Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Garlenda 0 1733 274499 273617 2026-10-03T19:10:11Z Arbenganese 12552 a mi(r)à bèn 274499 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Garlénda |Tipo = [[Comun|cumün]] |Panorama = Garlenda-castello1.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U castéllu da famìa Còsta-Del Carretto, scimbulu de Garlenda</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Alessandro Navone |Partito = lista sivica "Collaborazione e progresso" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1248 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Pa(r)avenna, U Burgu (Castelli) |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Andôa|Andöa]], [[Casanöva]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Villanöva]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1362 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = Nativitài de Ma(r)ìa |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 8 setembre |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Garlenda (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn de Garlenda inta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Garlénda''' (''Garlenda'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ascì) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'u g'ha 1248 abitanti (nüme(r)i agiurnài ai 30 de zügnu du [[2019]]). == Geugrafìa == U terito(r)iu cumünàle de Garlenda u se tröva inta media valâ du Lerùn, scciümme ch' se caccia inte l'A(r)òscia, inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'a l'è a tòstu 10 chilometri daa distante. I munti ch'i sircundan l'abitàu sun pe'u ciü de culette o di pözzi, cumme u Pözzu du Carràu (270 m), surva l'abitàu de Pa(r)avenna, o ascì u Munte Carchêa (510 m), ch'u marca u cunfìn cun u cumün de [[Staanéllu|Stelanellu]]. === Frasiùi === U cumün u l'è fàu, s'u se leva u paìse, ascì dae lucalitài de: * '''Pa(r)avenna''', a l'è ina frasiùn de Garlenda ch'a se tröva inte 'na valà lateràle, scituà a 285 m in sciu livellu du mà a cunta dixöttu abitànti, a dista 1,13 chilometri dau sentru.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_paravenna.html|tìtolo=A frasiùn de Paravenna|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U Burgu (Castelli)''', a se tröva vixìn ai resti du castellu di Lenguja, in scia parte ciü âta da còlla ch'a spartìsce u terito(r)iu cumünâle cun quellu de [[Villanöva]], difatti au de là de sta chi a gh'è Marta, frasiùn de Villanöva, u burgu u l'è au mumentu tutelàu, viste e sò particulari caratteristiche, cun e ca' veje custruìe cu'i mate(r)iàli ch'i vegnivan dae custrusiùi da furtessa. A lucalitài a dista 1,76 chilometri da Garlenda paìse.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_castelli.html|tìtolo=A frasiùn de Castelli-U Burgu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> Cun ste chi u terito(r)iu cumünâle u cröve in tüttu in'estensciùn de 8,03 km².<ref name=":0" /> === Cunfìn === U cumün u cunfìna a nord-est cun [[Villanöva]], a sud cun [[Staanéllu|Stellanellu]] e [[Andôa|Andö(r)a]], e a punènte cun [[Casanöva]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140721054324/http://www.comune.garlenda.sv.it/Default.aspx?pageid=page486|tìtolo=Statüu cumünàle de Garlénda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> == Sto(r)ia == === E primme testimuniànse === E primme testimuniànse ch' ne sun rivàe in sciu terito(r)iu cumünâle de Garlenda e sun du tèmpu de l'âtu [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], cun l'entrâ da parte de Garlenda inta ''Marca Albigane'', entitài ch'a se semeja au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]] di seculi de primma. Finìa pe(r)ò l'espe(r)iènsa [[Marca ardüinica|ardüinica]] a zôna a finìsce inte màn de Bonifacio del Vasto, fin a l'ànnu [[1091]], quande u paìse u vegne e(r)editàu dai Marchesi de Clavesana. === Fra i Clavesana e i Lengueja === Nunustantu u passaggiu de prupietài du feudu a famìa Clavesana a nu mantegni(r)à pe'in tempu lungu u duminiu, difatti zà dau [[1127]] u libé(r)u cumün d'Arbenga u mustra interesse versu sta parte de entrutèra chi, finindu in cumpetisiùn cun i scignùi lucàli. Intu [[1150]] u véscu de Zena u cumanda a quellu de Arbenga de nu espandise ancù e, inte stu mòddu, u vegne infeudàu ufissialmente intu [[1153]] Anselmo dei Quaranta, primmu da famìa di Lengueja, alleàu sto(r)icu di marchesi de Clavesana.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=A stòia de Garlenda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> Inte stu mòddu chi a furtüna pulitica de sta famìa a divegne bèn aviâ, grassie ascì ae tàsce recampàe nu sulu da Garlenda, ma ascì dai posti vixìn (cumme Pa(r)avenna, Marta, Bòscu, Bussureu, Ligu, Ma(r)emu e Marmö), ma ascì quelli versu [[Imperia|Impe(r)ia]]. Da quellu mumentu a famìa de Anselmo Quaranta a vegne ascì ricunusciüa dae àtre càreghe de istitusiùi, tantu che da quellu mumentu u vegni(r)à mensciunàu cumme Scignû da Lengueja, vistu che a sò rexidènsa prinsipâle a l'éa a Lengujetta. Inte stu periudu chi a valâ du Lerun a guâgna in növu periudu de stabilitài, cun l'infeudamentu ufisiale a Lingueiétta pé i sò vasti teritòi intu [[Rivêa de Ponénte|punente]], cu'u benestà du cumün de [[Zena]] intu [[1182]] e pöi di Clavesana che intu [[marso|marsu]] du [[1202]], chi i l'afìdan au fìu de Anselmo, l'aministrasiùn du feudu da ''Lerronia'', ch'u cumpprendeva a parte da valâ du Lerùn ucupà da Garlenda e da [[Casanöva]] ascì. A ste ricunferme a l'è da zunze quella a livellu impe(r)iale da parte de Federicu Barbarussa che cun di scrìti ufisiâli, cuscì cumme avegnüu in epuca suscescìva cun sò fìu, u và a ricunusce a legitimitài du duminiu di Lengueja, scibèn che segundu serti studiusi, aa giurnà d'ancöi, i papêi in questiùn i sa(r)evan numma che di fâsi sto(r)ici, scicumme che né Anselmo né i sòi discendènti i gh'axevan u titulu de cunti, ma quellu de Scignu(r)i (''Domini'', in latìn). Nunustante sti fâsi chi i Lengueja, grassie a ina riga de ope(r)e pulitiche e diplumatiche i sciòrten ascì a utegnì a citadinansa arbenganese intu [[1251]], scicumme che inti ànni avanti i staxevan vegnindu alleài cu'a sitài de Zena, che a cuncedde a ricunferma intu [[1227]] de l'investimentu pe' l'aministrasiùn da parte di Lengueja de tütta a zôna de valàe du Lerùn (Casanöva e Garlenda), da Merula ([[Andôa|Andö(r)a]] e relatìvu entrutèra) e du Ginestru [[U Téstegu|(U Testegu)]], in cangiu di diritti feudali in sce [[Tàgia (cumüna)|Taggia]], [[U Duseu|Dusseu]] e [[U Portu]], lucalitài che da quellu mumentu i passan sutta u ciü strêtu cuntrollu zenese. U cumün d'Arbenga dunca u spe(r)ava de recampà suttu aa sò influensa ascì a parte ciü a punète du basìn d[[a Sènta]], cu'a cuncesciùn da citadinansa, côsa che pe(r)ò a nu ghe riesce du tüttu, vistu ch'u se dröve pòcu doppu in ve(r)u e propiu periudu de bataja fra i marchesi e a sitài. Inte sti mumènti e tère di Lengueja i se trövan in mezzu, fra e due parte, ascì se pocu doppu i scignu(r)i du postu i se trövan a dà u cunsènsu ai marchesi, evèntu ch'u va a tucà a stabilitài du feudu. Cu'a morte de Anselmo II, avegnüa intu [[1280]] quellu ch'u restava aa famìa u vegne spartìu fra i dui frài Giacomo e Bonifacio: au prìmmu i van te(r)ito(r)ii de Ma(r)emu e quelli de Vellegu, che doppu i se van a spande versu l'âta valâ de l'A(r)òscia e fin ai cunfìn cu'u Piemunte ([[Briga Auta|Briga Âta]]), mèntre a l'ürtimu a zôna de Garlenda, du Burgu de Casanöva e de Lenguejetta. === Dai Zenesi aa Cuntéa de Cunscente === Da quellu mumentu i Lengueia de Garlenda i divegniàn aleài di zenesi, utenèndu càreghe de prestìgiu, cumme l'aministrasiùn de Pòrtu Mauissiu intu [[1335]], dunde Giacomo da Lengueia, fìu de Bonifacio, u divegne pudestà. Ma u l'è sulu cun u [[1385]] che Garlenda a va a fà ufisialmente pàrte da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], cun a suttumisciùn di Lengueia, chi i vàn cumunque a cruvì l'aministrasiùn du feudu uriginàiu, esattamente cumme i l'axévan fàu düante i primmi tempi sutta ai Clavesana. I decenni sucescìvi i sun segnài dau decadimentu da furtüna da famìa stessa cun ina séie de rivolte da pupulasiùn, fra ste chi a ciü viulenta a l'è quella du [[1543]] s-ciupà propiu intu burgu pé u malguvernu di feudi in t'in clima de tensciùn armenu fin au [[1564]], quande a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a decidde de infeudà Antoniotto da Lenguéia, ch'u sciòrte grassie a ina fìtta réa de rapòrti diplumatici e matrimuniàli a garantì in rafursamentu di dumini zenesi a punente, garantenduse cumme alleà a famìa Costa de Cunscente, ancöi frasiùn de [[Cixan|Cixàn]] e nunustante e àspre cuntése fra i zenesi e i Savòia ascì u benestà du marchése de Séva. Stu periudu u nu düa peò a lungu perché doppu a morte de stu chi i feudi de Pa(r)avenna e Garlenda i vegnan requisìi, scicumme che u nu l'axéva eredi diretti. Doppu in àtru periudu instabile de dùi ànni i saiàn propiu i Costa de Cunscente a uccupà e dui lucalitài cun di òmmi armài, chi i pìan pusessu du castellu fàu custruì da l'urtimu di Lenguéia a guvernà u paìse. Sucescivamente sta ucupasiùn chi a divegne in gròssu càxu diplumaticu, vistu che àtre famìe du pòstu e i eredi di Lenguéia vönan impadrunise du stò(r)icu feudu, tantu che ina sulusiùn finà a saià truvà sulu cun a mediasiùn de l'impeatù a [[Praga]], difatti a famìa Costa a pìa u pussessu du feudu acquistandulu ufissialmente pé dexemìlla fiurìn [[Öo|duài]], intu [[1599]], cumensa cuscì ina növa fàze pé stu teritòiu chi. I Costa de Cunscente intu [[1618]] i cunceddan a revixùn di statüi emanài dai Lenguéia intu [[1564]], cumensa cuscì a növa pruspeitài du feudu, grassie a Ottavio e de so frài Alessandro, grassie ai quàli i dumini da famìa vegnan elevài da feudu a cuntéa, sutta au numme de Cuntea de Cunscente. Da segnalà l'invaxùn di surdatti piemuntesi intu [[1624]], chi entran a Garlenda e a Pa(r)avénna, pé tentà de strappà i dumini intu punente aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], doppu che u [[Marchesàu de Süccaellu]] u l'éa stàu sciurbìu da sti chi. L'ataccu u vegne cacciàu au de là da valà du Lerùn grassie ascì ae rivolte da pupulasiùn de l'entrutèra, che assemme ai cuntingenti zenesi, a và a scunfizze i [[Savoia]] a [[Castrevegliu|Castreveiu]], cu'e vicende du Bastian Cuntràiu, intu [[1672]]. === Dai Del Caretto a l'Italia ünìa === A partì dau [[1723]], pé mancansa de eredi mas-ci a cuntéa a passa de màn a in ràmmu da famìa di Del Carretto, zà scignùi du feudu de Barestin, u l'è dunca u periudi di marchesi Costa Del Carretto, chi i vàn a duminà u paìse fin a l'ànnu [[1747]], difatti da quell'ànnu u paìse u vegne scuinvòltu dae invaxùi de truppe austru-piemuntesi, cun i eventi ch'i càzzen drentu aa [[Goæra de sucescion aostriaca|Guèra de Sucesciùn Austriaca]], ch'a se tegnüa fra u [[1740]] e u [[1748]]. De li a pòchi anni u teritòiu cumünàle u saià dunca anéssu aa [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligüe]] cun l'arìvu de [[Napolion Bonaparte|Napuleun]] e du sò esercitu, a partì dau [[1797]]. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese. Cun a restaurasiùn du [[1815]] u passa sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], divegnüu poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. Fra u [[1973]] e fìn au 31 dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. == Abitànti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Garlenda}} === Minuànse furèste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2017]], i sitadìn furèsti a Garlenda i sun 138, 44 de sti chi i vegnan da l'[[Albania]] e 36 dau [[Maròcco|Ma(r)òccu]]. == Pòsti de interesse == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Garlenda-chiesa della natività-complesso1.jpg|Garlénda, vista da géxa da Nativitài de Maìa File:Garlenda-chiesa della natività-oratorio.jpg|L'uatòiu da géxa da Nativitài File:Garlenda-chiesa della natività-facciata.jpg|A facià da paruchiàle File:Garlenda-chiesa della natività-navata centrale.jpg|L'internu da géxa File:Garlenda-monumento ai caduti.jpg|U munumentu ai caütti </gallery> === Architetüe religiùse === U cumün de Garlenda u fa eclesiasticamènte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impeia]], chi dunca a ghe a parocchia dedicà aa Nativitài de Maìa, cumprendente ascì e seguenti géxe: * '''Géxa da Parocchia da Nativitài''' a l'è scituà intu burgu de Garlenda, custruìa intu [[XVII secolo|XVII seculu]], a presenta in'impunente cupola de bàze utagunàle cun ascì u grossu campanì baròccu. A l'internu, assemme ai pregiài marmi u se tröva in quaddru du [[1600|Seisentu]] du Guercino pruveniente da [[Romma|Rumma]]. * '''Géxetta de San Roccu''', a se tröva vixìn ae spunde du turente Lerun, inta zòna du campu da golf, a strutüa uriginàia a l'è crulà intu [[1887]] cun u teramòttu ch'u l'axéva culpìu u punente ligüe, ricustruìa intu [[1890]] cun a furma de ancöi. * '''Capeletta de San Steva''' inta frasiùn de Pa(r)avenna, inta zòna du burgu. * '''Capeletta de San Benardu''', sempre a Pa(r)avenna a se incontra aa fìn du paìse rivandu da Garlenda, a l'è afrescà cun dipinti du [[XV secolo|seculu XV]] datài foscia au [[1561]]. === Architetüe militari === * '''Castellu da famìa Costa Del Carretto''', u se tröva a Garlenda, u l'ea stàu custruìu intu [[XVII secolo|XVII seculu]], u l'è dìtu ascì u ''Castellu da Meridiana'', uiginaiamènte u l'éa ina ca' de guardia, poi divegnüa a rexidensa ufisià da famìa arbenganese Costa, scignùi da zòna, pòi acquistàu cun u feudu dai Del Caretto de Barestin. Ancöi a prupietài a l'è cumünàle, duveàu cumme sede de spetaculi e mustre. * '''Castellu derucàu di Lengueia''', du [[XII secolo|XII seculu]] u l'è stàu cacciàu tòstu zü aa metài du [[XVI secolo|XVI seculu]], cun l'insuresiùn cuntru a famìa ch'a duminava u paise. Se ponan aù vegghe sulu a parte ciü bàssa de ina tùre de sud est e u perimetru da strütüa. == Ecunumia == L'ativitài prinsipà du cumün a l'è l'agricultüa, cun a vendita di prudòtti lucàli, specialmente de l'öiu e du vìn, cumme u Rusese e u [[Pigàu]]. A livellu spurtivu, ma ascì turisticu a mazù atrasiùn a l'è raprezentà dau campu da Golf, ch'u prezenta 18 gàrbi, fàu custruì fra u [[1964]] e u [[1965]] dai architetti [[Inghiltæra|inglesi]] John Morrison e John Harris, pe in estensciùn de 6.085 m<sup>2</sup>, cun lì vixin ascì di alberghi e in maneggiu cu'i cavàlli. == Cultüa == ===Dialettu de Garlenda=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a Garlenda u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a [[Arbenga]], ma ascì a a sitài de [[Arasce|A(r)àsce]]. === Scöe === Garlenda a g'ha in sò scistémma de scöe tòstu cumpletu (da a matèrna fin ae elemantari), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn. E scöe elementari e l'asìlu i sun racòlti inte l'istitüu cumprenscivu de [[Arasce|A(r)àsce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.istitutocomprensivoalassio.edu.it|tìtolo=E scöe de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> === Musei === Üna de prinsipàli atratìve du paìse h l'è u museu mürtimedà da 500, gestìu dau Club Italiàn da Fiat 500 ch'u g'ha sede a Garlenda, mustra a l'è stà presentà in mòddu ufisià u [[6 lûggio|6 de lüiu]] du [[2007]], dedicà a Dante Giacosa, ün di prugetìsti de stu mudellu de macchina.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/museo-multimediale-della-500-dante-giacosa-37138-1-847452bdb85217fc17fb273bc9962046|tìtolo=U museu da 500 de Garlenda |vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/museo|tìtolo=Scìtu ufisià du museu da 500 de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fée == * '''Festa de l'agricultüa''', a l'è cü(r)à daa CIA (Cunfederasiùn italiana di agricultùi) de Arbenga, a se tegne aa metài d'aùstu, au parcu Villafranca, chi i se pònan tastà e pietanse tipiche lucali, cun ascì e bancarelle de aziende lucàli che e mettan in mustra i prudotti tipici de valàe ingàune.<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-dellagricoltura-garlenda/|tìtolo=A festa de l'agricultüa au pàrcu Vilafrànca de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa de San Ròccu''', au Burgu (frasiùn Castelli), a se tegne u 16 d'austu cun a tradisiunàle celebrasiùn inta capeletta vixìna au campu da golf. In cuntempuranea u se tegne ascì u tradisiunale rinfrescu inte l'àia pic-nic e ascì a mustra du cuncursu futugraficu prepaàu daa scöa de àrti vixìve arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/oratorio-di-san-rocco-37184-1-3de3f7a31f4eb4cc578ecb037e6c7aff|tìtolo=A tradisiunale festa de San Roccu au Burgu Castelli|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-san-rocco-78222-1-9ac894dc675f5ab004fdda0ad35c26a1|tìtolo=San Roccu 2021|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Radün nasiunàle du Club italiàn da Fiat 500''', u se tegne tütti i ànni au pàrcu Vilafranca de Garlenda, u reciamma sempre in gràn nümeu de apasciunài da quaxi ùnze nasiùi spàrse in gìu pé u mundu, cun tòstu növesentu macchine espòste. Cun a pandemìa du Covid Dixinöve u s'è tegnüu in furmàu ridottu, cu peò eventi legài au club spàrsi in tüttu u mundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/motori/sezioni/classic-cars/2021/04/14/news/fiat_500_in_arrivo_il_piu_grande_raduno_del_mondo-296345860/|tìtolo=Ninte u ferma a Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/500-club-italia/la-storia-del-club|tìtolo=A stòia du radün ciü grànde d'Italia dedicàu aa Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == [[File:Garlenda-municipio.jpg|thumb|A ca' cumünà de Garlenda]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3 avrì 1987|22 mazzu 1990|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|22 mazzu 1990|21 freva 1992|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevà 1992|24 avrì 1995|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 avrì 1995|14 zügnu 1999|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Dario Braggio|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|27 zügnu 2024|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 zügnu 2024|''in càrega''|Alessandro Navone|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn== U teritòiu cumünàle de Garlenda u l'è traversàu prinsipalmente daa stradda pruvinsale 6 ch'a permette u culegamentu stradale cun [[Villanöva]] ad levante, e cun [[Casanöva]] a punente, vixìn au cunfin de Garlenda, zà in teritòiu vilanuvese a se pö truvà a sciurtìa dedicà au Campu pé l'Aviasiùn di Aparecchi de Villanöva, ma ascì au servissiu de due sitadìne li vixin. == Nòtte == <references/> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Garlenda| ]] 5uatwizhehwbjgzze57jmkeht8zuzpy 274500 274499 2026-10-03T19:21:13Z Arbenganese 12552 /* Dai Zenesi aa Cuntéa de Cunscente */ rev 274500 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Garlénda |Tipo = [[Comun|cumün]] |Panorama = Garlenda-castello1.