''1.694.356''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,66'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''537'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.212'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.815'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Màzzo 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10. 960''' pàgine de contegnûi e con '''1.658.045''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''744''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''538'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.208'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''229.115'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Arvî 2022 === Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.945''' pàgine de contegnûi e con '''1.593.482''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són ''' 743''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''536'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són ''' 4.205'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.799'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Màrso 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.910''' pàgine de contegnûi e con '''1 .578.237''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''742''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''535'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.199'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''227.005'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Frevâ 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''154°''' pòsto, con '''10.878''' pàgine de contegnûi e con '''1.529.545''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''736''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''519'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.187'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''226.092'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Zenâ 2022 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2022. A lij.wiki a l'é a-o '''153°''' pòsto, con '''10.847''' pàgine de contegnûi e con '''1.494.859''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''726''' e-e vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''507'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.028'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''225.267'''. E vôxe parlæ són '''9'''. = 2021 = === Dexénbre 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.822''' pàgine de contegnûi e con '''1.457.655''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,63'''. E biografîe són '''720'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''502'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.174'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''224.617'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Novénbre 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.796''' pàgine de contegnûi e con '''1.433.555''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,62'''. E biografîe són '''719'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''500'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.156'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''223.835'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Òtôbre 2021 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.771''' pàgine de contegnûi e con '''1.405.032''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''715'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''497'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.144'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''222.805'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Seténbre 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.748''' pàgine de contegnûi e con '''1.362.347''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,65'''. E biografîe són '''713'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''492'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.135'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''221.636'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Agósto 2021 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.656''' pàgine de contegnûi e con '''1.314.175''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,64'''. E biografîe són '''710'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''491'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''4.025'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''217.346'''. E vôxe parlæ són '''9'''. === Lùggio 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.502''' pàgine de contegnûi e con '''1.246.272''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. A média de modìfiche pe pàgina a l'é de '''8,48'''. E biografîe són '''699'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''480'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.952'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''211.268'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Zùgno 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de zùgno do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''150°''' pòsto, con '''10.441''' pàgine de contegnûi e con '''1.171.802''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''663'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''442'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.919'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''208.309'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Màzzo 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de màzzo do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''151°''' pòsto, con '''10.261''' pàgine de contegnûi e con '''1.134.671''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''645'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''422'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.743'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''205.161'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Arvî 2021 === Statìstiche a-o prìmmo d'arvî do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''152°''' pòsto, con '''10.228''' pàgine de contegnûi e con '''1.088.970''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''642'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''420'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''3.720'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''202.595'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Màrso 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de màrso do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''164°''' pòsto, con '''7.563''' pàgine de contegnûi e con '''990.935''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''639'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''417'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.066'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''196.183'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Frevâ 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de frevâ do 2021. A lij.wiki a l'é a-o '''185°''' pòsto, con '''5.683''' pàgine de contegnûi e con '''918.949''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''637'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.053'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''188.438'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Zenâ 2021 === Statìstiche a-o prìmmo de zenâ do 2021. A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.460''' pàgine de contegnûi e con '''883.330''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''635'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''416'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''2.023'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''185.408'''. E vôxe parlæ són '''4'''. = 2020 = === Dexénbre 2020 === Statìstiche a-o prìmmo de dexénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.421''' pàgine de contegnûi e con '''869.975''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''628'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''408'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.975'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''184.483'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Novénbre 2020 === Statìstiche a-o prìmmo de novénbre do 2020: A lij.wiki a l'é scugiâ a-o '''197°''' pòsto, con '''4.329''' pàgine de contegnûi e con '''851.866''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''613'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''395'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.872'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''183.167'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Òtôbre 2020 === Statìstiche a-o prìmmo d'òtôbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.283''' pàgine de contegnûi e con '''840.567''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''611'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.852'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''182.357'''. E vôxe parlæ són '''4'''. === Seténbre 2020 === Statìstiche a-o prìmmo de seténbre do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''195°''' pòsto, con '''4.269''' pàgine de contegnûi e con '''835.948''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''609'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''392'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.805'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''181.794'''. === Agósto 2020 === Statìstiche a-o prìmmo d'agósto do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''197°''' pòsto, con '''4.077''' pàgine de contegnûi e con '''810.431''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''596'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''381'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.632'''. I cangiaménti, da-o moménto de l'inàndio de lij.wiki, són '''179.478'''. === Lùggio 2020 === Statìstiche a-o prìmmo de lùggio do 2020. A lij.wiki a l'é a-o '''198°''' pòsto, con '''3.942''' pàgine de contegnûi e con '''785.857''' pòule inte tùtte e pàgine de contegnûo. E biografîe són '''551'''. E vôxe biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''351'''. E vôxe no biogràfiche con còdici de contròllo de outoritæ són '''1.139'''. [[Categorîa:Wikipedia]] f36m5fmwg2g2gc64utrr3zs4bc60wm6 10 30556 274456 274337 2026-10-02T09:13:09Z N.Longo 12052 + wl 274456 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Letiatûa in lìgure |title = [[Letiatûa in lìgure]] |state = collapsed |groupstyle = text-align:left; |liststyle = text-align:left; |group1 = [[XII secolo|Sécolo XII]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Raimbaut de Vaqueiras]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Testaménto de Raimondo Pictenado]]''{{·}}''[[Dichiaraçiùn de Paxia]]''; Raimbaut: ''[[Contrasto co-ina dònna zeneize|Contràsto co-ina dònna zenéize]]''{{·}}''[[Descord a ciù léngoe]]'' }} |group2 = [[XIII secolo|Sécolo XIII]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Anònimo zeneize|Anònimo Zenéize]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimo Zenéize: [[Còdice Morfìn]]; Anònimi: ''[[Fórmola de sconzûo do 1222]]''{{·}}''[[I Xzeneijzi cum Maria]]''{{·}}''[[Làpide di fræ Scimonétta e Perçivàlle Lercâ]]'' }} |group3 = [[XIV secolo|Sécolo XIV]] |list3 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Gêumo de Bàvai]]{{·}}[[Lùcco Patê]]{{·}}[[Aleràmmo Traversàgni]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Confortatöio da Conpagnîa da Mizeicòrdia]]''{{·}}''[[Manoscrîto 1.2.7 Bibliotêca Bêrio]]''{{·}}''[[Manoscrîto m.r.II.1.6]]''{{·}}''[[Manoscrîto m.r.IV.1.15]]''{{·}}''[[Manoscrîto It. VI 285]]''{{·}}''[[Manoscrîto Franzoniàn 56]]''{{·}}''[[Instruçioìn a Seguràn]]''{{·}}''[[Létia a l'amiràlio de Turchîa]]''; De Bàvai: ''[[Lo libro de la misera humana condicione]]''; Patê: ''[[Tratâto de virtù e di vìççi (Lùcco Patê)|Tratâto de virtù e di vìççi]]''; Traversàgni: ''[[Legenda de Sancta Elizabet]]'' }} |group4 = [[XV secolo|Sécolo XV]] |list4 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Giâxo Axòu]]{{·}}[[Iàcopo Braxéllo]]{{·}}[[Andrîa De Frànchi Bùrgao]]{{·}}[[Andrieu Giustiniàn Bànca]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Preghêa a-a vèrgine in arbenganéize do 1461]]''{{·}}''[[Propoxiçión cóntra o Galiöto do Carétto]]''{{·}}''[[Propoxiçión pi-â refæta do meu e do pòrto]]''{{·}}''[[La raxone de la Pasca]]''; Axòu: ''[[Relaçión da batàggia de Pònsa]]''; Braxéllo: ''[[Discórso cóntra o lùsso di röboìn]]''{{·}}''[[Rìmme vorgæ (Iàcopo Braxéllo)|Rìmme vorgæ]]''; Bùrgao: ''[[Rìmme vorgæ (Andrîa De Frànchi Bùrgao)|Rìmme vorgæ]]''; Giustiniàn Bànca: ''[[Relaçión de l'atàcco e a diféiza de Scîo]]'' }} |group5 = [[XVI secolo|Sécolo XVI]] |list5 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Zân'Aostìn Abòu]]{{·}}[[Benàrdo Castelétto]]{{·}}[[Bernabè Çigâa Cazê]]{{·}}[[Viçénso Dartónn-a]]{{·}}[[Pòulo Fuggetta|Pòulo Fogétta]]{{·}}[[Benéito Schenón]]{{·}}[[Bertomê Senàrega]]{{·}}[[Cristòffa Zabâta]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Comédia de Ansèrmo]]''{{·}}''[[Opera e lamento de Zena]]''{{·}}''[[Opera do 1526]]''{{·}}''[[Relaçión in scî fæti de Bargàggi]]''; Abòu: ''[[Cronàche savonéixi]]''; Castelétto, Cazê, Dartónn-a, Fogétta, Schenón e Zabâta: ''[[Rime diverse in lengua zeneise]]''; Cazê: ''[[Discorso in lingua genovese doppo la elettione del Serenissimo Duce di Genova il Signor Antonio Cebà|Discórso do 1593]]''{{·}}''[[Discorso nella elettione del Serenissimo signor Agostino Doria duce, et de l'illustrissimo e reverendissimo signor Oratio Spinola Arcivescovo di Genova|Discórso do 1601]]''; Senàrega: ''[[Discórso do dûxe Matê Senàrega]]'' }} |group6 = [[XVII secolo|Sécolo XVII]] |list6 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Zâne Françésco Bafîgo]]{{·}}[[Fulgénçio Baldàn]]{{·}}[[Françésco Bogiàn]]{{·}}[[Antönio Giùlio Brìgnoe Sæ]]{{·}}[[Dotô Cangialànsa]]{{·}}[[Pêo Zâne Capriâ]]{{·}}[[Càrlo Andrîa Castagnêua]]{{·}}[[Gian Giacomo Cavalli|Giàn Giàcomo Cavàllo]]{{·}}[[Gabriælo Ciabrea|Gabriælo Ciabrêa]]{{·}}[[Pêo Giöxèppe Giustiniàn]]{{·}}[[Françésco Màia Mæn]]{{·}}[[Giobàtta Merèllo]]{{·}}[[Pantalìn Moâsànn-a]]{{·}}[[Zân'Aostìn Polinâ]]{{·}}[[Giuliàn Rósso]]{{·}}[[Stêva Rósso]]{{·}}[[Gustin Scciafin]]{{·}}[[Geliàndro Sganbào]]{{·}}[[Zâne Andrîa Spìnoa]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Encomio nella elettione del Serenissimo signor Bernardo Clavarezza duce della Serenissima Republica di Genova|Discórso pò-u Benàrdo Cravaæsa]]''{{·}}''[[La Bagolina]]''; Bafîgo: ''[[Lamento dra reginna de Svezia traduto in lengua darseniella e adattòu sciù Lucrezia in ra mòrte do sò galante|Lamento dra reginna de Svezia]]''; Baldàn: ''[[A ro segnó Domenego Fiasella Eççelentissimo Depentò]]''; Bogiàn, Cavàllo, Giustiniàn, Rósso G.: ''[[Ra Cittara Zeneize]]''; Brìgnoe Sæ: ''[[Ra dònna interesà]]''{{·}}''[[I due anelli simili]]''{{·}}''[[Li comici schiavi]]''; Cangialànsa: ''[[Lamento d'unna zóvena marià con un viegio]]''; Capriâ: ''[[Ra finta caritè]]''; Castagnêua: ''[[Zena insendià]]''; Cavàllo: ''[[Applauzo de Zena]]''; Ciabrêa: ''[[Serenâta I]]''{{·}}''[[Serenâta II]]''; Mæn: ''[[Il fazzoletto]]''; Merèllo: ''[[Pe ra canzon dre formaggette]]''; Moâsànn-a: ''[[Cansonê (Moâsànn-a)|Cansonê]]''; Polinâ: ''[[Il genio ligure trionfante]]''; Rósso G.: ''[[Manoscrîto 1.2.7 Bibliotêca Bêrio]]'' <small>(''[[Ro viaggio de Venexa]]''{{·}}''[[Incoronation dro Duxe Lissandro Spinnoa]]'')</small>{{·}}''[[Manoscrîto E.V.9 Bibliotêca Universcitâia de Zêna]]'' <small>(''[[Descriçión da pèsta]]'')</small>; Rósso S.: ''[[L'antico valore de gli huomini di Taggia]]''; Scciafìn: ''[[Applausi per l'ellettione del doge Agostino Pallavicino|Discórso pe l'Agostìn Pravexìn]]''; Sganbào: ''[[La Zingara]]''; Spìnoa: ''[[L'Ariodante]]''{{·}}''[[L'Europa]]''{{·}}''[[La perfidia fulminata da Sansone]]'' }} |group7 = [[XVIII secolo|Sécolo XVIII]] |list7 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Toràrbo Armònico]]{{·}}[[Lùcco Màia Capón]]{{·}}[[Anbrêuxo Cónti]]{{·}}[[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]]{{·}}[[Bacìccia Degradòu]]{{·}}[[Antönio Duràsso]]{{·}}[[Gaitàn Galìn]]{{·}}[[Gian Lurenzu Federicu Gavotti]]{{·}}[[Fabrìçio Giâno]]{{·}}[[Antönio Pescétto]]{{·}}[[Çitén Picêda]]{{·}}[[Antönio Màia Posêu]]{{·}}[[Ònoròu Antönio Rìcci-Gentî]]{{·}}[[Luciàn Rósso]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Canzùn id guèra]]''{{·}}''[[Libeaçion de Zena]]''{{·}}''[[Manoscrîto E.I.19]]'' <small>(''[[Intermêzo da tragédia Svanvita]]'')</small>{{·}}''[[Manoscrîto 55.J.III.10]]'' <small>(''[[Canto unico]]'')</small>{{·}}''[[Ra descrizion dra vitta dro Figgio Pròdigo divisa in trei canti]]''{{·}}''[[Sonétto pi-â goæra do 1625]]''{{·}}''[[Trionfo dro pòpolo zeneise]]''; Armònico: ''[[Ro valoroso combatimento de Zane Antògno Maglion]]''; Capón: ''[[A canzun de Franzé u peguror]]''; Cónti, De Frànchi, Galìn, Gastâdo, Goîdo, Tôzo e Vicêti: ''[[Ra Gerusalemme deliverà]]''; De Frànchi: ''[[L'avocâto Patèlla]]''{{·}}''[[Ra locandera de Sampedarenna]]''{{·}}''[[Re preçiose ridicole]]''{{·}}''[[Ro Chitarrin]]''{{·}}''[[Ro mariezzo per fòrça]]''{{·}}''[[Ro retorno non previsto|Ro ritorno non previsto]]''; Degradòu: ''[[Cançonetta patriòtica in sciù l'aia dra Carmagnòla]]''; Duràsso: ''[[Dialogo successo ne a sala dro Consegetto da inverno tra Bernardo, Allerame, Giosæppe e Nicola poære e figgio, Tommaso e un inspettou|Dialogo successo ne a sala dro Consegetto da inverno]]''; Galìn: ''[[Cadenna zeneise]]''; Gavòtti: ''[[Er quatter saxonj]]''; Giâno: ''[[Vitöia cóntra i Tùrchi do capitàgno Castelìn]]''; Pescétto: ''[[Manoscrîto VII.4.34]]'' <small>(''[[Per re felisissime nozze dro signor Maggiœu con ra signora Laoretta Ciappe]]'')</small>; Picêda: ''[[Cantilena pattriòttica]]''; Posêu: ''[[Sonetti acrostici]]''; Rìcci-Gentî: ''[[Egloga pescatoria]]''; Rósso: ''[[Pervœzze in sogno der meister da schêura der Morœre]]'' }} |group8 = [[XIX secolo|Sécolo XIX]] |list8 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Federîgo Alizêro|Federîgo Aizê]]{{·}}[[Nicolin Baçigalô|Nicolìn Baçigalô]]{{·}}[[Cristòffa Castelìn]]{{·}}[[Gioanìn Cazàssa|Zâne Cazàssa]]{{·}}[[Andrîa Cereghìn]]{{·}}[[Doàrdo Michê Ciòzza]]{{·}}[[Luigi Domenico Farina|Loîgi Doménego Fænn-a]]{{·}}[[Doménego Garèllo]]{{·}}[[Bertomê Mòrchio]]{{·}}[[Stêva Parödi]]{{·}}[[Giöxèppe Peagàllo]]{{·}}[[Loîgi Michê Pedevìlla]]{{·}}[[Loîgi Perséuggio]]{{·}}[[Antönio Pescétto]]{{·}}[[Martin Piaggio|Martìn Piàggio]]{{·}}[[Françésco Pisórno]]{{·}}[[Giöxèppe Pòggi]]{{·}}[[Andrea Pollano|Andrîa Polàn]]{{·}}[[Pons Rebuffel]]{{·}}[[Andrîa Ròcca]]{{·}}[[Tomâxo Torterêui]]{{·}}[[Giobatta Vigo|Giobàtta Vîgo]] |group2 = Òpere |list2 = Anònimi: ''[[Achille in Sciro]]''{{·}}''[[Doe compagne de scheua]]''; Aizê: ''[[Il matrimonio di Goldoni]]''; Baçigalô: ''[[Ciù a poïa che o mâ]]''{{·}}''[[Enéide (Nicolìn Baçigalô)|Enéide]]''{{·}}''[[Inni civili]]''{{·}}''[[L'öcaxon a fa l'òmmo laddro]]''{{·}}''[[Odi ed Epodi]]''{{·}}''[[O mego pe forza]]''{{·}}''[[I manézzi pe maiâ 'na fìggia|Manezzi pe majâ 'na figgia]]''{{·}}''[[Pigiâse o mâ do Rósso o cartâ|Piggiäse ö mâ do Rosso ö cartâ]]''{{·}}''[[Poêxîe çernûe (Nicolìn Baçigalô)|Poêxîe çernûe]]''{{·}}''[[Prose rimæ]]''{{·}}''[[Sfroxi a-o Parnaso]]''; Castelìn: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(1850)</small>; Cazàssa: ''[[A sanfornia zeneize]]''{{·}}''[[Vocabolâio Zenéize-Italiàn do Zâne Cazàssa|Vocabolâio Zenéize-Italiàn]]''; Cereghìn: ''[[Cansonetta neuva d'un zoveno de montagna ambiçioso de piggiâ moggê in çittæ convinto che a donna çittadinna a l'è ciù grassa|Cansonetta neuva]]''; Ciòzza: ''[[Congiura contro a Repùbblica de Zena]]''{{·}}''[[Giuseppe Musso (romànzo)|Giuseppe Musso]]''{{·}}''[[Paolo da Neuve duxe de Zena]]''{{·}}''[[Raffæle da Töre oscìa Zena e Savòia]]''{{·}}''[[Unna vitta infeliçe]]''{{·}}''[[Viçende umanne]]''; Fænn-a: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(föe vàrie)</small>; Garèllo: ''[[Le gelosie del Signor Regina]]''; Parödi: ''[[Stöia di fæti ciù importanti successi in Zena da-o giorno eutto settembre 1847 a tutto o giorno sei arvî 1849|Stöia di fæti ciù importanti successi in Zena]]''; Peagàllo: ''[[Arecugéita de poêxîe inédite (Giöxèppe Peagàllo)|Arecugéita de poêxîe inédite]]''; Pedevìlla: ''[[A Colombiade]]''{{·}}''[[Lunäi do sciô Tocca]]''; Perséuggio: ''[[I pastoî a-o presepio]]''{{·}}''[[L'ærboo da misëia]]''{{·}}''[[O cagnetto da scignöa]]''{{·}}''[[O scindico de Vallefreida]]''{{·}}''[[O sciòpero de camëe]]''{{·}}''[[O sposaliçio da Misëia]]''{{·}}''[[O strassê in villezzatùa]]''{{·}}''[[Un paize socialista]]''{{·}}''[[Un pentemin a Zena]]''; Pescétto: ''[[Il cholera in Genova]]''{{·}}''[[In occasione del terzo secolare dell'apparizione di N.S. di Misericordia in Savona]]''{{·}}''[[Memoia da festa patriottica]]''; Piàggio: ''[[Ciaravalle Zeneize]]''{{·}}''[[Ezöpo zenéize|Esopo Zeneize]]''{{·}}''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(1815-1843)</small>; Pisórno: ''[[O cannocciale de Savonna]]''; Pòggi: ''[[Ginna de Sampedænna]]''; Polàn: ''[[Sciô Regiña|Lunâio do sciô Regìnn-a]]'' <small>(poêxîe vàrie)</small>; Rebuffel: ''[[E doue bessoune]]''{{·}}''[[La Siagne: Poème Lyrique]]''; Vîgo: ''[[Fili d'erba]]''{{·}}''[[O Chitarrin]]''{{·}}''[[Tipi e macchiette]]''<br />Giornâli: ''[[O Balilla]]''{{·}}''[[Balilla (Bonezàire)|O Balilla (de Bonezàire)]]''{{·}}''[[O Castigamatti]]''{{·}}''[[O Çittadin]]''{{·}}''[[O Ficcanaso]]''{{·}}''[[O sciô Reginna e sciô Tocca]]''{{·}}''[[O Stafî]]''{{·}}''[[O Zeneize]]'' }} |group9 = [[XX secolo|Sécolo XX]] |list9 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = {{Navbox subgroup |group1 = Zenéize |list1 = [[Aldo Acquarone]]{{·}}[[Carlo Domingo Adamoli]]{{·}}[[Italo Mario Angeloni]]{{·}}[[Luigi Anselmi]]{{·}}[[Giuliano Balestrieri]]{{·}}[[Ernesto Bertolotto]]{{·}}[[Elena Bono]]{{·}}[[Agostino Bruno]]{{·}}[[Giorgio Cambiaso]]{{·}}[[Mario Cappello]]{{·}}[[Giovanni Battista Caprile]]{{·}}[[Costanzo Carbone]]{{·}}[[Davide Castelli]]{{·}}[[Daniele Caviglia]]{{·}}[[Ettore Chiappe]]{{·}}[[Carlo Costa]]{{·}}[[Angelo De Ferrari]]{{·}}[[Gherardo del Colle]]{{·}}[[Emilio Del Maestro]]{{·}}[[Gian Mario Faggioni]]{{·}}[[Doardo Firpo|Edoardo Firpo]]{{·}}[[Marcel Firpo]]{{·}}[[Pino Flamigni]]{{·}}[[Freirîgo Gàzzo]]{{·}}[[Alfonso Ghiotti]]{{·}}[[Roberto Giannoni]]{{·}}[[Alfredo Gismondi]]{{·}}[[Alessandro Guasoni]]{{·}}[[Plinio Guidoni]]{{·}}[[Enzo La Rosa]]{{·}}[[Piero Maffei]]{{·}}[[Carlo Malinverni]]{{·}}[[Marino Merello]]{{·}}[[Mauro Montarese]]{{·}}[[Alessandro Monti]]{{·}}[[Guido Nilsen]]{{·}}[[Silvio Opisso]]{{·}}[[Sandro Patrone]]{{·}}[[Vito Elio Petrucci]]{{·}}[[Luigi Poggi]]{{·}}[[Costantino Preve]]{{·}}[[Francesco Puppo]]{{·}}[[Giovan Battista Rapallo]]{{·}}[[Francesco Rocchino]]{{·}}[[Enrico Scaravelli]]{{·}}[[Sergio Sileri]] |group2 = Âtri parlæ |list2 = [[Emilio Azaretti]]{{·}}[[Rodolfo Badarello]]{{·}}[[Giannino Balbis]]{{·}}[[Maurizio Barzizza]]{{·}}[[Paolo Bertolani]]{{·}}[[Andrea Capano]]{{·}}[[Giuseppe Cassinelli]]{{·}}[[Giuseppe Cava]]{{·}}[[Angelo Daglio]]{{·}}[[Rosita Del Buono]]{{·}}[[Franco D'Imporzano]]{{·}}[[Virgilio Fedi]]{{·}}[[Renzo Fregoso]]{{·}}[[Culoumbu Gajòun|Colombo Gajone]]{{·}}[[Giovanni Ghione]]{{·}}[[Livio Gianolla]]{{·}}[[Giovanni Giudici]]{{·}}[[Antonio Leale]]{{·}}[[Ubaldo Mazzini]]{{·}}[[Ettore Morteo]]{{·}}[[Luì Notari|Louis Notari]]{{·}}[[Luigi Panero]]{{·}}[[Guido Pastor]]{{·}}[[Antonio Rebaudo]]{{·}}[[Filipu Giliu Rostan|Filippo Rostan]]{{·}}[[Mario Scaglia]]{{·}}[[Rensu Villa|Renzo Villa]]{{·}}[[Cesare Vivaldi]]{{·}}[[Ettore Zunino]] }} |group2 = Òpere |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = Zenéize |list1 = Acquarone: ''[[Bòcce (Aldo Acquarone)|Bòcce]]''{{·}}''[[Braghe longhe]]''{{·}}''[[Discorsi e confidense da mæ portëa]]''{{·}}''[[Quande o gatto o no gh'é]]''{{·}}''[[Sonetti (Aldo Acquarone)|Sonetti]]''{{·}}''[[Sunetti e poemetti]]''; Adamoli: ''[[Reuse d'autunno]]''; Angeloni: ''[[Quande canta o mâ]]''; Anselmi: <small>(tèsti vàrri pò-u [[Gioxeppe Marzari|Marzari]])</small>; Balestrieri: ''[[A ballato do Besagno]]''; Bono: ''[[Gatto di Sangue]]''; Bruno: ''[[Lunäio de Savonna]]'' <small>(poêxîe vàrie)</small>{{·}}''[[O regallo pe-o 1865]]'' <small>(poêxîe vàrie)</small>; Cambiaso: ''[[E fóndeghe]]''{{·}}''[[L'inzegnê]]''; Cappello: ''[[Ma se ghe penso]]''; Caprile: ''[[O mogogno]]''; Carbone: ''[[Cansoin zeneixi]]''{{·}}''[[Co-a çigäa in sciâ canna]]''{{·}}''[[Quattro canti de Portöia]]''; Castelli: ''[[E peripeçìe do sciô Canella]]''{{·}}''[[O caravana]]''{{·}}''[[O testamento do sciô Lummetti]]''; Caviglia: ''[[A-o de là do mâ]]''{{·}}''[[E äe di àngei]]''; Chiappe: ''[[Rozzo e bozzo]]''; Costa: ''[[A stradda]]''; De Ferrari: ''[[E zà reciòcca l'öa]]''{{·}}''[[Quæxi 'na confescion]]''{{·}}''[[Tra Besagno e Cianderlin]]''{{·}}''[[Ùrtimi canti]]''; Del Maestro: ''[[A tascia in sciô ciæo]]''; Faggioni: ''[[Quello bonànima (Gian Mario Faggioni)|Quello bonànima]]''; Firpo: ''[[A vëa scoverta de l'América]]''{{·}}''[[Ciammo o martinpescòu]]''{{·}}''[[Fiore into gòtto]]''{{·}}''[[O grillo cantadô]]''{{·}}''[[Tutte le poesie (Edoardo Firpo)|Tutte le poesie]]''; Flamigni e Montarese: ''[['Na micca pe-o re]]''; Gazzo: ''[[A Diviña Comédia]]''{{·}}''[[Arpa zeneyze]]''; Ghiotti: ''[[A lotterìa de Zena]]''; Giannoni: ''[[E gagge]]''{{·}}''[[E trombe]]''; Gismondi: ''[[Arvî e giöxìe]]''{{·}}''[[Da-o mæ barcon]]''{{·}}''[[In faccia a-o nòstro mâ]]''; Guasoni: ''[[A pòula e a lunna]]''{{·}}''[[L'ätra Zena]]''{{·}}''[[L'òrto da madonnâ]]''; Guidoni: ''[[A çittæ deserta]]''{{·}}''[[Briscola (tiatro)|Brìscola]]''{{·}}''[[Controvento]]''{{·}}''[[L'östaia]]''{{·}}''[[Sette corali]]''{{·}}''[[Zóvena co-o parasô]]''; La Rosa: ''[[Colpi di timone]]''; Malinverni: ''[[Bolle de Savon]]''{{·}}''[[Due brocche de viovetta]]''; Merello: ''[[In tempo de goæra]]''; Monti: ''[[A storia da Madonna da Guardia]]''{{·}}''[[A vitta de San Françesco d'Assisi]]''{{·}}''[[Vitta de fræ Françesco o laico cappuçin ciammòu pe-o Paddre Santo da-o nòstro popolin]]''; Nilsen: ''[[Da San Loenso à Portofin]]''{{·}}''[[O fondo do mâ]]''; Opisso: ''[[L'isoa]]''; Patrone: ''[[A-o borgo chinno]]''{{·}}''[[A spinna sottî]]''{{·}}''[[I Vangeli]]''{{·}}''[[Veddri appannæ]]''; Petrucci: ''[[Bansigæ da l'æxìa]]''{{·}}''[[Ciù in là de paròlle]]''{{·}}''[[Graffionne]]''{{·}}''[[O quadrifeuggio]]''{{·}}''[[Un vento döçe]]''; Poggi: ''[[Da l'arba a-o tramonto]]''{{·}}''[[Lëzi...passa...taxi]]''; Puppo: ''[[D'arrescoso]]''; Rapallo: ''[[Caròtte co-o tocco de rava]]''{{·}}''[[Çento grantinne de riso]]''; Sileri: ''[[Òua che l'ombra a chinna]]''{{·}}''[[O zeugo sensa fin]]''{{·}}''[[Pòrto de mâ]]''<br />Giornâli: ''[[Zena (revìsta)|Zena]]'' |group2 = Âtri parlæ |list2 = Badarello: ''[[Chinze haiku e ätri versci]]''{{·}}''[[Fregogge de seunni]]''{{·}}''[[Stradde (Rodolfo Badarello)|Stradde]]''; Balbis: ''[[Trondemundu]]''{{·}}''[[Poesie (1970-2000)]]''; Barzizza: ''[[Grascie megu]]''; Bertolani: ''[[Avei]]''{{·}}''[[Diario greco]]''{{·}}''[[E gose, l'aia]]''{{·}}''[[Libi]]''{{·}}''[[Raità da neve]]''{{·}}''[[Seinà]]''; Capano: ''[[A sgavàudura e u dagliu]]''{{·}}''[[Gh'eira in ciarrun pautrùn]]''{{·}}''[[Teragnae]]''; Cassinelli: ''[[Cioiu de mazu]]''{{·}}''[[U fiö e a nöte]]''; Cava: ''[[Into remoin]]''; Daglio: ''[[Poesie dialettali]]''; Del Buono: ''[[O massetto]]''; D'Imporzano: ''[[A véja magìgura]]''{{·}}''[[Deixe suneti aragiai e trei puemeti stravaganti]]''{{·}}''[[Védri d'àiga durse]]''; Fregoso: ''[[Tazibao]]''; Gajone: ''[[Antologia Ovadese]]''; Ghione: ''[[Nàvego incontro a-o sô]]''{{·}}''[[Verso sei öe]]''; Gianolla: ''[[Dar Castelo au Razao]]''{{·}}''[[Lungo vota e vioi]]''; Giudici: ''[[Empie stelle]]''; Leale: ''[[Scannabaggi e perdidì]]''; Mazzini: ''[[A Passion do Signoe]]''{{·}}''[[A spedission de Caraa]]''{{·}}''[[Saggio di folklore spezzino]]''{{·}}''[[Sonetti vernacoli]]''{{·}}''[[Strofogi]]''; Morteo: ''[[Rime arascine]]''; Notari: ''[[A legenda de Santa Devota]]''{{·}}''[[Bülüghe munegasche]]''; Pastor: ''[[Vèlbure, rèijure, gàlbure]]''; Rebaudo: ''[[St'anu che ven]]''; Rostan: ''[[Tra l'erba]]''; Villa: ''[[E dùdure]]''{{·}}''[[I nénari]]''{{·}}''[[Vin de sccianchi]]''; Vivaldi C.: ''[[La vita sa di buono]]''; Zunino: ''[[I sc-feughi d'Rusin]]''{{·}}''[[In ser Piave]]'' }} }} |group10 = [[XXI secolo|Sécolo XXI]] |list10 = {{Navbox subgroup |group1 = Outoî |list1 = [[Enrica Arvigo]]{{·}}[[Mario Bagnara]]{{·}}[[Enrico Carlini]]{{·}}[[Alessandro Guasoni]]{{·}}[[Gianni Priano]]{{·}}[[Bruno Rombi]]{{·}}[[Bartolomeo Rottondo]]{{·}}[[Anselmo Roveda]]{{·}}[[Siro Vivaldi]] |group2 = Òpere |list2 = Arvigo: ''[[Renasce]]''; Bagnara e Rottondo: ''[[A fëa de San Bertomê]]''; Guasoni: ''[[Barcoin. Sette racconti in lingua ligure]]''{{·}}''[[Cantëgoe]]''; Priano: ''[[Nel raggio della catena]]''; Rombi: ''[[Vuxe de Câdesédda]]''; Roveda: ''[[A farta d'euio de framboase into sangue spantegòu]]''; Vivaldi: ''[[Basta ch'a nu pasa d'entu mi]]''{{·}}''[[Ginti e fati de Rimasùu]]'' }} }}<noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - Ligùria]] [[Categorîa:Template de navegaçión - socjêtæ]] [[Categorîa:Letiatûa in lìgure|*]]</noinclude> ebjvz6dz33hokhbiwm7fna398ly1o3b 0 31486 274459 274391 2026-10-02T09:31:32Z N.Longo 12052 /* Architetü(r)e */ rev 274459 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|miniatura|Vìa Cavour dau sò imbuccu versu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]]]] '''Vìa Cavour''' (cunusciüa cu'u mèximu numme italiàn) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in Arbenga Veggia, parte du quartê de San Scî. == Sto(r)ia == U traciàu de Vìa Cavour l'è bèn prubabile ch'u recarche quellu de in decümàn de mezzu de l'antigu nücleu de l'Arbenga rumâna, mèntre du periudu medievâle a vegne marcâ a presènsa du ''forum carnium salsarum,'' in mercàu de carne sa(r)â<ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}</ref> ch'u se truvava inte 'na parte da vìa, de prubabile aa Cà di D'Aste, cumme registràu inti ''Registrum'' du [[1420]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|p. 123}}</ref> Du restu, faxèndu rife(r)imèntu ae parte d'in gi(r)u, inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], de cuntru a se truvava l'antiga ''Platea canapi'', dund'a se smerciava a [[càneva]].<ref name=":1" /> De doppu u Risurgimentu aa vìa u gh'è stètu dètu u numme d'ancöi, in unû du statista piemuntese Camillo Benso cunte de Cavour.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> == Descrisiùn == {{Clear}} <gallery mode="packed" heights="145" widths="145"> Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 22.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu versu munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 21.jpg|U scciàssu in frunte aa Cà di D'Aste Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 14.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, versu a Ciàssa di Pésci Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, imbuccu a munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 10.jpg|U caruggiu a l'artessa du Palàssiu di Bassu-Seullìn Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 08.jpg|L'imbuccu du caruggiu, d'in Vìa Oddu </gallery> Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu D'Aste-Rulandi-Ricci e u l'è inclüsu du tüttu intu quartê de San Scî. Traversàu u prìmmu isulàu, a l'artessa du Palàssiu di Gerardenghi u se scuntra in slàrgu ch'u vegghe faciaseghe u Fussàu Ve(r)àn, u Caruggiu di Baxadonne e quellu da Ca(r)ènda, primma de finì inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]]. Passâ sta lì u se inmette fiancandu u Palàssiu di Lengueja-Còsta inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], dund'u se vegghe ancù u casamèntu di Bassu-Seullìn, pe' terminâ inte [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]]. