Seriana

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Seriana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1677</id>
    <revision>
      <id>274555</id>
      <parentid>270656</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ br</comment>
      <origin>274555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6186" sha1="mou7sxm3r4ygi6q69jahmtyvsig4t2p" xml:space="preserve">{{Sanremascu|càngio variànte=Sta pagina a l'è scrita en '''se''r''ianascu'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Se''r''iana
|Panorama = Ceriana-P1010195.JPG
|Didascalia = A geija du Santu Spi''r''itu de Se''r''iana, vista ae''r''ea
|Tipo = [[Comun|cum''ù''n]]
|Voce bandiera = 
|Voce stemma = 
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Statu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Imperia
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Maurizio Caviglia
|Partito = lista sivica &quot;Ceriana nel cuore&quot;
|Data elezione = 27-5-2019
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 2
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Terito''r''iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Autesa
|Altitudine = 
|var-superfìcce = S''u''perficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1106
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Daitu Istat] - Pupulasiùn reijidente ai 28 de frevà du 2023 (daitu pruvizo''r''iu).
|Aggiornamento abitanti = 28-2-2023
|var-denscitæ = Densità
|Sottodivisioni = 
|var-divixoìn_confinànti = Cum''ù''i cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Baaücu|Ba''u''cu]], [[Baiardu]], [[Sanremu]], [[Tàgia (cumüna)|Tàgia]]
|var-âtre_informaçioìn = Autre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = F''u''su u''r''a''r''iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catrastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. sismica
|Zona sismica = 2
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 2016
|var-nómme_abitànti = Nome abitanti
|Nome abitanti = se''r''ianaschi
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = san Pé e san Paulu
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = 29 z''u''gnu
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Cartugrafia
|Mappa = Map of comune of Ceriana (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn du cum''ù''n de Se''r''iana en ta pruvincia d'Empe''r''ia
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiale
}}
'''Se''r''iana'''{{#tag:ref|Da prununsià {{IPA|[sə'ɹjana]|lij}}, ''Seriana'' en [[Lengua brigašca|brigascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}&lt;/ref&gt;, ''Çeriànn-a'' o ''Çeriaña'' en [[Lengoa zeneize|zeneze]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=Ceriana|tìtolo=TIG - Ceriana|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/ceriana-|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Ceriana|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Ceriana'' en italian) u l'è in [[Comun|cum''ù''n]] [[Liguria|ligu''r''e]] en ta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia d'Empe''r''ia]] ch'u cunta 1&amp;nbsp;106 abitanti (daiti agiurnài au [[2023]]).

== Geugrafia ==
{{Seçión vêua}}

== Sto''r''ia ==
{{Seçión vêua}}

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Seriana}}

== Pòsti d'ente''r''ese ==
=== Architet''ur''e religiuze ===
&lt;gallery widths=&quot;130&quot; heights=&quot;130&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Ceriana - Chiesa dei Santi Pietro e Paolo - 2023-09-03 17-51-31 001.JPG|A geija n''o''va de San Pe e Paulu
File:Ceriana-P1010193.JPG|U''r''ato''r''iu de Santa Cate''r''ina
File:Santoâio da Madònna da Vìlla (Çeriànn-a) - estèrno (1).jpg|Santua''r''iu da Madona da Vila
File:Chiesetta di San Bernardo, Ceriana.jpg|A geijeta de San Benardu
File:Chiesetta di Santa Lucia, Ceriana.jpg|Santa L''u''cia
File:Ceriana-P1010187.JPG|A Vizitasiùn
&lt;/gallery&gt;
*Geija da parochia de San Pe e San Paulu
*Geija veglia de San Pe e San Paulu
*Santua''r''iu da Madona da Vila
*Geija de Sant'Andrea apostulu
*U''r''ato''r''iu da Vizitasiùn
*U''r''ato''r''iu de Santa Marta
*U''r''ato''r''iu de Santa Cate''r''ina
*Geijeta de San Giuvani Batista
*Geijeta de Sant'Antognu da Paduva
*Capela de San Bastiàn
*Geijeta de San Sarvatù
*Capela da Madona di Laghé
*Capela de San Giacumu
*Geijeta de Santa R''o''za
*Geijeta de San Dumenegu
*Geijeta de San Benardu
*Capela da Madona du Lu''r''eu
*Geijeta de Santa Filumena
*Capela de Santa Rita
*Geijeta de Santa L''u''cia
*Resti da geijeta de Sant'Ana
*Resti da geijeta de San Bertumé

== Ecunumia ==
{{Seçión vêua}}

== Cult''ur''a==
=== U dialétu se''r''ianascu ===
A Se''r''iana a se parla ina varietà de lìg''ur''e de punente, ch'u mantegne di trati carateristichi rispetu a chéli da Rivea. Du [[2022]] u l'è staitu p''u''bricàu u disiuna''r''iu da parlà lucale, òpe''r''a de Loredana Veneziano.