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U castéllu da famìa Còsta-Del Carretto, scimbulu de Garlenda</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Alessandro Navone |Partito = lista sivica "Collaborazione e progresso" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1248 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Pa(r)avenna, U Burgu (Castelli) |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Andôa|Andöa]], [[Casanöva]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Villanöva]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1362 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = Nativitài de Ma(r)ìa |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 8 setembre |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Garlenda (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn de Garlenda inta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Garlénda''' (''Garlenda'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ascì) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'u g'ha 1248 abitanti (nüme(r)i agiurnài ai 30 de zügnu du [[2019]]). == Geugrafìa == U terito(r)iu cumünàle de Garlenda u se tröva inta media valâ du Lerùn, scciümme ch' se caccia inte l'A(r)òscia, inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'a l'è a tòstu 10 chilometri daa distante. I munti ch'i sircundan l'abitàu sun pe'u ciü de culette o di pözzi, cumme u Pözzu du Carràu (270 m), surva l'abitàu de Pa(r)avenna, o ascì u Munte Carchêa (510 m), ch'u marca u cunfìn cun u cumün de [[Staanéllu|Stelanellu]]. === Frasiùi === U cumün u l'è fàu, s'u se leva u paìse, ascì dae lucalitài de: * '''Pa(r)avenna''', a l'è ina frasiùn de Garlenda ch'a se tröva inte 'na valà lateràle, scituà a 285 m in sciu livellu du mà a cunta dixöttu abitànti, a dista 1,13 chilometri dau sentru.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_paravenna.html|tìtolo=A frasiùn de Paravenna|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U Burgu (Castelli)''', a se tröva vixìn ai resti du castellu di Lenguja, in scia parte ciü âta da còlla ch'a spartìsce u terito(r)iu cumünâle cun quellu de [[Villanöva]], difatti au de là de sta chi a gh'è Marta, frasiùn de Villanöva, u burgu u l'è au mumentu tutelàu, viste e sò particulari caratteristiche, cun e ca' veje custruìe cu'i mate(r)iàli ch'i vegnivan dae custrusiùi da furtessa. A lucalitài a dista 1,76 chilometri da Garlenda paìse.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_castelli.html|tìtolo=A frasiùn de Castelli-U Burgu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> Cun ste chi u terito(r)iu cumünâle u cröve in tüttu in'estensciùn de 8,03 km².<ref name=":0" /> === Cunfìn === U cumün u cunfìna a nord-est cun [[Villanöva]], a sud cun [[Staanéllu|Stellanellu]] e [[Andôa|Andö(r)a]], e a punènte cun [[Casanöva]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140721054324/http://www.comune.garlenda.sv.it/Default.aspx?pageid=page486|tìtolo=Statüu cumünàle de Garlénda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> == Sto(r)ia == === E primme testimuniànse === E primme testimuniànse ch' ne sun rivàe in sciu terito(r)iu cumünâle de Garlenda e sun du tèmpu de l'âtu [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], cun l'entrâ da parte de Garlenda inta ''Marca Albigane'', entitài ch'a se semeja au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]] di seculi de primma. Finìa pe(r)ò l'espe(r)iènsa [[Marca ardüinica|ardüinica]] a zôna a finìsce inte màn de Bonifacio del Vasto, fin a l'ànnu [[1091]], quande u paìse u vegne e(r)editàu dai Marchesi de Clavesana. === Fra i Clavesana e i Lengueja === Nunustantu u passaggiu de prupietài du feudu a famìa Clavesana a nu mantegni(r)à pe'in tempu lungu u duminiu, difatti zà dau [[1127]] u libé(r)u cumün d'Arbenga u mustra interesse versu sta parte de entrutèra chi, finindu in cumpetisiùn cun i scignùi lucàli. Intu [[1150]] u véscu de Zena u cumanda a quellu de Arbenga de nu espandise ancù e, inte stu mòddu, u vegne infeudàu ufissialmente intu [[1153]] Anselmo dei Quaranta, primmu da famìa di Lengueja, alleàu sto(r)icu di marchesi de Clavesana.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=A stòia de Garlenda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> Inte stu mòddu chi a furtüna pulitica de sta famìa a divegne bèn aviâ, grassie ascì ae tàsce recampàe nu sulu da Garlenda, ma ascì dai posti vixìn (cumme Pa(r)avenna, Marta, Bòscu, Bussureu, Ligu, Ma(r)emu e Marmö), ma ascì quelli versu [[Imperia|Impe(r)ia]]. Da quellu mumentu a famìa de Anselmo Quaranta a vegne ascì ricunusciüa dae àtre càreghe de istitusiùi, tantu che da quellu mumentu u vegni(r)à mensciunàu cumme Scignû da Lengueja, vistu che a sò rexidènsa prinsipâle a l'éa a Lengujetta. Inte stu periudu chi a valâ du Lerun a guâgna in növu periudu de stabilitài, cun l'infeudamentu ufisiale a Lingueiétta pé i sò vasti teritòi intu [[Rivêa de Ponénte|punente]], cu'u benestà du cumün de [[Zena]] intu [[1182]] e pöi di Clavesana che intu [[marso|marsu]] du [[1202]], chi i l'afìdan au fìu de Anselmo, l'aministrasiùn du feudu da ''Lerronia'', ch'u cumpprendeva a parte da valâ du Lerùn ucupà da Garlenda e da [[Casanöva]] ascì. A ste ricunferme a l'è da zunze quella a livellu impe(r)iale da parte de Federicu Barbarussa che cun di scrìti ufisiâli, cuscì cumme avegnüu in epuca suscescìva cun sò fìu, u và a ricunusce a legitimitài du duminiu di Lengueja, scibèn che segundu serti studiusi, aa giurnà d'ancöi, i papêi in questiùn i sa(r)evan numma che di fâsi sto(r)ici, scicumme che né Anselmo né i sòi discendènti i gh'axevan u titulu de cunti, ma quellu de Scignu(r)i (''Domini'', in latìn). Nunustante sti fâsi chi i Lengueja, grassie a ina riga de ope(r)e pulitiche e diplumatiche i sciòrten ascì a utegnì a citadinansa arbenganese intu [[1251]], scicumme che inti ànni avanti i staxevan vegnindu alleài cu'a sitài de Zena, che a cuncedde a ricunferma intu [[1227]] de l'investimentu pe' l'aministrasiùn da parte di Lengueja de tütta a zôna de valàe du Lerùn (Casanöva e Garlenda), da Merula ([[Andôa|Andö(r)a]] e relatìvu entrutèra) e du Ginestru [[U Téstegu|(U Testegu)]], in cangiu di diritti feudali in sce [[Tàgia (cumüna)|Taggia]], [[U Duseu|Dusseu]] e [[U Portu]], lucalitài che da quellu mumentu i passan sutta u ciü strêtu cuntrollu zenese. U cumün d'Arbenga dunca u spe(r)ava de recampà suttu aa sò influensa ascì a parte ciü a punète du basìn d[[a Sènta]], cu'a cuncesciùn da citadinansa, côsa che pe(r)ò a nu ghe riesce du tüttu, vistu ch'u se dröve pòcu doppu in ve(r)u e propiu periudu de bataja fra i marchesi e a sitài. Inte sti mumènti e tère di Lengueja i se trövan in mezzu, fra e due parte, ascì se pocu doppu i scignu(r)i du postu i se trövan a dà u cunsènsu ai marchesi, evèntu ch'u va a tucà a stabilitài du feudu. Cu'a morte de Anselmo II, avegnüa intu [[1280]] quellu ch'u restava aa famìa u vegne spartìu fra i dui frài Giacomo e Bonifacio: au prìmmu i van te(r)ito(r)ii de Ma(r)emu e quelli de Vellegu, che doppu i se van a spande versu l'âta valâ de l'A(r)òscia e fin ai cunfìn cu'u Piemunte ([[Briga Auta|Briga Âta]]), mèntre a l'ürtimu a zôna de Garlenda, du Burgu de Casanöva e de Lenguejetta. === Dai Zenesi aa Cuntéa de Cunscente === Da quellu mumentu i Lengueia de Garlenda i se metten cu'i zenesi, utenèndu càreghe de cuntu, cumme l'aministrasiùn d[[U Portu|u Pòrtu]] intu [[1335]], dunde Giacomo da Lengueja, fìu du Bonifacio, u vegne pudestài. Ma u l'è sulu cu'u [[1385]] che Garlenda a fenìsce du tüttu inta da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], cu'a suttumisciùn di Lengueja, ch'i van cumunque a cruvì l'aministrasiùn du sö feudu urigina(r)iu, propiu cumme i l'axevan fàu i primmi tempi sutta ai Clavesana. E dexêne d'anni ch'i sun vegnüi i sun stài segnài dau scentà da furtüna da famìa mèxima cu'a pupulasiùn ch'a se gh'è regi(r)â de belle votte, cumme capitàu cun viulensa du [[1543]] propiu intu burgu, pe' vìa du malguvernu di feudi int'in climma de tensciùn, armenu fin au [[1564]], quande a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a decidde de infeudà Antoniotto da Lengueja, ch'u sciòrte a ga(r)antì in rinforsu di dumini zenesi a punente, grassie a ina fìtta réa de rapòrti diplumatici e de matrimoni, liganduse aa famìa Costa de Cunscente, e nunustante e aspe(r)e cuntese fra i zenesi e i Savòia ascì cu'u benestà du marchese de Seva. Stu periudu u nu a dü(r)a tantu, perché doppu ch'u l'è mortu stu lì, Pa(r)avenna e Garlenda i vegnen requisìi, scicumme che u nu l'axeva di eredi diretti. Doppu in âtru periudu nu gua(r)i stabile de dùi ànni i se(r)àn propiu i Costa de Cunscente a uccupà e due lucalitài cun di òmmi armài, ch'i pìan pusessu du castellu fàu custruì da l'urtimu di Lengueja ch'u guvernava u paìse. Sucescivamente sta ucupasiùn chi a divegne in gròssu càxu diplumaticu, vistu che àtre famìe du pòstu e i eredi di Lenguéia vönan impadrunise du stò(r)icu feudu, tantu che ina sulusiùn finà a saià truvà sulu cun a mediasiùn de l'impeatù a [[Praga]], difatti a famìa Costa a pìa u pussessu du feudu acquistandulu ufissialmente pé dexemìlla fiurìn [[Öo|duài]], intu [[1599]], cumensa cuscì ina növa fàze pé stu teritòiu chi. I Costa de Cunscente intu [[1618]] i cunceddan a revixùn di statüi emanài dai Lenguéia intu [[1564]], cumensa cuscì a növa pruspeitài du feudu, grassie a Ottavio e de so frài Alessandro, grassie ai quàli i dumini da famìa vegnan elevài da feudu a cuntéa, sutta au numme de Cuntea de Cunscente. Da segnalà l'invaxùn di surdatti piemuntesi intu [[1624]], chi entran a Garlenda e a Pa(r)avénna, pé tentà de strappà i dumini intu punente aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], doppu che u [[Marchesàu de Süccaellu]] u l'éa stàu sciurbìu da sti chi. L'ataccu u vegne cacciàu au de là da valà du Lerùn grassie ascì ae rivolte da pupulasiùn de l'entrutèra, che assemme ai cuntingenti zenesi, a và a scunfizze i [[Savoia]] a [[Castrevegliu|Castreveiu]], cu'e vicende du Bastian Cuntràiu, intu [[1672]]. === Dai Del Caretto a l'Italia ünìa === A partì dau [[1723]], pé mancansa de eredi mas-ci a cuntéa a passa de màn a in ràmmu da famìa di Del Carretto, zà scignùi du feudu de Barestin, u l'è dunca u periudi di marchesi Costa Del Carretto, chi i vàn a duminà u paìse fin a l'ànnu [[1747]], difatti da quell'ànnu u paìse u vegne scuinvòltu dae invaxùi de truppe austru-piemuntesi, cun i eventi ch'i càzzen drentu aa [[Goæra de sucescion aostriaca|Guèra de Sucesciùn Austriaca]], ch'a se tegnüa fra u [[1740]] e u [[1748]]. De li a pòchi anni u teritòiu cumünàle u saià dunca anéssu aa [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligüe]] cun l'arìvu de [[Napolion Bonaparte|Napuleun]] e du sò esercitu, a partì dau [[1797]]. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese. Cun a restaurasiùn du [[1815]] u passa sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], divegnüu poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. Fra u [[1973]] e fìn au 31 dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. == Abitànti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Garlenda}} === Minuànse furèste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2017]], i sitadìn furèsti a Garlenda i sun 138, 44 de sti chi i vegnan da l'[[Albania]] e 36 dau [[Maròcco|Ma(r)òccu]]. == Pòsti de interesse == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Garlenda-chiesa della natività-complesso1.jpg|Garlénda, vista da géxa da Nativitài de Maìa File:Garlenda-chiesa della natività-oratorio.jpg|L'uatòiu da géxa da Nativitài File:Garlenda-chiesa della natività-facciata.jpg|A facià da paruchiàle File:Garlenda-chiesa della natività-navata centrale.jpg|L'internu da géxa File:Garlenda-monumento ai caduti.jpg|U munumentu ai caütti </gallery> === Architetüe religiùse === U cumün de Garlenda u fa eclesiasticamènte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impeia]], chi dunca a ghe a parocchia dedicà aa Nativitài de Maìa, cumprendente ascì e seguenti géxe: * '''Géxa da Parocchia da Nativitài''' a l'è scituà intu burgu de Garlenda, custruìa intu [[XVII secolo|XVII seculu]], a presenta in'impunente cupola de bàze utagunàle cun ascì u grossu campanì baròccu. A l'internu, assemme ai pregiài marmi u se tröva in quaddru du [[1600|Seisentu]] du Guercino pruveniente da [[Romma|Rumma]]. * '''Géxetta de San Roccu''', a se tröva vixìn ae spunde du turente Lerun, inta zòna du campu da golf, a strutüa uriginàia a l'è crulà intu [[1887]] cun u teramòttu ch'u l'axéva culpìu u punente ligüe, ricustruìa intu [[1890]] cun a furma de ancöi. * '''Capeletta de San Steva''' inta frasiùn de Pa(r)avenna, inta zòna du burgu. * '''Capeletta de San Benardu''', sempre a Pa(r)avenna a se incontra aa fìn du paìse rivandu da Garlenda, a l'è afrescà cun dipinti du [[XV secolo|seculu XV]] datài foscia au [[1561]]. === Architetüe militari === * '''Castellu da famìa Costa Del Carretto''', u se tröva a Garlenda, u l'ea stàu custruìu intu [[XVII secolo|XVII seculu]], u l'è dìtu ascì u ''Castellu da Meridiana'', uiginaiamènte u l'éa ina ca' de guardia, poi divegnüa a rexidensa ufisià da famìa arbenganese Costa, scignùi da zòna, pòi acquistàu cun u feudu dai Del Caretto de Barestin. Ancöi a prupietài a l'è cumünàle, duveàu cumme sede de spetaculi e mustre. * '''Castellu derucàu di Lengueia''', du [[XII secolo|XII seculu]] u l'è stàu cacciàu tòstu zü aa metài du [[XVI secolo|XVI seculu]], cun l'insuresiùn cuntru a famìa ch'a duminava u paise. Se ponan aù vegghe sulu a parte ciü bàssa de ina tùre de sud est e u perimetru da strütüa. == Ecunumia == L'ativitài prinsipà du cumün a l'è l'agricultüa, cun a vendita di prudòtti lucàli, specialmente de l'öiu e du vìn, cumme u Rusese e u [[Pigàu]]. A livellu spurtivu, ma ascì turisticu a mazù atrasiùn a l'è raprezentà dau campu da Golf, ch'u prezenta 18 gàrbi, fàu custruì fra u [[1964]] e u [[1965]] dai architetti [[Inghiltæra|inglesi]] John Morrison e John Harris, pe in estensciùn de 6.085 m<sup>2</sup>, cun lì vixin ascì di alberghi e in maneggiu cu'i cavàlli. == Cultüa == ===Dialettu de Garlenda=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a Garlenda u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a [[Arbenga]], ma ascì a a sitài de [[Arasce|A(r)àsce]]. === Scöe === Garlenda a g'ha in sò scistémma de scöe tòstu cumpletu (da a matèrna fin ae elemantari), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn. E scöe elementari e l'asìlu i sun racòlti inte l'istitüu cumprenscivu de [[Arasce|A(r)àsce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.istitutocomprensivoalassio.edu.it|tìtolo=E scöe de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> === Musei === Üna de prinsipàli atratìve du paìse h l'è u museu mürtimedà da 500, gestìu dau Club Italiàn da Fiat 500 ch'u g'ha sede a Garlenda, mustra a l'è stà presentà in mòddu ufisià u [[6 lûggio|6 de lüiu]] du [[2007]], dedicà a Dante Giacosa, ün di prugetìsti de stu mudellu de macchina.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/museo-multimediale-della-500-dante-giacosa-37138-1-847452bdb85217fc17fb273bc9962046|tìtolo=U museu da 500 de Garlenda |vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/museo|tìtolo=Scìtu ufisià du museu da 500 de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fée == * '''Festa de l'agricultüa''', a l'è cü(r)à daa CIA (Cunfederasiùn italiana di agricultùi) de Arbenga, a se tegne aa metài d'aùstu, au parcu Villafranca, chi i se pònan tastà e pietanse tipiche lucali, cun ascì e bancarelle de aziende lucàli che e mettan in mustra i prudotti tipici de valàe ingàune.