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Cavour (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Cavour, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga Veggia, da dund'a l'ha u(r)igine u caruggiu, pôcu dòppu i Quattru Canti, andandu versu a scciümè(r)a, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia. * U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u pìa u sò numme da 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiö(r)e da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> * U Caruggiu di Baxadonne, ün di caruggi ciü strêti d'Arbenga Veggia, dau percursu nu retilineu, u finìsce inte [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]] doppu 'na sinquantêna de mêtri e u dêve u sò numme a 'n'antìga famìa de [[Zena]], cunusciüa ascì cumme ''Bassadonne'', presènte in Arbenga dai tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]]. Du rèstu u caruggiu u l'é(r)a divegnüu cunusciüu inta tradisiùn pupulâre cumme pòstu frequentàu dai inamu(r)èi.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte Vìa Benardu Ricci.<ref name=":0" /> * [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a ciü gròssa e ciü impurtante ciàssa d'Arbenga tütta, dund'i cunfine(r)ean i quattru quartèi sitadìn e dund'i se fàccian tantu u Palàssiu du Cumün cumme a Catedrâle, intitulâ au santu. A vegne traversâ da Vìa Cavour inta sò parte ciü bassa, che finìa sta lì a se inmette inta Ciàssa di Pésci vegnindune daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.57-58}}</ref> * U Caruggiu di Cassulìn, aa drìta, a l'artessa da Ciàssa di Pésci, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Basso-Seulìn dau restu, strêtu, u pòrta versu Vìa Rumma. * A [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], l'antìga ''Platea Canapi'', vistu che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] u se ghe tegnìva u cumèrciu da càneva, risursa de prêxu pe' l'ecunumìa ingàuna de quelli tèmpi. Ciü de resènte a l'é(r)a u scìtu d'in mercàu fìssu, survatüttu de pésci e da lì u numme.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.36-37}}</ref> * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u segundu cardine d'Arbenga Veggia pe' grandessa, dund'u se tröva l'âtru càppu de Vìa Cavour. Lungu 127 mêtri in tüttu, u marca pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî e quellu de Sant'Eulàlia.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p.45}}</ref> === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Targa D'Aste 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ da tûre a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°51</ref> |'''Tûre D'Aste''' |A Tûre di D'Aste a l'è ina tûre ch'a se tröva in sciu cantu fra Vìa Cavour e [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'O(r)u]], da pa(r)eggi seculi sbasciâ au livéllu du tèitu du Palàssiu Rulandi-D'Aste, dund'a l'è stèta inglubâ. Da tûre se cunusce ancù bèn u basamèntu, de prìa negra de Pûi, ch'u ne dà ina datasiùn tra a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]] e l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexèntu]].<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 59-60}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |1-3<ref name=":0" group="n.">Intrâ prinsipâle</ref>-5 |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tachèi asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu da Vìa. Passàu de man ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp.41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Gerardenghi (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|202x202px]] |6-8-10<ref name=":0" group="n." /> |'''Palàssiu Gerardenghi''' |U Palàssiu Gerardenghi, de prupietè du cumün, u se tröva in tésta au caruggiu, làttu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Via de Medaje d'Ò(r)u]]. U sa(r)ea d'u(r)igine sinquesentesca, metèndu asemme dife(r)ènti edifissi ciü veggi, de che se vegghen ancù i blòcchi de prìa squadrâ au de sutta de l'intonacu da faciâ d'in Vìa Cavour. Svilüpàu in sce quattru cièi (dui de sti chi cièi nobili, cu'e vorte a padijùn), culeghèi l'ün a l'âtru cun de sca(r)inè parèi da ringhe(r)e de marme(r)u decu(r)àu. Au de drentu u cumplessu u l'è stètu rangiàu du Settesèntu, tantu che chi i se cunservan decu(r)asiùi ba(r)ocche e ancù de doppu. In diresiùn du cantu, l'intrâ, cuvèrta a butte, a l'è pavimentâ a lìsca de pésciu, cun laterissi du Seisèntu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113062.pdf|tìtolo=Palazzo Gerardenghi, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Cà D'Àste (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |9-11 |'''Cà di D'Aste''' |A Cà di D'Aste a l'è a parte du palàssiu cu'u mèximu numme faciâ sciu Vìa Cavour, a ciü veggia de stu cumplessu, nasciüu pe' vuluntè da famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] da l'agregasiùn de âtre custrusiùi ciü antìghe. A realisasiùn da Cà di D'Aste a cumènsa du [[XIV secolo|Trexèntu]] e, au dì d'ancöi. a se presènta a trèi cièi ciü u su(r)é, cu'u tèitu de abaìn menu che pe' ina terassa, fèta in scia simma da tûre inglubâ intu palàssiu. Au segundu cian, quellu nobile, se tröva in gran salùn duve(r)àu dau cunseju du Cumün d'Arbenga mèntre au tèrsu u gh'è in puntettu ch'u passa surva u Fussàu Ve(r)àn pe' ligâse au Palàssiu Rulandi-D'Aste.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210484.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |13 |'''Palàssiu növu du Cumün''' |U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadìna. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drentu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugettu u(r)iginâle.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}</ref> |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |42<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Michê e a pòrta u sivicu n°12</ref> |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia ciàssa de San Michê. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu versu Via Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu versu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundènsa de ün de sti lì se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]] |48-50 |'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, de ciànta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, fra sti lì 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]].<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04| léngoa=IT}}</ref> Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref name="Lengueja - Costa"/>, decurèi a bande intu vôrtu e framezèi da 'na sutìle culònna de prìa, cun tantu de capitellu e de basamèntu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U restu du pruspettu u l'è cumpostu da blocchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu cian ch'u se semeja a 'na lòggia ascì.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref> |- |[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]] |15 |'''Tûre Cassulìn-Va(r)àlli''' |Tòstu intu cantu ch'u da in scia Ciàssa de San Michê, a se presènta cumme 'na custrusiùn de maùi a vìsta ch'a spunta fra i tèiti di palàssi da vixìn, elevâ de tòstu 4 mêtri, cu-a simma cunvertìa a teràssa, cu'u làttu nord ciü âtu du restu, a mettene a l'asustu l'acessu. U pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. Intu mèntre ch'i se faxevan i travai pe' rangiâ l'edifissiu dund'a se tröva, du [[1972]], a l'è stèta descuvèrta ascì a base in prìa negra de Pûi.<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 73-74}}</ref> Mancan senù âtre infurmasiùi stò(r)iche, de prubabile a se pu(r)ea individuà cumme a Tûre di De Iustenice, anessa a quella ch'a l'é(r)a a rexidènsa du Giüdise, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 63-65}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 03.jpg|senza_cornice|108x108px]] |52-54-56<ref name=":0" group="n." />-58-60-62 |'''Palàssiu Bassu-Seulìn''' |U Palàssiu Basso-Seulìn u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u caruggiu de verdü(r)e(r)e, fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette versu a Ciàssa di Pésci, dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887, u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presènta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levànte, ch'a n'ha trèi. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] ds3wjvvr96aetwfxwuwx0vl8uvvv8w9 0 32280 274428 274251 2026-10-01T17:55:46Z Michæ.152 13747 Conligamento 274428 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}} {{Léngoa |nómme = Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte |stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]] |regioîn = {{scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br /><small>(pruveince d'[[Zena]] e d'[[Sann-a|Savoun-na]])</small><br />{{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]<br /><small>(pruveince d'[[Lisciandria]], [[Cuni|Cuneo]])</small> |persónn-e = ? |dæta = |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]] |fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]] |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallu-itäliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]] |fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]] |fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] |mappa = Ligure d'Otrazôvo de Punente.jpg |didascalia = Mäppa di dialeti che i soun 'ndrainta u sutugrüpu du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte. }} U '''Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte''' l'é u sutugrüpu dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] ch'u 'rgöia ei parläde 'ntra pärte nord-ucidentäle dei baçì lenguiscticu ligüre, de d'lä dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], tiranda 'ndrainta boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'Uadaise<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref><ref>[https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Liguria.html Una creusa tra le parole della Liguria. A proposito del Piccolo Dizionario Etimologico Ligure di Fiorenzo Toso] </ref>. == Definisioun == Ra clasificasioun ciü növa di [[Parlæ liguri|parlé ligüri]]<ref>PFISTER, 2002</ref> a disctingua tra i dialeti dra rivera ([[Lìgure òcidentâle|varietäie d'punainte]], [[du ciantru]], [[Zeneise|zenaixi]] e [[d'levante|d'levante]]), na [[regioun alpein-na]] cun di sò caräteri specifici e trai [[varietäie de tranxisioun]] cun u [[Léngoe gàllo-itàliche|tipu galloitälicu]] veru e propi, urdinäie suta i numi d'Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, du Ciantru e d'Levante. A nord dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], föra che ei zone dra [[Väle Sccrivia]] e dra [[Väl Trebia]] dound'us pärla [[Zeneise|zenaise]], i dialeti d'tranxisioun tra u tipu ligüre e ei varietäie ciü decisamainte galloitäliche<ref>Petracco S. 1992a</ref> i se xläigu da [[Urmea]]<ref>Schädel 1905</ref> a l'auta [[Väle du Taru]]<ref>Petrolini 1983</ref>, d'solitu cun di caräteri fonetici, morfologici, sintatici e lesicäli che i s'mescciu de vòta an vòta cui [[Piemontèis|piemuntaise]], cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emilian]] vxinandase a ra [[Cianûa padann-a|cianüra]]. C'scì 'ntra [[Väle Tänaru]] [[Urmea]] l'é dei balu ciü “ligüre” d'[[Garesce]], che a sò vòta al è ciü d'[[Prióra|Priura]] o d'[[Ceva]]; 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] i soun ciü che ätru ligüri [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] riscpatu a [[Merexo|Milëximu]], [[L'Atè|L'Atä]], [[Còiri|Cäiri]] o [[O Dê|Degu]]<ref>Arnaud 1983-1984, Cadelli-Valle-bona 1990, Parry 1989, 1992</ref>; i soun ben bain ciü ligüri che piemuntaixi ei aute [[Väle d'l'Erru|Väle d'l'Erru]] ([[Sascê|U Sascé]]), [[d'l'Ùiba|d'l'Ùiba]] fein-na a [[Uà|Uä]]<ref>Torrielli 1980</ref> e [[du Scctüra]], maintre caräteri piemuntaixi e lumbärdi i prevairu süttu a nord de [[Gâvi|Gävi]], [[Lerma|Leima]] e [[L'Isoa do Canton|Isura dei Cantoun]] (ürtimi cunfigni du tipu zenaisizä). An generäle, dounca, u läigu grüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu]] u cröba l'entrutèra de d'lä dra crescta di Apenigni, presaintanda di träti maicäi d'incruxiu cui leingue regiunäle tacä, saraiva a dì cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]] (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte), cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] an giru au teritòriu d'[[Növe]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu du Ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu du Ciantru]]) e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emiliàn]] tra ra [[Val Staffura]] e ra [[Val Trebia]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Levante]]). I parlé 'ntra sudivixiòun d'Punainte i soun xbardläie tra ra [[Ligüria]] nord-ucidentäle e ei [[Piemonte|Piemounte]] meridiunäle, anterassanda ra zona a cavä tra ei pruveince d'[[Zena]], [[Savonn-a|Savoun-na]], [[Lisciandria]] e [[Cuni|Cuneo]]. 'Nt'is sutugrüpu u i a dounca i dialeti dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] che is tröuu an boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Val Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'[[Uà|Uadaise]]. An raxoun dra sò geugraféia, sci dialeti i soun suvainte an cuntinuu cun di parlé d'tranxisioun cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]. == Evulusioun sctorica == A partì dai caraterisctiche du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, us vega ceramainte ei carätere “duertu” e composctu dei cundisiugni di dialeti 'ntra zona e u rolu dei diverse cumpunainti leguisctiche che i i soun gnoue a cuntätu. Ra funsioun sctorica d'zounta e squäxi d'cruxera d'in teritoriu misu 'nmazu tra [[Ligüria]] e [[Piemonte|Piemounte]], mä duertu anche a impurtanti infruainse da est grasie a ia pusisioun d'in suicu d'väle ch'u cära zü versu [[Lisciandria]] “lumbärda”, a pä cunfeimäia anche dau xlunghése d'cundisiugni “setentriunäle” 'ntra [[Ligüria du ciantru]] e da çerte sciurteie “ligüri” 'nt'l'ärea [[bäsu-piemuntaise]]. An base a dei cunsiderasiugni d'tipu geulenguiscticu, ei caraterisctiche “ligüri” e quele “lumbärde”, de d'lä d'l'urdine gerärchicu che d'solitu us dä ai fenomeni an exame (i han ciü impurtansa i fatùi murfulogici, per esaimpiu, riscpatu a queli funetici), i pän meiu raixä d'quele “piemuntaixi”. I caräteri “ligüri” e “lumbärdi” i soun quei che i ricuru an manera ciü unitäria an tüttu u teritòriu e, maintre ei zone d'periferéia e di brichi ciü conseivative, c'me [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] (dound'un s'é nainta afeimä di träti “piemuntaixi” c'me l'infinì an ''-è'' e ra cäucia generalizäia dei vucäle atune), i metu l'aciaintu an çima au carätere “ligüre” du sò parlé, u n'i a nainta 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]], e ciü an generäle 'ntra zona d'l'Ultrezuvu d'Punainte, di rascti piemuntaixi antighi isuräi an mazu a zone scciäse cun caräteri “ligüri”. Ad ogni modu, i caräteri “ligüri” i mäicu a sò vòta di tipi diversci, di quei che i viru versu u tipu [[Zeneise|zenaise]] (pe mazu d'[[Savonn-a|Savoun-na]]) e ätri versu quelu “[[ligüre du ciantru]]”, che i se soun cunseiväi o generalizäi cun ciü furtönia suvratütu quande i gnivu a cumbaxié cui sciurteie “lumbärde” che i spounciävu da est. Sce ürtime i denounsiu na capacitä d'xlaighése davai forte, peicà an ciü d'in cäxiu i cäru zü versu ra [[Ciâna d'Arbenga|cian-na d'Arbeinga]], fätu che 'nvece u n'riguärda nainta i tipi ”piemuntaixi”, föra che u cäxiu dra cäucia de -g-. U pä dounca che ei cundisiugni ciü antighe di dialeti dra Väl Burmia i duvésu ese maicäie da in tempuri ancountru tra n'antigu cuntasctu “ligüre” foscia du ciantru e dei curainte lenguisctiche d'urigine padan-na “lumbärda”, e che i caräteri ciü cèri dra “piemuntaixitä” i se sagiu afeimäi sulamainte dopu, scpantiandase cun tüta prubabilitä pei mëxme linee che i avaivu zä peimisu l'escpansioun d'mudeli rimuntäi da nordest: ansciöin trätu “piemuntaise” dra Väl Burmia l'é difäti scunusciü ai [[Munfrä]]. Sa scpiegasioun l'hä ei vantägiu d'cumbaxié ciü o menu cun ra sctoria pulitica dra väle: l'escpansioun dra scignuréia munfréin-na a n'deva nainta ese l'zoua però c'me susctegnu ai tipi lenguisctici “piemuntaixi”. Us deva cunscideré difäti che i caräteri dialetäli particuläri dei Munfrä riscpatu au rasctu dei Piemounte lenguiscticu i soun ancöi ciütosctu cumüni a ra zona lumbärdo/emilian-na avxéin ai cunféin e che i duvaivu esle an modu ancù ciü cèru 'nt'i seculi pasäi. I dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i pän dounca ese u risultä d'in pruciasu dound'us afeima dei mudalitäie munfréin-ne, prima 'nt'in periudu “lumbärdu”, pöi ant'ün “piemuntaise” 'ndä avanci finaura, an çima a in scpesume ciü antigu ch'u mäica di tipi “ligüri”. Sce caraterisctiche ligüri i soun aura ben bain forte e scciäse, c'me 'nt'ei cäxiu dei palatizasiugni di grüpi d'cunsunante, aura ciü diversamainte indirissäie e foscia an pärte duvoue a infruainse culturäle e ecunomiche avxein an taimpi ciü tärdi ascì (c'me squäxi següramainte 'nt'ei cäxiu d'mudalitäie “zenaixi” che ra Val Burmia l'hä an cumüne cun [[Savonn-a|Savoun-na]]). Na cunfeima d'sa scpiegasioun a pä 'rivé da in posctu geugraficamainte luntàn, dounda l'hä duvü capitä, 'nt'in taimpu paregiu distante, na grande emigrasioun d'giante ch'a gniva da l'Ultrezuvu d'Punainte: se, c'me u pä prubäbile<ref>TOSO, 2002</ref>, di dialeti che i gnivu da ra zona d'tranxisioun ligüre-piemuntaise i han avü in rolu decisivu 'ntra fuimasioun dei [[varietäie “galloitäliche” dei Meridioun]] e suvratütu dra [[Lucania]], ei cundisiugni d'ise antighe culonie, nascioue an giru a [[Potensa (Baxaicâ)|Putensa]] e 'nt'ei [[gurfu d'Pulicästru|gurfu d'Pulicästru]] aprövu a ia pulitica di matrimuni di scignuri d'Munfrä a partì da ra metä du [[XII secolo|seculu XII]], i duvraivu cunseivé aimancu an pärte u tipu lenguiscticu a sò taimpu lì armuä. Difäti l'é vera che ise varietäie antighe i musctru d'cundivide i träti “ligüri” e “piemuntaixi” ciü impurtanti di parlé dra Väl Burmia mä, c'me i dialeti ciü apartäi d'iscta, i n'han nainta ancù o scma in manera imperfeta ei ciü növe caraterisctiche “piemuntaixi”, che au mumaintu d'l'emigrasioun versu sud i n'eru ancù arsceie a afeimése e foscia i c'mençipiävu sulu alura a afaciése 'ntra zona d'l'[[Ultrezuvu]]. U tema du lucié e dei cuntinuu cangié di cunfigni u tröua dounca 'nt'l'Ultrezuvu e suvratütu 'nt'ei cäxiu dra Väl Burmia na cunfeima, ch'a l'é däia da ra realtä sincronica dei varietäie lucäle (ansame ai quele u i a tra l'ätru na läiga cunusciansa du “zenaise” o dei “piemuntaise” meridiunäle, de scpesu secoundu ei tendainse d'lavù e i raporti di parlanti), mä anche da quelu pocu che ra mëxma sctrutüra di dialeti e ra distribusioun 'nt'u teritòriu di sainci fenomeni u peimeta d'ricusctruì 'nt'in pountu d'viscta diacronicu. === Ei cäxiu dra Väl Burmia: ei cansugni pupuläri c'me scpegiu dei cuntasctu lenguiscticu === [[Fiorenzo Toso]], tratanda dou racolte d'cansugni pupuläri d'l'[[XIX secolo|Ötçaintu]], saraiva a dì ''Spigolatura di canti popolari parmigiani e monferrini'' ([[1889]]-[[1890]]) d'[[Giuseppe Ferraro]] cun dei materiäle d'[[O Dê|Degu]] e ''Canti popolari del Piemonte'' ([[1888]]) d'[[Costantino Nigra]] cun dei tesctimunianse d'[[L'Atè|L'Atä]]<ref>Fiorenzo Toso: Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528; 1995, 1997, Le Mani; Recco, Genova; Canti popolari della Val Bormida in raccolte demologiche ottocentesche</ref>, u tira dei impurtante cuncluxiugni an çima a ra natüra dei cuntasctu lenguiscticu dounda i dialeti dei posctu i se soun fuimäi. Dopu tütu, 'nt'l'evulusioun d'is ambiainte u deva següru ese cunsciderä u rolu da countu d'l'antigu duré a loungu dra [[scignuréia munfréin-na]] féin, d'fätu, ai periudu dra [[Rivoluçion françeize|Rivulusioun française]]. [[File:Map italy monferrato CG 37 CARTA GEOGRAFICA DELLO STATO DEL PIEMONTE.jpg|thumb|Mäppa cui Maichesätu dei Munfrä 'ntra sgòunda metä du Satçaintu]] L'autù u pärta da l'useivasioun che sci materiäli i musctru n'adatamaintu sulu an pärte di tascti sccetamainte piemuntaixi an çima ai rive dra [[Burmia]]. Difäti us vega pocu d'quei träti funetici, muifusintätici e lesicäli che, an dialeti tra l'ätru ceramainte indirissäi versu u tipu [[bäsu-piemuntaise]] c'me quei d'[[L'Atè|L'Atä]] e suvratütu d'[[O Dê|Degu]], i metu an lüxe ra forte cunvivainsa d'caräteri ligüri an sa zona d'tranxisioun difiçile da clasifiché: reriscime ùime i s'tröuu, per esaimpiu, riscpatu a ra scciäsa sciurteia piemuntaise e tusccan-na, dei palatizasiugni “vansäie” di grüpi ''bl-, fl-, pl-'' che ra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] a cundivida cun u rasctu dra [[Ligüria]] (sulamainte an “''ciù''”<ref>cansoun 7, versu 3 d'Degu</ref>), maintre ra sulusioun “d'rivera” ''[dž]'' de ''-lj-'' a sciorta föra chì e lì 'nt'i tascti d'L'Atä (''figia''), dound'a cunviva cun ra fùima cumüne bäsu-piemuntaise (''fia''); ei pasägiu ''ge-, gi-, j-'' a ''[z]'' u cumpä chì e lä 'nt'i tascti d'Degu (''zuvo, za'') mä is carätere, c'me ei mëxmu articulu ''ro'', u vä ultre ei cunfein ligüre versu [[Acqui Terme|N'Äiqui]] sainsa cère sulusiugni d'cuntinuu. [[File:Morte occulta (Canti popolari del Piemonte).jpg|thumb|Öina dei cansugni pupuläri 'rgoue da Costantino Nigra ch'a vé da L'Atä]] Difäti ia tradisioun dei posctu, ch'a se scpegia anche an sce cansugni, l'esista propi c'me “scitu” ideäle d'ancountru tra infruainse diverse, ampignäie an modu cumplessu. [[Gianluigi Beccaria]] l'hä visctu is cumpurtamaintu 'nt'i taimpi zä dra tärda [[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] cun u scpantiése di mudeli culturäli ativi 'nt'ina läiga fäscia d'cunfein ligüre-piemuntaise fein a ra [[Arpi|regioun alpéin-na]]: chì, dounda na mudascta civiltä artisctica e leträria «se bain ancöi n'am vé nainta dedvanci cun in prufì unifuime, maicä, e l'é cueinni incruxiä d'grupi, d'ancountri, d'pose e d'pasägi [...] l'hä però in segnu disctintivu e na maicatüra d'funsioun cumüne: l'esista c'me prudotu “d'cunsümu”, per l'üzu dei cumunitäie dei campägne e di buighi». An çima a ra realtä abästa feima d'in “axmürciu” d'dialeti, dounda elemainti sccetamainte dei posctu i vivu 'nsame a spunciugni d'urigine diverse, disegnanda in cumplicä angavügnu d'[[isuglosse]] che i veru da nord e da sud (da dounda l'uriginalitä d'dialeti che i s'definisciu an “negativu” cun l'afeimése d'scmaianse e diferainse che i s'mesciu tra lui), l'infruainsa d'mudeli lenguisctici e culturäli d'föra ciü forti l'hä cuntinuä a duré 'nt'u taimpu, cundisiunäia da fatùi puliticu-aminisctrativi e suciu-ecunomici cumplesci. U risultä l'é dounca ra läiga cumpetainsa lenguisctica d'sce cumunitäie, scicà che per esaimpiu u n'i a sctä nainta in particoläre bsögnu d'adaté, dopu ra sò impurtasioun, ra leingua dei cansugni pasäie a vuxe, suvra mensunäie. C'scì us scpiega ascì ia pluriglusséia dra Väl Burmia, in teritòriu dounda ra cunusciansa e l'üzu du zenaise (savunaise) e dei piemuntaise (bäsu-piemuntaise) i n'soun nainta rèri tra persoun-ne che i han an modi diversci di raporti cui ciantri ciü impurtanti dei poscti avxein. [[File:Comunità Montana Alta Val Bormida-mappa 2009.svg|thumb|Cumüni d'l'auta Väl Burmia an Ligüria (Cumunitä d'Muntägna fein au 2011)]] === L'Ultrezuvu zenaise e lisciandréin === Ansame a na pärte ch'a gira an çima a Savoun-na cun ra sò pruveincia, l'ärea lenguisctica d'l'Ultrezuvu d'Punainte a péia 'ndrainta anche na pursioun zenaise ([[Mason|Masoun]], [[Campo|Campu]], [[Rosciggion|Rsciùgni]]) e, föra dai cunfigni ligüri zä 'ntra [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]], i cumüni d'l'[[Uadaise]] dounda us pärla u [[dialetu uaröxiu]] cui sò varietäie lucäle<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref>. L'useivasioun fäcia dau lenguiscta [[Fiorenzo Toso]] an çima ai caräteri lenguisctici axmürciäi 'nt'ei cansugni pupuläri dra Väl Burmia a vä anche per quele d'l'Ultrezuvu an giru a Uä, ducumentäie 'nt'ei mëxme racolte (per esaimpiu, riguärdu ei palatizasiugni, us hä ''ciü''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 154, 174; Canti popolari del Piemonte; p. 159</ref> c'me ''pü''<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>, ''pian''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 174</ref>, ''bianca piümma''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 81</ref>; us sutulinea anche chì ra fùima ''giuvu'', mä l'üzu ascì de ''agugia'' 'nvece che “üja”<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>). Ra presainsa d'[[Zena]] e quela dei sò fameie patrisie, dou realtäie nainta saimpre d'acordi tra lui, i soun streciamainte antresäie cun ra sctoria d'tüta sa zona d'l'Ultrezuvu. Dounca i primi prutaguniscti dra penetrasioun zenaise i soun zä 'nt'l'[[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] i priväi, che per is fein i drubu ei istitusiugni feudäle suvra i teraigni catäi o i munesctéi. Ei raxiugni d'foundu che i han purtä i zenaixi e Zena a 'nterassèse a l'Ultrezuvu i soun a l'imprinçipi scma d'natüra cumerciäle, liäie ai bsögnu d'avai di avamposcti “ultra jugum” pei träfighi tra ei [[portu zenaise]] e u [[Cianûa padann-a|retrutèra padàn]]. U duminiu d'Zena 'nt'l'Ultrezuvu u sofra 'nt'i [[XIV secolo|seculi XIV]], [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] na forte cuntrasioun a causa dei purai d'[[Milan|Milàn]], suta ei quelu i priväi zenaixi i arsciràn comonque a truè u sò posctu: sulu a ra fein i [[Sforza]] i çernu d'favurì a lui ei fameie patrisie lisciandréin-ne. L'é propi alura che us cumpiscia n'impurtante integrasioun d'l'ecunumeia d'tüta ra zona cun quela lumbärda, c'scì cume cun quela dei [[Munfrä]] lisciandréin: is pruciaisu, che us mescia a partì da ra cuntinua presainsa zenaise, u prudòua dei caraterisctiche etniche e lenguisctiche particuläri, dounda però ei cumpunainte piemuntaise a rascta saimpre subordinäia. Dopu ei 1528, grasie ai pättu d'[[Dria Doia|Andria Doria]] cun [[Carlo V|Cärlu V]], Zena a pò ripièse sce tère, che i turnu c'scì a fé pärte d'sò duminiu, dounda i i rasctràn sainsa ciü interusiugni per ciü d'trai seculi<ref> Emilio Podestà: [https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e300cb2a644840b96fe2678a5db960e7/Estratti/1a399a0560cb7f3adbb9e7e639965e09.pdf Genovesi nell'Oltregiogo] </ref>. Difäti u teritòriu d'Uä, ansame au [[Növe|Nuvaise]] e a ra [[Val Borbêa|Väl Burbeia]] (che dai pountu d'viscta lenguiscticu i fan però pärte du sutugrüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu du ciantru]]), i soun sctäi däi ai [[Piemonte|Piemounte]] per fuimé ra növa [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]] ant'ei [[1859]], quande ra pruveincia d'Növe a l'é sctä supresa da ra leze dei prim minisctru [[Urbano Rattazzi]]<ref>Daniela Mancini: [https://www.francobampi.it/liguria/rattazzi/oltregiogo.htm L'Oltregiogo e la Legge Rattazzi:] </ref>. Riguärdu a ra sctoria dra letratüra an dialetu d'sa zona, us ricorda prima du [[XX secolo|Növçaintu]] dei rère tesctimunianse c'me cäca pueséia 'nt'i parlé d'Campu d'[[Luciano Rossi]] 'ntra prima metä du [[XVIII secolo|seculu XVIII]]<ref>PONTE, 1998</ref>, na vaina ciü impurtante d'pueséia 'nt'u dialetu du [[Sascê|Sascé]], che ei mäscimu escpunainte, l'abau [[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti|Gio. Lorenzo Federico Gavotti]], l'hä vissü tra ra fein du [[XVIII secolo|seculu XVIII]] e l'imprinçipi du [[XIX secolo|XIX]]<ref> MARRAPODI, 2000</ref>. Tücci sci tascti i s'rifan a ia tradisioun leträria an zenaise o a di ätri mudeli cultiväi che i veru d'vòta an vòta imitäi o desctrutüräi, cun l'ecesioun foscia d'na [[Canzùn id guèra|Cansoun d'uèra]] du Sascé d'in autù scunusciü per ra [[Goæra de sucescion aostriaca|uèra dei 1746]], bain misa comonque, a sò vòta, 'nt'ina läiga curainte d'pueséia apulugetica e patriotica xvilupä a Zena 'nt'l'ambiainte d'trüscia pei suciasi dra lota d'liberasioun dai austru-piemuntaixi. A Uä, us mensoun-na [[Tugnein Rebbora]], cun poche cumpuxisiugni, e [[Francescu Carlini]], cun ''Ra carossa do diao''. Ad ogni modu, an sci cäxi us träta saimpre d'pueséia d'ucaxioun e anciuäia a mudeli d'föra, dounda u dialetu l'hä ra funsioun d'sisctema lenguiscticu dra realtä d'tücci i giourni e dounca d'sctrumaintu per forsa cunfinä, dai pountu d'viscta leträriu, ant'in rolu d'cèru suburdine, sainsa ia puscibilitä d'çeiché na sò uriginalitä artisctica. Sulu cun u Növçaintu ia pueséia 'nt'i dialeti minuri, 'nt'ei varietäie d'periferéia e isuräie u 'riva difäti a risultäi davai auti e au livelu d'vera letratüra. L'é difäti ai prinçipi du seculu ch'u fiuriscia ia prudusioun d'[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]], u ciü grande pueta aimancu dra zona d'Uä, ch'u s'é disctintu per avai elaburä cui sò mazi, sainsa purai fé riferimaintu a na “tradisioun” dei posctu che d'fätu a n'esistaiva nainta, na pueséia persunäle ch'a risauta, 'nt'ei cuntasctu ligüre-piemuntaise e an quélu nasiunäle, tantu per fùime e cuntegnüi cume per intensiugni e mudalitäie d'fruisioun. [[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue autoctone dra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte)}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]] == Caratterisctiche == Ant'ei parläde d'l'Ultrezuvu, ra cumpunainte “ligüre” ch'as mesccia cui träti galloitalici piemuntaixi, lumbärdi e emiliagni, a n'é nainta saimpre ra mëxma: per esaimpiu, l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä scciäsamainte ei palatizasiugni, mä paregiu ai piemuntaise u tainde a eliminé saimpre ei vucäli atune 'ndrainta ei parolle. Riguärdu l'Ultrezuvu d'Punainte an particuläre, di quei träti cumüni au tipu ligüre dra coscta i s'poru façilmainte nuté 'nt'ina serie d'sciurteie funetiche, muifusintätiche e lesicäli davai evidainte, che i peimetu d'vòte, per ra sò distribusioun diatopica e per ätre cunsciderasiugni, d'intuì u sò carätere antigu, “uriginäriu”, e d'ricusctruì u zö d'suvrapusisiugni, dätu che ei diverse curainte lenguisctiche che i han interassä u teritòriu i han duvü met'se i öina suvra l'ätra 'ntra cusctrusioun dra realtä lenguisctica d'ancöi. [[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] [[Fiorenzo Toso]], an ''Storia linguistica della Liguria'' e ''Liguria linguistica'' u presainta iscte c'me caraterisctiche ciü impurante di parlé du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte: # Ant'ei campu dei vucalixmu, ''al-'' tonicu dedvanci a cunsunante dentäle u päsa a ''ā-'' an tüttu l'Ultrezuvu d'Punainte, eventualmainte cun di xvilupi aprövu. Sa sciurteia l'é ra mëxma ch'a 'nterasa l'ärea dra rivera 'nmazu tra [[Arbenga|Arbeinga]] e [[Monterosso|Munterussu ai Mä]] 'nt'ei [[Çinque Tære|Çeinque Tère]], maintre ei [[bäsu Piemounte]], c'me [[Uà|Uä]] ascì 'nt'is cäxiu, l'hä 'nvece ei pasägiu a ''aw'': dopu ra velarizasioun de ''ā'' us hä, dounca, per l'italiàn “caldo”, ''kòd'' a [[Còiri|Cäiri]], a [[Còrcre|Cärcre]] e a [[L'Atè|L'Atä]], per “gonna” (falda) us hä ''fåda'' a [[Carizan|Carisan]], per “calcio” ''kòts'' a [[O Dê|Degu]]<ref>Ei vivägne dei parolle d'esaimpiu i soun an generäle VPL, AIS e PLOMTEUX, 1992</ref>. Ei sciurteie de ''al-'' prutonicu i pärtu dai mëxme cundisiugni, saraiva a dì ei pasägiu a ''ā'' (diversamainte realizäia) countra u tipu “piemuntaise” e (ligüre ciantru-ucidentäle) ''aw'', ch'u sciorta föra 'nvece dai pärte d'l'ärea, a [[Urmea]] e an [[Väle Scctüra]], lì anche 'ntra fùima ''ow'' cun ascimilasioun an pärte<ref>CUNEO, 2001</ref>; # L'Ultrezuvu d'Punainte l'hä scciäsamainte ia trasfuimasioun de ''-sj-'' e ''-tj-'' an ''-ž-'', per esaimpiu, dau latein basiu(m) ''báž'', da ratione(m) ''ražón''. Se bain che sa sciurteia a saigia suvainte ritegnoua in sainciu arcaixmu riscpatu a ra de-palatizasioun ch'u presainta 'ncöi ei piemuntaise (che l'hä an generäle ''báz'', ''razún''), u deva ese cunsciderä ra sò forsa an tüta l'ärea ligüre (cun dei xlançi an munfrein), che l'avrä següru cuntribuì a ra tegnoua 'nt'l'Ultrezuvu. Ad ogni modu, cosa ch'a n'é nainta menu impurtante pei vucalixmu, ei mantegnimaintu de ''-ž'' a ra fein dra parola u läscia veghe u scenté dei vucäle atune ciü tärdi che 'nt'u rasctu du setentrioun piemuntaise e ciü genericamainte gallu-itälicu, dound'u cäpita sciasamainte ra de-palatizasioun; # An manera scimile, l'Ultrezuvu d'Punainte u cunseiva ra sciurteia ''-š-'' de ''x'', ''ps'' e ''ssj'', c'me an ''káša'' per l'italiàn “cassa”, ''lašè'' per “lasciare”, c'me an tüta l'ärea ligüre, còuntra ra de-palatizasioun ch'a l'é tipica dei varietäie setentriunäle; # Ra palatisasioun “vansäia” de ''pl-'', ''bl-'' e ''fl-'', che i dan riscpativamainte ''ć-'', ''dž-'' e ''š-'' an pusisioun dei prinçipi d'parola o dopu na cunsunante, ''-dž-'', ''-dž-'' e ''-š-'' an pusisioun tra ei vucäle, l'é na caraterisctica “ligüre” per ecelensa ch'a cröba an modu scciäsu u teritòriu 'nmazu tra Urmea-Garesce a punainte e ra Väle Sccrivia a levante aimancu 'ntra pärte auta, maintre an giru a Növe i c'mençipiu a prevarai ei cundisiugni setentriunäle. Versu nord, u tipu “ligüre” u ricura ancù a Cameran-na e a Mumbarché mä nainta a Cortemilia, Punsoun e Murere; # An tüta ra Väl Burmia e 'nt'u teritòriu du Sascé, R'Urba, Uä, tiranda 'ndrainta ra Väle Sctüra, ra sciurteia de cl l'é discteinta da quela de ''lj'' c'me l'avé 'nt'l'ärea ligüre du ciantru, da Finä a Taggia: dau latein spec(u)lu(m), ch'u l'à dä l'italiàn “specchio”, us hä dounca a L'Atä e Millëximu ''spédž'', a Degu ''špédži'' e ''spédžu'' au Sascé e Campu, còuntra paya dau latein palea ch'u l'à dä l'italiàn “paglia”, maintre ''cl'' e ''lj'' i soun sctäi ampatäi an piemuntaise a ''-y-'' e an zenaise a ''-dž-''. Ra sciurteia de ''-cl-'' an ''-dž-'' divisa da ''lj'' an ''-y-'' a cuntinua d'ätra pärte da ra zona lumbärda an munfrein: dounca, isct'ürtimu trätu funeticu u n'é nainta da mete 'ntra liscta dei cunvergiainse cui piemuntaise, c'scì cume ceramainte ra sciurteia de cl a n'rimunta nainta a n'infruainsa zenaise/savunaise. Ia trasfuimasioun de ''-lj-'' an ''-i̯-'' c'me an piemuntaise l'é in trätu cumüne a tüta ra zona a punainte dra Väl Sccrivia, maintre a levante is fenomenu u sciorta föra d'rèru riscpatu a ra forsa d'l'exitu “zenaise”; # L'é d'tüta l'ärea ligüre e d'gran pärte dei Munfra, mä nainta dei piemuntaise “cumüne”, ei pasägiu de ''-l-'' tra ei vucäle a ''-r-''. Is fenomenu u vä pöi 'nsame a l'indebulimaintu aprövu de ''-r-'' an ''-ř-'', ch'u cröba gran pärte dra Väl Burmia sainsa però 'rivé a ra cäucia cumpleta c'me 'ntra zona zenaise (per esaimpiu ''ařéna, bankařé, ćiřéža, düřè'' a Useria, maintre L'Atä e Millëximu i han zä ''-r-''). 