<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-dellagricoltura-garlenda/|tìtolo=A festa de l'agricultüa au pàrcu Vilafrànca de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa de San Ròccu''', au Burgu (frasiùn Castelli), a se tegne u 16 d'austu cun a tradisiunàle celebrasiùn inta capeletta vixìna au campu da golf. In cuntempuranea u se tegne ascì u tradisiunale rinfrescu inte l'àia pic-nic e ascì a mustra du cuncursu futugraficu prepaàu daa scöa de àrti vixìve arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/oratorio-di-san-rocco-37184-1-3de3f7a31f4eb4cc578ecb037e6c7aff|tìtolo=A tradisiunale festa de San Roccu au Burgu Castelli|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-san-rocco-78222-1-9ac894dc675f5ab004fdda0ad35c26a1|tìtolo=San Roccu 2021|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Radün nasiunàle du Club italiàn da Fiat 500''', u se tegne tütti i ànni au pàrcu Vilafranca de Garlenda, u reciamma sempre in gràn nümeu de apasciunài da quaxi ùnze nasiùi spàrse in gìu pé u mundu, cun tòstu növesentu macchine espòste. Cun a pandemìa du Covid Dixinöve u s'è tegnüu in furmàu ridottu, cu peò eventi legài au club spàrsi in tüttu u mundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/motori/sezioni/classic-cars/2021/04/14/news/fiat_500_in_arrivo_il_piu_grande_raduno_del_mondo-296345860/|tìtolo=Ninte u ferma a Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/500-club-italia/la-storia-del-club|tìtolo=A stòia du radün ciü grànde d'Italia dedicàu aa Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == [[File:Garlenda-municipio.jpg|thumb|A ca' cumünà de Garlenda]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3 avrì 1987|22 mazzu 1990|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|22 mazzu 1990|21 freva 1992|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevà 1992|24 avrì 1995|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 avrì 1995|14 zügnu 1999|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Dario Braggio|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|27 zügnu 2024|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 zügnu 2024|''in càrega''|Alessandro Navone|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn== U teritòiu cumünàle de Garlenda u l'è traversàu prinsipalmente daa stradda pruvinsale 6 ch'a permette u culegamentu stradale cun [[Villanöva]] ad levante, e cun [[Casanöva]] a punente, vixìn au cunfin de Garlenda, zà in teritòiu vilanuvese a se pö truvà a sciurtìa dedicà au Campu pé l'Aviasiùn di Aparecchi de Villanöva, ma ascì au servissiu de due sitadìne li vixin. == Nòtte == <references/> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Garlenda| ]] d35acjqzhurkxn2sx1usk49sq5pvjtw 274501 274500 2026-10-03T19:29:16Z Arbenganese 12552 /* Dai Zenesi aa Cuntéa de Cunscente */ rev 274501 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Garlénda |Tipo = [[Comun|cumün]] |Panorama = Garlenda-castello1.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U castéllu da famìa Còsta-Del Carretto, scimbulu de Garlenda</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Alessandro Navone |Partito = lista sivica "Collaborazione e progresso" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1248 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Pa(r)avenna, U Burgu (Castelli) |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Andôa|Andöa]], [[Casanöva]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Villanöva]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1362 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = Nativitài de Ma(r)ìa |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 8 setembre |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Garlenda (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn de Garlenda inta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Garlénda''' (''Garlenda'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ascì) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'u g'ha 1248 abitanti (nüme(r)i agiurnài ai 30 de zügnu du [[2019]]). == Geugrafìa == U terito(r)iu cumünàle de Garlenda u se tröva inta media valâ du Lerùn, scciümme ch' se caccia inte l'A(r)òscia, inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'a l'è a tòstu 10 chilometri daa distante. I munti ch'i sircundan l'abitàu sun pe'u ciü de culette o di pözzi, cumme u Pözzu du Carràu (270 m), surva l'abitàu de Pa(r)avenna, o ascì u Munte Carchêa (510 m), ch'u marca u cunfìn cun u cumün de [[Staanéllu|Stelanellu]]. === Frasiùi === U cumün u l'è fàu, s'u se leva u paìse, ascì dae lucalitài de: * '''Pa(r)avenna''', a l'è ina frasiùn de Garlenda ch'a se tröva inte 'na valà lateràle, scituà a 285 m in sciu livellu du mà a cunta dixöttu abitànti, a dista 1,13 chilometri dau sentru.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_paravenna.html|tìtolo=A frasiùn de Paravenna|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U Burgu (Castelli)''', a se tröva vixìn ai resti du castellu di Lenguja, in scia parte ciü âta da còlla ch'a spartìsce u terito(r)iu cumünâle cun quellu de [[Villanöva]], difatti au de là de sta chi a gh'è Marta, frasiùn de Villanöva, u burgu u l'è au mumentu tutelàu, viste e sò particulari caratteristiche, cun e ca' veje custruìe cu'i mate(r)iàli ch'i vegnivan dae custrusiùi da furtessa. A lucalitài a dista 1,76 chilometri da Garlenda paìse.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_castelli.html|tìtolo=A frasiùn de Castelli-U Burgu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> Cun ste chi u terito(r)iu cumünâle u cröve in tüttu in'estensciùn de 8,03 km².<ref name=":0" /> === Cunfìn === U cumün u cunfìna a nord-est cun [[Villanöva]], a sud cun [[Staanéllu|Stellanellu]] e [[Andôa|Andö(r)a]], e a punènte cun [[Casanöva]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140721054324/http://www.comune.garlenda.sv.it/Default.aspx?pageid=page486|tìtolo=Statüu cumünàle de Garlénda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> == Sto(r)ia == === E primme testimuniànse === E primme testimuniànse ch' ne sun rivàe in sciu terito(r)iu cumünâle de Garlenda e sun du tèmpu de l'âtu [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], cun l'entrâ da parte de Garlenda inta ''Marca Albigane'', entitài ch'a se semeja au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]] di seculi de primma. Finìa pe(r)ò l'espe(r)iènsa [[Marca ardüinica|ardüinica]] a zôna a finìsce inte màn de Bonifacio del Vasto, fin a l'ànnu [[1091]], quande u paìse u vegne e(r)editàu dai Marchesi de Clavesana. === Fra i Clavesana e i Lengueja === Nunustantu u passaggiu de prupietài du feudu a famìa Clavesana a nu mantegni(r)à pe'in tempu lungu u duminiu, difatti zà dau [[1127]] u libé(r)u cumün d'Arbenga u mustra interesse versu sta parte de entrutèra chi, finindu in cumpetisiùn cun i scignùi lucàli. Intu [[1150]] u véscu de Zena u cumanda a quellu de Arbenga de nu espandise ancù e, inte stu mòddu, u vegne infeudàu ufissialmente intu [[1153]] Anselmo dei Quaranta, primmu da famìa di Lengueja, alleàu sto(r)icu di marchesi de Clavesana.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=A stòia de Garlenda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> Inte stu mòddu chi a furtüna pulitica de sta famìa a divegne bèn aviâ, grassie ascì ae tàsce recampàe nu sulu da Garlenda, ma ascì dai posti vixìn (cumme Pa(r)avenna, Marta, Bòscu, Bussureu, Ligu, Ma(r)emu e Marmö), ma ascì quelli versu [[Imperia|Impe(r)ia]]. Da quellu mumentu a famìa de Anselmo Quaranta a vegne ascì ricunusciüa dae àtre càreghe de istitusiùi, tantu che da quellu mumentu u vegni(r)à mensciunàu cumme Scignû da Lengueja, vistu che a sò rexidènsa prinsipâle a l'éa a Lengujetta. Inte stu periudu chi a valâ du Lerun a guâgna in növu periudu de stabilitài, cun l'infeudamentu ufisiale a Lingueiétta pé i sò vasti teritòi intu [[Rivêa de Ponénte|punente]], cu'u benestà du cumün de [[Zena]] intu [[1182]] e pöi di Clavesana che intu [[marso|marsu]] du [[1202]], chi i l'afìdan au fìu de Anselmo, l'aministrasiùn du feudu da ''Lerronia'', ch'u cumpprendeva a parte da valâ du Lerùn ucupà da Garlenda e da [[Casanöva]] ascì. A ste ricunferme a l'è da zunze quella a livellu impe(r)iale da parte de Federicu Barbarussa che cun di scrìti ufisiâli, cuscì cumme avegnüu in epuca suscescìva cun sò fìu, u và a ricunusce a legitimitài du duminiu di Lengueja, scibèn che segundu serti studiusi, aa giurnà d'ancöi, i papêi in questiùn i sa(r)evan numma che di fâsi sto(r)ici, scicumme che né Anselmo né i sòi discendènti i gh'axevan u titulu de cunti, ma quellu de Scignu(r)i (''Domini'', in latìn). Nunustante sti fâsi chi i Lengueja, grassie a ina riga de ope(r)e pulitiche e diplumatiche i sciòrten ascì a utegnì a citadinansa arbenganese intu [[1251]], scicumme che inti ànni avanti i staxevan vegnindu alleài cu'a sitài de Zena, che a cuncedde a ricunferma intu [[1227]] de l'investimentu pe' l'aministrasiùn da parte di Lengueja de tütta a zôna de valàe du Lerùn (Casanöva e Garlenda), da Merula ([[Andôa|Andö(r)a]] e relatìvu entrutèra) e du Ginestru [[U Téstegu|(U Testegu)]], in cangiu di diritti feudali in sce [[Tàgia (cumüna)|Taggia]], [[U Duseu|Dusseu]] e [[U Portu]], lucalitài che da quellu mumentu i passan sutta u ciü strêtu cuntrollu zenese. U cumün d'Arbenga dunca u spe(r)ava de recampà suttu aa sò influensa ascì a parte ciü a punète du basìn d[[a Sènta]], cu'a cuncesciùn da citadinansa, côsa che pe(r)ò a nu ghe riesce du tüttu, vistu ch'u se dröve pòcu doppu in ve(r)u e propiu periudu de bataja fra i marchesi e a sitài. Inte sti mumènti e tère di Lengueja i se trövan in mezzu, fra e due parte, ascì se pocu doppu i scignu(r)i du postu i se trövan a dà u cunsènsu ai marchesi, evèntu ch'u va a tucà a stabilitài du feudu. Cu'a morte de Anselmo II, avegnüa intu [[1280]] quellu ch'u restava aa famìa u vegne spartìu fra i dui frài Giacomo e Bonifacio: au prìmmu i van te(r)ito(r)ii de Ma(r)emu e quelli de Vellegu, che doppu i se van a spande versu l'âta valâ de l'A(r)òscia e fin ai cunfìn cu'u Piemunte ([[Briga Auta|Briga Âta]]), mèntre a l'ürtimu a zôna de Garlenda, du Burgu de Casanöva e de Lenguejetta. === Dai Zenesi aa Cuntéa de Cunscente === Da quellu mumentu i Lengueia de Garlenda i se metten cu'i zenesi, utenèndu càreghe de cuntu, cumme l'aministrasiùn d[[U Portu|u Pòrtu]] intu [[1335]], dunde Giacomo da Lengueja, fìu du Bonifacio, u vegne pudestài. Ma u l'è sulu cu'u [[1385]] che Garlenda a fenìsce du tüttu inta da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], cu'a suttumisciùn di Lengueja, ch'i van cumunque a cruvì l'aministrasiùn du sö feudu urigina(r)iu, propiu cumme i l'axevan fàu i primmi tempi sutta ai Clavesana. E dexêne d'anni ch'i sun vegnüi i sun stài segnài dau scentà da furtüna da famìa mèxima cu'a pupulasiùn ch'a se gh'è regi(r)â de belle votte, cumme capitàu cun viulensa du [[1543]] propiu intu burgu, pe' vìa du malguvernu di feudi int'in climma de tensciùn, armenu fin au [[1564]], quande a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a decidde de infeudà Antoniotto da Lengueja, ch'u sciòrte a ga(r)antì in rinforsu di dumini zenesi a punente, grassie a ina fìtta réa de rapòrti diplumatici e de matrimoni, liganduse aa famìa Costa de Cunscente, e nunustante e aspe(r)e cuntese fra i zenesi e i Savòia ascì cu'u benestà du marchese de Seva. Stu periudu u nu a dü(r)a tantu, perché doppu ch'u l'è mortu stu lì, Pa(r)avenna e Garlenda i vegnen requisìi, scicumme che u nu l'axeva di eredi diretti. Doppu in âtru periudu nu gua(r)i stabile de dùi ànni i se(r)àn propiu i Costa de Cunscente a uccupà e due lucalitài cun di òmmi armài, ch'i pìan pusessu du castellu fàu custruì da l'urtimu di Lengueja ch'u guvernava u paìse. Doppu ancù sta ucupasiùn chi a vegne in grossu câxu diplumaticu, vistu che e âtre famìe du pòstu e i eredi di Lenguja i vuxevan mette e man in sciu stò(r)icu feudu, tantu che ina sulusiùn finâle a se(r)à truvâ numma cu'a mediasiùn de l'impe(r)atû a [[Praga]]. Difatti a famìa Costa a pìa u pussessu du feudu catanduselu in vìa ufisiâle du [[1599]] pe' dexemìlla fiu(r)ìn [[Öo|du(r)ài]], u cumensa cuscì in növu periudu pe' u te(r)ito(r)iu. I Costa de Cunscente intu [[1618]] i cuncedden a revixùn di statüi firmài dai Lengueja intu [[1564]], u feudu u vegne cuscì rezüu grassie a Ottavio e a so frài Alessandro, che grassie a velli i dumini da famìa vegnen issài de graddu, da feudu a cuntea, sutta au numme de Cuntea de Cunscente. Da marcà l'invaxùn di surdatti piemuntesi intu [[1624]], ch'i entran a Garlenda e a Pa(r)avénna, pe' pruvà a scciancà i dumini intu punente aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], doppu che u [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]] u l'é(r)a stàu sciurbìu da sti chi. L'ataccu u vegne cacciàu au de là da valâ du Lerùn grassie ascì aa pupulasiùn de l'entrutèra ch'a s'è regi(r)â, che assemme ai zenesi, a và a scunfizze i [[Savoia]] a [[Castrevegliu|Castreveju]], inta bataja du [[1672]]. === Dai Del Caretto a l'Italia ünìa === A partì dau [[1723]], pé mancansa de eredi mas-ci a cuntéa a passa de màn a in ràmmu da famìa di Del Carretto, zà scignùi du feudu de Barestin, u l'è dunca u periudi di marchesi Costa Del Carretto, chi i vàn a duminà u paìse fin a l'ànnu [[1747]], difatti da quell'ànnu u paìse u vegne scuinvòltu dae invaxùi de truppe austru-piemuntesi, cun i eventi ch'i càzzen drentu aa [[Goæra de sucescion aostriaca|Guèra de Sucesciùn Austriaca]], ch'a se tegnüa fra u [[1740]] e u [[1748]]. De li a pòchi anni u teritòiu cumünàle u saià dunca anéssu aa [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligüe]] cun l'arìvu de [[Napolion Bonaparte|Napuleun]] e du sò esercitu, a partì dau [[1797]]. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese. Cun a restaurasiùn du [[1815]] u passa sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], divegnüu poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. Fra u [[1973]] e fìn au 31 dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. == Abitànti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Garlenda}} === Minuànse furèste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2017]], i sitadìn furèsti a Garlenda i sun 138, 44 de sti chi i vegnan da l'[[Albania]] e 36 dau [[Maròcco|Ma(r)òccu]]. == Pòsti de interesse == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Garlenda-chiesa della natività-complesso1.jpg|Garlénda, vista da géxa da Nativitài de Maìa File:Garlenda-chiesa della natività-oratorio.jpg|L'uatòiu da géxa da Nativitài File:Garlenda-chiesa della natività-facciata.jpg|A facià da paruchiàle File:Garlenda-chiesa della natività-navata centrale.jpg|L'internu da géxa File:Garlenda-monumento ai caduti.jpg|U munumentu ai caütti </gallery> === Architetüe religiùse === U cumün de Garlenda u fa eclesiasticamènte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impeia]], chi dunca a ghe a parocchia dedicà aa Nativitài de Maìa, cumprendente ascì e seguenti géxe: * '''Géxa da Parocchia da Nativitài''' a l'è scituà intu burgu de Garlenda, custruìa intu [[XVII secolo|XVII seculu]], a presenta in'impunente cupola de bàze utagunàle cun ascì u grossu campanì baròccu. A l'internu, assemme ai pregiài marmi u se tröva in quaddru du [[1600|Seisentu]] du Guercino pruveniente da [[Romma|Rumma]]. * '''Géxetta de San Roccu''', a se tröva vixìn ae spunde du turente Lerun, inta zòna du campu da golf, a strutüa uriginàia a l'è crulà intu [[1887]] cun u teramòttu ch'u l'axéva culpìu u punente ligüe, ricustruìa intu [[1890]] cun a furma de ancöi. * '''Capeletta de San Steva''' inta frasiùn de Pa(r)avenna, inta zòna du burgu. * '''Capeletta de San Benardu''', sempre a Pa(r)avenna a se incontra aa fìn du paìse rivandu da Garlenda, a l'è afrescà cun dipinti du [[XV secolo|seculu XV]] datài foscia au [[1561]]. === Architetüe militari === * '''Castellu da famìa Costa Del Carretto''', u se tröva a Garlenda, u l'ea stàu custruìu intu [[XVII secolo|XVII seculu]], u l'è dìtu ascì u ''Castellu da Meridiana'', uiginaiamènte u l'éa ina ca' de guardia, poi divegnüa a rexidensa ufisià da famìa arbenganese Costa, scignùi da zòna, pòi acquistàu cun u feudu dai Del Caretto de Barestin. Ancöi a prupietài a l'è cumünàle, duveàu cumme sede de spetaculi e mustre. * '''Castellu derucàu di Lengueia''', du [[XII secolo|XII seculu]] u l'è stàu cacciàu tòstu zü aa metài du [[XVI secolo|XVI seculu]], cun l'insuresiùn cuntru a famìa ch'a duminava u paise. Se ponan aù vegghe sulu a parte ciü bàssa de ina tùre de sud est e u perimetru da strütüa. == Ecunumia == L'ativitài prinsipà du cumün a l'è l'agricultüa, cun a vendita di prudòtti lucàli, specialmente de l'öiu e du vìn, cumme u Rusese e u [[Pigàu]]. A livellu spurtivu, ma ascì turisticu a mazù atrasiùn a l'è raprezentà dau campu da Golf, ch'u prezenta 18 gàrbi, fàu custruì fra u [[1964]] e u [[1965]] dai architetti [[Inghiltæra|inglesi]] John Morrison e John Harris, pe in estensciùn de 6.085 m<sup>2</sup>, cun lì vixin ascì di alberghi e in maneggiu cu'i cavàlli. == Cultüa == ===Dialettu de Garlenda=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a Garlenda u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a [[Arbenga]], ma ascì a a sitài de [[Arasce|A(r)àsce]]. === Scöe === Garlenda a g'ha in sò scistémma de scöe tòstu cumpletu (da a matèrna fin ae elemantari), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn. E scöe elementari e l'asìlu i sun racòlti inte l'istitüu cumprenscivu de [[Arasce|A(r)àsce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.istitutocomprensivoalassio.edu.it|tìtolo=E scöe de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> === Musei === Üna de prinsipàli atratìve du paìse h l'è u museu mürtimedà da 500, gestìu dau Club Italiàn da Fiat 500 ch'u g'ha sede a Garlenda, mustra a l'è stà presentà in mòddu ufisià u [[6 lûggio|6 de lüiu]] du [[2007]], dedicà a Dante Giacosa, ün di prugetìsti de stu mudellu de macchina.