'Nt'is cuntasctu us tröua amche l'indebulimaintu de ''-r-'' prima d'cunsunante (e dopu cunsunante), c'me us vega per esaimpiu a Pounte d'Invrea e 'nt'u teritòriu du Sascé e dr'Urba e ch'u tröua curispundainsa an di quei parlé dra Ligüria d'ciantru-punainte (a Degu ''merká'', a Pounte d'Invrea ''meřká'', au Sascé ''meyká''); # U xvilupu de ''ge-, gi-, di-'', an Väl Burmia e 'nt'ei ätre zone d'l'Ultrezuvu d'Punainte, u vä aprövu a ra sciurteia scpantiäia an tüta ra Ligüria, cui pasägiu a ''dz-'' e ''z-'' cumüne ciütosctu a ra zona “lumbärda” che a quela “piemuntaise”. Per esaimpiu, per l'italiàn “ginocchio” us hä ''znúdžu'' au Sascé, an Väle Scctüra e a Carisan, ''znúdž'' a Useria, Degu e Pounte d'Invrea; per “gelare” us hä ''dzrè'' au Sascé e a Degu, ''dzrò'' a Carisan, per “genero” ''dzéne'' a Carisan, ''dzénr'' a Degu, ''dzrén'' a Millëximu, ''dzánr'' a L'Atä, e c'scì véia, còuntra ei fùime “piemuntaixi” ''dženúy'', ''dželé'', ''džéner''; # Zounta l'Ultrezuvu d'Punainte a l'ärea ligüre d'ciantru-punainte ra mancäia velarizasioun de -n- an pusisioun postonica, fenomenu ch'u cröba 'nvece, se bain cun dei sciurteie an pärte diverse, tantu ei Piemounte meridiunäle c'me, an Ligüria, ra zona zenaise a partì da Noli aprövu a ra coscta. Ra velarizasioun a manca cumpletamainte an tüta ra Väl Burmia e a punainte d'iscta (per esaimpiu, lána, tána), maintre u teritòriu du Sascé e dr'Urba a presainta na situasioun cangiante (ra nasäle veläre a ricura suvratütu 'nt'Ultrezuvu zenaise); # Ei cuncurdanse cun l'ärea ligüre i se scpantiu au campu muifulogicu ascì: per esaimpiu, ei pluräle di numi masculigni us fùima an Väl Burmia secoundu u modu ligüre, cun ra desinainsa -i, a diferainsa dei piemuntaise, dound'ei pluräle u n'cangia nainta riscpatu au singuläre. Ra Väl Burmia e u teritòriu du Sascé an particuläre i ripeiu ra -i anche dopu cunsunante nasäle, andanda aprövu dounca ei cundisiugni “tusccan-ne” dounda i han piä urigine, an epuca ben bain tempuri, ra fuimasioun d'in particuläre pluräle cun metatexi tipicu 'ncöi du zenaise. Per esaimpiu, maintre ei pluräle d'l'italiàn “cane” u n'cangia nainta 'nt'ei piemuntaise (“kán”), ant'l'ärea ligüre us fùima c'me an italiàn cun ra desinainsa -i; an zenaise però e aprövu ra coscta ligüre d'punainte sa -l a vä 'ndrera e a päsa pöi an pusisioun prima dra cunsunante, 'nt'ina fùima kayn ducumentäia 'nt'i tascti antighi fein au seculu XIV, da dounda 'ntra Rivera d'Punainte us hä kay per ra cäucia aprövu dra nasäle e, 'ntra zona zenaise, us hä kèn, kén per ra cuntrasioun aprövu. 'Nt'l'Ultrezuvu d'Punainte us hä, anvece, fùime du tipu káni, a Useria baléñi per l'italiàn “pallini”, bibéñi per “tacchini”. Paregiu us fùima i pluräli ascì di numi feminigni du tipu “ragioni”, “stagioni”. # Saimpre riguärdu ra fuimasioun dei pluräle, u vä missu an evidainsa ei pasägiu ai feminein d'quelu di numi masculigni an urigine neutri an latein, che an piemuntaise i s'adätu au singuläre: c'me 'ntra zona zenaise, per esaimpiu, ei pluräle di italiagni “ginocchio” e “labbro” l'é dounca du tipu xnuge e leife/lävre (Uä), maintre an piemuntaise i soun du tipu gënoj e laver. # Riguärdu ei caraterisctiche muifulogiche e sintätiche, ra Väl Burmia a cundivida cun ra Ligüria, per esaimpiu, l'aveibiu d'lögu kí per l'italiàn “qui”, anvece dei piemuntaise sí (latein ecce hic), u n'cunuscia nainta l'enclixi d'in prunume d'lögu 'ntra sctrutüra d'presentasioun e l'üzu de ke dopu l'intrudutù d'dumanda (cusctrusioun ch'a pä 'nvece generalizäia an piemuntaise); # Tra i fenomeni che l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an cumüne cun u tipu “piemuntaise”, u ciü cèru l'é següru ra cäucia dei vucäle atune, tantu a ra fein dei parole cume prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ei parole proparusitune, d'vòte ripianda dopu na -i a ra fein. Ra zona ciü 'nterassäia dai fenomenu l'é quela dra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] tra [[Oseria|Useria]] e [[O Dê|Degu]] (cun [[O Ponte|Pounte d'Invrea]]), maintre u teritòriu dr'[[Urba]] e [[Uà|Uä]], cun u [[Sascê|Sascé]] e ra [[Väle Scctüra]] ([[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]]) u cunseiva ei vucäle a ra fein dei parole e u ridoua quele prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ei parole. 'Nt'l'auta Väl Burmia, a [[Bardenèi|Bardineu]] e a [[Carizan|Carisan]] us cunseiva però ei vucäle a ra fein dra parola, c'scì cume, an ciü, anche quele dopu l'aciaintu 'ndrainta ia parola e a Bardineu quele prima ascì, che a Carisan i veru debule sainsa 'rivé ad ogni modu a scenté saimpre. A punainte dra Väl Burmia ei cundisiugni i soun dopu tütu ei mëxme d'Carisan, maintre a levante, 'ntra Väl Sccrivia cun ciantru a Növe e Gävi, ra situasioun l'é scimile a quela d'Uä e du Sascé; # Riguärdu ei cunsunantixmu, ra -g- tra ei vucäle, da -c- e -g- latéin-ne, c'me an piemuntaise a vé debule<ref>Rohlfs 1966: 197</ref> fein a ra cäucia an tüta ra Väl Burmia da Bardineu-Carisan fein au Sascé e Campu-Rsciùgni, maintre us cunseiva per esaimpiu an tüta ra Väle Sccrivia<ref>per esaimpiu us hä c'scì per l'italiàn “spiga” a Millëximu, Degu e Pounte d'Invrea špía, per “formica” a Degu furmía, a Carisan fürmía, a Pounte d'Invrea fermía, au Sascé füymiya, per “lago” a Carisan lòyu</ref>; a punainte, a scenta an Väl Tänaru e u i a dei ùime d'na antiga cäucia, se bain nainta sisctematica, 'nt'l'entrutèra d'[[Arbenga|Arbeinga]] versu levante ([[Castrevegliu]], [[Erli]] e u teritòriu de drainta ch'u bräsa [[Finô|Finä]])<ref>Us hä a Castrevegliu fürmía</ref>. Is fenomenu l'era foscia presainte an taimpi antighi 'nt'u [[Savuneize|savunaise]] ascì (ra diciarasioun d'Paxia dei 1178-1182 a riporta buada per l'italiàn “bucato”) mä 'ncöi u dialetu dra çittä, ch'u s'é votu zä an epuca tempuri versu u tipu zenaise, u n'an cunseiva nainta ciü ùima; # Impurtante trätu muifulogicu d'carätere piemuntaise l'é ra sciurteia an -úma dra prima persoun-na pluräle, ch'a cröba tüta ia pärte d'l'Ultrezuvu d'Punainte tra Carisan e Bardineu da na pärte e Uä e ra Väle Scctüra da l'ätra, mainte ra Väle Sccrivia da na pärte l'hä ei cundisiugni “zenaixi” (-ému) e ra Väl Tänaru da l'ätra (Urmea, Garesce) a presainta dei cundisiugni növe d'tipu lucäle. # Paregiu d'carätere piemuntaise l'é ra fein an -é d'l'infinì 'ntra prima cuniugasioun di veibi (-are) e di numi an -arium, -ale, ch'a tuca na zona curispundainte ciü o menu a isu settù d'l'Ultrezuvu dound'us hä ra cäucia dei vucäle atune e a ra fein dra parolla (da ra Väl Burmia a ra Väl Scctüra suvratütu, chinanda fein a Sctela ançä du Zuvu) # L'é d'tipu piemuntaise i caräteri muifulogici e sintätici<ref>Mair Parry: Sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte. Parluma 'd Còiri</ref> c'me ra sciurteia an -u dra 3ª persoun-na pluräle d'l'indicativu presainte, ra fùima d'l'articulu determinativu, l'üzu dei prunume liberu d'3ª persoun-na singuläre kyèl e dei prunume dativu e cliticu d'lögu i riscpatu a ra fùima ligüre ge; # Na serie d'sciurteie i soun cumüni tantu a di parlé d'tipu “piemuntaise” cume a ätri d'tipu “ligüre”: per esaimpiu, cumüne ai Piemounte meridiunäle, a ra zona zenaise e a l'Emilia d'punainte l'é ra sulusioun d'na saincia teiminasioun per ra tersa persoun-na pluräle an tüte ei cuniugasiùgni, se bain ch'u pö esie ciü sulusiugni puscibile per ra teiminasioun<ref>PETRACCO SICARDI, 19922: 23</ref> (che an Väl Burmia a balocia tra l'üzu de -u dra tersa cuniugasioun secoundu ei mudelu piemuntaise e quelu “ligüre” de -a dra prima, per esaimpiu a Carisan); # Ra sciurteia particuläre de -tr- an máre, páre ch'a mäica i parlé d'l'Ultrezuvu d'Punainte riscpatu ai fùime che i prevairu an Ligüria (che i pärtu da máyre, páyre cunseiväi per esaimpiu 'ntra zona d'esctremu punainte), a cröba anche na läiga ärea dra Rivera d'Punainte, curispundainte au tipu ligüre “du ciantru”, dounda a Arbeinga, a Portu o a Ceive d'Tegu u i a per esaimpiu ei mëxme cundisiugni. Cumüne ai “piemuntaise” e au “ligüre” d'ciantru-punainte (e d'levante) l'é anche ra distribusioun di clitici sugettu, che u i se xluntana - e meia an tüta ra zona - scma u tipu zenaise; # Cun u “zenaise” e cui “piemuntaise”, mä nainta cun l'ärea ligüre d'punainte, i dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i hän an cumüne i modi d'fuimé i ditonghi de -é- rumansa (mèyz, mèyzu 'mese', sèyra, sáyra 'sera'); # I exiti che i s'poru cunscideré “particuläri” d'l'Ultrezuvu riscpatu au tipu “piemuntaise” e a quelu “ligüre” i n'soun nainta tanci, mä tücci ciü o menu impurtanti: an di quei pounti d'sa zona ra ditungasioun de -é- rumansa a pö avgnì anche dedvanci a nasäle (a L'Atä tsáyna per l'italiàn “cena” e váyna mä a Carisan tséna e véna), a diferainsa d'quantu u suciada an Piemounte e an Ligüria, mä c'scì cume l'avé 'nt'l'ärea emilian-na, cun ra quela ra Väl Burmia a cundivida anche ra ditungasioun de -i- dedvanci a nasäle, che 'nt'ei pasä l'hä duvü 'rivé a ra coscta aimancu 'ntra zona d'Uneria. Difäti, ra ditungasioun de -i- as é scpantiäia da l'ärea padan-na 'nt'l'Ultrezuvu, scicà che per esaimpiu us hä per l'italiàn “vino” véin a Uä e a Növe; # Cumüne a l'Ultrezuvu d'Punainte e a na läiga zona lumbärda d'punainte cun dei xlançi an Emilia e 'nt'ei Piemounte setentriunäle l'é ei pasägiu du grüpu -ct- a -ć-<ref>Us hä c'scì per esaimpiu i tipi fáču per l'italiàn “fatto”, láče per “latte”</ref> (pe mazu du sctädiu cumüne a l'ärea ligüre e a quela piemuntaise -it-), che da ra Väl Burmia a cheina ascì 'nt'l'entrutèra d'Arbeinga e 'nt'i parlé bäsu-piemunaixi ciü avxein; # I soun segnaläie ancù ei fùime particuläri, 'nt'u dialetu d'Cäiri, dei cundisiunäle cun generalizasioun d'infisu -s- (sarésa, sarési, sarésa, sarésimu ecc.), che i s'ritröuu ancù na vòta 'nt'l'ärea lumbärda e emilian-na d'punainte (mä anche, bsögna dìle, an cäca parlé ligüre, per esaimpiu an [[Munegascu|munegasccu]]<ref>AZARETTI, 1977: 206-207</ref>). == Note == <references /> == Bibliugraféia == * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528|editô=Le Mani|léngoa=IT|}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Liguria linguistica, Dialettologia, storia della lingua e della letteratura nel Ponente. Saggi 1987-2005|editô=Philobilion Edizioni |léngoa=IT|}} == Pägine cureläie == * [[Dialetu uaröxiu]] == Ätri prugetti == {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] m34y0gjmb1kfqbkrfwiqvs8ngilgei9 0 32722 274457 273775 2026-10-02T09:19:17Z N.Longo 12052 fix 274457 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ôtri |Panorama = Panorama di Voltri.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vìsta de Ôtri da-o Moìn de Crêvei</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = quartê |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = Zena |Data istituzione = [[1861]] |Data soppressione = [[1926]] |Abitanti = 11632 |Aggiornamento abitanti = 2022 |Nome abitanti = Ôtrìn, Vôtrìn |Patrono = [[Sàn Càrlo Boromêo]] |Raggruppamento = [[Monicìppi de Zêna|Muniçìpio VII Ponénte]] |Mappa = Municipi di Genova.png |Didascalia mappa = Màppa di [[muniçìppi de Zêna]] }} '''Ôtri''' ò '''Vôtri''' (''Voltri'' in italiàn) o l'é o quartê ciù a Ponénte do comùn de [[Zena|Zêna]], ch'o s'atrêuva tra-o quartê de [[Pra]] e-o comùn de [[Rensén]], into Muniçìpio VII Ponénte. L'àrea de Ôtri a conprénde e unitæ urbanìstiche de Ôtri, [[Crêvei]], [[Fràbiche]] e [[Scioìn]], insémme a-e fraçioìn de [[Vêxima]] e da pàrte zenéize de l'[[Ægoasànta]]. == Giögrafîa == Ôtri a s'atrêuva into setô ciù intèrno do [[Górfo de Zena|Górfo de Zêna]] e-a seu còsta a reprezénta o pónto ciù a nòrd do [[Mâ Mediterraneo|Mâ Mediterànio]] de ponénte. A-e spàlle do tê se tîan sciù e artûe, che tóccan i 1200 m co-a çìmma do [[mónte Reixa]]. Ôtri a l'é atraversâ da-i rién Léia e Cerûza. == Stöia == Conosciûa cómme Hasta Veiturium, prìmma da dominaçión romànn-a Ôtri a l'é stæta a capitâle da tribû [[Liguri Antighi|lìgure]] di [[Viturii]], da dónde a pìggia o nómme. Do 1796 a l'é stæta tiâtro da [[Batàggia de Ôtri]], tra l'exérçito de [[Napolion Bonaparte|Napolión Bonapàrte]] e-i [[oustrìachi]] aleæ di [[Regno de Sardegna|sardo-piemontéixi]]. Ôtri a l'é stæta 'n comùn outònomo da-o 1798 a-o 1926, quànde co-a costitoçión da [[Grànde Zêna]] deçîza da-o [[Fascismo|regimme fascìsta]] a l'é stæta unîa a-o comùn de Zêna. == Abitànti == === Evoluçión demogràfica === {{Demografia/Ôtri}} == Pòsti d'interèsse == === Architetûe religiôze === * Santoâio da Madònna de Gràçie ([[IV secolo|IV sécolo]]), conosciûo cómme San Nicolò ascì * Santoâio de Nòstra Scignôra Sónta de l'Ægoasànta inta localitæ de l'Ægoasànta ([[XVII secolo|XVII sécolo]] ) * Gêxa e convénto de Nòstra Scignôra di Àngei * Gêxa de Sant'Anbrêuxo * Gêxa di Sànti Nicolò e Eràsmo ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), conosciûa ciufîto cómme gêxa de Sant'Eràmo, nasciûa in sciô pòsto de 'n ötöio do [[XIII secolo|XIII sécolo]] di Ospitalieri de Pre intitolòu a San Zâne * Gêxa de Sant'Ànna (za intitolâ a-a Madònna do Càrmo e Sànta Terêza) con l'anéso convénto carmelitàn òua sêde da schêua média statâle * Gêxa de Sànta Linbania ([[XIII secolo|XIII sécolo]]), inte l'òmònima ciasétta de Bórgo Cerûza, a l'é a sêde da Confratèrnita N.S. do Rozâio, dîta "di Turchìn" pe-o cô de càppe; sótta l'artâ gh'é o pertûzo dónde pe tradiçión se métte a tèsta pe baxâ e relìchie da sànta e òtegnî proteçión * Gêxa de Sant'Eogénio a Crêvei inte l'òmònima localitæ * Ötöio se Sant'Eogénio inte l'òmònima localitæ * Gêxa de Sant'Antönio Abòu a Crêvei inte l'òmònima localitæ * Ötöio de Sant'Eràmo * Ötöio "Mòrte e Òraçión" ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), riavèrto do [[2010]] dòppo di travàggi de restòuro * Gêxa de San Pê a-a Vêxima ([[XII secolo|XII sécolo]]), za convénto de móneghe cistercénsi * Convénto e Gêxa de San Françésco, òua seròu <gallery widths="150" heights="250" mode="packed"> Immaggine:Voltri chiesa di S Limbania.JPG|A gêxa de Santa Linbania Immaggine:Voltri-chiesa santi Nicolò ed Erasmo1.jpg|A gêxa parochiâle di Sànti Nicolò e Eràsmo </gallery> === Architetûe çivîli === [[File:Vecchio ospedale di Voltri.jpg|thumb|O vêgio uspiâ "San Càrlo" de Ôtri, pöi Rescidénsa sanitâia ascistençiâle e ancheu Distréito sanitâio|218x218px]] * Vìlla Brìgnoe Sale Duchéssa de Galêa ([[XVII secolo|XVII sécolo]]), constroîa in scê colìnn-e de Castelâ, Gîvi, Belvedêre e San Nicolò, a l'à 'n pàrco de 32 ètari avèrto a-o pùbrico * Vìlla Lomelìn Mameli ([[XVIII secolo|XVIII sécolo]]), che ne rèsta sôlo o palàçio, purtròppo co-e faciæ de fêua òrmâi sénsa decoraçioìn. A-o moménto a l'é dêuviâ da de câze privæ e a se peu vixitâ in pàrte inte di giórni predefinî; se consèrva e decoraçioìn de pitûa intêrne do Giöxèppe Cànepa * Monuménto a-i chéiti: o monoménto òriginâio, inougoròu do [[1925]] e distrûto a-o coménso da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segónda Goæra Mondiâ]] pe ricavâ do materiâle da destinâ a-e àrmi (brónzo a-a pàtria) o l'é stæto fæto da-o scultô Prof. Vitöio Lavezzari (1864-1938). A configuraçión d'ancheu do monuménto a l'é conpòsta da-o bazaménto òriginâio e da l'êuvia astræta de l'artìsta contenporànio Chimeri; a fìrma in sciâ bâze do Prof. Vitöio Lavezzari dónca a no dêve indûe in àro in sciâ paternitæ de l'êuvia into seu conplèsso. <gallery widths="150" heights="250" mode="packed"> Immaggine:Voltri-1.jpg|Monuménto òriginâio do scultô Prof. Vitöio Lavezzari Immaggine:Monumento voltri attuale.jpg|Monuménto d'ancheu </gallery> == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Comunicaçioìn == Ôtri a l'é 'na staçión da [[ferovîa Zêna-Sànn-a]]. O l'é 'n çéntro stradâle inportànte, dæto che chi se destàcca da l'[[Ourélia]] a stràdda che, pe-o [[Passo do Turchin|Pàsso do Turchìn]], a pòrta a [[Uô|Oâ]] in [[Piemonte|Piemónte]]; in càngio a [[ferovîa Zêna-Oâ]] a l'arîva a-a carosàbile a mónte de Ôtri. === Ferovîe === {{Véddi ascì|Staçión de Zêna Ôtri}} {{Seçión vêua}} == Nòtte == ; Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ; Nòtte bibliogràfiche <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Quartê de Zêna]] iyds0x8bwuwn2x567loa4362x74rtso 0 33114 274450 274418 2026-10-01T20:59:16Z Arbenganese 12552 /* L' 'mpiontu d' 'l èpuca */ paregià 274450 wikitext text/x-wiki {{Ulmioš-cu|gṛafia=, s'cundu a gṛafia d' Marco Michelis}} [[File:Ormea - Palazzo Comunale (1902).jpg|thumb|Ulmèa, 'l palōzzu dâ Cumüna 'nt' 'l 1902]] U '''lanifizzi d'Ulmèa''' (''Lanificio'' 'n [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l' è èl palōzzu lunde au u j'è a cumüna d'[[Ulmea|Ulmèa]], ch'u da 'n su Rizöa, 'n s'èl cōntu cun via Rumma, 'nt'èl Bulgu. == Štoṛia == [[Immaggine:Carlo Vincenzo Ferrero d'Ormea.jpg|sinistra|miniatura|Dipintu d'[[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Scịondṛu Vinzè Ferrero]], Malchèse d'Ulmèa|274x274px]] A fōbrica di ponni 'nt'[[Ulmea|Ulmèa]], ṛ'è štô 'nštalô 'nt'èl [[1723]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}</ref>-[[1724]], sutta aṛa direziùn d' 'l 'nglese John Coward, ch'u v'gniva da ṛa cuntea d' 'l [[Somerset]] (dav's̅c̅in a [[Bristol]]) e ch' l'avèva zà auvèltu d' 'l fobriche dapè a [[Viçença|Vicenza]]. Coward ṛ'èṛa štà ciamà 'nt'Ulmèa da 'l [[Scịondṛu Vinzè Ferrero (Malchèse d'Ulmèa)|Malchèse Scịondṛu Vinzè Ferrero]] n'mà dui oggni dōppu a sô 'nveštitüṛa, p'lché 'n quâ periudu, ṛ'[[ota valodda d' Tonno]] ṛ'eṛa ciütōštu pōvo, ma u j'eṛa a vuluntà d' tiṛoa sciü 'n 'mpresa d' su setùa. I [[Savoia]] j' avèvo pensà d' tiṛoa sciü' 'n indüštṛia p'l pṛûvincia e 'l b'sögniu l'eṛa alimentà da ṛa scituaziùn pulitica, scicume che 'nti ültimi tempi, 'ntontu che 'nt'èl restu d'l [[Euròpa|Europa]] u j'eṛa a [[Rivulusiùn indüstriâle|rivuluziun indüštṛiōa]], èl fobriche Italione i d'vèvo èsso r'lanzoi 'ns' èl m'lcà. Fin a alau u tṛavojiu l'eṛa focciu 'nt' pōchi pōšti 'n [[Piemonte|Piemunte]], p'lchè u j'eṛa a pruibiziun d' bütoa di lanifizzi 'nt' èl gṛōsse zità e chinscì l'eṛa 'n man ai ištitütti d'carità<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 151}}</ref> ō a j' ušpizzi, cun 'na manifatüṛa scolsa. Pṛōppi cun l'ajüttu d' èl guvèlnu, 'l malchèse Ferrero, ch' l' eṛa da pōcu ascì Miništṛu d' 'l Finanze l'avèva špuncià p'l ovṛia su 'mpiontu: Ulmèa ṛ eṛa 'nt' 'na buna pusciziun, dav's̅c̅in al moa e 'nsa štṛô tra [[Turin|Tüṛin]] e [[Inéia|Inejia]], cun 'n bun ambiente e èl giüšte risèlve d'euva. A pusciziun favurevule d'Ulmèa ṛ' avèva p'lmessu a l' 'ndüstria di ponni 'n fozile trofigu pṛ' acatoa 'l materie pṛimme, cume èl lone da ṛa [[Spagna|Špogna]], pijoi da i pōlti d' [[Livorno|Livulnu]], [[Zena|Zèna]] o [[Marseggia|Molseja]]. Ascì èl dṛōghe, l' öṛi è u savun p'l tenzo e 'ngṛascioa u t'sciü' i v'gnivo da 'l [[Rivêa de Ponénte|Punente Ligure]]: 'n palticuloa da [[U Sejô|u Zirioa]] e da [[Inéia|Inejia]], cun šcunti e cunvenziui foccie apōšta.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://officina82.wordpress.com/2015/01/14/restauro-del-palazzo-municipale-di-ormea/|tìtolo=Restauro del palazzo municipale di Ormea|dæta=2015-01-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}</ref> Vagnèndu 'n p'lmessu špecioa e dî šcunti 'nsl' tosse, l'è v'gnü föṛa 'n 'mpiontu ch' pè qual'epuca l'eṛa d'avanguoṛdia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa d')|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://www.academia.edu/14067274/G_Chabrol_de_Volvic_Statistica_del_dipartimento_di_Montenotte_a_cura_di_Giovanni_Assereto_vol_II|ànno=1993 [1824]|editô=Cumüna de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=296 - 298|volùmme=Vul. II|capìtolo=Manifattura della lana}}</ref>: i sun 'nstaloi 'nt'Ulmèa 'na tr'ntèna d'[[Te(r)â|troa]] p'l a pṛuduziun di ponni aṛa maneṛa inglese e di ponni ascì d' s'cunda qualità.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Patrizia Chierici|curatô=AA.VV.|tìtolo=Nobiltà e Stato in Piemonte: i Ferrero d'Ormea|url=https://iris.polito.it/handle/11583/1926236|ànno=2003|editô=Zamorani|çitæ=Türin - Munduì|léngoa=IT|p=475|capìtolo=Le iniziative di Carlo Francesco Vincenzo Ferrero ”a vantaggio del paese e a maggior utile del feudo”: industria e territorio nel marchesato di Ceva e nel luogo di Beinette}}</ref> Al pṛûcessu d' 'nštalaziun u j'eṛa štà apṛessu l'alchitettu d' [[Munduvì|Munduì]] [[Francesco Gallo,]] ch' l'avèva cunsijà èl malchèse e, fōsci, l' avèva seguì a cuštruziun 'n ciü mumènti. D' scigüa u s'sa ch' l'eṛa 'ndà 'n vis̅c̅ita aṛa fobrica 'nta pṛimma d' 'l [[1725]], ma tücci i papéi d' 'l'epuca, cun pṛugetti e oto indicaziui 'ns'i travoji sun 'ndōi pelsci.<ref name=":1" /> 'Nt'èl mese d' s'tembō, a chiveltüṛa a duṛèva esso stô cumpleta, lištesu Coward (div'gnü išpetua), l'avèva šcricciu 'na relaziun da mandōa al Cunsijiu d' 'l Cumerciu, lund'u 'ndōva a dì che nön di ōtṛi stabilimenti d'l Piemunte u sṛèva stà bun a passōa d'nōi a qua d'Ulmèa, vištu l'urdine e a cumpus̅c̅iziun gradiusa. L'atività ṛ'avèva 'ncum'nzà bèn, tontu da vagnoa a realizaziun d' 'l divise d' 'l esercitu piemuntese e p'l lō j' avèvo ciamà a tṛavajoa ciü d' dus̅c̅entu p'lsune. 'Nt'i oggni s'tonta dû [[XVIII secolo|Set'zèntu]] i uvriéi j'eṛo muntōi a [[1130]] e i v'gnivo tontu dal famî ulmiošche quontu dai pais̅c̅i dav's̅c̅in.<ref>{{Çitta web|url=https://tourism.ideawebtv.it/2020/05/14/ormea-in-attesa-di-poter-riaccogliere-i-turisti-ecco-un-po-di-storia-per-ingannare-lattesa/|tìtolo=Ormea: in attesa di poter riaccogliere i turisti ecco un po' di storia per ingannare l'attesa|dæta=202-05-14|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}</ref> A 'n zeltu puntu, u n' s'pèva ciü t'gnia tütte èl lavuraziui 'nt'Ulmèa, ascì p'lchè u n'j'eṛa ciü dišpunibilità d' manudopera, chinscì ch'u s'è auveltu d' j' 'mpionti d'štacoi a [[Garesce]] e a [[Bagnascu|Bagnošcu]], cun laburatori da 60 e da 50 machinoṛi.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/03/01/il-marchese-di-ormea-da-povero-a-ministro-delle-finanze-interno-e-esteri-capace-di-far-arrestare-il-re-e-lo-spionaggio-al-lanificio/|tìtolo=Il marchese di Ormea da povero a ministro delle Finanze, Interno e Esteri, capace di far arrestare il re. E lo spionaggio al lanificio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-30}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Ormea - scorcio ufficio comunale con persone.jpg|'L contu d'j' ifizzi dâ Cumüna (pṛimmi dû Növ'zèntu) Immaggine:Ormea - Piazza del Municipio e Via Nazionale.jpg|Su Rizöa è a Via Naziunōa, p'l 'ntroa 'nt' 'l Bulgu Immaggine:Ormea - Partenza dell'automobile.jpg|Pṛimma machina 'nt'Ulmèa (1900-1910), d'noi a 'l munizippi </gallery>Cun in ottu filmà ai 27 d'zügnu d'l [[1736]] 'l malchese l'aficcia 'l lanifizzi a dî m'lconti d'[[Turin|Tüṛin]]: Boch e Raby, al pṛes̅c̅i d' 3500 liṛe piemuntes̅c̅i a l'onnu. Ntl' 1739 i šcoddo i benefizzi e i šcunti, ch' j'eṛo düṛoi quinz'oggni. Alau i dui m'lconti i filmo 'n növu acoldi, ma u smiaja che Coward u mant'gnisse 'ncua a direziun. Ntl' [[1790]] u nüm'ru d' j' 'mpiegoi l'eṛa d' 900 p'lsune. 'Ntl' fṛatempu ṛ'eṛa cum'nzô a cuncurenza d'növi lanifizzi, nasciüi a Munduì, Saviàn, Pineṛöa e Biella.<ref name=":2" /> U s'sa ch' j' ommo d' l'esèlcitu fṛanzese, ch'i j'eṛo rivoi 'nt' [[Ulmèa]] p'la pṛimma vōta 'nt' 'l [[1794]] e i j'eṛo r' štoi fin al [[1796]], pe' tulnoa ncù 'nt'èl [[1799]]. I suldoi j'avevo pijà cumme qualtéa geneṛoa l'edifizzi da fobṛica<ref>{{Çitta|Casalis, 1845|p. 522}}</ref> e aṛa fin d'l peṛiudu d'ucupaziùn d'l paise, ai 13 d' dis̅c̅embo<ref>{{Çitta|Casalis, 1845|p. 527}}</ref> d' quall'onnu lì j'avevo docciu föu ai quottṛu cantui dû lanifizzi.<ref>{{Çitta|AA.VV., 1987|p. 150}}</ref><ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=44|capìtolo=Ormea al tempo della Rivoluzione francese}}</ref> U n' s' sa pa s' l'eṛa štà 'n avenimentu vujiü dai cumandonti p'l gṛâmizia o s'u sègghe štà ina d'sgrozia.<ref name=":3" /> 'Nt'i sö šcṛicci 'nsa štōṛia d'Ulmèa Dun Balbis, che s-cioggni l'eṛa 'l vice chirà dâ geis̅c̅a, u šcṛivèva che: <blockquote><i>U lanifizzi l'eṛa assoi d' vantoggiu p'l' a pupulaziùn, u ciü tontu 'nt' j' ültimi oggni, vištu ch'a pṛuduziun ṛ'eṛa d' buna qualità e u s' vendèva 'n abundonza, ascì d' mōddu da doa du travoju al p'lsune d' 'l pōštu. D'lungu da quontu šcṛicciu, èl föu u fas̅c̅èva 'ncùa ciü pau, p'lché qua dì l' aveva tacà a sciuscioa 'n' ventu fōlte, tontu ch'u s' p'nsova che'l cà d'l Bulgu i fusso a rešigu d' ciapoa föu. A nente l'eṛa selvia l'aziùn d'campoa l'euva 'n zimma, scicumme a štrütüṛa ṛ'eṛa tṛoppe ota e èl sciomme tṛōppe špantioi.</i></blockquote> P'l fultügna e, u dis̅c̅e 'ncua Dun Balbis cun l'invucaziùn p'l dû vote dû Santiššimu Sacramentu da poIte d'l pōpulu, èl föu aṛa fìn u n'è r'sciü a passoa ciü 'n là.<ref name=":3" /> Dōppu a füṛia d' su peṛiudu u s' eṛa focciu 'n növu cuntṛottu tṛa 'n zeltu Richard e 'n discendente d' 'l malchese p'l 'ncum'nzoa tulna cun des̅c̅e machinoṛi, ma p'la manconza d' fundi l'atività a fas̅c̅eva fatiga a r'pijose e u n è ciü štà puscibile reštauroa l'edifizzi. A pulitica d'ajüttu cuntṛu a cris̅c̅i, auzèndu èl tosse 'nsl' 'mpultaziun dâ lōna d'föṛa, a paltìa dal [[1815]], a n' è s'lvìa. U s'è pṛuvà, 'nt'èl [[1823]] a cuštituìa 'na ditta a nōmme culetivu, ma sènza špeṛonza e èl pṛuduziui sun finî 'ntulnu al [[1830]].<ref name=":2" /> 'Nt'èl [[1844]] 'l cumplessu in polte r'ngià l'è štà catà daṛa cumünità d'Ulmèa, cun deliberaziun a j' 8 d'avuštu. In otṛu ottu u vegniva filmà ai 5 d' z'nòa d'l [[1846]] dal malchese Carlo Luserna d'Angrogna, ch' l'avèva v'ndü p'l 8.500 lìṛe u reštu dû lanifizzi. Chinscì i sun cum'nzoi i tṛavoji pè tṛašfulmoa qualla polte ar'ngiô 'nt' 'n albèlgu, finii 'nt'èl [[1853]], sutta a direziun da Cumüna. Oci tṛavoji d'culaudu sun štoi focci 'nt'èl [[1855]]. Del [[1892]] u j'è štà 'l congiu dû r'löṛi püblicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Ferraris|outô2=Mauro Ferraris|tìtolo=Saluti da Ormea. Cartoline e testi d'epoca|url=https://borghideltanaro.s3.eu-west-3.amazonaws.com/Ormea_2004_Ferraris-Giorgio_Ferraris-Mauro_CartolineTestiDEpoca.pdf?X-Amz-Content-Sha256=UNSIGNED-PAYLOAD&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Credential=AKIASQEUYJUZSVZUI7GR%2F20260930%2Feu-west-3%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Date=20260930T195706Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=1200&X-Amz-Signature=3b82984f2e5af981278751018145b87fee0c4f86fd53d49ea4919d671a6ee340|ànno=1999|editô=Nuova Editrice Italiana|léngoa=IT|p=10}}</ref> e 'nti oggni a faciodda ṛ'è štô ciü vōte tencia, scicume chè fin ai pṛimmi dû [[XX secolo|Növ'zèntu]] u j'eṛa èl prê a višta. 'Nt'èl [[1900]]-[[1910]] l'è štà focciu 'l pōltiu 'nsl fioncu d' punente, ch' u dà 'nsu Rizöa.<ref name=":1" /> == L' 'mpiontu d' 'l èpuca == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 04.jpg|'L palōzzu zö, cun 'l poltiu 'nsu Rizöa Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 03.jpg|'L munizippi, da via Rumma Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 14.jpg|'L r'löṛi civicu e i balcui Immaggine:Veju lanifizzi, au Munizippi (Ulmèa) 10.jpg|L' 'ntrodda d' j' ifizzi </gallery>Èl fabricà u s'tṛuvova 'nta polte ciü ota d'l Bulgu, d' 'n Su Rizöa fin da 'l [[Punte dî Cōlni]]: l'edifizzi l'eṛa štà p'nsà p'ṛ uspitoa tütte j' upeṛaziui menu che a fissaziun d'i t'sciü e zerte upeṛaziui d'tintüṛa ch'i s'fas̅c̅èvo a voa, šfṛütèndu l'euva d' l'[[Almella]]. 'Nta sô dešcṛiziun d'l [[1725]] Coward u cuntia: 'na comuda tundeṛia cun nuviššimi machinoṛi, i lucoa lunde ch'a lona a v'gniva d'šbrinô[1], quai lunde a v'gniva lavô e quai lunde a v'gniva tencia, u tüttu d'špōštu 'n mōddu da avèa d'lungu l'euva a dišpus̅c̅iziun e da nu foa d'l fümme. 