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/museo-multimediale-della-500-dante-giacosa-37138-1-847452bdb85217fc17fb273bc9962046|tìtolo=U museu da 500 de Garlenda |vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/museo|tìtolo=Scìtu ufisià du museu da 500 de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fée == * '''Festa de l'agricultüa''', a l'è cü(r)à daa CIA (Cunfederasiùn italiana di agricultùi) de Arbenga, a se tegne aa metài d'aùstu, au parcu Villafranca, chi i se pònan tastà e pietanse tipiche lucali, cun ascì e bancarelle de aziende lucàli che e mettan in mustra i prudotti tipici de valàe ingàune.<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-dellagricoltura-garlenda/|tìtolo=A festa de l'agricultüa au pàrcu Vilafrànca de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa de San Ròccu''', au Burgu (frasiùn Castelli), a se tegne u 16 d'austu cun a tradisiunàle celebrasiùn inta capeletta vixìna au campu da golf. In cuntempuranea u se tegne ascì u tradisiunale rinfrescu inte l'àia pic-nic e ascì a mustra du cuncursu futugraficu prepaàu daa scöa de àrti vixìve arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/oratorio-di-san-rocco-37184-1-3de3f7a31f4eb4cc578ecb037e6c7aff|tìtolo=A tradisiunale festa de San Roccu au Burgu Castelli|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-san-rocco-78222-1-9ac894dc675f5ab004fdda0ad35c26a1|tìtolo=San Roccu 2021|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Radün nasiunàle du Club italiàn da Fiat 500''', u se tegne tütti i ànni au pàrcu Vilafranca de Garlenda, u reciamma sempre in gràn nümeu de apasciunài da quaxi ùnze nasiùi spàrse in gìu pé u mundu, cun tòstu növesentu macchine espòste. Cun a pandemìa du Covid Dixinöve u s'è tegnüu in furmàu ridottu, cu peò eventi legài au club spàrsi in tüttu u mundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/motori/sezioni/classic-cars/2021/04/14/news/fiat_500_in_arrivo_il_piu_grande_raduno_del_mondo-296345860/|tìtolo=Ninte u ferma a Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/500-club-italia/la-storia-del-club|tìtolo=A stòia du radün ciü grànde d'Italia dedicàu aa Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == [[File:Garlenda-municipio.jpg|thumb|A ca' cumünà de Garlenda]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3 avrì 1987|22 mazzu 1990|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|22 mazzu 1990|21 freva 1992|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevà 1992|24 avrì 1995|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 avrì 1995|14 zügnu 1999|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Dario Braggio|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|27 zügnu 2024|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 zügnu 2024|''in càrega''|Alessandro Navone|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn== U teritòiu cumünàle de Garlenda u l'è traversàu prinsipalmente daa stradda pruvinsale 6 ch'a permette u culegamentu stradale cun [[Villanöva]] ad levante, e cun [[Casanöva]] a punente, vixìn au cunfin de Garlenda, zà in teritòiu vilanuvese a se pö truvà a sciurtìa dedicà au Campu pé l'Aviasiùn di Aparecchi de Villanöva, ma ascì au servissiu de due sitadìne li vixin. == Nòtte == <references/> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Garlenda| ]] 6zi2aus4w7p96z83zv2g71ceq4z4yrr 274502 274501 2026-10-03T19:33:20Z Arbenganese 12552 /* Dai Del Caretto a l'Italia ünìa */ rev 274502 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Garlénda |Tipo = [[Comun|cumün]] |Panorama = Garlenda-castello1.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U castéllu da famìa Còsta-Del Carretto, scimbulu de Garlenda</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Alessandro Navone |Partito = lista sivica "Collaborazione e progresso" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1248 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Pa(r)avenna, U Burgu (Castelli) |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Andôa|Andöa]], [[Casanöva]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Villanöva]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1362 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = Nativitài de Ma(r)ìa |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 8 setembre |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Garlenda (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn de Garlenda inta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Garlénda''' (''Garlenda'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ascì) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'u g'ha 1248 abitanti (nüme(r)i agiurnài ai 30 de zügnu du [[2019]]). == Geugrafìa == U terito(r)iu cumünàle de Garlenda u se tröva inta media valâ du Lerùn, scciümme ch' se caccia inte l'A(r)òscia, inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'a l'è a tòstu 10 chilometri daa distante. I munti ch'i sircundan l'abitàu sun pe'u ciü de culette o di pözzi, cumme u Pözzu du Carràu (270 m), surva l'abitàu de Pa(r)avenna, o ascì u Munte Carchêa (510 m), ch'u marca u cunfìn cun u cumün de [[Staanéllu|Stelanellu]]. === Frasiùi === U cumün u l'è fàu, s'u se leva u paìse, ascì dae lucalitài de: * '''Pa(r)avenna''', a l'è ina frasiùn de Garlenda ch'a se tröva inte 'na valà lateràle, scituà a 285 m in sciu livellu du mà a cunta dixöttu abitànti, a dista 1,13 chilometri dau sentru.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_paravenna.html|tìtolo=A frasiùn de Paravenna|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U Burgu (Castelli)''', a se tröva vixìn ai resti du castellu di Lenguja, in scia parte ciü âta da còlla ch'a spartìsce u terito(r)iu cumünâle cun quellu de [[Villanöva]], difatti au de là de sta chi a gh'è Marta, frasiùn de Villanöva, u burgu u l'è au mumentu tutelàu, viste e sò particulari caratteristiche, cun e ca' veje custruìe cu'i mate(r)iàli ch'i vegnivan dae custrusiùi da furtessa. A lucalitài a dista 1,76 chilometri da Garlenda paìse.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_castelli.html|tìtolo=A frasiùn de Castelli-U Burgu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> Cun ste chi u terito(r)iu cumünâle u cröve in tüttu in'estensciùn de 8,03 km².<ref name=":0" /> === Cunfìn === U cumün u cunfìna a nord-est cun [[Villanöva]], a sud cun [[Staanéllu|Stellanellu]] e [[Andôa|Andö(r)a]], e a punènte cun [[Casanöva]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140721054324/http://www.comune.garlenda.sv.it/Default.aspx?pageid=page486|tìtolo=Statüu cumünàle de Garlénda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> == Sto(r)ia == === E primme testimuniànse === E primme testimuniànse ch' ne sun rivàe in sciu terito(r)iu cumünâle de Garlenda e sun du tèmpu de l'âtu [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], cun l'entrâ da parte de Garlenda inta ''Marca Albigane'', entitài ch'a se semeja au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]] di seculi de primma. Finìa pe(r)ò l'espe(r)iènsa [[Marca ardüinica|ardüinica]] a zôna a finìsce inte màn de Bonifacio del Vasto, fin a l'ànnu [[1091]], quande u paìse u vegne e(r)editàu dai Marchesi de Clavesana. === Fra i Clavesana e i Lengueja === Nunustantu u passaggiu de prupietài du feudu a famìa Clavesana a nu mantegni(r)à pe'in tempu lungu u duminiu, difatti zà dau [[1127]] u libé(r)u cumün d'Arbenga u mustra interesse versu sta parte de entrutèra chi, finindu in cumpetisiùn cun i scignùi lucàli. Intu [[1150]] u véscu de Zena u cumanda a quellu de Arbenga de nu espandise ancù e, inte stu mòddu, u vegne infeudàu ufissialmente intu [[1153]] Anselmo dei Quaranta, primmu da famìa di Lengueja, alleàu sto(r)icu di marchesi de Clavesana.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=A stòia de Garlenda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> Inte stu mòddu chi a furtüna pulitica de sta famìa a divegne bèn aviâ, grassie ascì ae tàsce recampàe nu sulu da Garlenda, ma ascì dai posti vixìn (cumme Pa(r)avenna, Marta, Bòscu, Bussureu, Ligu, Ma(r)emu e Marmö), ma ascì quelli versu [[Imperia|Impe(r)ia]]. Da quellu mumentu a famìa de Anselmo Quaranta a vegne ascì ricunusciüa dae àtre càreghe de istitusiùi, tantu che da quellu mumentu u vegni(r)à mensciunàu cumme Scignû da Lengueja, vistu che a sò rexidènsa prinsipâle a l'éa a Lengujetta. Inte stu periudu chi a valâ du Lerun a guâgna in növu periudu de stabilitài, cun l'infeudamentu ufisiale a Lingueiétta pé i sò vasti teritòi intu [[Rivêa de Ponénte|punente]], cu'u benestà du cumün de [[Zena]] intu [[1182]] e pöi di Clavesana che intu [[marso|marsu]] du [[1202]], chi i l'afìdan au fìu de Anselmo, l'aministrasiùn du feudu da ''Lerronia'', ch'u cumpprendeva a parte da valâ du Lerùn ucupà da Garlenda e da [[Casanöva]] ascì. A ste ricunferme a l'è da zunze quella a livellu impe(r)iale da parte de Federicu Barbarussa che cun di scrìti ufisiâli, cuscì cumme avegnüu in epuca suscescìva cun sò fìu, u và a ricunusce a legitimitài du duminiu di Lengueja, scibèn che segundu serti studiusi, aa giurnà d'ancöi, i papêi in questiùn i sa(r)evan numma che di fâsi sto(r)ici, scicumme che né Anselmo né i sòi discendènti i gh'axevan u titulu de cunti, ma quellu de Scignu(r)i (''Domini'', in latìn). Nunustante sti fâsi chi i Lengueja, grassie a ina riga de ope(r)e pulitiche e diplumatiche i sciòrten ascì a utegnì a citadinansa arbenganese intu [[1251]], scicumme che inti ànni avanti i staxevan vegnindu alleài cu'a sitài de Zena, che a cuncedde a ricunferma intu [[1227]] de l'investimentu pe' l'aministrasiùn da parte di Lengueja de tütta a zôna de valàe du Lerùn (Casanöva e Garlenda), da Merula ([[Andôa|Andö(r)a]] e relatìvu entrutèra) e du Ginestru [[U Téstegu|(U Testegu)]], in cangiu di diritti feudali in sce [[Tàgia (cumüna)|Taggia]], [[U Duseu|Dusseu]] e [[U Portu]], lucalitài che da quellu mumentu i passan sutta u ciü strêtu cuntrollu zenese. U cumün d'Arbenga dunca u spe(r)ava de recampà suttu aa sò influensa ascì a parte ciü a punète du basìn d[[a Sènta]], cu'a cuncesciùn da citadinansa, côsa che pe(r)ò a nu ghe riesce du tüttu, vistu ch'u se dröve pòcu doppu in ve(r)u e propiu periudu de bataja fra i marchesi e a sitài. Inte sti mumènti e tère di Lengueja i se trövan in mezzu, fra e due parte, ascì se pocu doppu i scignu(r)i du postu i se trövan a dà u cunsènsu ai marchesi, evèntu ch'u va a tucà a stabilitài du feudu. Cu'a morte de Anselmo II, avegnüa intu [[1280]] quellu ch'u restava aa famìa u vegne spartìu fra i dui frài Giacomo e Bonifacio: au prìmmu i van te(r)ito(r)ii de Ma(r)emu e quelli de Vellegu, che doppu i se van a spande versu l'âta valâ de l'A(r)òscia e fin ai cunfìn cu'u Piemunte ([[Briga Auta|Briga Âta]]), mèntre a l'ürtimu a zôna de Garlenda, du Burgu de Casanöva e de Lenguejetta. === Dai Zenesi aa Cuntéa de Cunscente === Da quellu mumentu i Lengueia de Garlenda i se metten cu'i zenesi, utenèndu càreghe de cuntu, cumme l'aministrasiùn d[[U Portu|u Pòrtu]] intu [[1335]], dunde Giacomo da Lengueja, fìu du Bonifacio, u vegne pudestài. Ma u l'è sulu cu'u [[1385]] che Garlenda a fenìsce du tüttu inta da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], cu'a suttumisciùn di Lengueja, ch'i van cumunque a cruvì l'aministrasiùn du sö feudu urigina(r)iu, propiu cumme i l'axevan fàu i primmi tempi sutta ai Clavesana. E dexêne d'anni ch'i sun vegnüi i sun stài segnài dau scentà da furtüna da famìa mèxima cu'a pupulasiùn ch'a se gh'è regi(r)â de belle votte, cumme capitàu cun viulensa du [[1543]] propiu intu burgu, pe' vìa du malguvernu di feudi int'in climma de tensciùn, armenu fin au [[1564]], quande a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a decidde de infeudà Antoniotto da Lengueja, ch'u sciòrte a ga(r)antì in rinforsu di dumini zenesi a punente, grassie a ina fìtta réa de rapòrti diplumatici e de matrimoni, liganduse aa famìa Costa de Cunscente, e nunustante e aspe(r)e cuntese fra i zenesi e i Savòia ascì cu'u benestà du marchese de Seva. Stu periudu u nu a dü(r)a tantu, perché doppu ch'u l'è mortu stu lì, Pa(r)avenna e Garlenda i vegnen requisìi, scicumme che u nu l'axeva di eredi diretti. Doppu in âtru periudu nu gua(r)i stabile de dùi ànni i se(r)àn propiu i Costa de Cunscente a uccupà e due lucalitài cun di òmmi armài, ch'i pìan pusessu du castellu fàu custruì da l'urtimu di Lengueja ch'u guvernava u paìse. Doppu ancù sta ucupasiùn chi a vegne in grossu câxu diplumaticu, vistu che e âtre famìe du pòstu e i eredi di Lenguja i vuxevan mette e man in sciu stò(r)icu feudu, tantu che ina sulusiùn finâle a se(r)à truvâ numma cu'a mediasiùn de l'impe(r)atû a [[Praga]]. Difatti a famìa Costa a pìa u pussessu du feudu catanduselu in vìa ufisiâle du [[1599]] pe' dexemìlla fiu(r)ìn [[Öo|du(r)ài]], u cumensa cuscì in növu periudu pe' u te(r)ito(r)iu. I Costa de Cunscente intu [[1618]] i cuncedden a revixùn di statüi firmài dai Lengueja intu [[1564]], u feudu u vegne cuscì rezüu grassie a Ottavio e a so frài Alessandro, che grassie a velli i dumini da famìa vegnen issài de graddu, da feudu a cuntea, sutta au numme de Cuntea de Cunscente. Da marcà l'invaxùn di surdatti piemuntesi intu [[1624]], ch'i entran a Garlenda e a Pa(r)avénna, pe' pruvà a scciancà i dumini intu punente aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], doppu che u [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]] u l'é(r)a stàu sciurbìu da sti chi. L'ataccu u vegne cacciàu au de là da valâ du Lerùn grassie ascì aa pupulasiùn de l'entrutèra ch'a s'è regi(r)â, che assemme ai zenesi, a và a scunfizze i [[Savoia]] a [[Castrevegliu|Castreveju]], inta bataja du [[1672]]. === Dai Del Caretto a l'Italia ünìa === A partì dau [[1723]], scicumme ch'u mancava di e(r)edi mascci a cuntea a l'è passâ de màn a in ràmmu da famìa di Del Carretto, zà scignu(r)i du feudu de [[Barestin|Ba(r)estìn]], u l'è dunca u periudu di marchesi Costa Del Carretto, ch'i vàn a duminà u paìse fin a l'ànnu [[1747]], difatti da quell'ànnu u paìse u vegne scuinvòltu dae invaxùi de trüppe austru-piemuntesi, cu'i eventi ch'i cazzen drentu aa [[Goæra de sucescion aostriaca|Guèra de Sucesciùn Austriaca]], ch'a se tegnüa fra u [[1740]] e u [[1748]]. De li a pòchi anni u te(r)ito(r)iu cumünâle u se(r)à anessu aa [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]] cun [[Napolion Bonaparte|Napuleun]] ch'u riva assemme au so esercitu, a partì dau [[1797]]. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucâle d'Arbenga. Cu'a restaurasiùn du [[1815]] u paìse u passa au de sutta du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], divegnüu poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] dau [[1861]] (dund'u l'è messu intu [[sircunda(r)iu d'Arbenga]], poi finìu inta pruvinsa de Savuna), intu [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. Fra u [[1973]] e fìn au 31 dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi vegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. == Abitànti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Garlenda}} === Minuànse furèste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2017]], i sitadìn furèsti a Garlenda i sun 138, 44 de sti chi i vegnan da l'[[Albania]] e 36 dau [[Maròcco|Ma(r)òccu]]. == Pòsti de interesse == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Garlenda-chiesa della natività-complesso1.jpg|Garlénda, vista da géxa da Nativitài de Maìa File:Garlenda-chiesa della natività-oratorio.jpg|L'uatòiu da géxa da Nativitài File:Garlenda-chiesa della natività-facciata.jpg|A facià da paruchiàle File:Garlenda-chiesa della natività-navata centrale.jpg|L'internu da géxa File:Garlenda-monumento ai caduti.jpg|U munumentu ai caütti </gallery> === Architetüe religiùse === U cumün de Garlenda u fa eclesiasticamènte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impeia]], chi dunca a ghe a parocchia dedicà aa Nativitài de Maìa, cumprendente ascì e seguenti géxe: * '''Géxa da Parocchia da Nativitài''' a l'è scituà intu burgu de Garlenda, custruìa intu [[XVII secolo|XVII seculu]], a presenta in'impunente cupola de bàze utagunàle cun ascì u grossu campanì baròccu. A l'internu, assemme ai pregiài marmi u se tröva in quaddru du [[1600|Seisentu]] du Guercino pruveniente da [[Romma|Rumma]]. * '''Géxetta de San Roccu''', a se tröva vixìn ae spunde du turente Lerun, inta zòna du campu da golf, a strutüa uriginàia a l'è crulà intu [[1887]] cun u teramòttu ch'u l'axéva culpìu u punente ligüe, ricustruìa intu [[1890]] cun a furma de ancöi. * '''Capeletta de San Steva''' inta frasiùn de Pa(r)avenna, inta zòna du burgu. * '''Capeletta de San Benardu''', sempre a Pa(r)avenna a se incontra aa fìn du paìse rivandu da Garlenda, a l'è afrescà cun dipinti du [[XV secolo|seculu XV]] datài foscia au [[1561]]. === Architetüe militari === * '''Castellu da famìa Costa Del Carretto''', u se tröva a Garlenda, u l'ea stàu custruìu intu [[XVII secolo|XVII seculu]], u l'è dìtu ascì u ''Castellu da Meridiana'', uiginaiamènte u l'éa ina ca' de guardia, poi divegnüa a rexidensa ufisià da famìa arbenganese Costa, scignùi da zòna, pòi acquistàu cun u feudu dai Del Caretto de Barestin. Ancöi a prupietài a l'è cumünàle, duveàu cumme sede de spetaculi e mustre. * '''Castellu derucàu di Lengueia''', du [[XII secolo|XII seculu]] u l'è stàu cacciàu tòstu zü aa metài du [[XVI secolo|XVI seculu]], cun l'insuresiùn cuntru a famìa ch'a duminava u paise. Se ponan aù vegghe sulu a parte ciü bàssa de ina tùre de sud est e u perimetru da strütüa. == Ecunumia == L'ativitài prinsipà du cumün a l'è l'agricultüa, cun a vendita di prudòtti lucàli, specialmente de l'öiu e du vìn, cumme u Rusese e u [[Pigàu]]. A livellu spurtivu, ma ascì turisticu a mazù atrasiùn a l'è raprezentà dau campu da Golf, ch'u prezenta 18 gàrbi, fàu custruì fra u [[1964]] e u [[1965]] dai architetti [[Inghiltæra|inglesi]] John Morrison e John Harris, pe in estensciùn de 6.085 m<sup>2</sup>, cun lì vixin ascì di alberghi e in maneggiu cu'i cavàlli. == Cultüa == ===Dialettu de Garlenda=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a Garlenda u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a [[Arbenga]], ma ascì a a sitài de [[Arasce|A(r)àsce]]. === Scöe === Garlenda a g'ha in sò scistémma de scöe tòstu cumpletu (da a matèrna fin ae elemantari), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn. E scöe elementari e l'asìlu i sun racòlti inte l'istitüu cumprenscivu de [[Arasce|A(r)àsce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.istitutocomprensivoalassio.edu.it|tìtolo=E scöe de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> === Musei === Üna de prinsipàli atratìve du paìse h l'è u museu mürtimedà da 500, gestìu dau Club Italiàn da Fiat 500 ch'u g'ha sede a Garlenda, mustra a l'è stà presentà in mòddu ufisià u [[6 lûggio|6 de lüiu]] du [[2007]], dedicà a Dante Giacosa, ün di prugetìsti de stu mudellu de macchina.