'N' otre relaziui u cuntia ch' au cian ciü bossu, u lanifizzi l'avèva avüu 'n gṛōssu štanziun, lande ch'i s' fas̅c̅evo tücci i tṛavoji d'fin 'nsa lona pṛunta p'l vendo, 'nseme ara zà diccia tundeṛia, mentṛe d'suvo u j'eṛa 'n gṛōssu masaghin p'l a lona fiṛô e p'l i fia da bütōa 'ns' u tṛoa (orditi). 'Ncù 'n zimma, i troa, che 'nt'èl mumèntu d' mascimu u n' j'eṛa 34 grōsci p'l i ponni e 6 p'l i t'sciüi ciü špasci (ratine). Ai livelli ciü oti u j'eṛa oci masaghî, fin au sèštu cian, riselvà ai ponni da štendo: a štonzia a pèva cuntignia ciü d'zinquonta pezze.<ref name=":1" /> == A štṛütüṛa zö == Zö l'ex lanifizzi, l'è a sede d' 'n albèlgu è, 'ns'èl fioncu u j'è a polte d' 'l munizippi, cun j'ifizzi ch'i s'tṛövo 'nti cioi ciü oti: dōppu ch' l'ha patì i donni d' 'l föu dî franzes̅c̅i 'nt'èl [[1799]] l'edifizzi l'è štà cuštṛuì cumme növu, ma n'ma 'nta polte 'ns'èl contu tra via Rumma e u Rizöa. U n' ha ciü sei cioi, ma quottṛu. U cian bossu cun 'l poltiu 'nsa ciozza e 'na trozza d'suvo. Tücci i cioi i sun špaltii da ina culnîs̅c̅ie e i j'han zinqu balcui ch' i dan 'nsu Rizöa; suvo a l'ültimu cian u j'è 'na riga d'balcunatti ciü polvi. Vèlsu 'l Bulgu u j'è 'l r'löṛi civicu e i balcui i sun quottṛu p'l cian, ma calcün l'è štupà. I s'vago ben ascì èl culōnne 'n rilievu, tṛa 'n balcun e l' otṛu, tencie d' gioncu. Èl güštu altišticu l'è neuclascicu, r'sp'tèndu 'l peṛiudu da sô r'cuštṛuziun, p'l su fottu l'è vinculà dal Belle Aṛti a paltìa da 'l [[2004]] è l'è štà ar'ngià 'nt'èl [[2015]].<ref name=":1" /> == Notte == <references /> [[Categorîa:Architetûe do Piemónte]] == Bibliugṛafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1845|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=487 - 527|volùmme=XIII. Obiano-Oyace|cid=Casalis, 1845}} * {{Çitta publicaçión|outô=Patrizia Chierici|outô2=Laura Palmucci|ànno=1987|tìtolo=Per una storia del patrimonio industriale in Piemonte: il periodo napoleonico|revìsta=Publications de l'École française de Rome|volùmme=Villes et territoire pendant la période napoléonienne (France et Italie). Actes du colloque de Rome (3-5 mai 1984)|pp=133-160|léngoa=IT|url=https://www.persee.fr/doc/efr_0000-0000_1987_act_96_1_2919|cid=AA.VV., 1987}} == Oci pṛugètti == {{Interprogetto}} gj0yaaye574k8pf2cpjdvsb89lcet5w 0 33146 274434 274138 2026-10-01T18:28:14Z N.Longo 12052 /* Preistòja */ + 274434 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi |Panorama = Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Borṡi miòn da-a vìa du santuâiu</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]], véggiu [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Borṡi e Veréssi |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-sopresción = Supresciùn |Data soppressione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1944 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00901310001/|tìtolo=Borgio in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-24}} |Aggiornamento abitanti = 31-12-2021 |var-denscitæ = Denscitê |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Borṡi'''{{#tag:ref|''Borṡi'' in [[Ver̭éssu|Veréssi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi: Verezzino-italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=30}}</ref>, ''Bòrzi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''Borsi'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrzi'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/borgio_verezzi-#borgio_verezzi-.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Borgio Verezzi|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-25}}</ref>.|group=n.}} (''Borgio'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in paìṡe [[Liguria|ligüre]] de 1.944 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u l'ha fêtu cumün pe sö cuntu fina a-u [[1933]], cuand'u l'è stêtu tacòn insemme a [[Ver̭éssu|Veréssi]] in-tu növu cumün de [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]]. == Geugrafìa == U paìṡe de Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, numme devöòn pe ciamâ tütte ste têre cianélle misce da vixìn a-a costa, méntre che de darê u se tröva a Valle, ch'a sajêva u valùn ch'u l'è stêtu scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Vèrsu punénte, u teritoriu de Borṡi u rìva fìn a-u Munte Grossu (299&nbsp;m), ch'u l'è misciu sciü-i cunfìn du sö cumün cun cuélli d[[u Tû]] e d[[a Prìa]], ch'i se incuntran in sciü-a vetta. Pe-i rién, vixìn a Borṡi u ghe passa u ciü inpurtante du cumün, u riàn de Butassàn, ch'u l'è lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri, che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn, marcandu ina votta i tèrmi de Borṡi cun Veréssi fra e Vaixélle e Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u ne vegne da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, dund'u se ghe caccia da-u véggiu mö<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mappa territoriale (2)'', p. 38}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2026-09-19|léngoa=IT}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]]<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-09-21}}</ref>. A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>. === Preistòja === U nu s'è truvòn di rèsti da preistòja propiu d'in-tu teritoriu de Borṡi ma, a ogni moddu, i nu mancan di sciti ṡà in-te cuéllu de [[Ver̭éssu|Veréssi]], da-e tante arme a-[[I Castelê (Ver̭éssu)|i Castelê]], paìṡe furtificòn da primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]]. === Etê rumâna === Rivòn u tenpu di rumâni, cumensòn da-a canpagna de cuncuista du cunsule [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]], du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia, u s'è fina cunbatüu ina bataggia in-ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], cu-a vitòja di rumâni<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. Alantùa ste têre i l'êan traversê da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe a Varavêa, pe sciurtî da Borṡi pasandu pe San Péi<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. Pe cuntru, cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]], du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], a l'è stêta traciâ a ''[[Via Julia Augusta]]'', fìn in San Péi a duvêva andâ ancùa aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, da Borṡi a tacâva cun di gîi sciü pe a valâ du Butassàn, fìn a [[Gura]], scartandu a Cravasoppa. Pe du rèstu, u paìṡe ciü vixìn alantùa u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. === Etê de méṡṡu === {{Seçión vêua}} === Etê de méṡṡu === {{Seçión vêua}} === Etê cuntenpuranea === {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Borṡi}} === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>. * Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>. * Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>. == Posti d'interèsse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Fèste e fée == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1870|1871|Giovanni Battista Staricco||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 26}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1872|1877|Giuseppe Bergallo||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1878|1883|Giovanni Battista Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1884|1893|Bernardo Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1894|1895|Pietro Finocchio||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1896|1899|Carlo Leale||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1899|1912|Pietro Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1912|1914|Francesco De Vincenzi||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1914|1926|Giacomo Claudio Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1926|1931|Giacomo Claudio Staricco||[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestê]]|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1931|1932|Francesco Verdina||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1932|1933|Mario Gallarati||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == {{Seçión vêua}} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi]] [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a]] e1udw6rh5jcfq6gx8iybab9x66vgiq6 0 33206 274422 274419 2026-10-01T13:12:37Z Michæ.152 13747 274422 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:orange; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''SA'''</div> |style="background:#FFD9B2; color:black"|<small>Sta pagina qui r'è scricia an '''sasc-lìn''', sgundu ra grafia id Giovanni Romano</small> |} {{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascéllo}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 'd agustu dei 1774|var-nàscita=Nascita|mòrte=Sascé, 25 'd feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Atre infurmaziùn-ni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Ra prüma pagina di ''Sogni'' id Gavotti|var-dæti_personâli=Dati persunali}} '''Gian Lurenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 'd agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 'd feivè]] dei [[1843]]) l’è stà ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure. == Vita == Gian Lurenzu Federicu Gavotti u nasce an tra nöce tra u 9 e u 10 d’agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducatu d’Zèna]], da l’avucatu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. L’ha ra sö prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampara u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiu u s’vèghe che l’è purtà pei l’arte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène pasà e mustrà da ra famiia. An tei [[1788]] u va a [[Sann-a|San-na]] pei cuntinuè i stüdi ai scöre di Scignuri dra Misciùn. I söi i vurèvan ancaminèle ai stüdi d’lège, ma u zèrne id piè ra vita religiusa, cume za i sö frai i han faciu prüma d’chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Cerighi Regulari id San Paulu. Acsciü u va au nuviziatu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti an tei [[1791]] e u vène destinà ai stüdi filosofici id [[Ascoli Piceno]]. Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] an tei scöre pübliche id Foligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisöra]], Gian Batista Sputurnu. An tei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltà a l'imperatù e fòscia anche pei ra gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lascià Foligno. Da'i puntu d'vista puliticu, l'è sèmpre restà atacà a'i vègie istituziùn-ni dl'Antigu Regime e scuntèntu d’ista növa pulitica purtà da Napuleùn. Quandu an tei [[1814]] Napuleùn u caze, Gavotti u s'vèghe artirè ra pensciùn e, antramènte u s’tröva au Sascé, u n'parla guari ben d'ei guvèrnu arnuvà id Zèna. Arciamà a Zèna, u i stà pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèn-na d'mèixi, e u duvrà stèsne a San-na an exiliu faxendu l’istrutù. An tei [[1818]] u s'è faciu secularizè peichè u n'purèiva ciü lascè u sö Sascé, secundu quel che lè u scriva an tra sö ''Autobiografia'' a causa dra nustalgia (an verità u pa ch'u fusse anamurà dra muiè d'Bonaventura Zunini, da ra quale l'ha avü aiménu ün fiö). U passa i sö ürtimi agni id vita maròtu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 d’feivè dei [[1843]]. == Òpere == {{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}} Sbèn che Gavotti l'aia scriciu gran parte d'ei sö òpere an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta ün-na d'ei rère testimunianze d’leteratüra dialetale dl'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Nuvezèntu. Is Gavotti l’è stà cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamà ''Sogni'', publicà a [[Zena|Zèna]] an tei [[1813]] e pö stampà an tei [[1830]] a [[Lugàn]]. Tra i atri sö travaji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' ([[1809]]), ''Poesie estemporanee edite e inedite'' ([[1825]]), ''Prose'' ([[1833]]), l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' ([[1825]]) e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''. L'ha faciu, ansème a Giuvanni Batista Sputurnu, di travaji a ciü man-ni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' ([[1830]]), di quali u s’parla ciü che atru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' ([[1835]]). Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è misu a stüdiè ra stòria du sö Sascé e acsciü l'ha scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' ([[1833]]) e ün travaiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' ([[1837]]). A prupòxitu di sö travaji an züma au sasclìn, ei mòdu d'parlè du Sascé, Gavotti l'ha scriciu ei puema ''[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni sasclin-ne]]'' ([[1829]]), ch'u descrive an mòdu idealizà ra vita d'campagna e d'chi u fa ra tèra, i cuntadin-ni. L'ha anche scriciu, a scéxe man-ni cui pare Giuxeppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föra che na sula strofa an sasclìn. {{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi<br />E ti porti cun ti u su<br />s'ti t na treuvi ancuṙa vivi<br />diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Lurenzu Federicu Gavotti, "[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni]]"}} == Note == <references /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} {{Letiatûa in lìgure}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]] k2vvzosotmsh9551mslzw5jv9v2jvzl 0 33217 274458 274107 2026-10-02T09:19:54Z N.Longo 12052 fix 274458 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = U Buschettu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Il Boschetto''</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]] |Panorama = Boschetto (Camogli) - veduta (1).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de chè du Buschettu</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''U Buschettu''' (''Il Boschetto'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna lucalitè de [[Camuggi]], ricunusciüa in tu statütu du cumüne, cunusciüa pe'a prezensa de ün impurtante santuaiu. == Geugrafia == [[Immaggine:Boschetto (Camogli) - veduta (2).jpg|sinistra|miniatura|Atra vista du Buschettu]] A lucalitè du Buschettu a se spande e a cunfinn-a cu'i trei centri ciü impurtanti du Cumüne, che saievan u centru storicu de [[Camuggi]], e e frasiuin d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]. U se svilüppa dau centru da sitè finn-a a muntà sciü pe 200 metri in te ün largu valun, cumpreizu tra e coste ch'arivan finn'a-u [[Munte d'Ezui]], au Munte da Rüa e a[[u Munte de Portufin]] e atraversou da tanti rianetti. U cunfin tra u centru e u Buschettu u pö ese cunsciderou u fusou che daa Ciann-a di Serpenti u chinn-a zü, de traversu aa costa, lungu u cuscì ditu riu Dürassu, cu'u centru ch'u l'é cuscì cumpreizu in tu percursu de Via Bettolo. Cursu Mazzini, ch'u cure paralelu au centru de Camuggi, u finisce nu guei distante dau santuaiu du Buschettu, duve cumensa Via Enrico Figari, a stradda che, cu'i sö gii, a traversa a lucalitè e a munta finn-a in sce l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], versu u centru da Rüa. A nord-ovest U Buschettu u cunfinn-a cu'a lucalitè de [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]], cu'a Via de Mezu e ''Via Sego'' che cumprendan e vilette a nord du centru du Buschettu. Sta lucalitè a l'é atraversà dau riu du Buschettu, ch'u nasce in sce rive du Munte d'Ezui, a 200 metri dau riu Dürassu, pe poi scure in paralelu a questu in tu mezu e de sutta ae chè, e finì a l'ürtimu in t[[U Fusou (Camuggi)|u Fusou]]. In ta parte ciü erta da lucalitè, versu a Rüa, u ghe passa u Fusou de Ciappe, mentre da Via Saccomanno ün rianettu u custezza tütta a Muntà du Priun. A sud, Via Enrico Figari a se deramma in te due stradde che arivan rispetivamente in te lucalitè du Castegnö e da Pisciuela, che ghe dan numme, lighè cun de cröze aa frasiun de San Roccu ascì. Daa Pisciuela u chinn-a ün rianettu picin (che pe'u rumù ch'u fa u l'ha detu u numme aa lucalitè ascì) ch'u l'ariva au Castegnö (numme ch'u ne vegne daa prezensa, in tu pasou, d'ün boscu de castagni) da duve, a sö votta, partan trei cürti rianetti che finiscian in tu Fusou, ciamè u riu du Punte de Cò, u riu du Castegnö e u riu de Seià. Versu a costa a lucalitè du Buschettu a l'é limità da ''Via San Rocco'', u senté che dau centru de Camuggi u munta a San Roccu custezandu in ta parte ciü bassa u Fusou, duve se svilüpavan e antighe burghè di Muin e de San Bertumé, da fiancu aa zona, cun scitu archeulogicu, d[[U Castelà (Camuggi)|u Castelà]]. === Lucalitè === <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Castagneto (Camogli) - veduta (3).jpg|E chè du Castegnö Castagneto (Camogli) - veduta (2).jpg|Vista du Castegnö Pissorella (Camogli) - veduta (1).jpg|E chè da Pisciuela e, de deré, [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] Pissorella (Camogli) - veduta (2).jpg|Atra vista da Pisciuela </gallery> Au de sutta du santuaiu du Buschettu e de d'atu d[[U Fusou (Camuggi)|u Fusou]], in paralelu a questu chi, se trövan e chè da lucalitè dita du Castegnö. A lucalitè du Castegnö a l'é steta a sede de l'Istitütu de Nostra Scignua de l'Ortu (''Istituto di Nostra Signora dell'Orto''), cun drentu e muneghe dite e "[[Fìggie de Màia Santìscima de l'Òrto|Gianelinn-e]]" che sun stete ün'impurtante scöa pe'a furmasiun de figiöe. Quandu e muneghe han abandunou du tüttu u cumprensoiu, cu'a scöa e i aloggi, u cumplessu u l'é stetu cangiou pe faghe di apartamenti, mentre a gexa a l'é steta serà pe tantu tempu, finn-a ai [[Anni 2000|anni Duemia]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_124_Camogli_Istituto_delle_Suore_Gianelline_1930.htm|tìtolo=124. GIANELLINE|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. A Fundasiun Pierluigi e Natalina Remotti, nasciüa in tu [[2008]], a l'ha dunca truvou sede in ta gexa scunsacrà du vegiu cunventu de Gianelinn-e de Camuggi. A Fundasiun Remotti a cunserva l'impurtante culesiun d'arte cuntempuranea di sö duì fundatuì, cu'e primme opere che sun stete acatè aa meitè di [[Anni 1970|anni Setanta]]. A Fundasiun a l'inandia de mustre e de manifestasiuin de caratere nasiunale e internasiunale, ciü che di premmi, de cunferense, di eventi de müxica e de rasegne de cine, pe fà prumusiun e spantegà a cultüa cuntempuranea. Pier Luigi e Natalina Remotti han detu üna gran atensiun aa futugrafia in te l'arte e, in ta sö culesiun, gh'é de opere storiche cumme quelle de Luigi Ghirri, Ugo Mulas, Gianni Berengo Gardin, Franco Vaccari, Gabriele Basilico, Mimmo Jodice e Olivo Barbieri. A ogni moddu, u se ne tröva de quelle de atre generasiuin ascì, cumme de opere de Maria Mulas, Marina Ballo, Mariella Bettineschi, Stefano Arienti, fin a arivà a quelle ciü muderne de Luisa Lambri, Francesco Jodice, Andrea Botto, Rä Di Martino e Linda Fregni Nagler<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalcomunicazione.it/mostra-zoom-fotografia-italiana-dalla-collezione-remotti/|tìtolo=MOSTRA Zoom - Fotografia Italiana dalla Collezione Remotti|outô=Festival della Comunicazione|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://luoghidelcontemporaneo.cultura.gov.it/esplora/fondazione-pierluigi-e-natalina-remotti/|tìtolo=Fondazione Pierluigi e Natalina Remotti|outô=Direzione Generale Creatività Contemporanea|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. A regiun da Pisciuela, cumm'u dixe u sö numme ascì, a l'é ün postu ümiu e caraterizou da vari rianetti. Truvanduse de sutta a [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], a l'é ciü erta du Castegnö e du Buschettu ma, a ogni moddu, a dipende da ste due lucalitè pe'i trasporti, detu ch'a manca de üna stradda pe'e macchine ch'a munte finn-a a San Roccu. Chi se trövan pe'u ciü de chè, cu'ün carattere de periferia rispettu au centru de Camuggi e ün'aia ch'a l'é ciü de campagna, in tu mezu ai boschi. == Storia == [[Immaggine:Camogli - santuario di Nostra Signora del Boschetto, resti.jpg|miniatura|267x267px|U veddri cun sutta i resti da primma capella du Buschettu]] A lucalitè, antigamente, a l'ea cunusciüa cumme a "Valà de l'Ou" pe'a prezensa de tanti erbi de agrümmi che ghe vegnivan ben e che, quandu möiavan i sö früti, se tenzeiva de gianu aseizu tütta a valà. Chi gh'ea ascì i boschi ciü impurtanti de stu teritoiu, grassie ai fusuei che ghe scuran e i teren au sù. Tra i erbi, ciü che quelli da früta u gh'ea fin da alantù di castagni, de ruvie e di urmi, mentre a muntà versu [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]] se truvava ciü de vigne e d'uive<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_4282_Il_Boschetto_e_Valle-d'oro_cartolina_1940.htm|tìtolo=4282 IL BOSCHETTO|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://piazzalevante.it/triplice-evento-a-camogli-per-celebrare-lanniversario-della-proclamazione-di-nostra-signora-del-boschetto-patrona-della-citta/|tìtolo=Triplice evento a Camogli per celebrare l'anniversario della proclamazione di Nostra Signora del Boschetto, patrona della Città|outô=Rosa Cappato|dæta=27 de marsu du 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. Ün'antiga spartisiun du liberu Cumüne de [[Camuggi]] a definiva u sö teritoiu in te quattru parte, ch'ean "Fravega" pe'a culinn-a de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], "Verzüa" (''Verzura'') pe'i sciti tra Pisciuela e San Bertumé (e dunca u cursu d[[U Fusou (Camuggi)|u Fusou]]), "Magiö" (''Maggiolo'') ch'u meteiva insemme A Rüa, u centru de Camuggi e tütta a lucalitè in tu mezu a questi, cumpreizu dunque U Buschettu, e "Sarzan" (''Sarzano''), ch'u cumensava dau ''Rivo Giorgio'' e u l'andava versu punente finn-a a[[U Migià (Camuggi)|u Migià]]. U mumentu ciü impurtante pe'a lucalitè u l'é stetu però in tu [[1518]], quandu, in scia cruxea de trei senté de campagna, vixin a üna madunetta cun drentu ün quaddru da Madonna cu'u Bambin in brassu, u gh'é stetu ün'aparisiun da Vergine<ref name=":1" />. In tu detaggiu, ai 2 de lüggiu du [[1518]] a pasturella Angela Schiaffino, de duz'anni, a s'ea fermà cumm'u l'ea sö üzu a pregà daa madunetta. Segundu a tradisiun, alantù se gh'é mustrou üna "beliscima Scignua", ch'a l'ha dumandou aa pasturella d'ese ün testimoniu e ün mesagé pe fà isà üna gexa in te stu scitu. A pasturella a gh'aiva dunca ditu ch'u l'ea difissile che i paizen gh'avessan credüu, e cuscì a Beata Vergine a l'ha segnou üna “M” (simbulu classicu, in scritüa gotica, döviou dai santuai aa Madonna) in sciu parmu da man e ascì in sce üna gran pria che gh'ea lì vixin<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_4250_Madonna_del_Boschetto_immagine_1931.htm|tìtolo=4250 MADONNA DEL BOSCHETTO|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. Cuscì l'é stetu fabricou üna primma capella duve, pe'a tradisiun, ciü tardi a saieva steta interà l'Angela Schiaffino, mentre tra u [[1612]] e u [[1631]] s'é fetu i travaggi pe custruì u santuaiu che se pö ancun vedde<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1927_Piazzale_della_Chiesa_del_Boschetto_di_Camogli_1900c.htm|tìtolo=1927. CHIESA DEL BOSCHETTO|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. Ün svilüppu impurtante in ta lucalitè u gh'é stetu versu a fin de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], grassie ae gran richesse guagnè dai capitagni de Camuggi, ch'aivan cumensou a fabricase üna serie de vilette in ta valà, duve stavan de stè cu'a famiggia pe poi turnà in tu centru in autünnu, quand'u l'arivava u freidu<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_4176_Il_Boschetto_e_Monte_Esoli_Foto_Juanito-Mortola_1900.htm|tìtolo=4176 IL BOSCHETTO|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. U bezögnu de furmasiun pe'e gente da lucalitè u l'ha purtou aa creasiun de l'Istitütu de Nostra Scignua de l'Ortu, megiu cunusciüu cumme e Muneghe Gianelinn-e, in te ''Via Castagneto'', üna scöa catolica pe'e figiöe che pe tantu tempu a l'ha cuntribuiu a l'istrusiun de generasiuin de zuvene camuginn-e, finn-a a quandu u l'é stetu serou. Dai [[Anni 1960|anni '60 du Növesentu]] U Buschettu u l'ha registrou ün gran svilüppu, cu'a custrusiun de tante chè e de vie növe, ciü a piscinn-a du cumüne e i giardin pübblici. == Posti de interesse == U postu ciü impurtante da lucalitè u l'é u santuaiu da Madonna du Buschettu, cu'u sö chiostru e u vixin otoiu da Madonna Adulurà du Buschettu. === Santuaiu da Madonna du Buschettu === <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Camogli-santuario del Boschetto1.jpg|Vista du santuaiu Camogli-santuario del Boschetto-navata centrale.jpg|Vista de drentu </gallery> A strutüa du santuaiu a se prezenta spartia in te trè navè, cun decurasiuin d'arte barocca tipica du [[XVII secolo|Seisentu]] e de vorte afreschè che mustran a scena de l'aparisiun da Madonna. In simma ae culonne gh'é pitüou e gexe d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], de [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] e a [[Baxilica de Santa Maria Asunta (Camuggi)|baxilica de Santa Maria Asunta]], cu'u sö arsipreve ch'u l'é u titulare du santuaiu. U santuaiu u g'ha üna sö canturia, vusciüa dau retù Don Pietro Benvenuto, mancou in tu [[2000]] e che poi a l'é steta intitulà aa sö memoia. In sce l'intrà da gexa, ch'a se svilüppa cu'üna bella architetüa, gh'é ün urmu antigu, ch'u l'é stetu mantegnüu finn-a ai ürtimi travaggi au ciasà davanti au santuaiu<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|p. 25}}</ref>. In te stu ciasà se tröva ascì duì veddri che permettan de vedde i resti da primma capeletta, ligà a l'aparisiun da Madonna. Finia interà a l'imprinsippiu du [[XIX secolo|Növesentu]], di travaggi in ti primmi du Duemia l'han arangià e purtà turna aa vista<ref name=":3" />. De prexu, gh'é üna statua de legnu da Madonna Adulurà, scurpia in tu [[1676]] da [[Agostino De Negri]]. A rafigüasiun da Madonna cu'u Bambin, quella duve s'ea fermou l'Angela Schiaffino, a l'é prubabilmente ün travaggiu du pitù [[Teramo Piaggio]], de [[Zoaggi|Zuagi]], ch'u l'é stetu ün alievu da scöa de [[Antonio Semino]], ün atru artista ben ativu in ta [[Rivêa|Rivea]]. Aa giurnà d'ancö, sta pitüa a l'é missa in simma a l'artà prinsipà, duve a pö ese cuverta cu'ün vegiu scistema pe mezu de üna veia. L'attu d'ascunde u cuscì ditu "Quaddru Miraculuzu" u ne vegne finn-a dau [[1588]], quandu ün sertu Antonio Schiaffino u n'aiva ruvinou ün cantu cu'üna priunà e, segundu a tradisiun, a l'avieva persu pe stu fetu a gamba. S'ea cuscì arivou a de növe guarixuin miraculuze, tantu che pe'i trexentu anni da l'aparisiun da Madonna, ai 30 d'agustu du [[1818]], u l'é stetu cuncessu l'incurunasiun da pitüa miraculuza da [[Pàppa Pîo VII|pappa Piu VII]], cun decretu du 12 d'agustu du [[1817]]<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|pp. 146-147}}</ref><ref name=":4" />. A Madonna du Buschettu a l'é cuscì vegnüa de gran cuntu pe'i camugin de tütte e frasiuin e, ai 27 de marsu du [[1955]], a l'é steta pruclamà dau [[Pàppa Pîo XII|Pappa Piu XII]] cumme a patrunn-a da Sitè de Camuggi (primma ogni frasiun a festezava segundu u sö patrun), e dunca l'é stetu sernüu a ricurensa da Madonna du Buschettu cumme giurnu de festa pe tüttu u Cumüne, pe'u sö prestigiu e pe'a sö puzisiun, in tu mezu de sö frasiuin<ref name=":1" />. === Chiostru du santuaiu da Madonna du Buschettu === [[Immaggine:Camogli - santuario di Nostra Signora del Boschetto, chiostro.jpg|miniatura|U chiostru cu'i ''ex voto''|267x267px]] Cumm'u sücede de spessu in te tradisiuin de mà da [[Liguria|Ligüria]], aa Madonna l'é stetu destinou a ciü parte de preghee di mainè. In te l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in te l'artà de San Giüzeppe u s'é cumensou a mette i ex vutu che i mainè de Camuggi cumisciunavan ai pituì, cuscì da lascià de testimunianse de grassie risevüe pe intercesciun da Madonna du Buschettu, che pueivan andà da ün periculu scampou in navegasiun o pe'a sarvessa da ün naufragiu, ma ascì pe ün viagiu ch'u l'ea finiu ben. Gh'ea l'üzu che i mainè purtavan descasi stu quaddru in prucesciun, da[[Purtixö de Camuggi|u portu]] au santuaiu, pe cunsegnalu au Retù che alantù u l'apendeiva in gexa<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1812_Altare_di_San_Giuseppe_Santuario_Madonna_del_Boschetto.htm|tìtolo=1812. BOSCHETTO|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. Üna primma lista de sta culesiun a l'é steta scrita, in tu [[1919]], da Don Stefano Costa. A ogni moddu, in tu [[1938]] u cumandante [[Gio Bono Ferrari]], scritù e prumutù de Camuggi, u l'ha segnalou a prezensa de sulu 76 quaddri de bastimenti in mustra in tu presbiteiu, e nu l'ean tegnüi in te de cundisiuin guei bunn-e. Ciü o menu du [[1975]] u chiostru du santuaiu u l'é vegnüu a sede da galeria cu'i quaddri di ex vutu, ciü d'atre opere e icunn-e de feru de l'Öttusentu. Levou quarche interventu ciü lucale e menu espertu, l'é stetu sulu in tu [[1992]] che, grassie aa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa]], u s'é pusciüu pruvedde aa gran opera de arangià stu patrimoniu. Aa fin, in tu [[2018]] u l'é arivou u növu alestimentu du chiostru, cun tantu de növi panelli de infurmasiun<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/Ita/Ex_Voto_di_Camogli.shtm|tìtolo=Gli Ex Voto della Madonna del Boschetto|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. === Otoiu da Madonna Adulurà du Buschettu === <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Boschetto (Camogli)-oratorio ns addolorata-complesso (2008).jpg|L'otoiu amiou de föa Camogli - oratorio di Nostra Signora Addolorata del Boschetto, altare.jpg|L'artà de l'otoiu du Buschettu Camogli - santuario di Nostra Signora del Boschetto, Porta Santa.jpg|A celebrasiun pe'a Porta Santa a l'otoiu du Buschettu </gallery> Da fiancu a l'intrà du santuaiu se tröva ün otoiu, cu'a cungrega ch'a l'é steta fundà cu'üna bulla du [[Pàppa Urbàn VIII|Pappa Ürban VIII]] in tu [[1635]]. Prupietaia de aredamenti sacri e de cristi, vixin a l'otoiu u gh'é cunservou di ögetti antighi ch'ean döviè pe'e elesiuin du priù da cungrega (üna serie de balette gianche e neigre e ün arneize daa furma ch'a ricorda üna specie de megafunu, duve gh'ea missu e balette) e i fiuri vutivi de stoffa du [[XX secolo|Növesentu]], de üna serta impurtansa. Tradisiun ben ben antiga a l'é quella du prezepiu cun de figüe du [[XVIII secolo|Settesentu]], che a Cungrega de l'Adulurà a cunserva<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/08/25/camogli-loratorio-del-boschetto-e-chiesa-giubilare-con-bolla-papale/|tìtolo=Camogli: l'Oratorio del Boschetto è "Chiesa giubilare" con bolla papale|dæta=25 de agustu du 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref><ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|p. 157}}</ref>. In te l'ucaxun di 390 anni da Cungrega, tra i primmi atti du [[Pàppa Lión XIV|Pappa Liun XIV]] doppu da sö elesiun, l'otoiu u l'é stetu pruclamou pe trei giurni cumme "Gexa du Giübileu", cu'a sö intrà ch'a l'ea üna "Porta Santa". U nu l'ea mai stetu cuncessu primma de sta votta ün onù pegiu a ün otoiu. Ai 15 de settembre du [[2025]] s'é cuscì ditu a Santa Messa pe'a fin du giübileu e da festa patrunale de l'Adulurà, presciedüa dau delegou puntificiu S. E. Mons. C. Sanguineti, [[Diòcexi de Pavîa|vescuvu de Pavia]], che aa fin u l'ha detu a benedisiun papale<ref name=":2" />. === Istitütu Nauticu Cristoforo Colombo === {{Véddi ascì|Istitütu Nauticu Cristoforo Colombo|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} === Piscinn-a Giuva Baldini === {{Véddi ascì|Rari Nantes Camogli#Strutüe|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} == Ecunumia == Sciben che U Buschettu u segge stetu cunsciderou de lungu cumme üna parte de [[Camuggi]] in sensu streitu, l'espansciun ürbann-a in te üna lucalitè che primma a l'ea de campagna a l'ha creou üna frasiun pe sö cuntu. I primmi abitanti du Buschettu stavan vixin aa periferia de Camuggi, da duve partivan pe travagià in ti campi, in ti orti e in ti boschi, campandu pe'u ciü de quellu che cultivavan. U svilüppu ch'u gh'é stetu de l'[[XIX secolo|Öttusentu]] u l'ha fetu sparì e antighe campagne che gh'ean, faxendule vegnì ün postu de vilezatüa e, ciü tardi, de rexidense. E poche ativitè cumerciali, alantù cumme aa giurnà d'ancö, se trövan pe'u ciü in ta regiun cumpreiza tra u centru e u santuaiu. Ün ezempiu u l'é stetu a fabbrica du retificiu Giudice, a segunda da sitè, ch'a l'ha funsiunou finn-a ai [[Anni 1960|anni '60]] da vixin au mudernu [[Istitütu Nauticu Cristoforo Colombo (Camuggi)|Istitütu Nauticu]], üna scöa de grande impurtansa pe'a storia da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1590_Camogli_Retificio_Giudice_e_Nautico_Colombo_1957.htm|tìtolo=1590. RETIFICIO GIUDICE|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. == Cultüa, feste e fee == U santuaiu u fa püblicà, da u [[1914]], u sö storicu ''Buletin'', ch'u l'é ün veru giurnale de [[Camuggi]]. Tütte e feste che se tegnan au Buschettu sun lighè au santuaiu e a l'otoiu e, in tu detaggiu, sun a festa patrunale, ai [[2 lûggio|2 de lüggiu]], e quella de l'otoiu, de settembre. In te l'ucaxun da ricurensa, du [[2018]], di sinquesentu anni da l'aparisiun, di buschetin se sun missi insemme in te ün cumitatu ch'u l'ha inandiou de atre feste e de manifestasiuin cultürali cun l'ubietivu de tià l'atensiun versu st'impurtante postu de preghea che, mascima in ta sö galeria cu'i ex vutu di mainè, u cunserva a storia de Camuggi e da sö gente. == Cumünicasiuin == A regiun du Buschettu, ch'a cumprende U Castegnö e A Pisciuela ascì, a l'é atraversà da ciü stradde. A ciü impurtante a l'é Via Enrico Figari, ch'a cumensa de d'atu a [[Camuggi]] cumme Cursu Mazzini e ch'a porta dau centru finn-a aa frasiun d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]]. U cunfin tra u centru e a valà, cumme ditu, u l'é marcou da Via Bettolo mentre, versu munte, a serala a gh'é l'Aurelia e poi Ciassa e Via Gaggini, aa Rüa, e Via Molfino, ch'a va finn-a a [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]. Partindu da l'asse de Via Figari se pö muntà a [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]] cu'a Via de Mezu e cun Via Segu mentre, in te l'atra diresiun, u gh'é Via Castegnö, Via Castegnö Seià, Via Pisciuela e Via Saccomanno, che permettan d'arivà ae ürtime lucalitè de d'atu d[[U Fusou (Camuggi)|u Fusou]]. Üna rè de [[Crêuza|cröze]] e de scainè a liga insemme tütte ste vie, tantu ch'a permette d'arivà a pé in te ogni lucalitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/31/camogli-pulizia-e-verde-castagneto-seja-chiede-piu-attenzione/|tìtolo=Camogli: pulizia e verde, Castagneto Sejà chiede più attenzione|outô=Consuelo Pallavicini|dæta=31 dixembre 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. U servissiu de trasportu sitadin de l'[[AMT]] u liga u centru de Camuggi, daa [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|stasiun di treni]], cu'a Rüa, viagiandu lungu Via Figari. U gh'é ascì üna navetta a servissiu du Castegnö. == Notte == <references responsive /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Bono Ferrari|tìtolo=La città dei mille bianchi velieri: Camogli|url=https://archive.org/details/CamogliLaCittDei1000BianchiVelieri/page/13/mode/2up|ànno=1935|editô=Tipografia Nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Ferrari, 1935}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=http://santuarioboschetto.it/sito/|tìtolo=Scitu ufisiale|outô=Santuaiu du Buschettu|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] 8qhsi7agah5cy987wf3rmjungb84h98 0 33254 274423 274421 2026-10-01T13:49:14Z S1880C 20449 274423 wikitext text/x-wiki {{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]]. O possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi "[[Río de la Plata|de la Plata]]" (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] "''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]".'