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/museo-multimediale-della-500-dante-giacosa-37138-1-847452bdb85217fc17fb273bc9962046|tìtolo=U museu da 500 de Garlenda |vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/museo|tìtolo=Scìtu ufisià du museu da 500 de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fée == * '''Festa de l'agricultüa''', a l'è cü(r)à daa CIA (Cunfederasiùn italiana di agricultùi) de Arbenga, a se tegne aa metài d'aùstu, au parcu Villafranca, chi i se pònan tastà e pietanse tipiche lucali, cun ascì e bancarelle de aziende lucàli che e mettan in mustra i prudotti tipici de valàe ingàune.<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-dellagricoltura-garlenda/|tìtolo=A festa de l'agricultüa au pàrcu Vilafrànca de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa de San Ròccu''', au Burgu (frasiùn Castelli), a se tegne u 16 d'austu cun a tradisiunàle celebrasiùn inta capeletta vixìna au campu da golf. In cuntempuranea u se tegne ascì u tradisiunale rinfrescu inte l'àia pic-nic e ascì a mustra du cuncursu futugraficu prepaàu daa scöa de àrti vixìve arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/oratorio-di-san-rocco-37184-1-3de3f7a31f4eb4cc578ecb037e6c7aff|tìtolo=A tradisiunale festa de San Roccu au Burgu Castelli|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-san-rocco-78222-1-9ac894dc675f5ab004fdda0ad35c26a1|tìtolo=San Roccu 2021|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Radün nasiunàle du Club italiàn da Fiat 500''', u se tegne tütti i ànni au pàrcu Vilafranca de Garlenda, u reciamma sempre in gràn nümeu de apasciunài da quaxi ùnze nasiùi spàrse in gìu pé u mundu, cun tòstu növesentu macchine espòste. Cun a pandemìa du Covid Dixinöve u s'è tegnüu in furmàu ridottu, cu peò eventi legài au club spàrsi in tüttu u mundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/motori/sezioni/classic-cars/2021/04/14/news/fiat_500_in_arrivo_il_piu_grande_raduno_del_mondo-296345860/|tìtolo=Ninte u ferma a Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/500-club-italia/la-storia-del-club|tìtolo=A stòia du radün ciü grànde d'Italia dedicàu aa Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == [[File:Garlenda-municipio.jpg|thumb|A ca' cumünà de Garlenda]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3 avrì 1987|22 mazzu 1990|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|22 mazzu 1990|21 freva 1992|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevà 1992|24 avrì 1995|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 avrì 1995|14 zügnu 1999|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Dario Braggio|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|27 zügnu 2024|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 zügnu 2024|''in càrega''|Alessandro Navone|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn== U teritòiu cumünàle de Garlenda u l'è traversàu prinsipalmente daa stradda pruvinsale 6 ch'a permette u culegamentu stradale cun [[Villanöva]] ad levante, e cun [[Casanöva]] a punente, vixìn au cunfin de Garlenda, zà in teritòiu vilanuvese a se pö truvà a sciurtìa dedicà au Campu pé l'Aviasiùn di Aparecchi de Villanöva, ma ascì au servissiu de due sitadìne li vixin. == Nòtte == <references/> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Garlenda| ]] 5ayccfj6mw9907z4yo8a4xhlx8p52pa 274503 274502 2026-10-03T19:34:46Z Arbenganese 12552 numme du turènte paregiau 274503 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Garlénda |Tipo = [[Comun|cumün]] |Panorama = Garlenda-castello1.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">U castéllu da famìa Còsta-Del Carretto, scimbulu de Garlenda</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Alessandro Navone |Partito = lista sivica "Collaborazione e progresso" |Data elezione = 10-6-2024 |Data rielezione = |Mandato = |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Teritòiu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1248 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019. |Aggiornamento abitanti = 30-6-2019 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Pa(r)avenna, U Burgu (Castelli) |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Andôa|Andöa]], [[Casanöva]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Villanöva]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1362 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = Nativitài de Ma(r)ìa |var-festîvo = Festìvu |Festivo = 8 setembre |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Garlenda (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn de Garlenda inta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Garlénda''' (''Garlenda'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ascì) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'u g'ha 1248 abitanti (nüme(r)i agiurnài ai 30 de zügnu du [[2019]]). == Geugrafìa == U terito(r)iu cumünàle de Garlenda u se tröva inta media valâ du Le(r)ùn, scciümme ch' se caccia inte l'A(r)òscia, inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], ch'a l'è a tòstu 10 chilometri daa distante. I munti ch'i sircundan l'abitàu sun pe'u ciü de culette o di pözzi, cumme u Pözzu du Carràu (270 m), surva l'abitàu de Pa(r)avenna, o ascì u Munte Carchêa (510 m), ch'u marca u cunfìn cun u cumün de [[Staanéllu|Stelanellu]]. === Frasiùi === U cumün u l'è fàu, s'u se leva u paìse, ascì dae lucalitài de: * '''Pa(r)avenna''', a l'è ina frasiùn de Garlenda ch'a se tröva inte 'na valà lateràle, scituà a 285 m in sciu livellu du mà a cunta dixöttu abitànti, a dista 1,13 chilometri dau sentru.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_paravenna.html|tìtolo=A frasiùn de Paravenna|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U Burgu (Castelli)''', a se tröva vixìn ai resti du castellu di Lenguja, in scia parte ciü âta da còlla ch'a spartìsce u terito(r)iu cumünâle cun quellu de [[Villanöva]], difatti au de là de sta chi a gh'è Marta, frasiùn de Villanöva, u burgu u l'è au mumentu tutelàu, viste e sò particulari caratteristiche, cun e ca' veje custruìe cu'i mate(r)iàli ch'i vegnivan dae custrusiùi da furtessa. A lucalitài a dista 1,76 chilometri da Garlenda paìse.<ref>{{Çitta web|url=http://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_garlenda_castelli.html|tìtolo=A frasiùn de Castelli-U Burgu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> Cun ste chi u terito(r)iu cumünâle u cröve in tüttu in'estensciùn de 8,03 km².<ref name=":0" /> === Cunfìn === U cumün u cunfìna a nord-est cun [[Villanöva]], a sud cun [[Staanéllu|Stellanellu]] e [[Andôa|Andö(r)a]], e a punènte cun [[Casanöva]].<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140721054324/http://www.comune.garlenda.sv.it/Default.aspx?pageid=page486|tìtolo=Statüu cumünàle de Garlénda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> == Sto(r)ia == === E primme testimuniànse === E primme testimuniànse ch' ne sun rivàe in sciu terito(r)iu cumünâle de Garlenda e sun du tèmpu de l'âtu [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], cun l'entrâ da parte de Garlenda inta ''Marca Albigane'', entitài ch'a se semeja au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]] di seculi de primma. Finìa pe(r)ò l'espe(r)iènsa [[Marca ardüinica|ardüinica]] a zôna a finìsce inte màn de Bonifacio del Vasto, fin a l'ànnu [[1091]], quande u paìse u vegne e(r)editàu dai Marchesi de Clavesana. === Fra i Clavesana e i Lengueja === Nunustantu u passaggiu de prupietài du feudu a famìa Clavesana a nu mantegni(r)à pe'in tempu lungu u duminiu, difatti zà dau [[1127]] u libé(r)u cumün d'Arbenga u mustra interesse versu sta parte de entrutèra chi, finindu in cumpetisiùn cun i scignùi lucàli. Intu [[1150]] u véscu de Zena u cumanda a quellu de Arbenga de nu espandise ancù e, inte stu mòddu, u vegne infeudàu ufissialmente intu [[1153]] Anselmo dei Quaranta, primmu da famìa di Lengueja, alleàu sto(r)icu di marchesi de Clavesana.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/storia|tìtolo=A stòia de Garlenda|vìxita=2021-08-18|léngoa=IT}}</ref> Inte stu mòddu chi a furtüna pulitica de sta famìa a divegne bèn aviâ, grassie ascì ae tàsce recampàe nu sulu da Garlenda, ma ascì dai posti vixìn (cumme Pa(r)avenna, Marta, Bòscu, Bussureu, Ligu, Ma(r)emu e Marmö), ma ascì quelli versu [[Imperia|Impe(r)ia]]. Da quellu mumentu a famìa de Anselmo Quaranta a vegne ascì ricunusciüa dae àtre càreghe de istitusiùi, tantu che da quellu mumentu u vegni(r)à mensciunàu cumme Scignû da Lengueja, vistu che a sò rexidènsa prinsipâle a l'éa a Lengujetta. Inte stu periudu chi a valâ du Le(r)ùn a guâgna in növu periudu de stabilitài, cun l'infeudamentu ufisiale a Lingueiétta pé i sò vasti teritòi intu [[Rivêa de Ponénte|punente]], cu'u benestà du cumün de [[Zena]] intu [[1182]] e pöi di Clavesana che intu [[marso|marsu]] du [[1202]], chi i l'afìdan au fìu de Anselmo, l'aministrasiùn du feudu da ''Lerronia'', ch'u cumpprendeva a parte da valâ du Le(r)ùn ucupà da Garlenda e da [[Casanöva]] ascì. A ste ricunferme a l'è da zunze quella a livellu impe(r)iale da parte de Federicu Barbarussa che cun di scrìti ufisiâli, cuscì cumme avegnüu in epuca suscescìva cun sò fìu, u và a ricunusce a legitimitài du duminiu di Lengueja, scibèn che segundu serti studiusi, aa giurnà d'ancöi, i papêi in questiùn i sa(r)evan numma che di fâsi sto(r)ici, scicumme che né Anselmo né i sòi discendènti i gh'axevan u titulu de cunti, ma quellu de Scignu(r)i (''Domini'', in latìn). Nunustante sti fâsi chi i Lengueja, grassie a ina riga de ope(r)e pulitiche e diplumatiche i sciòrten ascì a utegnì a citadinansa arbenganese intu [[1251]], scicumme che inti ànni avanti i staxevan vegnindu alleài cu'a sitài de Zena, che a cuncedde a ricunferma intu [[1227]] de l'investimentu pe' l'aministrasiùn da parte di Lengueja de tütta a zôna de valàe du Le(r)ùn (Casanöva e Garlenda), da Merula ([[Andôa|Andö(r)a]] e relatìvu entrutèra) e du Ginestru [[U Téstegu|(U Testegu)]], in cangiu di diritti feudali in sce [[Tàgia (cumüna)|Taggia]], [[U Duseu|Dusseu]] e [[U Portu]], lucalitài che da quellu mumentu i passan sutta u ciü strêtu cuntrollu zenese. U cumün d'Arbenga dunca u spe(r)ava de recampà suttu aa sò influensa ascì a parte ciü a punète du basìn d[[a Sènta]], cu'a cuncesciùn da citadinansa, côsa che pe(r)ò a nu ghe riesce du tüttu, vistu ch'u se dröve pòcu doppu in ve(r)u e propiu periudu de bataja fra i marchesi e a sitài. Inte sti mumènti e tère di Lengueja i se trövan in mezzu, fra e due parte, ascì se pocu doppu i scignu(r)i du postu i se trövan a dà u cunsènsu ai marchesi, evèntu ch'u va a tucà a stabilitài du feudu. Cu'a morte de Anselmo II, avegnüa intu [[1280]] quellu ch'u restava aa famìa u vegne spartìu fra i dui frài Giacomo e Bonifacio: au prìmmu i van te(r)ito(r)ii de Ma(r)emu e quelli de Vellegu, che doppu i se van a spande versu l'âta valâ de l'A(r)òscia e fin ai cunfìn cu'u Piemunte ([[Briga Auta|Briga Âta]]), mèntre a l'ürtimu a zôna de Garlenda, du Burgu de Casanöva e de Lenguejetta. === Dai Zenesi aa Cuntéa de Cunscente === Da quellu mumentu i Lengueia de Garlenda i se metten cu'i zenesi, utenèndu càreghe de cuntu, cumme l'aministrasiùn d[[U Portu|u Pòrtu]] intu [[1335]], dunde Giacomo da Lengueja, fìu du Bonifacio, u vegne pudestài. Ma u l'è sulu cu'u [[1385]] che Garlenda a fenìsce du tüttu inta da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], cu'a suttumisciùn di Lengueja, ch'i van cumunque a cruvì l'aministrasiùn du sö feudu urigina(r)iu, propiu cumme i l'axevan fàu i primmi tempi sutta ai Clavesana. E dexêne d'anni ch'i sun vegnüi i sun stài segnài dau scentà da furtüna da famìa mèxima cu'a pupulasiùn ch'a se gh'è regi(r)â de belle votte, cumme capitàu cun viulensa du [[1543]] propiu intu burgu, pe' vìa du malguvernu di feudi int'in climma de tensciùn, armenu fin au [[1564]], quande a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a decidde de infeudà Antoniotto da Lengueja, ch'u sciòrte a ga(r)antì in rinforsu di dumini zenesi a punente, grassie a ina fìtta réa de rapòrti diplumatici e de matrimoni, liganduse aa famìa Costa de Cunscente, e nunustante e aspe(r)e cuntese fra i zenesi e i Savòia ascì cu'u benestà du marchese de Seva. Stu periudu u nu a dü(r)a tantu, perché doppu ch'u l'è mortu stu lì, Pa(r)avenna e Garlenda i vegnen requisìi, scicumme che u nu l'axeva di eredi diretti. Doppu in âtru periudu nu gua(r)i stabile de dùi ànni i se(r)àn propiu i Costa de Cunscente a uccupà e due lucalitài cun di òmmi armài, ch'i pìan pusessu du castellu fàu custruì da l'urtimu di Lengueja ch'u guvernava u paìse. Doppu ancù sta ucupasiùn chi a vegne in grossu câxu diplumaticu, vistu che e âtre famìe du pòstu e i eredi di Lenguja i vuxevan mette e man in sciu stò(r)icu feudu, tantu che ina sulusiùn finâle a se(r)à truvâ numma cu'a mediasiùn de l'impe(r)atû a [[Praga]]. Difatti a famìa Costa a pìa u pussessu du feudu catanduselu in vìa ufisiâle du [[1599]] pe' dexemìlla fiu(r)ìn [[Öo|du(r)ài]], u cumensa cuscì in növu periudu pe' u te(r)ito(r)iu. I Costa de Cunscente intu [[1618]] i cuncedden a revixùn di statüi firmài dai Lengueja intu [[1564]], u feudu u vegne cuscì rezüu grassie a Ottavio e a so frài Alessandro, che grassie a velli i dumini da famìa vegnen issài de graddu, da feudu a cuntea, sutta au numme de Cuntea de Cunscente. Da marcà l'invaxùn di surdatti piemuntesi intu [[1624]], ch'i entran a Garlenda e a Pa(r)avénna, pe' pruvà a scciancà i dumini intu punente aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], doppu che u [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]] u l'é(r)a stàu sciurbìu da sti chi. L'ataccu u vegne cacciàu au de là da valâ du Le(r)ùn grassie ascì aa pupulasiùn de l'entrutèra ch'a s'è regi(r)â, che assemme ai zenesi, a và a scunfizze i [[Savoia]] a [[Castrevegliu|Castreveju]], inta bataja du [[1672]]. === Dai Del Caretto a l'Italia ünìa === A partì dau [[1723]], scicumme ch'u mancava di e(r)edi mascci a cuntea a l'è passâ de màn a in ràmmu da famìa di Del Carretto, zà scignu(r)i du feudu de [[Barestin|Ba(r)estìn]], u l'è dunca u periudu di marchesi Costa Del Carretto, ch'i vàn a duminà u paìse fin a l'ànnu [[1747]], difatti da quell'ànnu u paìse u vegne scuinvòltu dae invaxùi de trüppe austru-piemuntesi, cu'i eventi ch'i cazzen drentu aa [[Goæra de sucescion aostriaca|Guèra de Sucesciùn Austriaca]], ch'a se tegnüa fra u [[1740]] e u [[1748]]. De li a pòchi anni u te(r)ito(r)iu cumünâle u se(r)à anessu aa [[Repubbrica Ligure|Repübbrica Ligü(r)e]] cun [[Napolion Bonaparte|Napuleun]] ch'u riva assemme au so esercitu, a partì dau [[1797]]. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucâle d'Arbenga. Cu'a restaurasiùn du [[1815]] u paìse u passa au de sutta du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], divegnüu poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] dau [[1861]] (dund'u l'è messu intu [[sircunda(r)iu d'Arbenga]], poi finìu inta pruvinsa de Savuna), intu [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiana]]. Fra u [[1973]] e fìn au 31 dixembre [[2008]] u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi vegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. == Abitànti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Garlenda}} === Minuànse furèste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2017]], i sitadìn furèsti a Garlenda i sun 138, 44 de sti chi i vegnan da l'[[Albania]] e 36 dau [[Maròcco|Ma(r)òccu]]. == Pòsti de interesse == <gallery widths="150" heights="150" mode="packed"> File:Garlenda-chiesa della natività-complesso1.jpg|Garlénda, vista da géxa da Nativitài de Maìa File:Garlenda-chiesa della natività-oratorio.jpg|L'uatòiu da géxa da Nativitài File:Garlenda-chiesa della natività-facciata.jpg|A facià da paruchiàle File:Garlenda-chiesa della natività-navata centrale.jpg|L'internu da géxa File:Garlenda-monumento ai caduti.jpg|U munumentu ai caütti </gallery> === Architetüe religiùse === U cumün de Garlenda u fa eclesiasticamènte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impeia]], chi dunca a ghe a parocchia dedicà aa Nativitài de Maìa, cumprendente ascì e seguenti géxe: * '''Géxa da Parocchia da Nativitài''' a l'è scituà intu burgu de Garlenda, custruìa intu [[XVII secolo|XVII seculu]], a presenta in'impunente cupola de bàze utagunàle cun ascì u grossu campanì baròccu. A l'internu, assemme ai pregiài marmi u se tröva in quaddru du [[1600|Seisentu]] du Guercino pruveniente da [[Romma|Rumma]]. * '''Géxetta de San Roccu''', a se tröva vixìn ae spunde du turente Le(r)ùn, inta zòna du campu da golf, a strutüa uriginàia a l'è crulà intu [[1887]] cun u teramòttu ch'u l'axéva culpìu u punente ligüe, ricustruìa intu [[1890]] cun a furma de ancöi. * '''Capeletta de San Steva''' inta frasiùn de Pa(r)avenna, inta zòna du burgu. * '''Capeletta de San Benardu''', sempre a Pa(r)avenna a se incontra aa fìn du paìse rivandu da Garlenda, a l'è afrescà cun dipinti du [[XV secolo|seculu XV]] datài foscia au [[1561]]. === Architetüe militari === * '''Castellu da famìa Costa Del Carretto''', u se tröva a Garlenda, u l'ea stàu custruìu intu [[XVII secolo|XVII seculu]], u l'è dìtu ascì u ''Castellu da Meridiana'', uiginaiamènte u l'éa ina ca' de guardia, poi divegnüa a rexidensa ufisià da famìa arbenganese Costa, scignùi da zòna, pòi acquistàu cun u feudu dai Del Caretto de Barestin. Ancöi a prupietài a l'è cumünàle, duveàu cumme sede de spetaculi e mustre. * '''Castellu derucàu di Lengueia''', du [[XII secolo|XII seculu]] u l'è stàu cacciàu tòstu zü aa metài du [[XVI secolo|XVI seculu]], cun l'insuresiùn cuntru a famìa ch'a duminava u paise. Se ponan aù vegghe sulu a parte ciü bàssa de ina tùre de sud est e u perimetru da strütüa. == Ecunumia == L'ativitài prinsipà du cumün a l'è l'agricultüa, cun a vendita di prudòtti lucàli, specialmente de l'öiu e du vìn, cumme u Rusese e u [[Pigàu]]. A livellu spurtivu, ma ascì turisticu a mazù atrasiùn a l'è raprezentà dau campu da Golf, ch'u prezenta 18 gàrbi, fàu custruì fra u [[1964]] e u [[1965]] dai architetti [[Inghiltæra|inglesi]] John Morrison e John Harris, pe in estensciùn de 6.085 m<sup>2</sup>, cun lì vixin ascì di alberghi e in maneggiu cu'i cavàlli. == Cultüa == ===Dialettu de Garlenda=== {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a Garlenda u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Le(r)ùn, ligà stuticamènte a [[Arbenga]], ma ascì a a sitài de [[Arasce|A(r)àsce]]. === Scöe === Garlenda a g'ha in sò scistémma de scöe tòstu cumpletu (da a matèrna fin ae elemantari), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn. E scöe elementari e l'asìlu i sun racòlti inte l'istitüu cumprenscivu de [[Arasce|A(r)àsce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.istitutocomprensivoalassio.edu.it|tìtolo=E scöe de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> === Musei === Üna de prinsipàli atratìve du paìse h l'è u museu mürtimedà da 500, gestìu dau Club Italiàn da Fiat 500 ch'u g'ha sede a Garlenda, mustra a l'è stà presentà in mòddu ufisià u [[6 lûggio|6 de lüiu]] du [[2007]], dedicà a Dante Giacosa, ün di prugetìsti de stu mudellu de macchina.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/museo-multimediale-della-500-dante-giacosa-37138-1-847452bdb85217fc17fb273bc9962046|tìtolo=U museu da 500 de Garlenda |vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/museo|tìtolo=Scìtu ufisià du museu da 500 de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Feste e fée == * '''Festa de l'agricultüa''', a l'è cü(r)à daa CIA (Cunfederasiùn italiana di agricultùi) de Arbenga, a se tegne aa metài d'aùstu, au parcu Villafranca, chi i se pònan tastà e pietanse tipiche lucali, cun ascì e bancarelle de aziende lucàli che e mettan in mustra i prudotti tipici de valàe ingàune.<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-dellagricoltura-garlenda/|tìtolo=A festa de l'agricultüa au pàrcu Vilafrànca de Garlenda|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa de San Ròccu''', au Burgu (frasiùn Castelli), a se tegne u 16 d'austu cun a tradisiunàle celebrasiùn inta capeletta vixìna au campu da golf. In cuntempuranea u se tegne ascì u tradisiunale rinfrescu inte l'àia pic-nic e ascì a mustra du cuncursu futugraficu prepaàu daa scöa de àrti vixìve arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/oratorio-di-san-rocco-37184-1-3de3f7a31f4eb4cc578ecb037e6c7aff|tìtolo=A tradisiunale festa de San Roccu au Burgu Castelli|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.garlenda.sv.it/it-it/appuntamenti/festa-di-san-rocco-78222-1-9ac894dc675f5ab004fdda0ad35c26a1|tìtolo=San Roccu 2021|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Radün nasiunàle du Club italiàn da Fiat 500''', u se tegne tütti i ànni au pàrcu Vilafranca de Garlenda, u reciamma sempre in gràn nümeu de apasciunài da quaxi ùnze nasiùi spàrse in gìu pé u mundu, cun tòstu növesentu macchine espòste. Cun a pandemìa du Covid Dixinöve u s'è tegnüu in furmàu ridottu, cu peò eventi legài au club spàrsi in tüttu u mundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/motori/sezioni/classic-cars/2021/04/14/news/fiat_500_in_arrivo_il_piu_grande_raduno_del_mondo-296345860/|tìtolo=Ninte u ferma a Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.500clubitalia.it/500-club-italia/la-storia-del-club|tìtolo=A stòia du radün ciü grànde d'Italia dedicàu aa Sinquesèntu|vìxita=2021-08-16|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == [[File:Garlenda-municipio.jpg|thumb|A ca' cumünà de Garlenda]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3 avrì 1987|22 mazzu 1990|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|22 mazzu 1990|21 freva 1992|Domenico Romano|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevà 1992|24 avrì 1995|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 avrì 1995|14 zügnu 1999|Eugenio Navone|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Dario Braggio|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Giuliano Miele|Collaborazione e progresso<br />(lista civica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|27 zügnu 2024|Silvia Pittoli|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 zügnu 2024|''in càrega''|Alessandro Navone|Collaborazione e progresso<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn== U teritòiu cumünàle de Garlenda u l'è traversàu prinsipalmente daa stradda pruvinsale 6 ch'a permette u culegamentu stradale cun [[Villanöva]] ad levante, e cun [[Casanöva]] a punente, vixìn au cunfin de Garlenda, zà in teritòiu vilanuvese a se pö truvà a sciurtìa dedicà au Campu pé l'Aviasiùn di Aparecchi de Villanöva, ma ascì au servissiu de due sitadìne li vixin. == Nòtte == <references/> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Garlenda| ]] 23h3y7he3quiub4nzm4dyos6d1ifz3c Dialettu savuneize 0 5002 274492 267055 2026-10-03T12:03:15Z N.Longo 12052 /* Testimuĝn̂anse scrite */ + 1 274492 wikitext text/x-wiki {{Savuneize|grafîa=, a-a manea de l'Essiu d'a Ciann-a}} {{Léngoa |nómme = Savuneize |nomenativo = Savuneize, Savunéiʒe, Savuneise |pronónçia = {{IPA|[savuˈnejze]}} |stâti = {{ITA}} |regioîn = {{IT-LIG}} * {{IT-SV}} <small>(capulögu e paixi vixìn)</small> |persónn-e = ~13.500<ref>Dètu stimóu insc'â bäze da pupulaçiùn de l'area interessä e d'u dètu ISTAT insc'â difuxùn de lengue regiunäli, in perçentuäle, a-u 2015</ref> |dæta = 2015 |fam1 = [[Lengue indoeuropee|Lengue indoeurupêe]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Italiche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumanze]] |fam4 = Rumanze de punente |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallu-italiche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Lìgure]] |fam7 = [[Lìgure centrâle|Lìgure d'u çentru]] |fam8 = '''Savuneize''' |estræto = Tütti i ommi nascian in libertè e sun paigi in dignitè e diritti. Sun dutè de raxùn e de cuscensa e han da fä l'ün cun l'ätru in pinn-a fraternitè }} U '''savuneize''' u l'è a [[Variànte lìguri|variante]] da [[Lengoa ligure|lengua lìgure]] parlä int'a çitè de [[Sann-a]] e int'i paixi vixìn, ch'a fà parte d'u gruppu d'u [[Lìgure centrâle|lìgure d'u çentru]]. == Stoja == {{Seçión vêua}} == Descriçiùn == {{Seçión vêua}} == Grafîa == {| class="wikitable" |+Grafîa Viglione (''Essiu d'a Ciann-a'')<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ezio Viglione|tìtolo=Il puro vernacolo sabazio|ànno=2006|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, IT|ISBN=88-88-44927-2}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.acampanassa.it/amixi-du-dialettu/|tìtolo=Il Gruppo di Studio "Amixi d'u dialettu"|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2023-02-12}}</ref> !Lettie !Sönnu !Ezenpi !Notte |- |A |a |Anciùa | |- |Â |a: |Giâsemìn |Sönnu da a lunga nu velarizä |- |Ä |ɔ |Rumagnäta |Sönnu da [[A tònica velarizâ|a velarizä]], da leze "o" |- |Ȧ |i |Ȧndètu |a ch'a se leze "i" |- |B |b |Brixa | |- |C |k/ʧ |Cäru/Ciapeletta |Sönnu da c düa o duçe |- |Ç |s |Çitè |Sönnu da s aspia da döviä segundu l'etimulugîa da parolla a-u postu de "S" |- |D |d |Drita | |- |E |e |Açidente |e serä |- |É |e |Dé |e serä cu' u̇na ciü forte intenscitè |- |È |ɛ |Squèxi |e avèrta |- |Ê |eː |Vèrdüêa |e lunga |- |Ė |i |Lėamme |e ch'a se leze "i" |- |F |f |Fantinn-a | |- |G |g/ʤ |Guèi/Gèa |Sönnu da g düa o duçe |- |GL |ʎ |Migliùn | |- |ĜL̂ |ʎ |Giĝl̂iu |Ciü forte intenscitè d'u -gl- "nurmäle" |- |GN |ɲ |Guägnu | |- |ĜN̂ |ɲ |Geraĝn̂u |Ciü forte intenscitè d'u -gn- "nurmäle" |- |H | |Havéi |Mütta |- |I |i |Inseì | |- |Î |i: |Scîtu |i lunga |- |J |j |Pujann-a |Semicunsunante intervucalica sencia |- |Ĵ |j: |Macaĵa |Semicunsunante intervucalica duggia |- |L |l |Lümàçça | |- |M |m |Mizeja | |- |N |n |Neggia | |- |NN- |ŋ |Duzenn-a |n velarizä |- |O |o |Bioda |o avèrta |- |Ô |o: |Scôpéllu |o lunga |- |Ö |ø |Scöggiu |Sönnu du françeize "eu" |- |Ó |ɔ |Cumó |o avèrta cu' u̇na ciü forte intenscitè, cumme int'i partiçippi pasè (-óu) |- |P |p |Papua | |- |Q |k(w) |Questiunä | |- |R |r |Riçça | |- |S |s |Sann-a |Sönnu da s aspia |- |SC |ʃ |Sciätu | |- |ŜĈ |ʃ |Saŝĉiu |Ciü forte intenscitè d'u -sc- "nurmäle" |- |SC-C |ʃ+t͡ʃ = ʃʧ |Sc-ceì | |- |T |t |Treggia | |- |U |u/w |Unze/Pescóu | |- |Û |u: |Gûa |u lunga |- |Ü |y |Scüu |Sönnu da "u" françeize |- |U̇ |i |Bu̇tiru |u ch'a se leze "i" |- |V |v |Vuxe | |- |X |ʒ |Faxö |Sönnu da "j" françeize |- |Z |z |Zeru |Sönnu da s duçe |} {| class="wikitable" |+Grafîa Besio<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Nicolò Besio|tìtolo=Dizionario del dialetto savonese «Calepìn da batuièʒa ciciolla»|ediçión=1|ànno=1980|editô=Editrice Liguria|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, IT|p=XIII}}</ref> !Lettie !Sönnu !Ezenpi !Notte |- |A |a |''Anciua'' | |- |Ä |a: |''Giäsemìn'' |Sönnu da a lunga nu velarizä |- |Â |ɔ |''Rumagnâta'' |Sönnu da [[A tònica velarizâ|a velarizä]], da leze "o" |- |AE |ɛː |''Guaei'' |Sönnu da e avèrta e lunga (cumme int'u zeneize -æ-) |- |B |b |''Brixa'' | |- |C |k/ʧ |''Câru/Ciapeletta'' |Sönnu da c düa o duçe |- |Ç |s |''Çitae'' |Sönnu da s aspia da döviä segundu l'etimulugîa da parolla a-u postu de "S" |- |D |d |''Drita'' | |- |E |e |''Açidente'' |e serä |- |É |e |''Préiʒa'' |e serä cu' u̇na ciü forte intenscitè |- |È |ɛ |''Purtughèiʒe'' |e avèrta |- |Ë |eː |''Xinëla'' |e lunga |- |EU |ø |''Sceuggiu'' |Cumme int'u françeize "eu" |- |F |f |''Fantinn-a'' | |- |G |g/ʤ |''Guaei/Giaea'' |Sönnu da g düa o duçe |- |H | |''Le u l'ha'' |Mütta |- |I |i |''Inseî'' |Scritu î se acentä a-a fin de 'na parolla |- |Ï |i: |''Scïtu'' |i lunga |- |L |l |''Lûmassa'' | |- |M |m |''Miʒeia'' | |- |N |n |''Nëgia'' | |- |N- |ŋ |''Duʒen-a'' |n velarizä |- |O |o |''Bioda'' |o avèrta |- |Ö |o: |''Scöpellu'' |o lunga |- |Ô |'o |''Ôrbu'' | |- |P |p |''Pàpua'' | |- |Q |k(w) |''Questiunâ'' | |- |R |r |''Rissa'' | |- |S |s |''San-a'' |Sönnu da s aspia |- |ʃ |z |''ʃbaeru'' |Sönnu da s duçe |- |ʒ |z |''Ôrʒeu'' |Ciü forte intenscitè d'u -ʃ- "nurmäle" |- |SCC |ʃ+t͡ʃ = ʃʧ |''Scceî'' | |- |T |t |''Trèggia'' | |- |U |u/w |''Unze/Pescou'' | |- |Ü |u: |''Güa'' |u lunga |- |Û |y |''Scûu'' |Sönnu da "u" françeize |- |V |v |''Vuxe'' | |- |X |ʒ |''Faxeu'' |Sönnu da "j" françeize |- |Z |ʣ |''Zeui'' |Sönnu da z duçe; u nu gh'è ciü int'u parlä d'a çitè |} {| class="wikitable" |+Grafîa Sguerso !Lettie !Sönnu !Ezenpi !Notte |- |A |a |''Anciua'' | |- |Â |ɔ |''Rumagnâta'' |Sönnu da [[A tònica velarizâ|a velarizä]], da leze "o" |- |B |b |Brixa | |- |C |k/ʧ |''Câru/Ciapeletta'' |Sönnu da c düa o duçe |- |D |d |''Drita'' | |- |E |e/ɛ/eː/ɛː |''Etê'' |e serä/avèrta/lunga, scrive "é" (e), "è" (ɛ) o "ê" (e:/ɛː) se a "e" a l'è a-a fin da parolla e u ghe cazze l'acentu |- |ÊU |ø |''Sceuggiu'' |Cumme int'u françeize "eu" |- |F |f |''Fantinn-a'' | |- |G |g/ʤ |''Guei/Gea'' |Sönnu da g düa o duçe |- |H | |''Le u l'ha'' |Mütta |- |I (Î) |i/i: |''Inseì'' | |- |L |l |''Lûmassa'' | |- |M |m |''Mizeia'' | |- |N |n |''Neggia'' | |- |NN- |ŋ |''Duzzenn-a'' |n velarizä |- |O (Ô) |o/o: |''Ommu'' | |- |P |p |''Pappua'' | |- |Q |k(w) |''Questiunâ'' | |- |R |r |''Rissa'' | |- |S |s |''Sann-a'' | |- |SCC |ʃ+t͡ʃ = ʃʧ |''Scceì'' | |- |T |t |''Treggia'' | |- |U |u/w |''Unze/Pescou'' | |- |Û |y |''Scûu'' |Sönnu da "u" françeize |- |V |v |''Vuxe'' | |- |X |ʒ |''Faxêu'' |Sönnu da "j" françeize |- |Z |z |''Zeru'' |Sönnu da s duçe |} == Testimuĝn̂anse scrite == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Alerame Traversagni]]|tìtolo=[[La legenda de Sancta Elizabet de Ungaria]]|ànno=1455|editô=manuscrìtu|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * Quärche cunpunimentu in lengua d'u [[Gabriælo Ciabrea|Ciabrea]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=[[:s:Categorîa:Scriti do Gabrie' Ciabrea|Scriti do Gabrie' Ciabrea]]|outô=[[Gabriælo Ciabrea|Gabrié Ciabrea]]|léngoa=LIJ|vìxita=2026-10-03}}</ref>. * {{Çitta lìbbro|outô=[[Giuseppe Cava|Beppìn d'a Cà (Giuseppe Cava)]]|tìtolo=In to remoin|url=https://lij.wikisource.org/wiki/%C3%8Cndi%C3%A7e:Cava_in_to_remoin_1930.pdf|ediçión=1|ànno=1930|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Arbiseva: Ma in burrasca. Versi in dialetto ligure|ànno=1938|editô=L. Brizio|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Arbiseva: Ma in bonassa. Versi in dialetto ligure|ànno=1938|editô=L. Brizio|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=O bacciccin vattene a ca!... Versi in dialetto ligure|ànno=1939|editô=Tip. Brizio|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=A rionda di cucculli... versi in dialetto ligure|ànno=1939|editô=L. Brizio|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rosita Del Buono Boero|tìtolo=Ô massettô|ànno=1957 ([https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CUB0236100 1° ed]), 1965 ([https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0417239 2° ed]), 1982 ([https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0607199 3° ed])|editô=Ed. Priamar|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emma Midolo|tìtolo=Gente in gìo|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0383027|ànno=1971|editô=Tipografia Erga|çitæ=Zena|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emma Midolo|tìtolo='na rionda de figgieu|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0447319|ànno=1972|editô=Tipografia Erga|çitæ=Zena|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emma Midolo|tìtolo=Cose scordae|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0041653|ànno=1973|editô=Editrice Liguria|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emma Midolo|tìtolo=Canta 'na moae|ànno=1974|editô=Casa Editrice "Le Esperidi"|çitæ=D'Ätu d'Arbissöa|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Emma Midolo|tìtolo=A l'arba de n'atra primavëia|ànno=1976|editô=Tipo-litografia Cecchinelli|çitæ=Zena|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Edoardo Travi|tìtolo=Pe i vegi caroggi de Sann-a|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0063539|ànno=1977|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Edoardo Travi|tìtolo=Sentî parlâ de Sann-a|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0603067|ànno=1978|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Mario Scaglia|Claudìn du Giabbe]] (Marco Scaglia)|outô2=Pino de l'Angin|tìtolo=A cansun da nostra taera|ànno=1978|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Nicolò Besio|outô2=Antonio Elmo Bazzano|tìtolo=Amü de scheuggiu rèixe de nasciùn|url=https://books.google.it/books?id=gwJhAQAACAAJ|ànno=1979|editô=Liguria Editrice|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Clara Paoletti|tìtolo=Simugge au ventu|ànno=1980|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ|editô=Tipografia La Stampa|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0044670}} * {{Çitta lìbbro|outô=Claudìn d'u Giabbe|outô2=GhiGi (Gianni Ghilione, ilustraçiuìn)|tìtolo=Armanaccö de Sann-a|ànno=1980|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angela Olivieri|tìtolo=Vuxe d'ègua|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0174482|ànno=1981|editô=La Poligrafica di Borgna Claudio|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Edoardo Travi|tìtolo=Remesciandu pe a cà|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0624289|ànno=1981|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Claudìn d'u Giabbe|outô2=Ivano Nicolini|tìtolo=A mae taera... O mae mâ|ànno=1982|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Claudìn d'u Giabbe et al.