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}</ref>, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]<ref>('''<abbr>ES</abbr>''') Natalicio Olmedo, ''[https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&redir_esc=y Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946]'', Edit. El Gráfico, 1946. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, unna cianta '''sughenta''' e un "micro-quartê" de Bonesaire pòrtan o seu nomme. Inte a seu vitta, o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra. == Vitta == [[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]] O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ. O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco. Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da "Triple Alianza"]]<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://web.archive.org/web/20100221204403/http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/Armadores-FANU.htm FLOTA ARGENTINA DE NAVEGACION DE ULTRAMAR - F.A.N.U].,'' in sce ''histarmar.com.ar.'' <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small></ref>, conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita. O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme "de la Plata". I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto. O Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: <blockquote>"''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into "Bajo", in faccia a-a ægua, o s'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion ghe o l’annonçiava (CHECK) o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu".''</blockquote>De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca "''Conte de Cavour''", e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa co sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, a s’é varsciua de l’occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://web.archive.org/web/20100305064939/http://www.studiacroatica.org/revistas/102/1020301.htm APORTES DE LA COLECTIVIDAD CROATA A LA REPUBLICA ARGENTINA],'' in sce ''studiacroatica.org,'' 5 marso 2010. <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small></ref><ref>[[Luigi Einaudi]], [https://www.luigieinaudi.it/doc/capitolo-iii-il-marinaio/ ''Il Marinaio'', in ''Un principe mercante. Studio sull’espansione coloniale italiana''], Turin, Bocca, 1900.</ref> Pe mezo de unna gestion intrante, de prestiti, de accatti de tante nave e de atre açiende (mascime da concorrensa), a dita, oua propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra, o l'à comensou à cresce e cresce fin à vegnî a ciù grande açienda navale de l'America Latiña. I barchi da "''Nicolás Mihanovich y Compañía''" (dapeu, into 1903, ''Sociedad Anónima Nicolás Mihanovich'' e dapeu ancoa ''The Argentine Navigation (Nicolás Mihanovich) Company Ltd.'', quando a l'é stæta registrâ in Inghiltæra) conligavan i pòrti de tutto o baçî idrografico "Río de la Plata-Paraná".<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/HistMarinaMercArg/04Mihanovich.htm LA ERA MIHANOVICH],'' in sce ''histarmar.com.ar.'' <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small>.</ref> A cresciansa sfrenâ da dita da famiggia o l'à permisso anche a reunion di fræ Mihanovich. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d’aggiutto o Michê e o Bertomê: o Michê o saiæ arrestou in Argentiña (defæti, o l'é o besavo da cantante famosa Sandra Mihanovich), incangio o Bertomê o l'aviæ piggiou pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena verso o 1910. Niccolò Mihanovich o l'è mòrto à Bonesaire a-i 24 de zugno do 1929.<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://www.lanacion.com.ar/turismo/nicolas-mihanovich-el-naviero-mas-importante-de-argentina-nid2159693/ Nicolás Mihanovich, el naviero más importante de Argentina],'' in sce ''lanacion.com.ar,'' 13 agosto 2018. <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small>.</ref> == Palaçio "Nicolás Mihanovich" == [[Immaggine:Torre Mihanovich - Hotel Sofitel.jpg|miniatura|Palaçio "Nicolás Mihanovich", ancheu abergo "Casa Lucía".]] Grattaçê stòrico de Bonesaire, commiscionou da-o imprenditô austrongareise che o voeiva tiâ sciù un grande palaçio pe dâne à pixon i sciti a-e famigge borgheixi da classe meza, che voeivan stâ into çentro de Bonesaire ma no poeivan permettise un palaçio propio. O grattaçê o s'attreuva, pe sta raxon, in Arroyo 841, unna stradda escluxiva do settô settentrionale da çittæ.<ref name=":0" /> Pâ che o sciô Mihanovich o l’agge domandâ che o seu grattaçê, vaindose da vexinansa ao sciumme "de la Plata", o foïse vixibile da ben ben lontan e che o l’avesse unna lanterna in çimma, pe guiddâ i barchi da seu dita. A construçion do grattaçê, into 1925, a l'é stæta assegnâ ai fræ Bencich, nasciui a [[Trieste]], anando apreuvo a-o progetto ideou da-i architetti Héctor Calvo, Arnoldo Jacobs e Rafael Giménez.<ref name=":0" /> Into 1997, o palaçio o l'é stæto accattou da dita franseise [[Accor]], proprietäia da cadeña de aberghi de luscio [[Sofitel]]: inte l'anno da seu inauguraçion o l'é stæto incluso inta lista de l'80 di megio aberghi a-o mondo da revista franseise Condé Nast Traveller.<ref>('''<abbr>EN</abbr>''') Condé Nast, ''[https://www.cntraveler.com/hotels/argentina/avellaneda/sofitel-buenos-aires Condé Nast Traveler]'', in sce ''Condé Nast Traveler''. <small>URL consultou o 31 de luggio do 2024</small>.</ref> A-a giornâ d’ancheu, o grattaçê o l'é un abergo 5 stelle, "Casa Lucía", da dita spagnòlla Único Hotels.<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://www.lanacion.com.ar/sabado/edificio-mihanovich-el-sueno-monumental-de-un-magnate-naviero-que-reabrio-como-hotel-de-lujo-y-ayer-nid30072024/ Edificio Mihanovich. El sueño monumental de un magnate naviero que reabrió como hotel de lujo y ayer sufrió un principio de incendio],'' in sce ''LA NACION,'' 30 luggio 2024. <small>URL consultou o 31 de luggio do 2024</small>.</ref> = Quartê Mihanovich = [[Immaggine:Edificio Mihanovich 1928.JPG|miniatura|Fotografia aerea stòrica do palaçio Mihanovich.]]"Micro-quartê" [[Porteño|pòrtegno]] do commun "Parque Avellaneda" (Bonesaire, avendo o status de çittæ autonoma, a l'é divisa inti 14 commun, ciaschedun con un òrgano de governo propio dito zonta communale con facoltæ speçifiche). Construto da-a UPCA (Union Popolare Catòlica Argentiña) into 1925 con l'arrembo econòmico do sciô Mihanovich<ref>('''<abbr>ES</abbr>''') Germinal Nogués, ''[https://books.google.com.ar/books/about/Buenos_Aires_ciudad_secreta.html?id=LI3zPQAACAAJ&redir_esc=y Buenos Aires, ciudad secreta]'', Editorial Sudamericana, 2003, ISBN&#x20;978-950-07-2415-9. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, o l'é un "barrio" piccin progettou con l'obiettivo de redue e tenscioin tra a classe operäia e l'aristocraçia pòrtegna.<ref>Maxi Arcuri, ''[https://buenosaireshistoria.org/juntas/barriomihanovich/ Barrio Mihanovich]'', in sce ''buenosaireshistoria.org'', 2021.</ref> Son stæte construte 10 case, dæte a operäi, e a gexa [[Santa Maria Teresa Goretti]]. <ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://baiglesias.com/parroquia-santa-maria-teresa-goretti/ La parroquia Santa María Teresa Goretti | Iglesias de Buenos Aires],'' in sce ''baiglesias.com,'' 9 novembre 2022. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref> == Fondaçion Fræ Mihanovich == Inandiâ da-i fræ Niccolò, Michê e Anna Mihanovich<ref>('''<abbr>HR</abbr>''') Uredništvo Hrvatske tehničke enciklopedije, ''[https://tehnika.lzmk.hr/mihanovic/ Mihanović | Hrvatska tehnička enciklopedija]'', in sce ''tehnika.lzmk.hr'', 16 novembre 2015. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, con l'obiettivo de contribuî a-o sviluppo a-o seu paise de nascion. A s'attreuva donca à Doli, e a l’existe ancon.<ref>''('''<abbr>HR</abbr>''') [https://slobodnadalmacija.hr/dubrovnik/vijesti/hrvatska-i-svijet/prica-o-100-godina-zaklade-brace-mihanovic-iz-dola-otisli-su-u-argentinu-bez-gaca-obogatili-se-ali-nikad-nisu-zaboravili-rodni-kraj-1245080 Dubrovački - Priča o 100 godina Zaklade braće Mihanović iz Dola: ‘Otišli su u Argentinu ‘bez gaća’, obogatili se, ali nikad nisu zaboravili rodni kraj‘],'' in sce ''slobodnadalmacija.hr,'' 30 novembre 2022. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref> == Nòtte == jg8hre6fmwcgospuvydzo7u346altgd 274424 274423 2026-10-01T13:50:23Z S1880C 20449 274424 wikitext text/x-wiki {{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}'''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]]. O possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi "[[Río de la Plata|de la Plata]]" (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] "''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]".'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}</ref>, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]<ref>('''<abbr>ES</abbr>''') Natalicio Olmedo, ''[https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&redir_esc=y Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946]'', Edit. El Gráfico, 1946. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, unna cianta succulenta e un "micro-quartê" de Bonesaire pòrtan o seu nomme. Inte a seu vitta, o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra. == Vitta == [[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]] O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ. O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco. Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da "Triple Alianza"]]<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://web.archive.org/web/20100221204403/http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/Armadores-FANU.htm FLOTA ARGENTINA DE NAVEGACION DE ULTRAMAR - F.A.N.U].,'' in sce ''histarmar.com.ar.'' <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small></ref>, conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita. O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme "de la Plata". I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto. O Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: <blockquote>"''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into "Bajo", in faccia a-a ægua, o s'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion ghe o l’annonçiava (CHECK) o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu".''</blockquote>De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca "''Conte de Cavour''", e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa co sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, a s’é varsciua de l’occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://web.archive.org/web/20100305064939/http://www.studiacroatica.org/revistas/102/1020301.htm APORTES DE LA COLECTIVIDAD CROATA A LA REPUBLICA ARGENTINA],'' in sce ''studiacroatica.org,'' 5 marso 2010. <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small></ref><ref>[[Luigi Einaudi]], [https://www.luigieinaudi.it/doc/capitolo-iii-il-marinaio/ ''Il Marinaio'', in ''Un principe mercante. Studio sull’espansione coloniale italiana''], Turin, Bocca, 1900.</ref> Pe mezo de unna gestion intrante, de prestiti, de accatti de tante nave e de atre açiende (mascime da concorrensa), a dita, oua propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra, o l'à comensou à cresce e cresce fin à vegnî a ciù grande açienda navale de l'America Latiña. I barchi da "''Nicolás Mihanovich y Compañía''" (dapeu, into 1903, ''Sociedad Anónima Nicolás Mihanovich'' e dapeu ancoa ''The Argentine Navigation (Nicolás Mihanovich) Company Ltd.'', quando a l'é stæta registrâ in Inghiltæra) conligavan i pòrti de tutto o baçî idrografico "Río de la Plata-Paraná".<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/HistMarinaMercArg/04Mihanovich.htm LA ERA MIHANOVICH],'' in sce ''histarmar.com.ar.'' <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small>.</ref> A cresciansa sfrenâ da dita da famiggia o l'à permisso anche a reunion di fræ Mihanovich. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d’aggiutto o Michê e o Bertomê: o Michê o saiæ arrestou in Argentiña (defæti, o l'é o besavo da cantante famosa Sandra Mihanovich), incangio o Bertomê o l'aviæ piggiou pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena verso o 1910. Niccolò Mihanovich o l'è mòrto à Bonesaire a-i 24 de zugno do 1929.<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://www.lanacion.com.ar/turismo/nicolas-mihanovich-el-naviero-mas-importante-de-argentina-nid2159693/ Nicolás Mihanovich, el naviero más importante de Argentina],'' in sce ''lanacion.com.ar,'' 13 agosto 2018. <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small>.</ref> == Palaçio "Nicolás Mihanovich" == [[Immaggine:Torre Mihanovich - Hotel Sofitel.jpg|miniatura|Palaçio "Nicolás Mihanovich", ancheu abergo "Casa Lucía".]] Grattaçê stòrico de Bonesaire, commiscionou da-o imprenditô austrongareise che o voeiva tiâ sciù un grande palaçio pe dâne à pixon i sciti a-e famigge borgheixi da classe meza, che voeivan stâ into çentro de Bonesaire ma no poeivan permettise un palaçio propio. O grattaçê o s'attreuva, pe sta raxon, in Arroyo 841, unna stradda escluxiva do settô settentrionale da çittæ.<ref name=":0" /> Pâ che o sciô Mihanovich o l’agge domandâ che o seu grattaçê, vaindose da vexinansa ao sciumme "de la Plata", o foïse vixibile da ben ben lontan e che o l’avesse unna lanterna in çimma, pe guiddâ i barchi da seu dita. A construçion do grattaçê, into 1925, a l'é stæta assegnâ ai fræ Bencich, nasciui a [[Trieste]], anando apreuvo a-o progetto ideou da-i architetti Héctor Calvo, Arnoldo Jacobs e Rafael Giménez.<ref name=":0" /> Into 1997, o palaçio o l'é stæto accattou da dita franseise [[Accor]], proprietäia da cadeña de aberghi de luscio [[Sofitel]]: inte l'anno da seu inauguraçion o l'é stæto incluso inta lista de l'80 di megio aberghi a-o mondo da revista franseise Condé Nast Traveller.<ref>('''<abbr>EN</abbr>''') Condé Nast, ''[https://www.cntraveler.com/hotels/argentina/avellaneda/sofitel-buenos-aires Condé Nast Traveler]'', in sce ''Condé Nast Traveler''. <small>URL consultou o 31 de luggio do 2024</small>.</ref> A-a giornâ d’ancheu, o grattaçê o l'é un abergo 5 stelle, "Casa Lucía", da dita spagnòlla Único Hotels.<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://www.lanacion.com.ar/sabado/edificio-mihanovich-el-sueno-monumental-de-un-magnate-naviero-que-reabrio-como-hotel-de-lujo-y-ayer-nid30072024/ Edificio Mihanovich. El sueño monumental de un magnate naviero que reabrió como hotel de lujo y ayer sufrió un principio de incendio],'' in sce ''LA NACION,'' 30 luggio 2024. <small>URL consultou o 31 de luggio do 2024</small>.</ref> = Quartê Mihanovich = [[Immaggine:Edificio Mihanovich 1928.JPG|miniatura|Fotografia aerea stòrica do palaçio Mihanovich.]]"Micro-quartê" [[Porteño|pòrtegno]] do commun "Parque Avellaneda" (Bonesaire, avendo o status de çittæ autonoma, a l'é divisa inti 14 commun, ciaschedun con un òrgano de governo propio dito zonta communale con facoltæ speçifiche). Construto da-a UPCA (Union Popolare Catòlica Argentiña) into 1925 con l'arrembo econòmico do sciô Mihanovich<ref>('''<abbr>ES</abbr>''') Germinal Nogués, ''[https://books.google.com.ar/books/about/Buenos_Aires_ciudad_secreta.html?id=LI3zPQAACAAJ&redir_esc=y Buenos Aires, ciudad secreta]'', Editorial Sudamericana, 2003, ISBN&#x20;978-950-07-2415-9. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, o l'é un "barrio" piccin progettou con l'obiettivo de redue e tenscioin tra a classe operäia e l'aristocraçia pòrtegna.<ref>Maxi Arcuri, ''[https://buenosaireshistoria.org/juntas/barriomihanovich/ Barrio Mihanovich]'', in sce ''buenosaireshistoria.org'', 2021.</ref> Son stæte construte 10 case, dæte a operäi, e a gexa [[Santa Maria Teresa Goretti]]. <ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://baiglesias.com/parroquia-santa-maria-teresa-goretti/ La parroquia Santa María Teresa Goretti | Iglesias de Buenos Aires],'' in sce ''baiglesias.com,'' 9 novembre 2022. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref> == Fondaçion Fræ Mihanovich == Inandiâ da-i fræ Niccolò, Michê e Anna Mihanovich<ref>('''<abbr>HR</abbr>''') Uredništvo Hrvatske tehničke enciklopedije, ''[https://tehnika.lzmk.hr/mihanovic/ Mihanović | Hrvatska tehnička enciklopedija]'', in sce ''tehnika.lzmk.hr'', 16 novembre 2015. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, con l'obiettivo de contribuî a-o sviluppo a-o seu paise de nascion. A s'attreuva donca à Doli, e a l’existe ancon.<ref>''('''<abbr>HR</abbr>''') [https://slobodnadalmacija.hr/dubrovnik/vijesti/hrvatska-i-svijet/prica-o-100-godina-zaklade-brace-mihanovic-iz-dola-otisli-su-u-argentinu-bez-gaca-obogatili-se-ali-nikad-nisu-zaboravili-rodni-kraj-1245080 Dubrovački - Priča o 100 godina Zaklade braće Mihanović iz Dola: ‘Otišli su u Argentinu ‘bez gaća’, obogatili se, ali nikad nisu zaboravili rodni kraj‘],'' in sce ''slobodnadalmacija.hr,'' 30 novembre 2022. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref> == Nòtte == 3fwhtgouxokbk8a88po62abqwuhyljh 274425 274424 2026-10-01T15:36:59Z S1880C 20449 274425 wikitext text/x-wiki {{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=Importante imprenditô austrongareise arreixou in Argentiña.}}{{Grafia unitäia}} '''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]]. O possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi "[[Río de la Plata|de la Plata]]" (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] "''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]".'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}</ref>, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]<ref>('''<abbr>ES</abbr>''') Natalicio Olmedo, ''[https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&redir_esc=y Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946]'', Edit. El Gráfico, 1946. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, unna cianta succulenta e un "micro-quartê" de Bonesaire pòrtan o seu nomme. Inte a seu vitta, o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra. == Vitta == [[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]] O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ. O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco. Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da "Triple Alianza"]]<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://web.archive.org/web/20100221204403/http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/Armadores-FANU.htm FLOTA ARGENTINA DE NAVEGACION DE ULTRAMAR - F.A.N.U].,'' in sce ''histarmar.com.ar.'' <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small></ref>, conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita. O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme "de la Plata". I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto. O Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: <blockquote>"''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into "Bajo", in faccia a-a ægua, o s'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion ghe o l’annonçiava (CHECK) o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu".''</blockquote>De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca "''Conte de Cavour''", e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa co sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, a s’é varsciua de l’occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://web.archive.org/web/20100305064939/http://www.studiacroatica.org/revistas/102/1020301.htm APORTES DE LA COLECTIVIDAD CROATA A LA REPUBLICA ARGENTINA],'' in sce ''studiacroatica.org,'' 5 marso 2010. <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small></ref><ref>[[Luigi Einaudi]], [https://www.luigieinaudi.it/doc/capitolo-iii-il-marinaio/ ''Il Marinaio'', in ''Un principe mercante. Studio sull’espansione coloniale italiana''], Turin, Bocca, 1900.</ref> Pe mezo de unna gestion intrante, de prestiti, de accatti de tante nave e de atre açiende (mascime da concorrensa), a dita, oua propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra, o l'à comensou à cresce e cresce fin à vegnî a ciù grande açienda navale de l'America Latiña. I barchi da "''Nicolás Mihanovich y Compañía''" (dapeu, into 1903, ''Sociedad Anónima Nicolás Mihanovich'' e dapeu ancoa ''The Argentine Navigation (Nicolás Mihanovich) Company Ltd.'', quando a l'é stæta registrâ in Inghiltæra) conligavan i pòrti de tutto o baçî idrografico "Río de la Plata-Paraná".<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/HistMarinaMercArg/04Mihanovich.htm LA ERA MIHANOVICH],'' in sce ''histarmar.com.ar.'' <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small>.</ref> A cresciansa sfrenâ da dita da famiggia o l'à permisso anche a reunion di fræ Mihanovich. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d’aggiutto o Michê e o Bertomê: o Michê o saiæ arrestou in Argentiña (defæti, o l'é o besavo da cantante famosa Sandra Mihanovich), incangio o Bertomê o l'aviæ piggiou pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena verso o 1910. Niccolò Mihanovich o l'è mòrto à Bonesaire a-i 24 de zugno do 1929.<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://www.lanacion.com.ar/turismo/nicolas-mihanovich-el-naviero-mas-importante-de-argentina-nid2159693/ Nicolás Mihanovich, el naviero más importante de Argentina],'' in sce ''lanacion.com.ar,'' 13 agosto 2018. <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small>.</ref> == Palaçio "Nicolás Mihanovich" == [[Immaggine:Torre Mihanovich - Hotel Sofitel.jpg|miniatura|Palaçio "Nicolás Mihanovich", ancheu abergo "Casa Lucía".]] Grattaçê stòrico de Bonesaire, commiscionou da-o imprenditô austrongareise che o voeiva tiâ sciù un grande palaçio pe dâne à pixon i sciti a-e famigge borgheixi da classe meza, che voeivan stâ into çentro de Bonesaire ma no poeivan permettise un palaçio propio. O grattaçê o s'attreuva, pe sta raxon, in Arroyo 841, unna stradda escluxiva do settô settentrionale da çittæ.<ref name=":0" /> Pâ che o sciô Mihanovich o l’agge domandâ che o seu grattaçê, vaindose da vexinansa ao sciumme "de la Plata", o foïse vixibile da ben ben lontan e che o l’avesse unna lanterna in çimma, pe guiddâ i barchi da seu dita. A construçion do grattaçê, into 1925, a l'é stæta assegnâ ai fræ Bencich, nasciui a [[Trieste]], anando apreuvo a-o progetto ideou da-i architetti Héctor Calvo, Arnoldo Jacobs e Rafael Giménez.<ref name=":0" /> Into 1997, o palaçio o l'é stæto accattou da dita franseise [[Accor]], proprietäia da cadeña de aberghi de luscio [[Sofitel]]: inte l'anno da seu inauguraçion o l'é stæto incluso inta lista de l'80 di megio aberghi a-o mondo da revista franseise Condé Nast Traveller.<ref>('''<abbr>EN</abbr>''') Condé Nast, ''[https://www.cntraveler.com/hotels/argentina/avellaneda/sofitel-buenos-aires Condé Nast Traveler]'', in sce ''Condé Nast Traveler''. <small>URL consultou o 31 de luggio do 2024</small>.</ref> A-a giornâ d’ancheu, o grattaçê o l'é un abergo 5 stelle, "Casa Lucía", da dita spagnòlla Único Hotels.<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://www.lanacion.com.ar/sabado/edificio-mihanovich-el-sueno-monumental-de-un-magnate-naviero-que-reabrio-como-hotel-de-lujo-y-ayer-nid30072024/ Edificio Mihanovich. El sueño monumental de un magnate naviero que reabrió como hotel de lujo y ayer sufrió un principio de incendio],'' in sce ''LA NACION,'' 30 luggio 2024. <small>URL consultou o 31 de luggio do 2024</small>.</ref> = Quartê Mihanovich = [[Immaggine:Edificio Mihanovich 1928.JPG|miniatura|Fotografia aerea stòrica do palaçio Mihanovich.]]"Micro-quartê" [[Porteño|pòrtegno]] do commun "Parque Avellaneda" (Bonesaire, avendo o status de çittæ autonoma, a l'é divisa inti 14 commun, ciaschedun con un òrgano de governo propio dito zonta communale con facoltæ speçifiche). Construto da-a UPCA (Union Popolare Catòlica Argentiña) into 1925 con l'arrembo econòmico do sciô Mihanovich<ref>('''<abbr>ES</abbr>''') Germinal Nogués, ''[https://books.google.com.ar/books/about/Buenos_Aires_ciudad_secreta.html?id=LI3zPQAACAAJ&redir_esc=y Buenos Aires, ciudad secreta]'', Editorial Sudamericana, 2003, ISBN&#x20;978-950-07-2415-9. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, o l'é un "barrio" piccin progettou con l'obiettivo de redue e tenscioin tra a classe operäia e l'aristocraçia pòrtegna.<ref>Maxi Arcuri, ''[https://buenosaireshistoria.org/juntas/barriomihanovich/ Barrio Mihanovich]'', in sce ''buenosaireshistoria.org'', 2021.</ref> Son stæte construte 10 case, dæte a operäi, e a gexa [[Santa Maria Teresa Goretti]]. <ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://baiglesias.com/parroquia-santa-maria-teresa-goretti/ La parroquia Santa María Teresa Goretti | Iglesias de Buenos Aires],'' in sce ''baiglesias.com,'' 9 novembre 2022. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref> == Fondaçion Fræ Mihanovich == Inandiâ da-i fræ Niccolò, Michê e Anna Mihanovich<ref>('''<abbr>HR</abbr>''') Uredništvo Hrvatske tehničke enciklopedije, ''[https://tehnika.lzmk.hr/mihanovic/ Mihanović | Hrvatska tehnička enciklopedija]'', in sce ''tehnika.lzmk.hr'', 16 novembre 2015. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, con l'obiettivo de contribuî a-o sviluppo a-o seu paise de nascion. A s'attreuva donca à Doli, e a l’existe ancon.<ref>''('''<abbr>HR</abbr>''') [https://slobodnadalmacija.hr/dubrovnik/vijesti/hrvatska-i-svijet/prica-o-100-godina-zaklade-brace-mihanovic-iz-dola-otisli-su-u-argentinu-bez-gaca-obogatili-se-ali-nikad-nisu-zaboravili-rodni-kraj-1245080 Dubrovački - Priča o 100 godina Zaklade braće Mihanović iz Dola: ‘Otišli su u Argentinu ‘bez gaća’, obogatili se, ali nikad nisu zaboravili rodni kraj‘],'' in sce ''slobodnadalmacija.hr,'' 30 novembre 2022. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref> == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Italo-croati]] i658pekoq9sv2mcmqm1tep0tqs0u6dh 274426 274425 2026-10-01T15:42:35Z S1880C 20449 274426 wikitext text/x-wiki {{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=<small>''Niccolò Mihanovich, dito Nicolás''</small>|px=100px}}{{Grafia unitäia}} '''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]]. O possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi "[[Río de la Plata|de la Plata]]" (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] "''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]".'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}</ref>, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]<ref>('''<abbr>ES</abbr>''') Natalicio Olmedo, ''[https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&redir_esc=y Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946]'', Edit. El Gráfico, 1946. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, unna cianta succulenta e un "micro-quartê" de Bonesaire pòrtan o seu nomme. Inte a seu vitta, o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario do l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelle che o l'à reçevuo da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra. == Vitta == [[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]] O l'é nasciuo à Doli, un paise piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto '''battezzou''' çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ. O l'é arrivou a [[Montevideo]] into 1867, à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe mette da-a parte dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco. Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da "Triple Alianza"]]<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://web.archive.org/web/20100221204403/http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/Armadores-FANU.htm FLOTA ARGENTINA DE NAVEGACION DE ULTRAMAR - F.A.N.U].,'' in sce ''histarmar.com.ar.'' <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small></ref>, conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita. O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme "de la Plata". I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto. O Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: <blockquote>"''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into "Bajo", in faccia a-a ægua, o s'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion ghe o l’annonçiava (CHECK) o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu".''</blockquote>De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca "''Conte de Cavour''", e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa co sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, a s’é varsciua de l’occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://web.archive.org/web/20100305064939/http://www.studiacroatica.org/revistas/102/1020301.htm APORTES DE LA COLECTIVIDAD CROATA A LA REPUBLICA ARGENTINA],'' in sce ''studiacroatica.org,'' 5 marso 2010. <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small></ref><ref>[[Luigi Einaudi]], [https://www.luigieinaudi.it/doc/capitolo-iii-il-marinaio/ ''Il Marinaio'', in ''Un principe mercante. Studio sull’espansione coloniale italiana''], Turin, Bocca, 1900.</ref> Pe mezo de unna gestion intrante, de prestiti, de accatti de tante nave e de atre açiende (mascime da concorrensa), a dita, oua propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra, o l'à comensou à cresce e cresce fin à vegnî a ciù grande açienda navale de l'America Latiña. I barchi da "''Nicolás Mihanovich y Compañía''" (dapeu, into 1903, ''Sociedad Anónima Nicolás Mihanovich'' e dapeu ancoa ''The Argentine Navigation (Nicolás Mihanovich) Company Ltd.'', quando a l'é stæta registrâ in Inghiltæra) conligavan i pòrti de tutto o baçî idrografico "Río de la Plata-Paraná".<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/HistMarinaMercArg/04Mihanovich.htm LA ERA MIHANOVICH],'' in sce ''histarmar.com.ar.'' <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small>.</ref> A cresciansa sfrenâ da dita da famiggia o l'à permisso anche a reunion di fræ Mihanovich. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d’aggiutto o Michê e o Bertomê: o Michê o saiæ arrestou in Argentiña (defæti, o l'é o besavo da cantante famosa Sandra Mihanovich), incangio o Bertomê o l'aviæ piggiou pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena verso o 1910. Niccolò Mihanovich o l'è mòrto à Bonesaire a-i 24 de zugno do 1929.<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://www.lanacion.com.ar/turismo/nicolas-mihanovich-el-naviero-mas-importante-de-argentina-nid2159693/ Nicolás Mihanovich, el naviero más importante de Argentina],'' in sce ''lanacion.com.ar,'' 13 agosto 2018. <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small>.</ref> == Palaçio "Nicolás Mihanovich" == [[Immaggine:Torre Mihanovich - Hotel Sofitel.jpg|miniatura|Palaçio "Nicolás Mihanovich", ancheu abergo "Casa Lucía".]] Grattaçê stòrico de Bonesaire, commiscionou da-o imprenditô austrongareise che o voeiva tiâ sciù un grande palaçio pe dâne à pixon i sciti a-e famigge borgheixi da classe meza, che voeivan stâ into çentro de Bonesaire ma no poeivan permettise un palaçio propio. O grattaçê o s'attreuva, pe sta raxon, in Arroyo 841, unna stradda escluxiva do settô settentrionale da çittæ.<ref name=":0" /> Pâ che o sciô Mihanovich o l’agge domandâ che o seu grattaçê, vaindose da vexinansa ao sciumme "de la Plata", o foïse vixibile da ben ben lontan e che o l’avesse unna lanterna in çimma, pe guiddâ i barchi da seu dita. A construçion do grattaçê, into 1925, a l'é stæta assegnâ ai fræ Bencich, nasciui a [[Trieste]], anando apreuvo a-o progetto ideou da-i architetti Héctor Calvo, Arnoldo Jacobs e Rafael Giménez.<ref name=":0" /> Into 1997, o palaçio o l'é stæto accattou da dita franseise [[Accor]], proprietäia da cadeña de aberghi de luscio [[Sofitel]]: inte l'anno da seu inauguraçion o l'é stæto incluso inta lista de l'80 di megio aberghi a-o mondo da revista franseise Condé Nast Traveller.<ref>('''<abbr>EN</abbr>''') Condé Nast, ''[https://www.cntraveler.com/hotels/argentina/avellaneda/sofitel-buenos-aires Condé Nast Traveler]'', in sce ''Condé Nast Traveler''. <small>URL consultou o 31 de luggio do 2024</small>.</ref> A-a giornâ d’ancheu, o grattaçê o l'é un abergo 5 stelle, "Casa Lucía", da dita spagnòlla Único Hotels.<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://www.lanacion.com.ar/sabado/edificio-mihanovich-el-sueno-monumental-de-un-magnate-naviero-que-reabrio-como-hotel-de-lujo-y-ayer-nid30072024/ Edificio Mihanovich. El sueño monumental de un magnate naviero que reabrió como hotel de lujo y ayer sufrió un principio de incendio],'' in sce ''LA NACION,'' 30 luggio 2024. <small>URL consultou o 31 de luggio do 2024</small>.</ref> = Quartê Mihanovich = [[Immaggine:Edificio Mihanovich 1928.JPG|miniatura|Fotografia aerea stòrica do palaçio Mihanovich.]]"Micro-quartê" [[Porteño|pòrtegno]] do commun "Parque Avellaneda" (Bonesaire, avendo o status de çittæ autonoma, a l'é divisa inti 14 commun, ciaschedun con un òrgano de governo propio dito zonta communale con facoltæ speçifiche). Construto da-a UPCA (Union Popolare Catòlica Argentiña) into 1925 con l'arrembo econòmico do sciô Mihanovich<ref>('''<abbr>ES</abbr>''') Germinal Nogués, ''[https://books.google.com.ar/books/about/Buenos_Aires_ciudad_secreta.html?id=LI3zPQAACAAJ&redir_esc=y Buenos Aires, ciudad secreta]'', Editorial Sudamericana, 2003, ISBN&#x20;978-950-07-2415-9. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, o l'é un "barrio" piccin progettou con l'obiettivo de redue e tenscioin tra a classe operäia e l'aristocraçia pòrtegna.<ref>Maxi Arcuri, ''[https://buenosaireshistoria.org/juntas/barriomihanovich/ Barrio Mihanovich]'', in sce ''buenosaireshistoria.org'', 2021.</ref> Son stæte construte 10 case, dæte a operäi, e a gexa [[Santa Maria Teresa Goretti]]. <ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://baiglesias.com/parroquia-santa-maria-teresa-goretti/ La parroquia Santa María Teresa Goretti | Iglesias de Buenos Aires],'' in sce ''baiglesias.com,'' 9 novembre 2022. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref> == Fondaçion Fræ Mihanovich == Inandiâ da-i fræ Niccolò, Michê e Anna Mihanovich<ref>('''<abbr>HR</abbr>''') Uredništvo Hrvatske tehničke enciklopedije, ''[https://tehnika.lzmk.hr/mihanovic/ Mihanović | Hrvatska tehnička enciklopedija]'', in sce ''tehnika.lzmk.hr'', 16 novembre 2015. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, con l'obiettivo de contribuî a-o sviluppo a-o seu paise de nascion. A s'attreuva donca à Doli, e a l’existe ancon.<ref>''('''<abbr>HR</abbr>''') [https://slobodnadalmacija.hr/dubrovnik/vijesti/hrvatska-i-svijet/prica-o-100-godina-zaklade-brace-mihanovic-iz-dola-otisli-su-u-argentinu-bez-gaca-obogatili-se-ali-nikad-nisu-zaboravili-rodni-kraj-1245080 Dubrovački - Priča o 100 godina Zaklade braće Mihanović iz Dola: ‘Otišli su u Argentinu ‘bez gaća’, obogatili se, ali nikad nisu zaboravili rodni kraj‘],'' in sce ''slobodnadalmacija.hr,'' 30 novembre 2022. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref> == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Italo-croati]] hl1t8mi1efbvw9g1aquboykmjsainax 274427 274426 2026-10-01T16:08:08Z S1880C 20449 274427 wikitext text/x-wiki {{MOSTRATITOLO:Niccolò Mihanovich}} {{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=<small>''Niccolò Mihanovich, dito Nicolás''</small>|px=100px}}{{Grafia unitäia}} '''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, 21 de zenâ do 1846 – [[Bonesàire|Bonesaire]], 24 de zugno do 1929) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]]. O possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi "[[Río de la Plata|de la Plata]]" (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] "''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]".'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=23 agosto 2023}}</ref>, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]<ref>('''<abbr>ES</abbr>''') Natalicio Olmedo, ''[https://books.google.com.ar/books/about/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay.html?id=osgMAQAAMAAJ&redir_esc=y Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946]'', Edit. El Gráfico, 1946. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, unna cianta succulenta e un "micro-quartê" de Bonesaire pòrtan o seu nomme. Inte a seu vitta, o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario de l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] o ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelli reçevui da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra. == Vitta == [[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).]] Nasciuo à Doli, un paise ben ben piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e de Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto battezzou çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ. Into 1867, o l'é arrivou a [[Montevideo]] à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe risparmiâ dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco. Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da "Triple Alianza"]]<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://web.archive.org/web/20100221204403/http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/Armadores-FANU.htm FLOTA ARGENTINA DE NAVEGACION DE ULTRAMAR - F.A.N.U].,'' in sce ''histarmar.com.ar.'' <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small></ref>, conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita. O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme "de la Plata". I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto. O zoeno Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ ädreitua sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: <blockquote>"''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into "Bajo", in faccia a-a ægua, o s'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion o ghe l’annonçiava o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi lesti a descarregâ. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu".''<ref name=":1" /></blockquote>De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca "''Conte de Cavour''", e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa co sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, o s’é varsciuo de l’occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://web.archive.org/web/20100305064939/http://www.studiacroatica.org/revistas/102/1020301.htm APORTES DE LA COLECTIVIDAD CROATA A LA REPUBLICA ARGENTINA],'' in sce ''studiacroatica.org,'' 5 marso 2010. <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small></ref><ref>[[Luigi Einaudi]], [https://www.luigieinaudi.it/doc/capitolo-iii-il-marinaio/ ''Il Marinaio'', in ''Un principe mercante. Studio sull’espansione coloniale italiana''], Turin, Bocca, 1900.</ref> Pe mezo de unna gestion intrante e de tanti accatti de nave e açiende (mascime da concorrensa), a dita, oua propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra, o l'à comensou à cresce e cresce fin à vegnî a ciù grande açienda navale de l'America Latiña. I barchi da "''Nicolás Mihanovich y Compañía''" (dapeu, into 1903, ''Sociedad Anónima Nicolás Mihanovich'' e dapeu ancoa ''The Argentine Navigation (Nicolás Mihanovich) Company Ltd.'', quando a l'é stæta registrâ in Inghiltæra) conligavan i pòrti de tutto o baçî idrografico "Río de la Plata-Paraná".<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/HistMarinaMercArg/04Mihanovich.htm LA ERA MIHANOVICH],'' in sce ''histarmar.com.ar.'' <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small>.</ref> A cresciansa sfrenâ da dita da famiggia o l'à permisso anche a reunion di fræ Mihanovich. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d’aggiutto o Michê e o Bertomê: o Michê o saiæ arrestou in Argentiña (defæti, o l'é o besavo da cantante famosa Sandra Mihanovich), incangio o Bertomê o l'aviæ piggiou pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena donde o saieiva mòrto into 1926. Niccolò Mihanovich o l'è mòrto à Bonesaire a-i 24 de zugno do 1929.<ref name=":1">''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://www.lanacion.com.ar/turismo/nicolas-mihanovich-el-naviero-mas-importante-de-argentina-nid2159693/ Nicolás Mihanovich, el naviero más importante de Argentina],'' in sce ''lanacion.com.ar,'' 13 agosto 2018. <small>URL consultou o 18 de frevâ do 2023</small>.</ref> == Palaçio "Nicolás Mihanovich" == [[Immaggine:Torre Mihanovich - Hotel Sofitel.jpg|miniatura|Palaçio "Nicolás Mihanovich", ancheu abergo "Casa Lucía".]] Grattaçê stòrico de Bonesaire, commiscionou da-o imprenditô austrongareise che o voeiva tiâ sciù un grande palaçio pe dâne à pixon i sciti a-e famigge borgheixi da classe meza, che voeivan stâ into çentro de Bonesaire ma no poeivan permettise un palaçio propio. O grattaçê o s'attreuva, pe sta raxon, in Arroyo 841, unna stradda escluxiva do settô settentrionale da çittæ.<ref name=":0" /> A construçion do grattaçê, into 1925, a l'é stæta assegnâ ai fræ Bencich, nasciui a [[Trieste]], anando apreuvo a-o progetto ideou da-i architetti Héctor Calvo, Arnoldo Jacobs e Rafael Giménez.<ref name=":0" /> Pâ che o sciô Mihanovich o l’agge domandâ che o seu grattaçê, vaindose da vexinansa ao sciumme, o foïse vixibile da ben ben lontan e che o l’avesse unna lanterna in çimma, pe guiddâ i barchi da seu dita. Into 1997, o palaçio o l'é stæto accattou da dita franseise [[Accor]], proprietäia da cadeña de aberghi de luscio [[Sofitel]]: inte l'anno da seu inauguraçion o l'é stæto incluso inta lista de l'80 di megio aberghi a-o mondo da revista franseise Condé Nast Traveller.<ref>('''<abbr>EN</abbr>''') Condé Nast, ''[https://www.cntraveler.com/hotels/argentina/avellaneda/sofitel-buenos-aires Condé Nast Traveler]'', in sce ''Condé Nast Traveler''. <small>URL consultou o 31 de luggio do 2024</small>.</ref> A-a giornâ d’ancheu, o grattaçê o l'é un abergo 5 stelle, "Casa Lucía", da dita spagnòlla Único Hotels.<ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://www.lanacion.com.ar/sabado/edificio-mihanovich-el-sueno-monumental-de-un-magnate-naviero-que-reabrio-como-hotel-de-lujo-y-ayer-nid30072024/ Edificio Mihanovich. El sueño monumental de un magnate naviero que reabrió como hotel de lujo y ayer sufrió un principio de incendio],'' in sce ''LA NACION,'' 30 luggio 2024. <small>URL consultou o 31 de luggio do 2024</small>.</ref> = Quartê Mihanovich = [[Immaggine:Edificio Mihanovich 1928.JPG|miniatura|Fotografia aerea stòrica do palaçio Mihanovich.]]"Micro-quartê" [[Porteño|pòrtegno]] do commun "Parque Avellaneda" (Bonesaire, avendo o status de çittæ autonoma, a l'é divisa inti 14 commun, ciaschedun con un òrgano de governo propio, dito zonta communale, con facoltæ speçifiche). Construto da-a UPCA (Union Popolare Catòlica Argentiña) into 1925 con l'arrembo econòmico do sciô Mihanovich<ref>('''<abbr>ES</abbr>''') Germinal Nogués, ''[https://books.google.com.ar/books/about/Buenos_Aires_ciudad_secreta.html?id=LI3zPQAACAAJ&redir_esc=y Buenos Aires, ciudad secreta]'', Editorial Sudamericana, 2003, ISBN&#x20;978-950-07-2415-9. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, o l'é un "barrio" piccin progettou con l'obiettivo de redue e tenscioin tra a classe operäia e l'aristocraçia pòrtegna.<ref>Maxi Arcuri, ''[https://buenosaireshistoria.org/juntas/barriomihanovich/ Barrio Mihanovich]'', in sce ''buenosaireshistoria.org'', 2021.</ref> Son stæte construte 10 case, dæte a operäi, e a gexa [[Santa Maria Teresa Goretti]]. <ref>''('''<abbr>ES</abbr>''') [https://baiglesias.com/parroquia-santa-maria-teresa-goretti/ La parroquia Santa María Teresa Goretti | Iglesias de Buenos Aires],'' in sce ''baiglesias.com,'' 9 novembre 2022. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref> == Fondaçion Fræ Mihanovich == Inandiâ da-i fræ Niccolò, Michê e Anna Mihanovich<ref>('''<abbr>HR</abbr>''') Uredništvo Hrvatske tehničke enciklopedije, ''[https://tehnika.lzmk.hr/mihanovic/ Mihanović | Hrvatska tehnička enciklopedija]'', in sce ''tehnika.lzmk.hr'', 16 novembre 2015. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref>, con l'obiettivo de contribuî a-o sviluppo a-o seu paise de nascion. A s'attreuva à Doli, e a l’existe ancon.<ref>''('''<abbr>HR</abbr>''') [https://slobodnadalmacija.hr/dubrovnik/vijesti/hrvatska-i-svijet/prica-o-100-godina-zaklade-brace-mihanovic-iz-dola-otisli-su-u-argentinu-bez-gaca-obogatili-se-ali-nikad-nisu-zaboravili-rodni-kraj-1245080 Dubrovački - Priča o 100 godina Zaklade braće Mihanović iz Dola: ‘Otišli su u Argentinu ‘bez gaća’, obogatili se, ali nikad nisu zaboravili rodni kraj‘],'' in sce ''slobodnadalmacija.hr,'' 30 novembre 2022. <small>URL consultou o 23 de agosto do 2023</small>.</ref> == Nòtte == <references />{{DEFAULTSORT:Niccolò Mihanovich}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Italo-croati]] pi1lpmlzhf68simhyju6pzuiocrdcom 274461 274427 2026-10-02T10:13:45Z N.Longo 12052 rev furmatasiun, a vegghe u testu 274461 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=<small>''Niccolò Mihanovich, dito Nicolás''</small>|px=100px}} '''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, [[21 zenâ|21 de zenâ]] do [[1846]] – [[Bonesàire|Bonesaire]], [[24 zûgno|24 de zugno]] do [[1929]]) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]]. O possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi "[[Río de la Plata|de la Plata]]" (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] "''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]".'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=ES}}</ref>, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Natalicio Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://www.google.com/books/edition/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay/osgMAQAAMAAJ|ànno=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=ES}}</ref>, unna cianta succulenta e un "micro-quartê" de Bonesaire pòrtan o seu nomme. Inte a seu vitta, o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario de l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] o ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelli reçevui da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra. == Vitta == [[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).|sinistra]] Nasciuo à Doli, un paise ben ben piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e de Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto battezzou çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ. Into 1867, o l'é arrivou a [[Montevideo]] à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe risparmiâ dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco. Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da "Triple Alianza"]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20100221204403/http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/Armadores-FANU.htm|tìtolo=FLOTA ARGENTINA DE NAVEGACION DE ULTRAMAR - F.A.N.U.|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref>, conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita. O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme "de la Plata". I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto. O zoeno Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ ädreitua sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: <blockquote>"''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into "Bajo", in faccia a-a ægua, o s'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion o ghe l’annonçiava o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi lesti a descarregâ. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu".''<ref name=":1" /></blockquote>De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca "''Conte de Cavour''", e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa co sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, o s’é varsciuo de l’occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20100305064939/http://www.studiacroatica.org/revistas/102/1020301.htm|tìtolo=APORTES DE LA COLECTIVIDAD CROATA A LA REPUBLICA ARGENTINA|dæta=5 marso 2010|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Luigi Einaudi]]|tìtolo=Un principe mercante. Studio sull’espansione coloniale italiana|url=https://www.luigieinaudi.it/doc/capitolo-iii-il-marinaio/|ànno=1900|editô=Bocca|çitæ=Turin|léngoa=IT|capìtolo=Il Marinaio}}</ref> Pe mezo de unna gestion intrante e de tanti accatti de nave e açiende (mascime da concorrensa), a dita, oua propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra, o l'à comensou à cresce e cresce fin à vegnî a ciù grande açienda navale de l'America Latiña. I barchi da "''Nicolás Mihanovich y Compañía''" (dapeu, into 1903, ''Sociedad Anónima Nicolás Mihanovich'' e dapeu ancoa ''The Argentine Navigation (Nicolás Mihanovich) Company Ltd.'', quando a l'é stæta registrâ in Inghiltæra) conligavan i pòrti de tutto o baçî idrografico "Río de la Plata-Paraná".<ref>{{Çitta web|url=http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/HistMarinaMercArg/04Mihanovich.htm|tìtolo=LA ERA MIHANOVICH|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> A cresciansa sfrenâ da dita da famiggia o l'à permisso anche a reunion di fræ Mihanovich. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d’aggiutto o Michê e o Bertomê: o Michê o saiæ arrestou in Argentiña (defæti, o l'é o besavo da cantante famosa Sandra Mihanovich), incangio o Bertomê o l'aviæ piggiou pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena donde o saieiva mòrto into 1926. Niccolò Mihanovich o l'è mòrto à Bonesaire a-i 24 de zugno do 1929.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.lanacion.com.ar/turismo/nicolas-mihanovich-el-naviero-mas-importante-de-argentina-nid2159693/|tìtolo=Nicolás Mihanovich, el naviero más importante de Argentina|outô=Soledad Gil|dæta=12 agosto 2018|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Palaçio "Nicolás Mihanovich" == [[Immaggine:Torre Mihanovich - Hotel Sofitel.jpg|miniatura|Palaçio "Nicolás Mihanovich", ancheu abergo "Casa Lucía".|sinistra]] Grattaçê stòrico de Bonesaire, commiscionou da-o imprenditô austrongareise che o voeiva tiâ sciù un grande palaçio pe dâne à pixon i sciti a-e famigge borgheixi da classe meza, che voeivan stâ into çentro de Bonesaire ma no poeivan permettise un palaçio propio. O grattaçê o s'attreuva, pe sta raxon, in Arroyo 841, unna stradda escluxiva do settô settentrionale da çittæ.<ref name=":0" /> A construçion do grattaçê, into 1925, a l'é stæta assegnâ ai fræ Bencich, nasciui a [[Trieste]], anando apreuvo a-o progetto ideou da-i architetti Héctor Calvo, Arnoldo Jacobs e Rafael Giménez.<ref name=":0" /> Pâ che o sciô Mihanovich o l’agge domandâ che o seu grattaçê, vaindose da vexinansa ao sciumme, o foïse vixibile da ben ben lontan e che o l’avesse unna lanterna in çimma, pe guiddâ i barchi da seu dita. Into 1997, o palaçio o l'é stæto accattou da dita franseise [[Accor]], proprietäia da cadeña de aberghi de luscio [[Sofitel]]: inte l'anno da seu inauguraçion o l'é stæto incluso inta lista de l'80 di megio aberghi a-o mondo da revista franseise Condé Nast Traveller.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cntraveler.com/hotels/argentina/avellaneda/sofitel-buenos-aires|tìtolo=Condé Nast Traveler|outô=Condé Nast|léngoa=EN|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> A-a giornâ d’ancheu, o grattaçê o l'é un abergo 5 stelle, "Casa Lucía", da dita spagnòlla Único Hotels.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lanacion.com.ar/sabado/edificio-mihanovich-el-sueno-monumental-de-un-magnate-naviero-que-reabrio-como-hotel-de-lujo-y-ayer-nid30072024/|tìtolo=Edificio Mihanovich. El sueño monumental de un magnate naviero que reabrió como hotel de lujo y ayer sufrió un principio de incendio|outô=María Florencia Sanz|dæta=30 luggio 2024|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Quartê Mihanovich == [[Immaggine:Edificio Mihanovich 1928.JPG|miniatura|Fotografia aerea stòrica do palaçio Mihanovich.]]"Micro-quartê" [[Porteño|pòrtegno]] do commun "Parque Avellaneda" (Bonesaire, avendo o status de çittæ autonoma, a l'é divisa inti 14 commun, ciaschedun con un òrgano de governo propio, dito zonta communale, con facoltæ speçifiche). Construto da-a UPCA (Union Popolare Catòlica Argentiña) into 1925 con l'arrembo econòmico do sciô Mihanovich<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Germinal Nogués|tìtolo=Buenos Aires, ciudad secreta|url=https://books.google.com.ar/books/about/Buenos_Aires_ciudad_secreta.html?id=LI3zPQAACAAJ&redir_esc=y|ànno=2003|editô=Editorial Sudamericana|léngoa=ES|ISBN=978-950-07-2415-9}}</ref>, o l'é un "barrio" piccin progettou con l'obiettivo de redue e tenscioin tra a classe operäia e l'aristocraçia pòrtegna.<ref>{{Çitta web|url=https://buenosaireshistoria.org/juntas/barriomihanovich/|tìtolo=Barrio Mihanovich|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> Son stæte construte 10 case, dæte a operäi, e a gexa [[Santa Maria Teresa Goretti]].<ref>{{Çitta web|url=https://baiglesias.com/parroquia-santa-maria-teresa-goretti/|tìtolo=La parroquia Santa María Teresa Goretti|outô=Iglesias de Buenos Aires|dæta=9 novembre 2022|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Fondaçion Fræ Mihanovich == Inandiâ da-i fræ Niccolò, Michê e Anna Mihanovich<ref>{{Çitta web|url=https://tehnika.lzmk.hr/mihanovic/|tìtolo=Mihanović <nowiki>|</nowiki> Hrvatska tehnička enciklopedija|outô=Uredništvo Hrvatske tehničke enciklopedije|dæta=16 novembre 2015|léngoa=HR|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref>, con l'obiettivo de contribuî a-o sviluppo a-o seu paise de nascion. A s'attreuva à Doli, e a l’existe ancon.<ref>{{Çitta web|url=https://slobodnadalmacija.hr/dubrovnik/vijesti/hrvatska-i-svijet/prica-o-100-godina-zaklade-brace-mihanovic-iz-dola-otisli-su-u-argentinu-bez-gaca-obogatili-se-ali-nikad-nisu-zaboravili-rodni-kraj-1245080|tìtolo=Dubrovački - Priča o 100 godina Zaklade braće Mihanović iz Dola: ‘Otišli su u Argentinu ‘bez gaća’, obogatili se, ali nikad nisu zaboravili rodni kraj‘|dæta=30 novembre 2022|léngoa=HR|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Armatoî|Mihanovich, Niccolò]] 5j94xiq3zhablri8j629axut2zgq84f 274462 274461 2026-10-02T10:14:57Z N.Longo 12052 N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Utente:S1880C/Niccolò Mihanovich]] a [[Niccolò Mihanovich]] sénsa lasciâ de rindirìsso: ns0 274461 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=<small>''Niccolò Mihanovich, dito Nicolás''</small>|px=100px}} '''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, [[21 zenâ|21 de zenâ]] do [[1846]] – [[Bonesàire|Bonesaire]], [[24 zûgno|24 de zugno]] do [[1929]]) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]]. O possedeiva una flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi "[[Río de la Plata|de la Plata]]" (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] "''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]".'' A-a giornâ d’ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=ES}}</ref>, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Natalicio Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://www.google.com/books/edition/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay/osgMAQAAMAAJ|ànno=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=ES}}</ref>, unna cianta succulenta e un "micro-quartê" de Bonesaire pòrtan o seu nomme. Inte a seu vitta, o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l’é vegnuo à ëse nominou console onorario de l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, o impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] o ghe l'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelli reçevui da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra. == Vitta == [[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).|sinistra]] Nasciuo à Doli, un paise ben ben piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e de Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto battezzou çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ. Into 1867, o l'é arrivou a [[Montevideo]] à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe risparmiâ dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento o no l’é ciæo, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l’é che o Niccolò o l'è dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'è stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'è sciortio da-o banco. Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'è anæto a travaggiâ inta [[guæra da "Triple Alianza"]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20100221204403/http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/Armadores-FANU.htm|tìtolo=FLOTA ARGENTINA DE NAVEGACION DE ULTRAMAR - F.A.N.U.|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref>, conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiæ i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l’Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'è coscì che chì o l'è succeduo un evento che cangià a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa de o capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita. O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d’ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme "de la Plata". I barchi ciù grandi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. A nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto. O zoeno Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ ädreitua sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: <blockquote>"''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into "Bajo", in faccia a-a ægua, o s'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion o ghe l’annonçiava o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l’anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l’ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi lesti a descarregâ. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu".''