|tìtolo=Armanaccö de ca' nostra|ànno=1987-1988-1989|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Badarello|tìtolo=Fregugge de sêunni|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0157211|ànno=1988|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Claudìn d'u Giabbe|tìtolo=Aödo de bön ... pröfûmmö de regordi|url=http://guitar.byethost33.com/docs/libro.html?i=1#page/1|ànno=1990|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Edoardo Travi|tìtolo=Xoan âti i ciumbin|ànno=1991|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Beppìn d'a Cà|tìtolo=A tramontann-a|url=https://books.google.it/books?id=1Z-xAQAACAAJ|ànno=1992|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Badarello|tìtolo=Stradde|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0080527|ànno=1992|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Badarello|tìtolo=Chinze haiku e âtri versci|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0329299|ànno=1996|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Melis|tìtolo=A l'è 'na roea ca gia: detti popolari savonesi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0384865|ànno=1997|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Beppìn d'a Cà|tìtolo=Te vêuggio ben Savönn-a: poesie e prose di Giuseppe Cava (Beppin da Cà), 1870-1940|url=https://books.google.it/books?id=OXSuAQAACAAJ|ànno=2001|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Badarello|tìtolo=Unn-a scaggia d'ou|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA35150|ànno=Dexenbre 2001|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Badarello|tìtolo=Ganêuffei rusci|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0643061|ànno=2004|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Melis|tìtolo=Chinn-a zü da l'êrbu: detti popolari savonesi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/BVE0423436|ànno=2004|editô=Magema|çitæ=Carcae|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Essiu d'a Ciann-a (Ezio Viglione)|tìtolo=Gelindu e Gelinda: fantaxia allegorica nataliccia|url=https://books.google.it/books?id=_FR6AQAACAAJ|ànno=2005|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Badarello|tìtolo=Poexie da-o quarte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0080968|ànno=2010|editô=Cooperativa Tipograf|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Batta Sirombra|tìtolo=cu'a parlä d'i nostri vegi; regordi, stoje, penscêi, puexìe in vernàculu sabassiu purìu|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0194900|ànno=2013|editô=Coop Tipograf|çitæ=Sànn-a|léngoa=LIJ, IT}} == Notte == <references /> == Bibliugrafîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Filippo Noberasco|outô2=Italo Scovazzi|tìtolo=O Cicciollâ: antologia dialettale savonese|url=https://lij.wikisource.org/wiki/%C3%8Cndi%C3%A7e:Noberasco.Antologia.1930.pdf|ànno=1930|editô=Pietro Lodola|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Filippo Noberasco|tìtolo=Piccolo vocabolario marinaresco italiano-savonese|url=https://books.google.it/books?id=CoIRAAAAYAAJ|ànno=1934|editô=Tipografia Savonese|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rosita Del Buono Boero|tìtolo=Priamâ: antologia della poesia dialettale savonese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/SBL0428492|ànno=1963|editô=Editrice Liguria|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, IT|outô2=Angelo Barile|outô3=Italo Scovazzi}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rosa Sguerso|outô2=Anita Sguerso|tìtolo=Compendio di voci ed espressioni del dialetto savonese|ànno=lüggio 1985|editô=Editrice Liguria|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|outô2=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1985-1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ezio Viglione|tìtolo=Il puro vernacolo sabazio. Storia ed evoluzione bimillenaria della tipica parlata della nostra gente|url=https://books.google.it/books?id=o_5hPgAACAAJ|ànno=2006|editô=Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, IT|ISBN=88-88-44927-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Nicolò Besio|tìtolo=Dizionario del dialetto savonese «Calepìn da batuièʒa ciciolla»|url=https://books.google.it/books?id=j82umwEACAAJ|ediçión=2|ànno=2013|editô=Editrice Liguria|çitæ=Sann-a|léngoa=LIJ, IT|ISBN=88-95-95576-5}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Sann-a]] [[Categorîa:Lengua ligure]] 2scor9b7wdmtkmdrembivtq3wf1gnv8 Caterina Bargi 0 32271 274505 274250 2026-10-03T22:07:22Z Francesc2307 18560 Agg 274505 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Caterina Bargi (cropped).jpg|miniatura|A Caterina Bargi do [[2025]]]] '''Caterina Bargi''' ([[Zena]], [[25 dexénbre|25 dexembre]] [[1995]]) a l'é unna zugheuia de ballon zeneise, attaccante do Zena, donde a l'é a primma de sempre pe numero de gol. == Carriera == A Caterina (Catainìn) Bargi a l'à comensou à zugâ a-o [[Zeugo do ballon|ballon]] à l'etæ de 8 anni. Piggia parte coscì a-o Torneo Ravano, un evento donde tutte e scheue elementari de [[Zena]] peuan registrâ de squaddre fæte da figgeu. Do 2011 a l'à fæto stramuo a-a Sestrese Athletic, parteçipando a-o campionato de Serie A2 into gruppo C, zugando sorviatutto inta squaddra junior, ma fando ancon o seu inandio inta Serie A2 inta saxon, quande a l'à segnou o seu primmo gol inte un campionato naçionale. Inta saxon dòppo a l'é restâ co-o club do ponente, che o l'à piggiou o nomme de Real Arenzano, e a l'à continuou a zugâ inta Serie A2. Inte quattro saxoin apreuvo a Bargi a l'à zugou con l'Amicissia Lagaccio into campionato de Serie B, ch'o l'é tornou à ëse o segondo livello do campionato italian, dæto che l'A2 a l'é stæta abolia. À l'Amicissia Lagaccio a s'é stabilia into ròllo de l'attaccante, con vegnî a megio marcatoa into gruppo A da Serie B inta saxon 2016-2017, con 22 gol fæti. ==== Da-o seu inandio inta Serie A con Empoli ==== Inta saxon do 2017 a Bargi a l'à fæto stramuo à Empoli, un club aloa promòsso pe-a primma vòtta inta Serie A. Inta seu primma saxon in Serie A, a l'à piggiou o campo inte tutte e partie da Liga e a l'à fæto quattro gol, e donca a l'é vegnua a ciù grande marcatoa de l'anno pe-a squaddra toscaña. A Bargi a l'à fæto o seu primmo gol in Serie A o primmo giorno do campionato contra o San Zaccaria, coscì comme o primmo gol de l'Empoli in Serie A. In sciâ fin da saxon, l'Empoli o l'é stæto relegou inta Serie B e a Bargi a l'é tornâ à Zena, a-o Campomorone Lady. Chì a Caterina a l'à zugou pe træ saxoin da-a fia, tutte e træ zugando into Gruppo A da Serie C, stabilio inte l'estæ do 2018 comme o terso livello do campionato italian e organizzou à livello da region. Inta fase de preparaçion pe-a saxon 2020-2021, a l'à patio unna rottua do ligamento croxou, ch'a l'à obrigâ à stâ lontan da-i campi de zeugo fin a-o marso 2021, quande a l'é tornâ pe-a partia de campionato contra l'Independiente Ivrea. Da aloa in avanti, a Bargi a zeughià 7 de urtime 8 partie da competiçion, con fâ di gol inte ògni partia, pe un totale de 14 gol. ==== Zena ==== Inte l'estæ do 2022, a Caterina Bargi a l'é intrâ into Zena CFC, con terminâ a seu primma saxon into rossobleu con 19 gol inta Liga e 2 gol inta Coppa Italia, con piggiâ coscì o ròllo de sostëgno tecnico pe-o Luca De Guglielmi pe-a squaddra de figge sotta i 17 anni do Grifon. Inta saxon 2023-2024, ciù de ëse unna zugheuia de ballon, a l'é stæta ascì ascistente allenatoa do Zena dònne sotta i 15 anni e da-o marso do 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2024/05/15/genoa-women-le-allenatrici-carpi-e-bargi-e-il-tecnico-giliberto-conseguono-il-diploma-uefa-b/|tìtolo=Genoa Women: le allenatrici Carpi e Bargi e il tecnico Giliberto conseguono il Diploma UEFA B|outô=Redazione|dæta=2024-05-15|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref> a l'à ottegnuo o diplöma de allenatoa UEFA B.<ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2024/05/15/genoa-women-le-allenatrici-carpi-e-bargi-e-il-tecnico-giliberto-conseguono-il-diploma-uefa-b/|tìtolo=Genoa Women: le allenatrici Carpi e Bargi e il tecnico Giliberto conseguono il Diploma UEFA B|outô=Redazione|dæta=2024-05-15|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref> Inta mæxima saxon, con 22 gol into complescivo, a l'à guägnou ascì a clascificaçion di ciù megie marcatoe do campionato insemme à Valeria Pirone.<ref>{{Çitta web|url=https://www.bresciatoday.it/sport/calcio/risultati/serie-b-femminile/-/marcatori/|tìtolo=Classifica Marcatori Serie B femminile 2023-2024|léngoa=IT|vìxita=2024-05-19}}</ref> A-i 16 de marso do 2025, graçie a-o gol fæto inta desfæta pe 2-1 feua contra a Ternana, a l'é vegnua a ciù grande marcatoa de tutti i tempi inte l'istöia do ballon de dònne do Zena, con inganciâ a Giulia Parodi ch'a l'ea in sce 59 gol.<ref>{{Çitta web|url=https://www.pianetagenoa1893.net/primo-piano/caterina-bargi-raggiunge-quota-59-gol-con-la-maglia-del-genoa-women/|tìtolo=Caterina Bargi raggiunge quota 59 gol con la maglia del Genoa Women|outô=PianetaGenoa1893.net|dæta=2025-03-16|léngoa=IT|vìxita=2025-03-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2025/03/16/genoa-women-caterina-bargi-diventa-la-migliore-marcatrice-di-sempre/|tìtolo=Genoa Women, Caterina Bargi diventa la migliore marcatrice di sempre|outô=Alessio Semino|dæta=2025-03-16|léngoa=IT|vìxita=2025-03-17}}</ref> In sciâ fin da stagion a l'à ottegnuo a promoçion inta massima divixon. A-i 22 d'agosto do 2025 a l'à fæto o seu inandio inta Serie A Women's Cup con unna desfæta pe 2-1 contra l'Inter. A-i 7 de settembre do 2025, into segondo giorno de partia da neuva coppa, giorno do nataliçio do Zena ascì, a l'é intrâ comme sostituta into 69° menuto e a l'à fæto a seu primma ræ into torneo e a seu primma ræ profescionale inte l'86° menuto (Como Women-Zena 1-1). A-i 5 d'otôbre a l'à fæto a seu primma partia pe-o Zena inta Serie A, inta partîa perdûa contra o Milan pe 1-2. A-i 17 d'otôbre a l'è arrivâ a 100 partîe zeugæ pe-o Zena e inta mæxima partîa o Zena a l'à gouagnou a seu primma partîa de Serie A de sempre. A-i 9 novembre a l'à fæto a seu primma ræ pe-o Zena inta Serie A inta vittöia pe 1-0 contro o Parma.<ref>https://www.primocanale.it/sport/60183-genoa-women-bargi-gol-vittoria-parma-serie-a-salvezza.html</ref> === Balon in sce l'æña === A l'é stæta ascì convocâ into zugno do 2023 da-a squaddra italiaña de balon in sce l'æña de dònne,<ref>{{Çitta web|url=https://www.buoncalcioatutti.it/2023/06/14/genoa-women-caterina-bargi-convocata-dalla-nazionale-femminile-di-beach-soccer/|tìtolo=Genoa Women, Caterina Bargi convocata dalla Nazionale femminile di Beach Soccer|dæta=14 zugno 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-09-10}}</ref> pe-a quæ a l'à zugou inti Zeughi Europei previsti pe quello meise, donde l'Italia a l'é finia inta quinta poxiçion. A Caterina a l'à fæto o primmo gol italian do torneo, inta stöia, into 26° menuto da partia Ucraiña-Italia 2-1, a-i 28 de zugno do 2023<ref>{{Çitta web|url=https://www.pianetagenoa1893.net/primo-piano/bargi-a-segno-alleuropeo-di-beach-soccer-ma-la-nazionale-perde/|tìtolo=Bargi a segno all’Europeo di beach soccer ma la Nazionale perde|dæta=29 zugno 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-09-10}}</ref> (o seu solo gol). == Statistica == === Presense e gol inte squaddre === ''E statistiche son stæte aggiornæ a-i 30 setembre do 2026.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" ! rowspan="2" |Saxon ! rowspan="2" |Squaddra ! colspan="3" |Campionato ! colspan="3" |Coppe naçionali ! colspan="3" |Coppe continentali ! colspan="3" |Atre coppe ! colspan="2" |Totale |- !Comp !Pres !Ræ !Comp !Pres !Ræ !Comp !Pres !Ræ !Comp !Pres !Ræ !Pres !Ræ |- |2017-2018 |{{Bandêa|ITA}} Empoli |A |22 |4 |CI |4 |6 | - | - | - | - | - | - |26 |10 |- |2018-2019 | rowspan="3" |{{Bandêa|ITA}} Campomorone Lady |C |20 |31 |CIC |5 |6 | - | - | - | - | - | - |25 |37 |- |2019-2020 |C |15 |20 |CIC |3 |3 | - | - | - | - | - | - |18 |23 |- |2020-2021 |C |10 |14 |CIC | - | - | - | - | - | - | - | - |10 |14 |- ! colspan="3" |Totale Campomorone Lady !45 !65 ! !8 !9 ! !- !- ! !- !- !53 !74 |- |2021-2022 |{{Bandêa|ITA}} Sandöia |A |6 |1 |CI |3 |0 | - | - | - | - | - | - |9 |1 |- |2022-2023 | rowspan="5" |{{Bandêa|ITA}} Zena |B |30 |19 |CI |2 |2 | - | - | - | - | - | - |32 |21 |- |2023-2024 |B |29 |22 |CI |1 |0 | - | - | - | - | - | - |30 |22 |- |2024-2025 |B |30 |20 |CI |1 |0 | - | - | - | - | - | - |31 |20 |- |2025-2026 |A | 20 | 1 |CI | 2 | 1 | - | - | - |AWC |3 |1 |25 |3 |- |2026-2027 |B |3 |1 |CI |1 |0 | - | - | - | - | - | - |4 |1 |- ! colspan="3" |Totale Zena !112 !63 ! !7 !3 ! !- !- ! !3 !1 !122 !67 |- ! colspan="3" |Totale carriera !185+ !133+ ! !22+ !17+ ! !- !- ! !3 !1 !210+ !152+ |} == Vittöie == === De squaddra === * Promoçion inta Serie A: 1 :Zena: 2024-2025 === Personâ === * Mascima marcatôa da Serie B: 1 : 2023-2024 <small>(22 gol)</small> == Nòtte == <references /> == Voxe ligæ == [[Alessandra Massa]] == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Zeugo do ballon]] bo442zrazft3jbj4vl3hajgswq9hz2b Alessandra Massa 0 32290 274504 274249 2026-10-03T22:06:17Z Francesc2307 18560 Agg 274504 wikitext text/x-wiki '''Alessandra Massa''' ([[Zena|Zêna]], [[17 marso]] [[2002]]) a l'é 'na zughêua da balón zeneize, atacànte do Zêna, ch'a l'à portòu pe primma a fàscia da capitànio da squàddra e ch'a l'à segnòu o primmo gòl inta stöia da squàddra. == Cariêra == A Alessandra Massa a gh'à 'na pascion pe-o balón scinn-a da figinn-a e a l'é 'na tifôza do Zêna CFC. A l'é cresciûa comme zughêua da balón inti ranghi de zoêne da Sant'Euzébio e dòppo (2016) a l'à stramuòu a-o Zêna, scìnn-a che a no l'à razónto a primma squàddra do Zêna, into 2019. Da-o moménto che a Giâda Abate a l'ea ocupâ co-a squàddra naçionâle italiann-a U16, a Massa a l'é vegnûa a primma zughêua do Zêna à portâ a fascia da capitànio inta stöia do club, inta primma partîa de senpre (Superba-Zêna 0-5, ai 20 de ottobre do 2019). Into marso do 2019 o club de zoêne do Zêna o s'é abonòu a-o Tornêo de Viaréggio, un di ciù inportànti tornéi de balón da zoventù do mondo, ch'o l'à amìsso in sciâ fin i club de dònne. Chì a Alessandra a l'à zugòu tutte e træ partîe da fâse de gruppo co-o Zêna, scinn-a quande o Zêna o l'é stæto eliminòu pe doe sconfitte (contra a Fiorentinn-a e l'Inter) e 'na vitöia (contra o Spezza). Inta seu primma staxón inta squàddra adùlta do Zêna, a l'à fæto 11 gol inte l'Ecelénza 2019/2020, vegnìndo a êse a segónda mêgio marcatôa da squàddra, dòppo a Giulia Parodi. O Zêna o guâgnià o canpionato, con otegnî 10 vitöie in scê 10 e ëse promosso inta Serie C. Into frevâ do 2020 o Zêna o l'à zugòu torna o Torneo de Viaréggio, guâgnando contra o Westchester pe 2-0, paregiàndo pe 2-2 co-a Fiorentinn-a e pe 1-1 co-o Sassuolo ma o l'é stæto eliminòu da-a Romma inta semifinâle. In sciâ fin do tornêo a Alessandra a l'é stæta votâ inte megio 11 zughêue de l'ediçion. In sciâ fin da staxón a l'é anæta in prèstito a-a Romma, 'na squàddra de Serie A donde a Massa a l'à fæto unn-a sola partîa inta squàddra de grènde, inta Coppa Italia 2020/2021, faxéndo 'n gol inta fâze eliminatöia. A squàddra a guägnià o torneo in sciâ fin de l'anno. Co-a squàddra de zoêne da Romma, a Alessandra Massa a l'à guâgno doî titoli naçionâi, guâgnando a finâle pe-o Scudétto do 2020 (repòsta pe vîa do covid) e guâgnando torna o canpionâto do 2021. Inta staxón 2021/2022 a Alessandra a l'é ritornâ inta Serie B, zugàndo 'na staxón pe-a San Marino Academy e faxéndo 4 gol inte 28 apariçioìn (a zughêua con ciù partîe da squàddra de quélla staxón), dapeu a l'é anæta à zugâ into ChievoVerona, torna into segóndo livello italiàn de balón feminîle. Chi a l'à fæto 4 ræ in 17 partîe. Tutte e dôe e esperiénse son stæte fæte in prèstito da-o Zêna. Inta stæ do 2023 a Massa a l'é ritornâ à Zêna, zugàndo 17 partîe e con fâ 3 gol primma ch'a se procurésse 'na grave lexón a-o ligaménto croxòu inte l'arvî do 2024. A no l'à zugòu pe 322 giórni, fin a-o seu ritórno a-i 3 de marso do 2025, quànde a l'é vegnûa da-a panchinn-a a-i 76 menûti de 'n 0-0 contra o Bologna. A l'à segnòu pe-a primma vòtta dòppo a ferîa a-i 10 de marzo do 2025 (Genoa-Brescia 3-0). In sciâ fin da stagión 2024-2025 a l'à otegnûo co-o Zêna a primma promoçión stòrica do club inta Serie A. A-i 22 d'agósto do 2025 a l'à fæto o seu exòrdio comme zughêua profescionâle inta nêuva Serie A Women's Cup, inta partîa perdûa contra l'Inter pe 1-2. A-i 5 d'otôbre a l'à fæto o seu exòrdio inta Serie A, inta partîa perdûa contra o Milan pe 1-2; e a-i 18 d'otôbre a l'à guagnou a seu primma partîa de Serie A (Genoa-Ternana 3-1 a-a Sciorba). == Cariêra internaçionale == Into frevâ do 2018 a l'é stæta convocâ da-a Nazzarena Grilli pe 'n tornêo inta región de l'Algarve do Portugâ co-a squàddra naçionâle de Under-16. Lì, a Alessandra a l'à zugòu inte træ partîe – contra l'Olanda, o Portugâ e a Germània – tra-i 15 e i 19 de frevâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-convocato/?calciatoreId=46564&squadraId=28 |tìtolo=Alessandra Massa FIGC|outô=FIGC|dæta=2025-09-25|léngoa=IT|vìxita=2025-09-25}}</ref> == Conquìste == A l'à fæto o primmo gol offiçiâle inta stöia do Zêna. Dæto ch'a l'à guâgno tutte e partîe da stagión 2019-2020 co-o Zêna e tutte e partîe da stagión 2020-2021 co-a Romma, a l'é diventâ a primma zughêua dònna inta stöia italiann-a à goâgnâ tutte e partîe da stagión con doî club despægi. Dæto ch'a l'é ariêscia à fâ 'n gòl dóppo 4 menûti into seu inàndio pe-a Romma, a l'é a marcatôa ciù velôce inta stöia da squàddra adulta de dònne. Se includémmo tutta a stöia do club, a l'é clascificâ segónda, derê a-o Siniša