<ref name=":1" /></blockquote>De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca "''Conte de Cavour''", e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa co sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, o s’é varsciuo de l’occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20100305064939/http://www.studiacroatica.org/revistas/102/1020301.htm|tìtolo=APORTES DE LA COLECTIVIDAD CROATA A LA REPUBLICA ARGENTINA|dæta=5 marso 2010|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Luigi Einaudi]]|tìtolo=Un principe mercante. Studio sull’espansione coloniale italiana|url=https://www.luigieinaudi.it/doc/capitolo-iii-il-marinaio/|ànno=1900|editô=Bocca|çitæ=Turin|léngoa=IT|capìtolo=Il Marinaio}}</ref> Pe mezo de unna gestion intrante e de tanti accatti de nave e açiende (mascime da concorrensa), a dita, oua propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra, o l'à comensou à cresce e cresce fin à vegnî a ciù grande açienda navale de l'America Latiña. I barchi da "''Nicolás Mihanovich y Compañía''" (dapeu, into 1903, ''Sociedad Anónima Nicolás Mihanovich'' e dapeu ancoa ''The Argentine Navigation (Nicolás Mihanovich) Company Ltd.'', quando a l'é stæta registrâ in Inghiltæra) conligavan i pòrti de tutto o baçî idrografico "Río de la Plata-Paraná".<ref>{{Çitta web|url=http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/HistMarinaMercArg/04Mihanovich.htm|tìtolo=LA ERA MIHANOVICH|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> A cresciansa sfrenâ da dita da famiggia o l'à permisso anche a reunion di fræ Mihanovich. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d’aggiutto o Michê e o Bertomê: o Michê o saiæ arrestou in Argentiña (defæti, o l'é o besavo da cantante famosa Sandra Mihanovich), incangio o Bertomê o l'aviæ piggiou pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena donde o saieiva mòrto into 1926. Niccolò Mihanovich o l'è mòrto à Bonesaire a-i 24 de zugno do 1929.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.lanacion.com.ar/turismo/nicolas-mihanovich-el-naviero-mas-importante-de-argentina-nid2159693/|tìtolo=Nicolás Mihanovich, el naviero más importante de Argentina|outô=Soledad Gil|dæta=12 agosto 2018|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Palaçio "Nicolás Mihanovich" == [[Immaggine:Torre Mihanovich - Hotel Sofitel.jpg|miniatura|Palaçio "Nicolás Mihanovich", ancheu abergo "Casa Lucía".|sinistra]] Grattaçê stòrico de Bonesaire, commiscionou da-o imprenditô austrongareise che o voeiva tiâ sciù un grande palaçio pe dâne à pixon i sciti a-e famigge borgheixi da classe meza, che voeivan stâ into çentro de Bonesaire ma no poeivan permettise un palaçio propio. O grattaçê o s'attreuva, pe sta raxon, in Arroyo 841, unna stradda escluxiva do settô settentrionale da çittæ.<ref name=":0" /> A construçion do grattaçê, into 1925, a l'é stæta assegnâ ai fræ Bencich, nasciui a [[Trieste]], anando apreuvo a-o progetto ideou da-i architetti Héctor Calvo, Arnoldo Jacobs e Rafael Giménez.<ref name=":0" /> Pâ che o sciô Mihanovich o l’agge domandâ che o seu grattaçê, vaindose da vexinansa ao sciumme, o foïse vixibile da ben ben lontan e che o l’avesse unna lanterna in çimma, pe guiddâ i barchi da seu dita. Into 1997, o palaçio o l'é stæto accattou da dita franseise [[Accor]], proprietäia da cadeña de aberghi de luscio [[Sofitel]]: inte l'anno da seu inauguraçion o l'é stæto incluso inta lista de l'80 di megio aberghi a-o mondo da revista franseise Condé Nast Traveller.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cntraveler.com/hotels/argentina/avellaneda/sofitel-buenos-aires|tìtolo=Condé Nast Traveler|outô=Condé Nast|léngoa=EN|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> A-a giornâ d’ancheu, o grattaçê o l'é un abergo 5 stelle, "Casa Lucía", da dita spagnòlla Único Hotels.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lanacion.com.ar/sabado/edificio-mihanovich-el-sueno-monumental-de-un-magnate-naviero-que-reabrio-como-hotel-de-lujo-y-ayer-nid30072024/|tìtolo=Edificio Mihanovich. El sueño monumental de un magnate naviero que reabrió como hotel de lujo y ayer sufrió un principio de incendio|outô=María Florencia Sanz|dæta=30 luggio 2024|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Quartê Mihanovich == [[Immaggine:Edificio Mihanovich 1928.JPG|miniatura|Fotografia aerea stòrica do palaçio Mihanovich.]]"Micro-quartê" [[Porteño|pòrtegno]] do commun "Parque Avellaneda" (Bonesaire, avendo o status de çittæ autonoma, a l'é divisa inti 14 commun, ciaschedun con un òrgano de governo propio, dito zonta communale, con facoltæ speçifiche). Construto da-a UPCA (Union Popolare Catòlica Argentiña) into 1925 con l'arrembo econòmico do sciô Mihanovich<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Germinal Nogués|tìtolo=Buenos Aires, ciudad secreta|url=https://books.google.com.ar/books/about/Buenos_Aires_ciudad_secreta.html?id=LI3zPQAACAAJ&redir_esc=y|ànno=2003|editô=Editorial Sudamericana|léngoa=ES|ISBN=978-950-07-2415-9}}</ref>, o l'é un "barrio" piccin progettou con l'obiettivo de redue e tenscioin tra a classe operäia e l'aristocraçia pòrtegna.<ref>{{Çitta web|url=https://buenosaireshistoria.org/juntas/barriomihanovich/|tìtolo=Barrio Mihanovich|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> Son stæte construte 10 case, dæte a operäi, e a gexa [[Santa Maria Teresa Goretti]].<ref>{{Çitta web|url=https://baiglesias.com/parroquia-santa-maria-teresa-goretti/|tìtolo=La parroquia Santa María Teresa Goretti|outô=Iglesias de Buenos Aires|dæta=9 novembre 2022|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Fondaçion Fræ Mihanovich == Inandiâ da-i fræ Niccolò, Michê e Anna Mihanovich<ref>{{Çitta web|url=https://tehnika.lzmk.hr/mihanovic/|tìtolo=Mihanović <nowiki>|</nowiki> Hrvatska tehnička enciklopedija|outô=Uredništvo Hrvatske tehničke enciklopedije|dæta=16 novembre 2015|léngoa=HR|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref>, con l'obiettivo de contribuî a-o sviluppo a-o seu paise de nascion. A s'attreuva à Doli, e a l’existe ancon.<ref>{{Çitta web|url=https://slobodnadalmacija.hr/dubrovnik/vijesti/hrvatska-i-svijet/prica-o-100-godina-zaklade-brace-mihanovic-iz-dola-otisli-su-u-argentinu-bez-gaca-obogatili-se-ali-nikad-nisu-zaboravili-rodni-kraj-1245080|tìtolo=Dubrovački - Priča o 100 godina Zaklade braće Mihanović iz Dola: ‘Otišli su u Argentinu ‘bez gaća’, obogatili se, ali nikad nisu zaboravili rodni kraj‘|dæta=30 novembre 2022|léngoa=HR|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Armatoî|Mihanovich, Niccolò]] 5j94xiq3zhablri8j629axut2zgq84f 274463 274462 2026-10-02T10:24:39Z N.Longo 12052 dettaggi (pe-o ciù genere e articoli, pt. 1) 274463 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=<small>''Niccolò Mihanovich, dito Nicolás''</small>|px=100px}} '''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, [[21 zenâ|21 de zenâ]] do [[1846]] – [[Bonesàire|Bonesaire]], [[24 zûgno|24 de zugno]] do [[1929]]) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]]. O possedeiva unna flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi "[[Río de la Plata|de la Plata]]" (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] "''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]".'' A-a giornâ d'ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=ES}}</ref>, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Natalicio Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://www.google.com/books/edition/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay/osgMAQAAMAAJ|ànno=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=ES}}</ref>, unna cianta succulenta e un "micro-quartê" de Bonesaire pòrtan o seu nomme. Inta seu vitta, o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l'é vegnuo à ëse nominou console onorario de l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, l'impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] o gh'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelli reçevui da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra. == Vitta == [[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).|sinistra]] Nasciuo à Doli, un paise ben ben piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e de Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto battezzou çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ. Into 1867, o l'é arrivou a [[Montevideo]] à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe risparmiâ dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento a no l'é ciæa, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l'é che o Niccolò o l'é dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'é stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'é sciortio da-o banco. Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'é anæto a travaggiâ inta [[guæra da "Triple Alianza"]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20100221204403/http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/Armadores-FANU.htm|tìtolo=FLOTA ARGENTINA DE NAVEGACION DE ULTRAMAR - F.A.N.U.|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref>, conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiou i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l'Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'é coscì che chì o l'é succeduo un evento ch'o l'à cangiou a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa do capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita. O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d'ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme "de la Plata". I barchi ciù grendi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. O nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto. O zoeno Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ ädreitua sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: <blockquote>"''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into "Bajo", in faccia a-a ægua, o s'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion a gh'annonçiava o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l'anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l'ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi lesti a descarregâ. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu".''<ref name=":1" /></blockquote>De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca "''Conte de Cavour''", e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa con sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, o s'é varsciuo de l'occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20100305064939/http://www.studiacroatica.org/revistas/102/1020301.htm|tìtolo=APORTES DE LA COLECTIVIDAD CROATA A LA REPUBLICA ARGENTINA|dæta=5 marso 2010|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Luigi Einaudi]]|tìtolo=Un principe mercante. Studio sull’espansione coloniale italiana|url=https://www.luigieinaudi.it/doc/capitolo-iii-il-marinaio/|ànno=1900|editô=Bocca|çitæ=Turin|léngoa=IT|capìtolo=Il Marinaio}}</ref> Pe mezo de unna gestion intrante e de tanti accatti de nave e açiende (mascime da concorrensa), a dita, oua propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra, o l'à comensou à cresce e cresce fin à vegnî a ciù grande açienda navale de l'America Latiña. I barchi da "''Nicolás Mihanovich y Compañía''" (dapeu, into 1903, ''Sociedad Anónima Nicolás Mihanovich'' e dapeu ancoa ''The Argentine Navigation (Nicolás Mihanovich) Company Ltd.'', quando a l'é stæta registrâ in Inghiltæra) conligavan i pòrti de tutto o baçî idrografico "Río de la Plata-Paraná".<ref>{{Çitta web|url=http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/HistMarinaMercArg/04Mihanovich.htm|tìtolo=LA ERA MIHANOVICH|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> A cresciansa sfrenâ da dita da famiggia o l'à permisso anche a reunion di fræ Mihanovich. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d'aggiutto o Michê e o Bertomê: o Michê o saiæ arrestou in Argentiña (defæti, o l'é o besavo da cantante famosa Sandra Mihanovich), incangio o Bertomê o l'aviæ piggiou pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena donde o saieiva mòrto into 1926. Niccolò Mihanovich o l'é mòrto à Bonesaire a-i 24 de zugno do 1929.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.lanacion.com.ar/turismo/nicolas-mihanovich-el-naviero-mas-importante-de-argentina-nid2159693/|tìtolo=Nicolás Mihanovich, el naviero más importante de Argentina|outô=Soledad Gil|dæta=12 agosto 2018|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Palaçio "Nicolás Mihanovich" == [[Immaggine:Torre Mihanovich - Hotel Sofitel.jpg|miniatura|Palaçio "Nicolás Mihanovich", ancheu abergo "Casa Lucía".|sinistra]] Grattaçê stòrico de Bonesaire, commiscionou da-o imprenditô austrongareise che o voeiva tiâ sciù un grande palaçio pe dâne à pixon i sciti a-e famigge borgheixi da classe meza, che voeivan stâ into çentro de Bonesaire ma no poeivan permettise un palaçio propio. O grattaçê o s'attreuva, pe sta raxon, in Arroyo 841, unna stradda escluxiva do settô settentrionale da çittæ.<ref name=":0" /> A construçion do grattaçê, into 1925, a l'é stæta assegnâ ai fræ Bencich, nasciui a [[Trieste]], anando apreuvo a-o progetto ideou da-i architetti Héctor Calvo, Arnoldo Jacobs e Rafael Giménez.<ref name=":0" /> Pâ che o sciô Mihanovich o l'agge domandâ che o seu grattaçê, vaindose da vexinansa ao sciumme, o foïse vixibile da ben ben lontan e che o l'avesse unna lanterna in çimma, pe guiddâ i barchi da seu dita. Into 1997, o palaçio o l'é stæto accattou da dita franseise [[Accor]], proprietäia da cadeña de aberghi de luscio [[Sofitel]]: inte l'anno da seu inauguraçion o l'é stæto incluso inta lista de l'80 di megio aberghi a-o mondo da revista franseise Condé Nast Traveller.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cntraveler.com/hotels/argentina/avellaneda/sofitel-buenos-aires|tìtolo=Condé Nast Traveler|outô=Condé Nast|léngoa=EN|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> A-a giornâ d'ancheu, o grattaçê o l'é un abergo 5 stelle, "Casa Lucía", da dita spagnòlla Único Hotels.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lanacion.com.ar/sabado/edificio-mihanovich-el-sueno-monumental-de-un-magnate-naviero-que-reabrio-como-hotel-de-lujo-y-ayer-nid30072024/|tìtolo=Edificio Mihanovich. El sueño monumental de un magnate naviero que reabrió como hotel de lujo y ayer sufrió un principio de incendio|outô=María Florencia Sanz|dæta=30 luggio 2024|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Quartê Mihanovich == [[Immaggine:Edificio Mihanovich 1928.JPG|miniatura|Fotografia aerea stòrica do palaçio Mihanovich.]]"Micro-quartê" [[Porteño|pòrtegno]] do commun "Parque Avellaneda" (Bonesaire, avendo o status de çittæ autonoma, a l'é divisa inti 14 commun, ciaschedun con un òrgano de governo propio, dito zonta communale, con facoltæ speçifiche). Construto da-a UPCA (Union Popolare Catòlica Argentiña) into 1925 con l'arrembo econòmico do sciô Mihanovich<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Germinal Nogués|tìtolo=Buenos Aires, ciudad secreta|url=https://books.google.com.ar/books/about/Buenos_Aires_ciudad_secreta.html?id=LI3zPQAACAAJ&redir_esc=y|ànno=2003|editô=Editorial Sudamericana|léngoa=ES|ISBN=978-950-07-2415-9}}</ref>, o l'é un "barrio" piccin progettou con l'obiettivo de redue e tenscioin tra a classe operäia e l'aristocraçia pòrtegna.<ref>{{Çitta web|url=https://buenosaireshistoria.org/juntas/barriomihanovich/|tìtolo=Barrio Mihanovich|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> Son stæte construte 10 case, dæte a operäi, e a gexa [[Santa Maria Teresa Goretti]].<ref>{{Çitta web|url=https://baiglesias.com/parroquia-santa-maria-teresa-goretti/|tìtolo=La parroquia Santa María Teresa Goretti|outô=Iglesias de Buenos Aires|dæta=9 novembre 2022|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Fondaçion Fræ Mihanovich == Inandiâ da-i fræ Niccolò, Michê e Anna Mihanovich<ref>{{Çitta web|url=https://tehnika.lzmk.hr/mihanovic/|tìtolo=Mihanović <nowiki>|</nowiki> Hrvatska tehnička enciklopedija|outô=Uredništvo Hrvatske tehničke enciklopedije|dæta=16 novembre 2015|léngoa=HR|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref>, con l'obiettivo de contribuî a-o sviluppo a-o seu paise de nascion. A s'attreuva à Doli, e a l'existe ancon.<ref>{{Çitta web|url=https://slobodnadalmacija.hr/dubrovnik/vijesti/hrvatska-i-svijet/prica-o-100-godina-zaklade-brace-mihanovic-iz-dola-otisli-su-u-argentinu-bez-gaca-obogatili-se-ali-nikad-nisu-zaboravili-rodni-kraj-1245080|tìtolo=Dubrovački - Priča o 100 godina Zaklade braće Mihanović iz Dola: ‘Otišli su u Argentinu ‘bez gaća’, obogatili se, ali nikad nisu zaboravili rodni kraj‘|dæta=30 novembre 2022|léngoa=HR|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Armatoî|Mihanovich, Niccolò]] ragwpt0b3ap2vdsaxpkere7bzk5z88g 274464 274463 2026-10-02T10:48:27Z N.Longo 12052 pt. 2 274464 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Biografia|nàscita=21 de zenâ do 1846|mòrte=24 de zugno do 1929|paize=Austria-Ongaia|profesción=Imprenditô|inmàgine=Nicolás_Mihanovich.JPG|descriçión=<small>''Niccolò Mihanovich, dito Nicolás''</small>|px=100px}} '''Niccolò Mihanovich''', dito '''Nicolás''', (Doli, [[21 zenâ|21 de zenâ]] do [[1846]] – [[Bonesàire|Bonesaire]], [[24 zûgno|24 de zugno]] do [[1929]]) o l'é stæto un imprenditô austrongareise arreixou in [[Argentinn-a|Argentiña]]. O possedeiva unna flòtta compòsta da ciù de 300 barchi che navegavan longo i sciummi "[[Río de la Plata|de la Plata]]" (''de l'argento''), [[Sciumme Paraná|Paraná]], [[Sciumme Uruguay|Uruguay]] e [[Sciumme Paraguay|Paraguay]], crovindo a totalitæ do [[baçî idrografico]] "''[[Río de la Plata|Río de la Plata-Paraná]]".'' A-a giornâ d'ancheu, o palaçio de l'abergo ''Casa Lucia Meliá Collection''<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/cultura/cpphc/archivos/libros/temas_15.pdf|tìtolo=Rascacielos Porteños|outô=Leonel Contreras|pp=87-90|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=ES}}</ref>, un pòrto paraguaian in sciô sciumme [[Sciumme Paraguay|Paraguay]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Natalicio Olmedo|tìtolo=Vida y actividades en el alto Paraguay: historia, crítica, relato de hechos desconocidos, descripcion fiel de las poblaciones industriales, ilustraciones intersantes, año 1946|url=https://www.google.com/books/edition/Vida_y_actividades_en_el_alto_Paraguay/osgMAQAAMAAJ|ànno=1946|editô=Edit. El Gráfico|léngoa=ES}}</ref>, unna cianta succulenta e un "micro-quartê" de Bonesaire pòrtan o seu nomme. Inta seu vitta, o l'à reçevuo tanti riconoscimenti da ciù re europëi. Into 1899 o l'é vegnuo à ëse nominou console onorario de l'[[Austria-Ongaia]] in Argentiña e, into 1912, l'impeatô [[Françesco Giöxeppe I]] o gh'à conferio o titolo de baron (Nikolaus Freiherr Mihanovich von Dolskidol) con drito de succescion. Atri riconoscimenti comprendan quelli reçevui da-o zar da Ruscia e da-i re de Spagna e de Inghiltæra. == Vitta == [[Immaggine:Battessimo di Nicolás Mihanovich..jpg|miniatura|Battezzo do Niccolò, ai 21 de zenâ do 1846 (numero 4).|sinistra]] Nasciuo à Doli, un paise ben ben piccin vexin a-a çittæ de [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] (Croaçia), a-i 21 de zenâ do 1846 da unna pövea famiggia italo-croata de mainæ. Figgio de Peo Mihanovich (nasciuo à Doli) e de Antònia Sangaletti (nasciua à [[Lagosta]]), o l'é stæto battezzou çinque giorni dapeu, a-i 26 de zenâ. Into 1867, o l'é arrivou a [[Montevideo]] à bòrdo da fregatta ingleise ''City of Sidney.'' À dî a veitæ, l'intençion do Niccolò o l'ea de fâ un viægio de anâ e retorno pe risparmiâ dötræ palanche che poessan aggiuttâ econòmicamente a seu famiggia. Ma, pe desgraçia, quande a fregatta a l'é partia da Montevideo, o zoeno austrongareise o l'ea za stæto liçençiou. A raxon de sto liçençiamento a no l'é ciæa, ben che çertidun parlan de unna rattella co-o capitanio. À tutte e mainee, o fæto o l'é che o Niccolò o l'é dovuo restâ in America do Sud. A paga pe-o travaggio realizzou da [[Cardiff]] fin à Montevideo, da mainâ, a l'é stæta de solo £14 che, pe de ciù, ghe an xattou giusto dòppo che o l'é sciortio da-o banco. Pe repiggiâ i dinæ persci, o Niccolò o l'é anæto a travaggiâ inta [[guæra da "Triple Alianza"]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20100221204403/http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/Armadores-FANU.htm|tìtolo=FLOTA ARGENTINA DE NAVEGACION DE ULTRAMAR - F.A.N.U.|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref>, conflitto che tra o 1864 e o 1870 o l'à impegnou l'Argentiña, l'Uruguay e o Braxî contro o Paraguay. Dòppo un anno de travaggio, o Niccolò o l'aveiva repiggiou i dinæ e o l'ea tornou a Bonesaire pe piggiâ un barco verso l'Euröpa. Ma o caxo o l'aveiva atri cen pe lê, e o l'é coscì che chì o l'é succeduo un evento ch'o l'à cangiou a seu vitta pe delongo: o l'à fæto a conoscensa do capitanio camoggin Giobatta Lavarello, arrivou in Argentiña into 1862 co-a seu moggê Cattæña Balestra e doî figgi, che o l'à piggiou à travaggiâ inta seu dita. O capitanio Lavarello o travaggiava into traspòrto di passaggê e da mercansia di grandi barchi d'ôtramâ che arrivavan into [[pòrto de Bonesaire]]: sto chì o l'ea un travaggio neçessäio apreuvo a-a bassa profonditæ de ægue do sciumme "de la Plata". I barchi ciù grendi no poeivan arrivâ fixicamente in pòrto, ò saiæn anæti à reisego de arrenâse, e donca davan fondo quarche chillòmetro feua da-a riva. O nasceiva coscì o beseugno de barche ciù picciñe che poessan trasportâ i passaggê e a mercansia fin a-o pòrto. O zoeno Niccolò o l'ea un louante coscì asciduo che fito o l'é vegnuo à ëse nominâ ädreitua sòçio do capitanio Lavarello. O stòrico Teodoro Caillet Bois a conta: <blockquote>"''O sciô Niccolò, (...) che o viveiva into "Bajo", in faccia a-a ægua, o s'addesciava delongo a-e doe oe da mattin pe osservâ o tempo. Se a seu intuiçion a gh'annonçiava o derluio (i barchi se approscimavan à descarregâ solo co-o derluio), aloa o Niccolò o s'inandiava verso l'allögio di mainæ, o l'addesciava à bassa voxe o seu barcaieu, o l'anava à bòrdo ancon à bassa voxe, o sarpava l'ancoa e o l'ea o primmo à presentâse davanti a-o sciammo de barchi lesti a descarregâ. Quande arrivavan i seu avversäi, o Niccolò o l'aveiva za dötrei viægi inta stacca e, pe de ciù, o s'ea guägno a stimma de seu casañe, che voeivan descarregâ o ciù fito che se peu".''<ref name=":1" /></blockquote>De lì à no guæi, pe desgraçia, o capitanio Lavarello o l'é mòrto inte un açidente co-a seu barca "''Conte de Cavour''", e a Cattæña a l'é arrestâ vidoa con sëi figgi e unna dita da gestî. O Niccolò, donca, o s'é varsciuo de l'occaxon pe piggiâ o timon da dita e, tre anni dòppo, pe maiâ a vidoa do seu vegio sòçio, into 1872. Insemme, o Niccolò e a Cattæña an avuo atri sëi figgi: Antonieta (1873), Pedro Ángel (1874), Nicolás Santiago (1875, dito Nicolasito), Aquiles (1877), Adolfo (1880) e María Elena (1884).<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20100305064939/http://www.studiacroatica.org/revistas/102/1020301.htm|tìtolo=APORTES DE LA COLECTIVIDAD CROATA A LA REPUBLICA ARGENTINA|dæta=5 marso 2010|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Luigi Einaudi]]|tìtolo=Un principe mercante. Studio sull’espansione coloniale italiana|url=https://www.luigieinaudi.it/doc/capitolo-iii-il-marinaio/|ànno=1900|editô=Bocca|çitæ=Turin|léngoa=IT|capìtolo=Il Marinaio}}</ref> Pe mezo de unna gestion intrante e de tanti accatti de nave e açiende (mascime da concorrensa), a dita, oua propietæ da neuva famiggia Mihanovich-Balestra, o l'à comensou à cresce e cresce fin à vegnî a ciù grande açienda navale de l'America Latiña. I barchi da "''Nicolás Mihanovich y Compañía''" (dapeu, into 1903, ''Sociedad Anónima Nicolás Mihanovich'' e dapeu ancoa ''The Argentine Navigation (Nicolás Mihanovich) Company Ltd.'', quando a l'é stæta registrâ in Inghiltæra) conligavan i pòrti de tutto o baçî idrografico "Río de la Plata-Paraná".<ref>{{Çitta web|url=http://www.histarmar.com.ar/BuquesMercantes/HistMarinaMercArg/04Mihanovich.htm|tìtolo=LA ERA MIHANOVICH|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> A cresciansa sfrenâ da dita da famiggia o l'à permisso anche a reunion di fræ Mihanovich. Into 1874, son arrivæ da-a Croaçia à dâ unna man d'aggiutto o Michê e o Bertomê: o Michê o saiæ arrestou in Argentiña (defæti, o l'é o besavo da cantante famosa Sandra Mihanovich), incangio o Bertomê o l'aviæ piggiou pe moggê a Gioana Lavarello, figgia do capitanio, pe anâ à vive insemme a Zena donde o saieiva mòrto into 1926. Niccolò Mihanovich o l'é mòrto à Bonesaire a-i 24 de zugno do 1929.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.lanacion.com.ar/turismo/nicolas-mihanovich-el-naviero-mas-importante-de-argentina-nid2159693/|tìtolo=Nicolás Mihanovich, el naviero más importante de Argentina|outô=Soledad Gil|dæta=12 agosto 2018|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Palaçio "Nicolás Mihanovich" == [[Immaggine:Torre Mihanovich - Hotel Sofitel.jpg|miniatura|Palaçio "Nicolás Mihanovich", ancheu abergo "Casa Lucía".|sinistra]] Grattaçê stòrico de Bonesaire, commiscionou da l'imprenditô austrongareise che o voeiva tiâ sciù un grande palaçio pe dâne à pixon i sciti a-e famigge borgheixi da classe media, che voeivan stâ into çentro de Bonesaire ma no poeivan permettise un palaçio pròpio. O grattaçê o s'attreuva, pe sta raxon, in Arroyo 841, unna stradda escluxiva do settô settentrionale da çittæ.<ref name=":0" /> A construçion do grattaçê, into 1925, a l'é stæta assegnâ ai fræ Bencich, nasciui a [[Trieste]], anando apreuvo a-o progetto ideou da-i architetti Héctor Calvo, Arnoldo Jacobs e Rafael Giménez.<ref name=":0" /> Pâ che o sciô Mihanovich o l'agge domandou che o seu grattaçê, vaindose da vexinansa ao sciumme, o foïse vixibile da ben ben lontan e che o l'avesse unna lanterna in çimma, pe guiddâ i barchi da seu dita. Into 1997, o palaçio o l'é stæto accattou da dita franseise [[Accor]], proprietäia da cadeña de aberghi de luscio [[Sofitel]]: inte l'anno da seu inauguraçion o l'é stæto incluso inta lista di 80 megio aberghi a-o mondo da revista franseise Condé Nast Traveller.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cntraveler.com/hotels/argentina/avellaneda/sofitel-buenos-aires|tìtolo=Condé Nast Traveler|outô=Condé Nast|léngoa=EN|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> A-a giornâ d'ancheu, o grattaçê o l'é un abergo 5 stelle, "Casa Lucía", da dita spagnòlla Único Hotels.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lanacion.com.ar/sabado/edificio-mihanovich-el-sueno-monumental-de-un-magnate-naviero-que-reabrio-como-hotel-de-lujo-y-ayer-nid30072024/|tìtolo=Edificio Mihanovich. El sueño monumental de un magnate naviero que reabrió como hotel de lujo y ayer sufrió un principio de incendio|outô=María Florencia Sanz|dæta=30 luggio 2024|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Quartê Mihanovich == [[Immaggine:Edificio Mihanovich 1928.JPG|miniatura|Fotografia aerea stòrica do palaçio Mihanovich.]]"Micro-quartê" [[Porteño|pòrtegno]] do commun de [[Parque Avellaneda]] (Bonesaire, avendo o status de çittæ autonoma, a l'é divisa inte 14 commun, ciaschedun con un òrgano de governo pròpio, dito zonta communale, con facoltæ speçifiche). Construto da-a UPCA (Union Popolare Catòlica Argentiña) into 1925 con l'arrembo econòmico do sciô Mihanovich<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Germinal Nogués|tìtolo=Buenos Aires, ciudad secreta|url=https://books.google.com.ar/books/about/Buenos_Aires_ciudad_secreta.html?id=LI3zPQAACAAJ&redir_esc=y|ànno=2003|editô=Editorial Sudamericana|léngoa=ES|ISBN=978-950-07-2415-9}}</ref>, o l'é un "barrio" piccin progettou con l'obiettivo de redue e tenscioin tra a classe operäia e l'aristocraçia pòrtegna.<ref>{{Çitta web|url=https://buenosaireshistoria.org/juntas/barriomihanovich/|tìtolo=Barrio Mihanovich|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> Son stæte construte 10 case, dæte a operäi, e a gexa [[Santa Maria Teresa Goretti]].<ref>{{Çitta web|url=https://baiglesias.com/parroquia-santa-maria-teresa-goretti/|tìtolo=La parroquia Santa María Teresa Goretti|outô=Iglesias de Buenos Aires|dæta=9 novembre 2022|léngoa=ES|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Fondaçion Fræ Mihanovich == Inandiâ da-i fræ Niccolò, Michê e Anna Mihanovich<ref>{{Çitta web|url=https://tehnika.lzmk.hr/mihanovic/|tìtolo=Mihanović <nowiki>|</nowiki> Hrvatska tehnička enciklopedija|outô=Uredništvo Hrvatske tehničke enciklopedije|dæta=16 novembre 2015|léngoa=HR|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref>, con l'obiettivo de contribuî a-o sviluppo do seu paise de nascion. A s'attreuva à Doli, e a l'existe ancon.<ref>{{Çitta web|url=https://slobodnadalmacija.hr/dubrovnik/vijesti/hrvatska-i-svijet/prica-o-100-godina-zaklade-brace-mihanovic-iz-dola-otisli-su-u-argentinu-bez-gaca-obogatili-se-ali-nikad-nisu-zaboravili-rodni-kraj-1245080|tìtolo=Dubrovački - Priča o 100 godina Zaklade braće Mihanović iz Dola: ‘Otišli su u Argentinu ‘bez gaća’, obogatili se, ali nikad nisu zaboravili rodni kraj‘|dæta=30 novembre 2022|léngoa=HR|vìxita=2 ottobre 2026}}</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Armatoî|Mihanovich, Niccolò]] fvw1y9bbc4apwfl3j3i66ym7bxjrwyi 0 33257 274444 2026-10-01T19:01:32Z Michæ.152 13747 Testo da Cansón de goæra do Sascello (mandòu da-o sciô Maurilio) 274444 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:orange; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''SA'''</div> |style="background:#FFD9B2; color:black"|<small>Sa pagina qui l'è scricia an '''sasclìn''', secundu ra grafia d'Giovanni Romano</small> |} Ra '''Canzùn id guèra''' l'è n'òpera scricia ant'u dialettu du Sascé da ün Anònimu Sasclìn du [[XVIII secolo|Setzèntu]]. [[File: Procesión en la abadía de Tiglieto, de Serafín Avendaño (Museo del Prado).jpg|thumb|Ra Badia du Tijé (Serafín Avendaño, 1895)]] == Testu == {{Çitaçión|A ra Badia an tei palâzzi </br> l'è rivâ' na nija d Chervâzzi, </br> da ra Rocca dra Marâsca </br> a n'è vgnuggua sta burrâsca.</br> '''Rit.''': pran, pran, pran, mâi ciû i vignran! Fina ei ghinne cui seu fieuji </br> is mangiâvan cumm' ravieuji, </br> i cagâvan cumme ei berte, </br> i brütavan fina ei cuerte;</br> Ai carâva zû dai braje </br> ch' ra pareiva zütta d prâje. </br> I saatâvan zû dai prâji </br> da parèi vitei sderliâji.</br> Dop che Zena r'è entrâ' an guèra </br> cuntra l'Austria e l'Inghiltèra </br> i n'an pijâ' fina i lanzeuji </br> an tu lécciu, povei fieuji.</br> O ch'ut végna ra murìa, </br> o Regina d'Ungheria: </br> sta teu gente, s teu Chervâzzi </br> i n'an fâcc' mièra d strapâzzi.</br> E ch'ut possa vgni ra tègna </br> a te ascì, o Re d Sardegna: </br> dop che t'â pretèis Finè </br> ti n'â fâcciu assascinè.</br> Ei prève dra Martina </br> l'è scappâ' a ra Cascina, </br> quand s'è vistu ei feu ai cü </br> l'è scappa' an Ciampanü.