Mihajlović, ch'o l'à segnòu 3 menuti into seu exòrdio pe-a squàddra maschîle. No sôlo a l'é stæta a primma capitànn-a inta stöia do Zêna (20 d'otôbre do 2019, Superba-Zêna 0-5), ma a-i 21 de seténbre do 2025 a l'é vegnûa ascì a primma capitànn-a sotta a quæ o Zêna o l'à guâgno 'na partîa profescionâle (Hellas Verona-Zêna 0-4). == Statística == ''Fin a-i 30 setembre do 2026'' {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2" |Staxón ! rowspan="2" |Squaddra ! colspan="3" |Campionato ! colspan="3" |Cóppe naçionali ! colspan="3" |Cóppe continentali ! colspan="3" |Âtre cóppe ! colspan="2" |Totale |- !Camp !Pres !Ræ !Camp !Pres !Ræ !Camp !Pres !Ræ !Camp !Pres !Ræ !Pres !Ræ |- |2019-2020 |{{Bandêa|ITA}} Zêna |Ec | 8 | 13 |CIE | 4 | 4 | - | - | - | - | - | - | 12 | 17 |- |2020-2021 |{{Bandêa|ITA}} Romma |A |0 |0 |CI | 1 | 1 | - | - | - |SI | 0 | 0 |1 |1 |- |2021-2022 |{{Bandêa|ITA}} San Marino Academia |B |26 |4 |CI |2 |0 | - | - | - | - | - | - |28 |4 |- |2022-2023 |{{Bandêa|ITA}} ChievoVerona |B |16 |4 |CI |4 |0 | - | - | - | - | - | - |20 |4 |- |2023-2024 | rowspan="4" |{{Bandêa|ITA}} Zêna |B |19 |3 |CI |0 |0 | - | - | - | - | - | - |19 |3 |- |2024-2025 |B |10 |1 |CI |0 |0 | - | - | - | - | - | - |10 |1 |- |2025-2026 |A |20 |0 |CI |2 |0 | - | - | - | AWC | 3 | 0 | 25 | 0 |- |2026-2027 |B |3 |1 |CI |1 |0 | - | - | - | - | - | - |4 |1 |- ! colspan="3" |Totale Zêna !60 !18 ! !7 !4 ! ! ! ! !3 !0 !70 !22 |- ! colspan="3" |Totale cariêra|| 102 || 26 || || 14 || 5 || || - || - || || 3 || 0 || 119 ||31 |} == Vittöie == * Zêna : Ecelénza 2019/2020 * Romma : Scudétto Primmaveia 2019/2020 : Scudétto Primmaveia 2020/2021 : Cóppa Italia 2020/2021 == Nótte == <references /> [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Zeugo do ballon]] 5rqd2qq8rthaqv5jrdkbjsligxtry30 Mattia Calandrelli 0 33259 274496 274469 2026-10-03T12:21:31Z S1880C 20449 correçioin piccin 274496 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Biografia|paize=Italia|nàscita=Sassano, ai 28 d'arvî do 1844|mòrte=Bonesaire, ai 26 d'agosto do 1919|profesción=Giornalista, scrittô, traduttô, filòlogo, critico letteräio, professô universcitäio e grammatico|var-nàscita=Nascion|var-pàize=Paise de nascion|var-profesción=Profescioin}} '''Mattia Calandrelli''', dito anche Matías, ([[Sassano]], a-i [[28 arvî|28 d'arvî]] do [[1844]] – [[Bonesàire|Bonesaire]], a-i [[26 agosto|26 d'agosto]] do [[1919]]) o l'é stæto un giornalista, scrittô, traduttô, filòlogo, critico letteräio, professô universcitäio e grammatico italian naturalizzou argentin. O l'é stæto o poæ do giurista e professô universcitäio, esperto de drito internaçionale privou, Alcides Calandrelli e do mego, scrittô e poeta Matías Esteban Calandrelli, e anche o messiavo da famosa poeta argentiña Susanna Calandrelli<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Carlos Alvarado-Larroucau|ànno=2009|tìtolo=Les "Précieuses argentines": littérature francophone d'Argentine|revìsta=Francofonía|editô=Universidad de Cádiz|léngoa=FR|url=http://rodin.uca.es:8081/xmlui/bitstream/handle/10498/10226/34876315_1.pdf?sequence=5|nùmero=18}}</ref> e do carregatuista Lino Palacio. == Vitta == [[File:La_sociedad_y_sus_victimas_-_M._Calandrelli.pdf|miniatura|Covertiña do romanso ''La sociedad y sus víctimas''.]] O l'é arrivou in [[Argentinn-a|Argentiña]] into 1871, dòppo ëse passou dottô à l'[[Universcitæ di Studdi de Napoli Federico II]]. A raxon do seu arrivo a l'é stæta unna convocaçion da-o prescidente [[Domingo F. Sarmiento]], che o l'ea in çerchia de zoene mente europee che poessan inricchî o scistema educativo argentin.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.mundoclasico.com/articulo/8745/An-unknown-page-by-Puccini-Dios-y-Patria|tìtolo=An unknown page by Puccini: Dios y Patria|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=EN}}</ref> Into 1872 o l'é vegnuo à ëse professô de stöia antiga de l'[[Universcitæ de Bonesaire]], e dòppo o gh'é stæto dæto a matëia de latin ascì.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Luciana Scotti|tìtolo=El origen de los estudios del Derecho Internacional Privado en la Facultad de Derecho de la Universidad de Buenos Aires|pp=99-100|url=http://www.derecho.uba.ar/publicaciones/libros/pdf/nuevos-aportes-a-la-historia-de-la-fd-uba/el-origen-de-los-estudios-del-derecho-internacional-privado-en-la-faculad-de-derecho-de-la-universidad-de-buenos-aires.pdf|léngoa=ES}}</ref> Into 1885 o l'é stæto nominou primmo direttô do Colleggio Naçionale de [[La Plata (Argentinn-a)|La Plata]], fin a-o 1888.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Juan Chiabra|tìtolo=Matías Calandrelli|revìsta=Ciencias de la Educación|pp=404-405|léngoa=ES|url=https://www.memoria.fahce.unlp.edu.ar/art_revistas/pr.1712/pr.1712.pdf|volùmme=2|nùmero=6|ànno=1919}}</ref> Into 1886 o l'é stæto un di fondatoî da Soçietæ Ospiâ Italian<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=2024|tìtolo=Medicina y ciudad. Teorías y prácticas en la atención de la salud y la formación de conocimiento en La Plata, Argentina (1882-1910)|revìsta=Prohistoria. Historia, políticas de la historia|p=8|léngoa=ES|url=https://www.redalyc.org/articulo.oa?id=380178259003|outô=Gustavo Vallejo|nùmero=41}}</ref>, ancheu Ospiâ Italian de La Plata.<ref>{{Çitta web|url=https://conslaplata.esteri.it/it/news/dal_consolato/2017/02/l-ospedale-italiano-di-la-plata/|tìtolo=L'Ospedale Italiano di La Plata celebra 130 anni di vita|outô=Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=IT}}</ref> O l'é stæto anche prescidente da soçietæ da l'anno da fondaçion fin a-o 1889.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=125 años del Hospital Italiano de La Plata|ànno=2011|léngoa=ES|pp=36-38|capìtolo=La fundación del Hospital y cien años de orgullo platense|url=http://italianolaplata.com.ar/contenido/libro/La%20fundaci%C3%B3n%20del%20hospital%20y%20cien%20a%C3%B1os%20de%20orgullo%20platense.pdf}}</ref> Autô de tante euvie academiche, a ciù renommâ essendo o ''Diçionäio Filològico Comparou da Lengua Castiliaña''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.bvfe.es/es/autor/9421-calandrelli-matias.html|tìtolo=Matías Calandrelli|outô=Jaime Peña Arce|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=ES}}</ref> O l'é stæto anche un famoso critico letteräio, scrivendo pe ex. o pròlogo a Obras Dramáticas do scrittô gauchesco Francisco F. Fernández.<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=3 settembre 1974|tìtolo=Lo Gauchesco en el Teatro Argentino, Antes y Después de Martín Fierro|revìsta=Revista Iberoamericana|volùmme=40|pp=491-508|léngoa=ES|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.5195/reviberoamer.1974.2905|outô=Raúl H. Castagnino|nùmero=87-88}}</ref> Into 1905, o l'à compòsto un inno intitolou ''Dios y Patria'' pe-o quæ o l'à commiscionou a muxica à [[Giacomo Puccini]].<ref name=":0" /> Sta chì o l'arresta a sola compoxiçion pucciniaña con versci in lengua foresta.<ref>{{Çitta web|url=http://www.puccini.it/index.php?id=542|tìtolo=3. Liriche per voce e pianoforte - Centro Studi Giacomo Puccini|vìxita=2 ottobre 2026|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Signature of Matías Calandrelli.png|miniatura|Firma do dottô Calandrelli.]] Domingo F. Sarmiento, setten prescidente da Repubrica Argentiña e amigo streito do Calandrelli, o ghe dedica unna lettia into pròlogo da sesta ediçion do seu famoso romanso ''Facundo: Civilización y Barbarie.''<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=27 dexembre 1958|tìtolo=Las ediciones del Facundo|revìsta=Revista Iberoamericana|volùmme=23|pp=375-394|léngoa=ES|url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.5195/reviberoamer.1958.1845|outô=Guillermo Ara|nùmero=46}}</ref> == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Giornalìsti|Calandrelli, Mattia]] [[Categorîa:Scritoî|Calandrelli, Mattia]] ndot9w44ajyaoqe62povgq1u5d147ow Ragusa (Croaçia) 0 33263 274497 274484 2026-10-03T15:48:20Z Arbenganese 12552 detaggi piccin: genere/numeo (a l'é, ch'a l'à...) 274497 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ragusa |Nome ufficiale = {{hr}} Dubrovnik |Panorama = Montage of major Dubrovnik landmarks.jpg |Bandiera = St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.svg |Stemma = Dubrovnik_grb_grada.svg |Stato = HRV |Grado amministrativo = 2 |var-divixón_aministratîva1 = Region |Divisione amm grado 1 = Dubrovačko-neretvanska |Amministratore locale = Mato Franković |Partito = [[Unione Democratica Croata|HDZ]] |Latitudine gradi = 42 |Latitudine minuti = 38 |Latitudine secondi = 25 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 18 |Longitudine minuti = 06 |Longitudine secondi = 30 |Longitudine EW = E |Altitudine = 3 |Superficie = 142.6 |Note superficie = {{Çitta web|url=https://dgu.gov.hr/registar-prostornih-jedinica-172/172|tìtolo=Registar prostornih jedinica|léngoa=HR|vìxita=2026-10-02}} |Abitanti = 41562 |Note abitanti={{Çitta web|url=https://podaci.dzs.hr/media/rqybclnx/popis_2021-stanovnistvo_po_naseljima.xlsx|tìtolo=Popis stanovnistva, kućanstava i stanova 2021.|léngoa=HR|vìxita=2026-10-02}} |Aggiornamento abitanti = Censimento 2021 |Codice postale = HR-20 000 |Prefisso = +385 20 |Fuso orario = +1 |Altri fusi = [[UTC+2]] |Targa = DU |Patrono = San Giaxo |Festivo = 3 frevâ |Sito = https://dubrovnik.hr/ }}'''Ragusa'''<ref name=":1">''[http://www.treccani.it/enciclopedia/ragusa_res-e8a59016-e1ec-11df-9962-d5ce3506d72e Ragusa]'', in sce ''Treccani.it – Enciclopedie on line'', Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. <small>URL consultou ai 15 de agosto do 2024</small>.</ref> (in [[croato]] ''Dubrovnik'') a l'é unna çittæ da [[Croaçia]], capoleugo da region Dubrovačko-neretvanska, ch'a gh'à unna popolaçion de 41.562 abitanti. Dita ascì ''Perla de l'Adriatico,'' Ragusa a l'à un çentro stòrico d'importansa stòrica-colturale ch'o figua inta lista di Patrimònni de l'Umanitæ de l'[[UNESCO]]. A l'é stæta fondâ originaiamente in sce unn’isoa fæta de ròcca co-o nomme de ''Ragusium'', inta primma meitæ do [[VII secolo|secolo VII]] da abitanti da ''Epidaurum'' (unna çittæ vexiña 18 km, ancheu ''Ragusa Vegia'') che scappavan via da-e invaxoin di Slavi e di Avari. <ref name=":1" /> Co-a cheita de [[Costantinopoli|Costantinòpoli]] inte l'asedio do 1203 durante a [[Croxæ|IV Croxâ]], a l'é passâ sotta a-o dominio da [[Repùbrica de Venéçia|Repubrica de Venexa]] fin a-o [[1358]], anno ch'a l'à ottegnuo l'independensa. Da-o [[1358]] a l'é stæta a capitale de unna [[Repubbriche mainæ|repubrica mainæa]] independente, a Repubrica de Ragusa, fin à l'arrivo da Grande Armâ de [[Napolion Bonaparte]], into [[1808]]. Tra o 1808 e o [[1815]], a çittæ a l'é stæta annessa a-o [[Regno d'Italia (1805-1814)|Regno d'Italia]] napoliònico e a-e [[Provinse Illiriche]]. Dòppo, co-o Congresso de Vienna, a l'é stæta assegnâ à l'[[Impëio Austriaco]] sotta a-o Regno de Dalmaçia. Into 1919, co-a [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]], a l'é passâ a-o Regno d'Iogoslavia. Dòppo ch'a [[Iugoslavia|Iogoslavia]] a l'é stæta desfæta, co-a [[guæra d'independensa croata]], a çittæ a l'é passâ sotta a-o contròllo do neuvo Stato independente da Croaçia. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Çittæ]] [[Categorîa:Çittæ da Croaçia]] mzg3d63bd62v96ekewkuf1orfgkbvle 274498 274497 2026-10-03T15:48:42Z Arbenganese 12552 wl 274498 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Divisione amministrativa |Nome = Ragusa |Nome ufficiale = {{hr}} Dubrovnik |Panorama = Montage of major Dubrovnik landmarks.jpg |Bandiera = St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.svg |Stemma = Dubrovnik_grb_grada.svg |Stato = HRV |Grado amministrativo = 2 |var-divixón_aministratîva1 = Region |Divisione amm grado 1 = Dubrovačko-neretvanska |Amministratore locale = Mato Franković |Partito = [[Unione Democratica Croata|HDZ]] |Latitudine gradi = 42 |Latitudine minuti = 38 |Latitudine secondi = 25 |Latitudine NS = N |Longitudine gradi = 18 |Longitudine minuti = 06 |Longitudine secondi = 30 |Longitudine EW = E |Altitudine = 3 |Superficie = 142.6 |Note superficie = {{Çitta web|url=https://dgu.gov.hr/registar-prostornih-jedinica-172/172|tìtolo=Registar prostornih jedinica|léngoa=HR|vìxita=2026-10-02}} |Abitanti = 41562 |Note abitanti={{Çitta web|url=https://podaci.dzs.hr/media/rqybclnx/popis_2021-stanovnistvo_po_naseljima.xlsx|tìtolo=Popis stanovnistva, kućanstava i stanova 2021.|léngoa=HR|vìxita=2026-10-02}} |Aggiornamento abitanti = Censimento 2021 |Codice postale = HR-20 000 |Prefisso = +385 20 |Fuso orario = +1 |Altri fusi = [[UTC+2]] |Targa = DU |Patrono = San Giaxo |Festivo = 3 frevâ |Sito = https://dubrovnik.hr/ }}'''Ragusa'''<ref name=":1">''[http://www.treccani.it/enciclopedia/ragusa_res-e8a59016-e1ec-11df-9962-d5ce3506d72e Ragusa]'', in sce ''Treccani.it – Enciclopedie on line'', Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. <small>URL consultou ai 15 de agosto do 2024</small>.</ref> (in [[croato]] ''Dubrovnik'') a l'é unna çittæ da [[Croaçia]], capoleugo da region Dubrovačko-neretvanska, ch'a gh'à unna popolaçion de 41.562 abitanti. Dita ascì ''Perla de l'Adriatico,'' Ragusa a l'à un çentro stòrico d'importansa stòrica-colturale ch'o figua inta lista di Patrimònni de l'Umanitæ de l'[[UNESCO]]. A l'é stæta fondâ originaiamente in sce unn’isoa fæta de ròcca co-o nomme de ''Ragusium'', inta primma meitæ do [[VII secolo|secolo VII]] da abitanti da ''Epidaurum'' (unna çittæ vexiña 18 km, ancheu ''Ragusa Vegia'') che scappavan via da-e invaxoin di Slavi e di Avari. <ref name=":1" /> Co-a cheita de [[Costantinopoli|Costantinòpoli]] inte l'asedio do 1203 durante a [[Croxæ|IV Croxâ]], a l'é passâ sotta a-o dominio da [[Repùbrica de Venéçia|Repubrica de Venexa]] fin a-o [[1358]], anno ch'a l'à ottegnuo l'independensa. Da-o [[1358]] a l'é stæta a capitale de unna [[Repubbriche mainæ|repubrica mainæa]] independente, a Repubrica de Ragusa, fin à l'arrivo da Grande Armâ de [[Napolion Bonaparte]], into [[1808]]. Tra o 1808 e o [[1815]], a çittæ a l'é stæta annessa a-o [[Regno d'Italia (1805-1814)|Regno d'Italia]] napoliònico e a-e [[Provinse Illiriche]]. Dòppo, co-o Congresso de Vienna, a l'é stæta assegnâ à l'[[Impëio Austriaco]] sotta a-o Regno de Dalmaçia. Into [[1919]], co-a [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]], a l'é passâ a-o Regno d'Iogoslavia. Dòppo ch'a [[Iugoslavia|Iogoslavia]] a l'é stæta desfæta, co-a [[guæra d'independensa croata]], a çittæ a l'é passâ sotta a-o contròllo do neuvo Stato independente da Croaçia. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Çittæ]] [[Categorîa:Çittæ da Croaçia]] ku7govm2hjkyn75wtd5254qtzobey3k Monte de Portofin 0 33266 274493 274474 2026-10-03T12:10:16Z N.Longo 12052 formattaçion, in gu pe-o momento 274493 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Montàgna |nómme = Monte de Portofin |inmàgine = Promontorio di Portofino-vista da Zoagli (2019).jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">O Monte de Portofin visto da [[Zoaggi]]</div> |var-stâto = Stato |stâto = {{ITA}} |var-sudivixoìn1 = Region |sudivixoìn1 = {{IT-LIG}} |var-sudivixoìn2 = Provinsa |sudivixoìn2 = {{IT-GE}} |var-caraterìstiche_fìxiche = Caratteristiche fixiche |var-ertéssa = Ertessa |var-prominénsa = Prominensa |var-cadénn-a = Cadeña |cadénn-a = [[Appennin ligure|Appennin Ligure]] }} O '''Monte de Portofin''' (''U Munte'' ò ''Munte de Portufin'' in camoggin) o l'é o monte ciù erto do promontöio de Portofin, parte de l'[[Appennin ligure|Appennin Ligure]]. In çimma a-o monte o s'attreuva o [[Trasmetitù de Portufin|çentro de trasmiscion da RAI]], inaugurou a-i 20 de settembre do 1953. == Geografia == O Monte de Portofin o l'é erto 610 metri e o l'é do tutto compreiso into [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parco Naturale Regionale de Portofin]]. O s'attreuva tra i commun de [[Camuggi|Camoggi]] e [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]].<ref>{{Çitta web|http://digilander.libero.it/fratbigio/Racconti/monte.html|Monte di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-10-03}}</ref> == Ambiente == A flöra do monte a l'é tipica da [[maccia mediterranea]]; a fauna incangio o comprende o [[foin]], a [[vorpe]], o [[gî]], a [[belloa]], o [[Risseu (animâ)|risseu]], a [[sciornia]], a [[tarpa]], o [[rattopennugo]] e, tra i öxelli, o [[picconso verde]], o [[roscigneu]], o [[farchetto]], l'[[ouco gianco]] e a [[çiettoa]].<ref>{{Çitta web|http://www.portofino.it/magazine/monte-di-portofino/introduzione-al-monte-di-portofino-2.html|Introduzione al Monte di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-10-03}}</ref><ref>{{Çitta web|http://www.regioni-italiane.com/a_monte_della_botanica_liguria.htm|Il monte di Portofino|léngoa=IT|vìxita=2026-10-03}}</ref> == Nòtte == <references /> == Voxe correlæ == * [[Parcu Natürale Regiunale de Portufin|Parco Naturale Regionale de Portofin]] * [[Appennin ligure|Appennin Ligure]] * [[Portofin]] * [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] * [[Camuggi|Camoggi]] [[Categorîa:Camuggi]] [[Categorîa:Montàgne da Ligùria]] l5jae4hyfdtjvuzorj2sw3zwiv0urk6 Munte de Portufin 0 33271 274494 2026-10-03T12:10:46Z N.Longo 12052 + rdr 274494 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Monte de Portofin]] 6ytc0qtw7unitoawr1c5pq1o6f1h6x2 U Munte de Portufin 0 33272 274495 2026-10-03T12:11:10Z N.Longo 12052 + rdr 274495 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Monte de Portofin]] 6ytc0qtw7unitoawr1c5pq1o6f1h6x2