</br> Baccicin n'an dixe ai vxin: </br> "da n po' man a s carabin, </br> sa vurumma fèje füzze </br> bseugna lvèje ben ra rüzze. </br> Pija es bâlle an tes sacchettu, </br> munta an zimma an s'es bricchettu </br> e fin tantu che t n'â üna </br> tirie zû ai cier dra lüna". </br> Dré a na pré am sun ciattâ' </br> e lì quâcciu j'eu speetâ' </br> e se u s-cioppu u n faxè cretta </br> ai brüxiâva fin ra bretta. </br> L'è riva' capitan Râttu </br> e u n'à missu an gran sciarâttu: </br> fina ei donne patanuggue </br> i scappâvan zû dai bruggue </br> I cianzeivan, povei mâtte, </br> i seu brunzi e i seu pignâtte; </br> is sun pija' fina ra sü </br> e fa ressia e u snevrü. </br> A muntrumma an zimma a Zuvu, </br> ai farumma ei brâgg' du luvu, </br> cun dei préj e cun dei trâppe </br> ai 'rbatrumma zû dai Ciâppe. }} == Note == <references /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, Profilo storico e antologia (V. Settecento)|ànno=2009|editô=Le Mani|çitæ=|léngoa=IT|p. 22-23}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} {{Letiatûa in lìgure}} honeurzgyqavwy41n0o9x66cnp34umn 0 33258 274445 2026-10-01T19:05:45Z Michæ.152 13747 Pàgina de rindirìsso (Canzùn id guèra) pe-a letiatûa in lìgure 274445 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Canzùn id guèra]] pyo1nyhq1ef7mcwipr6t34m9gydj37v 0 33259 274451 2026-10-02T08:31:37Z S1880C 20449 Creâ da-a traduçión da pàgina "[[:it:Special:Redirect/revision/144082276|Mattia Calandrelli]]" 274451 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}}{{Biografia|paize=Italia|nàscita=Sassano, ai 28 d'arvî do 1844|mòrte=Bonesaire, ai 26 d'agosto do 1919|profesción=Giornalista, scrittô, traduttô, filòlogo, critico letteräio, professô universcitäio e grammatico|var-nàscita=Nascion|var-pàize=Paise de nascion|var-profesción=Profescioin}} '''Mattia Calandrelli''', dito anche Matías, ([[Sassano]], ai 28 d'arvî do 1844 – [[Bonesàire|Bonesaire]], ai 26 d'agosto do 1919) o l'é stæto un giornalista, scrittô, traduttô, filòlogo, critico letteräio, professô universcitäio e grammatico italian naturalizzou argentin. O l'é stæto o poæ do giurista e professô universcitäi, esperto de drito internaçionale privou, Alcides Calandrelli e do mego, scrittô e poeta Matías Esteban Calandrelli, e anche o messiavo da famosa poeta argentiña Susanna Calandrelli<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Carlos Alvarado-Larroucau|ànno=2009|tìtolo=Les “Précieuses argentines”: littérature francophone d’Argentine|revìsta=Francofonía|editô=Universidad de Cádiz|léngoa=fr|url=http://rodin.uca.es:8081/xmlui/bitstream/handle/10498/10226/34876315_1.pdf?sequence=5}}</ref> e do carregatuista Lino Palacio. == Vitta == O l'é arrivou in [[Argentinn-a|Argentiña]] into 1871, dòppo ëse passou dottô à l'[[Universcitæ di Studdi de Napoli Federico II]]. A raxon do seu arrivo o l'é stæto unna convocaçion da-o prescidente [[Domingo F. Sarmiento]], che o l'ea in çerchia di zoene mente europee che poessan inricchî o scistema educativo argentin.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.mundoclasico.com/articulo/8745/An-unknown-page-by-Puccini-Dios-y-Patria|tìtolo=An unknown page by Puccini: Dios y Patria|vìxita=1º agosto 2024}}</ref> Into 1872 o l'é vegnuo à ëse professô de stöia antiga de l'[[Universcitæ de Bonesaire]], e dòppo o gh'é stæta dæta a matëia de latin ascì.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Luciana Scotti|tìtolo=El origen de los estudios del Derecho Internacional Privado en la Facultad de Derecho de la Universidad de Buenos Aires|pp=99-100|url=http://www.derecho.uba.ar/publicaciones/libros/pdf/nuevos-aportes-a-la-historia-de-la-fd-uba/el-origen-de-los-estudios-del-derecho-internacional-privado-en-la-faculad-de-derecho-de-la-universidad-de-buenos-aires.pdf}}</ref> Into 1885 o l'é stæto nominou primmo direttô do Colleggio Naçionale de [[La Plata (Argentinn-a)|La Plata]], fin a-o 1888.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Juan Chiabra|tìtolo=Matías Calandrelli|revìsta=Ciencias de la Educación|pp=404-405|léngoa=es|url=https://www.memoria.fahce.unlp.edu.ar/art_revistas/pr.1712/pr.1712.pdf}}</ref> Into 1886 o l'é stæto un di fondatoî da Soçietæ Ospiâ Italian<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=2024|tìtolo=Medicina y ciudad. Teorías y prácticas en la atención de la salud y la formación de conocimiento en La Plata, Argentina (1882-1910)|revìsta=Prohistoria. Historia, políticas de la historia|p=8|léngoa=es|url=https://www.redalyc.org/articulo.oa?id=380178259003}}</ref>, ancheu Ospiâ Italian de La Plata.<ref>{{Çitta web|url=https://conslaplata.esteri.it/it/news/dal_consolato/2017/02/l-ospedale-italiano-di-la-plata/|tìtolo=L’Ospedale Italiano di La Plata celebra 130 anni di vita|outô=Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale|vìxita=14 dicembre 2024}}</ref> O l'é stæto anche prescidente da soçietæ da l'anno da fondaçion fin a-o 1889.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=125 años del Hospital Italiano de La Plata|ànno=2011|léngoa=es|pp=36-38}}</ref> [[File:La_sociedad_y_sus_victimas_-_M._Calandrelli.pdf|miniatura|Covertiña do romanso ''La sociedad y sus víctimas''.]] Autô de tante euvie academiche, a ciù renommâ essendo o ''Diçionäio Filològico Comparou da Lengua Castiliaña''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.bvfe.es/es/autor/9421-calandrelli-matias.html|tìtolo=Matías Calandrelli|outô=Jaime Peña Arce|vìxita=31 luglio 2024}}</ref> O l'é stæto anche un famoso critico letteräio, scrivendo pe ex. o pròlogo a Obras Dramáticas do scrittô gauchesco Francisco F. Fernández.<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=3 settembre 1974|tìtolo=Lo Gauchesco en el Teatro Argentino, Antes y Después de Martín Fierro|revìsta=Revista Iberoamericana|volùmme=40|pp=491-508|léngoa=es|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.5195/reviberoamer.1974.2905}}</ref> Into 1905, o l'à compòsto un inno intitolou ''Dios y Patria'' pe-o quæ o l'à commiscionou a muxica à [[Giacomo Puccini]].<ref name=":0" /> Sta chì o l'arresta a sola compoxiçion pucciniaña con versci in lengua foresta.<ref>{{Çitta web|url=http://www.puccini.it/index.php?id=542|tìtolo=3. Liriche per voce e pianoforte - Centro Studi Giacomo Puccini|vìxita=2 maggio 2022}}</ref> Domingo F. Sarmiento, setten prescidente da Repubrica Argentiña e amigo streito do Calandrelli, o ghe dedica unna lettia into pròlogo da sesta ediçion do seu famoso romanso ''Facundo: Civilización y Barbarie.''<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=27 dicembre 1958|tìtolo=Las ediciones del Facundo|revìsta=Revista Iberoamericana|volùmme=23|pp=375-394|léngoa=es|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.5195/reviberoamer.1958.1845}}</ref> [[Immaggine:Signature of Matías Calandrelli.png|miniatura|Firma do dottô Calandrelli.]] * == Notte == <references /> * == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice BNE]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:Biografìe]] b3tez27camg2gzz6ky5tcqe6c97sf1f 274452 274451 2026-10-02T08:32:45Z S1880C 20449 spaçi 274452 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}}{{Biografia|paize=Italia|nàscita=Sassano, ai 28 d'arvî do 1844|mòrte=Bonesaire, ai 26 d'agosto do 1919|profesción=Giornalista, scrittô, traduttô, filòlogo, critico letteräio, professô universcitäio e grammatico|var-nàscita=Nascion|var-pàize=Paise de nascion|var-profesción=Profescioin}} '''Mattia Calandrelli''', dito anche Matías, ([[Sassano]], ai 28 d'arvî do 1844 – [[Bonesàire|Bonesaire]], ai 26 d'agosto do 1919) o l'é stæto un giornalista, scrittô, traduttô, filòlogo, critico letteräio, professô universcitäio e grammatico italian naturalizzou argentin. O l'é stæto o poæ do giurista e professô universcitäi, esperto de drito internaçionale privou, Alcides Calandrelli e do mego, scrittô e poeta Matías Esteban Calandrelli, e anche o messiavo da famosa poeta argentiña Susanna Calandrelli<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Carlos Alvarado-Larroucau|ànno=2009|tìtolo=Les “Précieuses argentines”: littérature francophone d’Argentine|revìsta=Francofonía|editô=Universidad de Cádiz|léngoa=fr|url=http://rodin.uca.es:8081/xmlui/bitstream/handle/10498/10226/34876315_1.pdf?sequence=5}}</ref> e do carregatuista Lino Palacio. == Vitta == [[File:La_sociedad_y_sus_victimas_-_M._Calandrelli.pdf|miniatura|Covertiña do romanso ''La sociedad y sus víctimas''.]] O l'é arrivou in [[Argentinn-a|Argentiña]] into 1871, dòppo ëse passou dottô à l'[[Universcitæ di Studdi de Napoli Federico II]]. A raxon do seu arrivo o l'é stæto unna convocaçion da-o prescidente [[Domingo F. Sarmiento]], che o l'ea in çerchia di zoene mente europee che poessan inricchî o scistema educativo argentin.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.mundoclasico.com/articulo/8745/An-unknown-page-by-Puccini-Dios-y-Patria|tìtolo=An unknown page by Puccini: Dios y Patria|vìxita=1º agosto 2024}}</ref> Into 1872 o l'é vegnuo à ëse professô de stöia antiga de l'[[Universcitæ de Bonesaire]], e dòppo o gh'é stæta dæta a matëia de latin ascì.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Luciana Scotti|tìtolo=El origen de los estudios del Derecho Internacional Privado en la Facultad de Derecho de la Universidad de Buenos Aires|pp=99-100|url=http://www.derecho.uba.ar/publicaciones/libros/pdf/nuevos-aportes-a-la-historia-de-la-fd-uba/el-origen-de-los-estudios-del-derecho-internacional-privado-en-la-faculad-de-derecho-de-la-universidad-de-buenos-aires.pdf}}</ref> Into 1885 o l'é stæto nominou primmo direttô do Colleggio Naçionale de [[La Plata (Argentinn-a)|La Plata]], fin a-o 1888.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Juan Chiabra|tìtolo=Matías Calandrelli|revìsta=Ciencias de la Educación|pp=404-405|léngoa=es|url=https://www.memoria.fahce.unlp.edu.ar/art_revistas/pr.1712/pr.1712.pdf}}</ref> Into 1886 o l'é stæto un di fondatoî da Soçietæ Ospiâ Italian<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=2024|tìtolo=Medicina y ciudad. Teorías y prácticas en la atención de la salud y la formación de conocimiento en La Plata, Argentina (1882-1910)|revìsta=Prohistoria. Historia, políticas de la historia|p=8|léngoa=es|url=https://www.redalyc.org/articulo.oa?id=380178259003}}</ref>, ancheu Ospiâ Italian de La Plata.<ref>{{Çitta web|url=https://conslaplata.esteri.it/it/news/dal_consolato/2017/02/l-ospedale-italiano-di-la-plata/|tìtolo=L’Ospedale Italiano di La Plata celebra 130 anni di vita|outô=Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale|vìxita=14 dicembre 2024}}</ref> O l'é stæto anche prescidente da soçietæ da l'anno da fondaçion fin a-o 1889.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=125 años del Hospital Italiano de La Plata|ànno=2011|léngoa=es|pp=36-38}}</ref> Autô de tante euvie academiche, a ciù renommâ essendo o ''Diçionäio Filològico Comparou da Lengua Castiliaña''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.bvfe.es/es/autor/9421-calandrelli-matias.html|tìtolo=Matías Calandrelli|outô=Jaime Peña Arce|vìxita=31 luglio 2024}}</ref> O l'é stæto anche un famoso critico letteräio, scrivendo pe ex. o pròlogo a Obras Dramáticas do scrittô gauchesco Francisco F. Fernández.<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=3 settembre 1974|tìtolo=Lo Gauchesco en el Teatro Argentino, Antes y Después de Martín Fierro|revìsta=Revista Iberoamericana|volùmme=40|pp=491-508|léngoa=es|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.5195/reviberoamer.1974.2905}}</ref> Into 1905, o l'à compòsto un inno intitolou ''Dios y Patria'' pe-o quæ o l'à commiscionou a muxica à [[Giacomo Puccini]].<ref name=":0" /> Sta chì o l'arresta a sola compoxiçion pucciniaña con versci in lengua foresta.<ref>{{Çitta web|url=http://www.puccini.it/index.php?id=542|tìtolo=3. Liriche per voce e pianoforte - Centro Studi Giacomo Puccini|vìxita=2 maggio 2022}}</ref>[[Immaggine:Signature of Matías Calandrelli.png|miniatura|Firma do dottô Calandrelli.]] Domingo F. Sarmiento, setten prescidente da Repubrica Argentiña e amigo streito do Calandrelli, o ghe dedica unna lettia into pròlogo da sesta ediçion do seu famoso romanso ''Facundo: Civilización y Barbarie.''<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=27 dicembre 1958|tìtolo=Las ediciones del Facundo|revìsta=Revista Iberoamericana|volùmme=23|pp=375-394|léngoa=es|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.5195/reviberoamer.1958.1845}}</ref> == Notte == <references /> * == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice BNE]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:Biografìe]] flp28pp4nrfdxoelijdhzddbx4m9jke 274453 274452 2026-10-02T08:34:06Z S1880C 20449 modìfica minô 274453 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}}{{Biografia|paize=Italia|nàscita=Sassano, ai 28 d'arvî do 1844|mòrte=Bonesaire, ai 26 d'agosto do 1919|profesción=Giornalista, scrittô, traduttô, filòlogo, critico letteräio, professô universcitäio e grammatico|var-nàscita=Nascion|var-pàize=Paise de nascion|var-profesción=Profescioin}} '''Mattia Calandrelli''', dito anche Matías, ([[Sassano]], ai 28 d'arvî do 1844 – [[Bonesàire|Bonesaire]], ai 26 d'agosto do 1919) o l'é stæto un giornalista, scrittô, traduttô, filòlogo, critico letteräio, professô universcitäio e grammatico italian naturalizzou argentin. O l'é stæto o poæ do giurista e professô universcitäi, esperto de drito internaçionale privou, Alcides Calandrelli e do mego, scrittô e poeta Matías Esteban Calandrelli, e anche o messiavo da famosa poeta argentiña Susanna Calandrelli<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Carlos Alvarado-Larroucau|ànno=2009|tìtolo=Les “Précieuses argentines”: littérature francophone d’Argentine|revìsta=Francofonía|editô=Universidad de Cádiz|léngoa=fr|url=http://rodin.uca.es:8081/xmlui/bitstream/handle/10498/10226/34876315_1.pdf?sequence=5}}</ref> e do carregatuista Lino Palacio. == Vitta == [[File:La_sociedad_y_sus_victimas_-_M._Calandrelli.pdf|miniatura|Covertiña do romanso ''La sociedad y sus víctimas''.]] O l'é arrivou in [[Argentinn-a|Argentiña]] into 1871, dòppo ëse passou dottô à l'[[Universcitæ di Studdi de Napoli Federico II]]. A raxon do seu arrivo a l'é stæta unna convocaçion da-o prescidente [[Domingo F. Sarmiento]], che o l'ea in çerchia di zoene mente europee che poessan inricchî o scistema educativo argentin.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.mundoclasico.com/articulo/8745/An-unknown-page-by-Puccini-Dios-y-Patria|tìtolo=An unknown page by Puccini: Dios y Patria|vìxita=1º agosto 2024}}</ref> Into 1872 o l'é vegnuo à ëse professô de stöia antiga de l'[[Universcitæ de Bonesaire]], e dòppo o gh'é stæta dæta a matëia de latin ascì.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Luciana Scotti|tìtolo=El origen de los estudios del Derecho Internacional Privado en la Facultad de Derecho de la Universidad de Buenos Aires|pp=99-100|url=http://www.derecho.uba.ar/publicaciones/libros/pdf/nuevos-aportes-a-la-historia-de-la-fd-uba/el-origen-de-los-estudios-del-derecho-internacional-privado-en-la-faculad-de-derecho-de-la-universidad-de-buenos-aires.pdf}}</ref> Into 1885 o l'é stæto nominou primmo direttô do Colleggio Naçionale de [[La Plata (Argentinn-a)|La Plata]], fin a-o 1888.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Juan Chiabra|tìtolo=Matías Calandrelli|revìsta=Ciencias de la Educación|pp=404-405|léngoa=es|url=https://www.memoria.fahce.unlp.edu.ar/art_revistas/pr.1712/pr.1712.pdf}}</ref> Into 1886 o l'é stæto un di fondatoî da Soçietæ Ospiâ Italian<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=2024|tìtolo=Medicina y ciudad. Teorías y prácticas en la atención de la salud y la formación de conocimiento en La Plata, Argentina (1882-1910)|revìsta=Prohistoria. Historia, políticas de la historia|p=8|léngoa=es|url=https://www.redalyc.org/articulo.oa?id=380178259003}}</ref>, ancheu Ospiâ Italian de La Plata.<ref>{{Çitta web|url=https://conslaplata.esteri.it/it/news/dal_consolato/2017/02/l-ospedale-italiano-di-la-plata/|tìtolo=L’Ospedale Italiano di La Plata celebra 130 anni di vita|outô=Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale|vìxita=14 dicembre 2024}}</ref> O l'é stæto anche prescidente da soçietæ da l'anno da fondaçion fin a-o 1889.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=125 años del Hospital Italiano de La Plata|ànno=2011|léngoa=es|pp=36-38}}</ref> Autô de tante euvie academiche, a ciù renommâ essendo o ''Diçionäio Filològico Comparou da Lengua Castiliaña''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.bvfe.es/es/autor/9421-calandrelli-matias.html|tìtolo=Matías Calandrelli|outô=Jaime Peña Arce|vìxita=31 luglio 2024}}</ref> O l'é stæto anche un famoso critico letteräio, scrivendo pe ex. o pròlogo a Obras Dramáticas do scrittô gauchesco Francisco F. Fernández.<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=3 settembre 1974|tìtolo=Lo Gauchesco en el Teatro Argentino, Antes y Después de Martín Fierro|revìsta=Revista Iberoamericana|volùmme=40|pp=491-508|léngoa=es|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.5195/reviberoamer.1974.2905}}</ref> Into 1905, o l'à compòsto un inno intitolou ''Dios y Patria'' pe-o quæ o l'à commiscionou a muxica à [[Giacomo Puccini]].<ref name=":0" /> Sta chì o l'arresta a sola compoxiçion pucciniaña con versci in lengua foresta.<ref>{{Çitta web|url=http://www.puccini.it/index.php?id=542|tìtolo=3. Liriche per voce e pianoforte - Centro Studi Giacomo Puccini|vìxita=2 maggio 2022}}</ref>[[Immaggine:Signature of Matías Calandrelli.png|miniatura|Firma do dottô Calandrelli.]] Domingo F. Sarmiento, setten prescidente da Repubrica Argentiña e amigo streito do Calandrelli, o ghe dedica unna lettia into pròlogo da sesta ediçion do seu famoso romanso ''Facundo: Civilización y Barbarie.''<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=27 dicembre 1958|tìtolo=Las ediciones del Facundo|revìsta=Revista Iberoamericana|volùmme=23|pp=375-394|léngoa=es|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.5195/reviberoamer.1958.1845}}</ref> == Notte == <references /> * == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice BNE]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:Biografìe]] 9dqctp3bh3gfbh7fa64igl69b6dubld 274469 274453 2026-10-02T11:22:13Z N.Longo 12052 rev 274469 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Biografia|paize=Italia|nàscita=Sassano, ai 28 d'arvî do 1844|mòrte=Bonesaire, ai 26 d'agosto do 1919|profesción=Giornalista, scrittô, traduttô, filòlogo, critico letteräio, professô universcitäio e grammatico|var-nàscita=Nascion|var-pàize=Paise de nascion|var-profesción=Profescioin}} '''Mattia Calandrelli''', dito anche Matías, ([[Sassano]], ai [[28 arvî|28 d'arvî]] do [[1844]] – [[Bonesàire|Bonesaire]], ai [[26 agosto|26 d'agosto]] do [[1919]]) o l'é stæto un giornalista, scrittô, traduttô, filòlogo, critico letteräio, professô universcitäio e grammatico italian naturalizzou argentin. O l'é stæto o poæ do giurista e professô universcitäio, esperto de drito internaçionale privou, Alcides Calandrelli e do mego, scrittô e poeta Matías Esteban Calandrelli, e anche o messiavo da famosa poeta argentiña Susanna Calandrelli<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Carlos Alvarado-Larroucau|ànno=2009|tìtolo=Les "Précieuses argentines": littérature francophone d'Argentine|revìsta=Francofonía|editô=Universidad de Cádiz|léngoa=FR|url=http://rodin.uca.es:8081/xmlui/bitstream/handle/10498/10226/34876315_1.pdf?sequence=5|nùmero=18}}</ref> e do carregatuista Lino Palacio. == Vitta == [[File:La_sociedad_y_sus_victimas_-_M._Calandrelli.pdf|miniatura|Covertiña do romanso ''La sociedad y sus víctimas''.]] O l'é arrivou in [[Argentinn-a|Argentiña]] into 1871, dòppo ëse passou dottô à l'[[Universcitæ di Studdi de Napoli Federico II]]. A raxon do seu arrivo a l'é stæta unna convocaçion da-o prescidente [[Domingo F. Sarmiento]], che o l'ea in çerchia de zoene mente europee che poessan inricchî o scistema educativo argentin.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.mundoclasico.com/articulo/8745/An-unknown-page-by-Puccini-Dios-y-Patria|tìtolo=An unknown page by Puccini: Dios y Patria|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=EN}}</ref> Into 1872 o l'é vegnuo à ëse professô de stöia antiga de l'[[Universcitæ de Bonesaire]], e dòppo o gh'é stæto dæto a matëia de latin ascì.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Luciana Scotti|tìtolo=El origen de los estudios del Derecho Internacional Privado en la Facultad de Derecho de la Universidad de Buenos Aires|pp=99-100|url=http://www.derecho.uba.ar/publicaciones/libros/pdf/nuevos-aportes-a-la-historia-de-la-fd-uba/el-origen-de-los-estudios-del-derecho-internacional-privado-en-la-faculad-de-derecho-de-la-universidad-de-buenos-aires.pdf|léngoa=ES}}</ref> Into 1885 o l'é stæto nominou primmo direttô do Colleggio Naçionale de [[La Plata (Argentinn-a)|La Plata]], fin a-o 1888.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Juan Chiabra|tìtolo=Matías Calandrelli|revìsta=Ciencias de la Educación|pp=404-405|léngoa=ES|url=https://www.memoria.fahce.unlp.edu.ar/art_revistas/pr.1712/pr.1712.pdf|volùmme=2|nùmero=6|ànno=1919}}</ref> Into 1886 o l'é stæto un di fondatoî da Soçietæ Ospiâ Italian<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=2024|tìtolo=Medicina y ciudad. Teorías y prácticas en la atención de la salud y la formación de conocimiento en La Plata, Argentina (1882-1910)|revìsta=Prohistoria. Historia, políticas de la historia|p=8|léngoa=ES|url=https://www.redalyc.org/articulo.oa?id=380178259003|outô=Gustavo Vallejo|nùmero=41}}</ref>, ancheu Ospiâ Italian de La Plata.<ref>{{Çitta web|url=https://conslaplata.esteri.it/it/news/dal_consolato/2017/02/l-ospedale-italiano-di-la-plata/|tìtolo=L'Ospedale Italiano di La Plata celebra 130 anni di vita|outô=Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=IT}}</ref> O l'é stæto anche prescidente da soçietæ da l'anno da fondaçion fin a-o 1889.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=125 años del Hospital Italiano de La Plata|ànno=2011|léngoa=ES|pp=36-38|capìtolo=La fundación del Hospital y cien años de orgullo platense|url=http://italianolaplata.com.ar/contenido/libro/La%20fundaci%C3%B3n%20del%20hospital%20y%20cien%20a%C3%B1os%20de%20orgullo%20platense.pdf}}</ref> Autô de tante euvie academiche, a ciù renommâ essendo o ''Diçionäio Filològico Comparou da Lengua Castiliaña''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.bvfe.es/es/autor/9421-calandrelli-matias.html|tìtolo=Matías Calandrelli|outô=Jaime Peña Arce|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=ES}}</ref> O l'é stæto anche un famoso critico letteräio, scrivendo pe ex. o pròlogo a Obras Dramáticas do scrittô gauchesco Francisco F. Fernández.<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=3 settembre 1974|tìtolo=Lo Gauchesco en el Teatro Argentino, Antes y Después de Martín Fierro|revìsta=Revista Iberoamericana|volùmme=40|pp=491-508|léngoa=ES|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.5195/reviberoamer.1974.2905|outô=Raúl H. Castagnino|nùmero=87-88}}</ref> Into 1905, o l'à compòsto un inno intitolou ''Dios y Patria'' pe-o quæ o l'à commiscionou a muxica à [[Giacomo Puccini]].<ref name=":0" /> Sta chì o l'arresta a sola compoxiçion pucciniaña con versci in lengua foresta.<ref>{{Çitta web|url=http://www.puccini.it/index.php?id=542|tìtolo=3. Liriche per voce e pianoforte - Centro Studi Giacomo Puccini|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Signature of Matías Calandrelli.png|miniatura|Firma do dottô Calandrelli.]] Domingo F. Sarmiento, setten prescidente da Repubrica Argentiña e amigo streito do Calandrelli, o ghe dedica unna lettia into pròlogo da sesta ediçion do seu famoso romanso ''Facundo: Civilización y Barbarie.''<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=27 dexembre 1958|tìtolo=Las ediciones del Facundo|revìsta=Revista Iberoamericana|volùmme=23|pp=375-394|léngoa=ES|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.5195/reviberoamer.1958.1845|outô=Guillermo Ara|nùmero=46}}</ref> == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Giornalìsti|Calandrelli, Mattia]] [[Categorîa:Scritoî|Calandrelli, Mattia]] 2u8t2xevcsdq09o07a0jz2nbnab2ldp 2 33260 274454 2026-10-02T08:57:59Z S1880C 20449 Pàgina creâ con "Ciao tutti, son un zoeno che, comme sens’atro tanti de viatri, o l'à deçiso de apprende a lengua zeneise di nòstri vegi. Son attivo inta Wikipedia Ligure da-o meise de ottobre do 2026: preuvo delongo à ëse ben ben attento e preçiso co-i mæ edit, modifiche e traduçioin ma, essendo un studente pivetto, pòsso fâ erroî. Dæme unna man d’aggiutto se ne attreuvan, ne saiò delongo obrigou (e avvertîme, se voei, che tanto e correçioin son delongo boñe quande..." 274454 wikitext text/x-wiki Ciao tutti, son un zoeno che, comme sens’atro tanti de viatri, o l'à deçiso de apprende a lengua zeneise di nòstri vegi. Son attivo inta Wikipedia Ligure da-o meise de ottobre do 2026: preuvo delongo à ëse ben ben attento e preçiso co-i mæ edit, modifiche e traduçioin ma, essendo un studente pivetto, pòsso fâ erroî. Dæme unna man d’aggiutto se ne attreuvan, ne saiò delongo obrigou (e avvertîme, se voei, che tanto e correçioin son delongo boñe quande s'apprende una lengua neuva!). == Chì ghe son i mæ travaggi == * [[Mattia Calandrelli]] bdo3jaa1em6ukigqoz2y6277npj5jmj 3 33261 274455 2026-10-02T09:12:00Z N.Longo 12052 + benvegnuo 274455 wikitext text/x-wiki Salui e benvegnuo inta Wikipedia Ligure, a libera ençiclopedia scrita con l'agiutto de tutti! Ò visto che l'articolo che ti t'æ scrito in sciô Niccolò Mihanovich o l'é arrestou inte unna [[Utente:S1880C/Niccolò Mihanovich|pagina de preuve]]; se te peu servî unna man ghe demmo voentea un euggio, de mòddo da pubbricâlo tra e atre pagine da wiki. E graçie pe-a teu contribuçion, ''bona!'' [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 11:12, 2 òtô 2026 (CEST) 44554xu2pgx78qblwmqzo4ddlynlrve 274460 274455 2026-10-02T09:44:25Z S1880C 20449 /* */ Rispòsta 274460 wikitext text/x-wiki Salui e benvegnuo inta Wikipedia Ligure, a libera ençiclopedia scrita con l'agiutto de tutti! Ò visto che l'articolo che ti t'æ scrito in sciô Niccolò Mihanovich o l'é arrestou inte unna [[Utente:S1880C/Niccolò Mihanovich|pagina de preuve]]; se te peu servî unna man ghe demmo voentea un euggio, de mòddo da pubbricâlo tra e atre pagine da wiki. E graçie pe-a teu contribuçion, ''bona!'' [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 11:12, 2 òtô 2026 (CEST) :Ciao! Scì, defæti no accapiscio comme fâ pe pubricâla 😅 Tante graçie pe l'aggiutto e pe-o benvegnuo! [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 11:44, 2 òtô 2026 (CEST) qscvjx47squ9abz8dourmb4rzenk9ml 274466 274460 2026-10-02T11:01:28Z N.Longo 12052 re 274466 wikitext text/x-wiki Salui e benvegnuo inta Wikipedia Ligure, a libera ençiclopedia scrita con l'agiutto de tutti! Ò visto che l'articolo che ti t'æ scrito in sciô Niccolò Mihanovich o l'é arrestou inte unna [[Utente:S1880C/Niccolò Mihanovich|pagina de preuve]]; se te peu servî unna man ghe demmo voentea un euggio, de mòddo da pubbricâlo tra e atre pagine da wiki. E graçie pe-a teu contribuçion, ''bona!'' [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 11:12, 2 òtô 2026 (CEST) :Ciao! Scì, defæti no accapiscio comme fâ pe pubricâla 😅 Tante graçie pe l'aggiutto e pe-o benvegnuo! [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 11:44, 2 òtô 2026 (CEST) ::Fæto, insemme a unn'eugiâ a-o testo; s'o te serve torna, pe cangiâ de titolo ti gh'æ da addeuviâ o pommello "Méscia", ti ô doviëisci vedde inta colònna "Struménti" in scia drita. [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 13:01, 2 òtô 2026 (CEST) hqaaeb0uh1db5vlmuxb59iaxhplyjje 0 33262 274467 2026-10-02T11:03:09Z N.Longo 12052 + rdr 274467 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Niccolò Mihanovich]] pdct71mbeh1njdvpd9spbsw7bpkop4j 0 33263 274468 2026-10-02T11:04:48Z S1880C 20449 Pàgina creâ con "{{Grafia unitäia}}{{Divisione amministrativa |Nome = Ragusa |Nome ufficiale = {{hr}} Dubrovnik |Panorama = Montage of major Dubrovnik landmarks.jpg |Bandiera = St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.svg |Stemma = Dubrovnik_grb_grada.svg |Stato = HRV |Grado amministrativo = 2 |var-divixón_aministratîva1 = Region |Divisione amm grado 1 = Dubrovačko-neretvanska |Amministratore locale = Mato Franković |Partito = [[Unione Democratica Croata|HDZ]] |Latitudine..." 274468 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}}{{Divisione amministrativa |Nome = Ragusa |Nome ufficiale = {{hr}} Dubrovnik |Panorama = Montage of major Dubrovnik landmarks.jpg |Bandiera = St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.svg |Stemma = Dubrovnik_grb_grada.svg |Stato = HRV |Grado amministrativo = 2 |var-divixón_aministratîva1 = Region |Divisione amm grado 1 = Dubrovačko-neretvanska |Amministratore locale = Mato Franković |Partito = [[Unione Democratica Croata|HDZ]] |Latitudine gradi = 42 |Latitudine minuti = 38 |Latitudine secondi = 25 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 18 |Longitudine minuti = 06 |Longitudine secondi = 30 |Longitudine EW = E |Altitudine = 3 |Superficie = 142.6 |Note superficie = https://dgu.gov.hr/registar-prostornih-jedinica-172/172 |Abitanti = 41562 |Note abitanti = https://podaci.dzs.hr/media/rqybclnx/popis_2021-stanovnistvo_po_naseljima.xlsx |Aggiornamento abitanti = Censimento 2021 |Codice postale = HR-20 000 |Prefisso = +385 20 |Fuso orario = +1 |Altri fusi = [[UTC+2]] |Targa = DU |Patrono = San Giaxo |Festivo = 3 frevâ |Sito = https://dubrovnik.hr/ }}'''Ragusa'''<ref name=":1">''[http://www.treccani.it/enciclopedia/ragusa_res-e8a59016-e1ec-11df-9962-d5ce3506d72e Ragusa]'', in sce ''Treccani.it – Enciclopedie on line'', Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. <small>URL consultou ai 15 de agosto do 2024</small>.</ref> (in [[croato]] ''Dubrovnik'') o l'é unna çittæ da [[Croaçia]], capoleugo da region Dubrovačko-neretvanska, ch'a gh'à unna popolaçion de 41.562 abitanti. Dita ascì ''Perla de l'Adriatico,'' Ragusa o l'à un çentro stòrico d'importansa stòrica-colturale ch'o figua inta lista di Patrimònni de l'Umanitæ de l'[[UNESCO]]. A l'é stæta fondâ originaiamente in sce unn’isoa fæto de ròcca co-o nomme de ''Ragusium'', inta primma meitæ do secolo sette da abitanti da ''Epidaurum'' (unna çittæ vexiña 18 km, ancheu ''Ragusa Vegia'') che scappavan via de invaxoin di Slavi e di Avari. <ref name=":1" /> Co-a cheita de [[Costantinopoli|Costantinòpoli]] inte l'asedio do 1203 durante a [[Croxæ|IV Croxâ]], a l'é passâ sotta a-o dominio da [[Repùbrica de Venéçia|Repubrica de Venexa]] fin a-o 1358 a l'à ottegnuo l'independensa. Da-o 1358 a l'é stæta a capitale de unna [[Repubbriche mainæ|repubrica mainæa]] independente, a Repubrica de Ragusa, fin à l'arrivo da Grande Armâ de Napolion Bonaparte, into 1808. Tra o 1808 e o 1815, a çittæ a l'é stæta annessa a-o [[Regno d'Italia (1805-1814)|Regno d'Italia]] napoliònico e a-e [[Provinse Illiriche]]. Dòppo, co-o Congresso de Vienna, a l'é stæta assegnâ à l'[[Impëio Austriaco]] sotta a-o Regno de Dalmaçia. Into 1919, co-a [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]], a l'é passâ a-o Regno d'Iogoslavia. Dòppo ch'a [[Iugoslavia|Iogoslavia]] a l'é stæta desfæta, co-a [[guæra d'independensa croata]], a çittæ a l'é passâ sotta a-o contròllo do neuvo Stato independente da Croaçia. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Çittæ]] [[Categorîa:Çittæ da Croaçia]] pc3zolcel4fqfi8leep5r46qgc92ps0 0 33264 274470 2026-10-02T11:22:42Z N.Longo 12052 + rdr 274470 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mattia Calandrelli]] 90n8dhbheky1q941v8tv3pleuqayn80