=== M''u''jica ===
{{Çitaçión|A vita a l'è,&lt;br /&gt;bèla, l'è alégra, l'è santa,&lt;br /&gt;l'è in custu de r''o''sa,&lt;br /&gt;l'è in ciélu ch'u canta,&lt;br /&gt;l'è in baiju de maire,&lt;br /&gt;l'è in ragiu de sù,&lt;br /&gt;l'è a cousa ci''ù'' bèla ch'a faitu u Segnù|A vita l'è bèla, riturnelu, en tu parlà lucale}}
En tu reperto''r''iu m''u''jicale se''r''ianascu i se tr''o''van tanti tòcchi da tradisiùn pupulari, cantài segundu a furma di cuscì dìti &quot;Trallalero&quot;. &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.trallaleronline.net/2019/02/11/la-compagnia-sacco-di-ceriana/|léngoa=IT|tìtolo=Ceriana, la Compagnia del Sacco}}&lt;/ref&gt;
Atìva, difati, en tu paìze a l'è a cumpagnia pulifonica &quot;del Sacco&quot;, fundà du [[1926]]. ''U''n di canti ci''ù'' famuzi u l'è ''A vita l'è bèla'', ch'u cunta da belesa da vita cand'i s'è zuveni.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=uq1K3pp9PjM&amp;feature=youtu.be|tìtolo=A vita l'è bèla}}&lt;/ref&gt;

== Manifestasiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Feste e fe''r''e ==
{{Seçión vêua}}

== Cumenicasiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Nòte ==
;Nòte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòte bibliugrafiche
&lt;references /&gt;

== Autri prugeti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Seriana| ]]</text>
      <sha1>mou7sxm3r4ygi6q69jahmtyvsig4t2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274560</id>
      <parentid>274555</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>274560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6189" sha1="f9z46nvw716v6h90fw1ixaxeyyb19jz" xml:space="preserve">{{Sanremascu|càngio variànte=Sta pagina a l'è scrita en '''se''r''ianascu'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Se''r''iana
|Panorama = Ceriana-P1010195.JPG
|Didascalia = A geija du Santu Spi''r''itu de Se''r''iana, vista ae''r''ea
|Tipo = [[Comun|cum''ù''n]]
|Voce bandiera = 
|Voce stemma = 
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Statu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Imperia
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Maurizio Caviglia
|Partito = lista sivica &quot;Ceriana nel cuore&quot;
|Data elezione = 27-5-2019
|Data rielezione = 10-6-2024
|Mandato = 2
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Terito''r''iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Autesa
|Altitudine = 
|var-superfìcce = S''u''perficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1106
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Daitu Istat] - Pupulasiùn reijidente ai 28 de frevà du 2023 (daitu pruvizo''r''iu).
|Aggiornamento abitanti = 28-2-2023
|var-denscitæ = Densità
|Sottodivisioni = 
|var-divixoìn_confinànti = Cum''ù''i cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Baaücu|Ba''u''cu]], [[Baiardu]], [[Sanremu]], [[Tàgia (cumüna)|Tàgia]]
|var-âtre_informaçioìn = Autre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = F''u''su u''r''a''r''iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catrastu
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. sismica
|Zona sismica = 2
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 2016
|var-nómme_abitànti = Nome abitanti
|Nome abitanti = se''r''ianaschi
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = san Pé e san Paulu
|var-festîvo = Festivu
|Festivo = 29 z''u''gnu
|PIL = 
|PIL procapite = 
|var-cartografîa = Cartugrafia
|Mappa = Map of comune of Ceriana (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn du cum''ù''n de Se''r''iana en ta pruvincia d'Empe''r''ia
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiale
}}
'''Se''r''iana'''{{#tag:ref|Da prununsià {{IPA|[sə'ɹjana]|lij}}, ''Seriana'' en [[Lengua brigašca|brigascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=L''u''sciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}&lt;/ref&gt;, ''Çeriànn-a'' o ''Çeriaña'' en [[Lengoa zeneize|zeneze]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=Ceriana|tìtolo=TIG - Ceriana|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/ceriana-|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Ceriana|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Ceriana'' en italian) u l'è in [[Comun|cum''ù''n]] [[Liguria|ligu''r''e]] en ta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia d'Empe''r''ia]] ch'u cunta 1&amp;nbsp;106 abitanti (daiti agiurnài au [[2023]]).

== Geugrafia ==
{{Seçión vêua}}

== Sto''r''ia ==
{{Seçión vêua}}

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Seriana}}

== Pòsti d'ente''r''ese ==
=== Architet''ur''e religiuze ===
&lt;gallery widths=&quot;130&quot; heights=&quot;130&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Ceriana - Chiesa dei Santi Pietro e Paolo - 2023-09-03 17-51-31 001.JPG|A geija n''o''va de San Pe e Paulu
File:Ceriana-P1010193.JPG|U''r''ato''r''iu de Santa Cate''r''ina
File:Santoâio da Madònna da Vìlla (Çeriànn-a) - estèrno (1).jpg|Santua''r''iu da Madona da Vila
File:Chiesetta di San Bernardo, Ceriana.jpg|A geijeta de San Benardu
File:Chiesetta di Santa Lucia, Ceriana.jpg|Santa L''u''cia
File:Ceriana-P1010187.JPG|A Vizitasiùn
&lt;/gallery&gt;
*Geija da parochia de San Pe e San Paulu
*Geija veglia de San Pe e San Paulu
*Santua''r''iu da Madona da Vila
*Geija de Sant'Andrea apostulu
*U''r''ato''r''iu da Vizitasiùn
*U''r''ato''r''iu de Santa Marta
*U''r''ato''r''iu de Santa Cate''r''ina
*Geijeta de San Giuvani Batista
*Geijeta de Sant'Antognu da Paduva
*Capela de San Bastiàn
*Geijeta de San Sarvatù
*Capela da Madona di Laghé
*Capela de San Giacumu
*Geijeta de Santa R''o''za
*Geijeta de San Dumenegu
*Geijeta de San Benardu
*Capela da Madona du Lu''r''eu
*Geijeta de Santa Filumena
*Capela de Santa Rita
*Geijeta de Santa L''u''cia
*Resti da geijeta de Sant'Ana
*Resti da geijeta de San Bertumé

== Ecunumia ==
{{Seçión vêua}}

== Cult''ur''a==
=== U dialétu se''r''ianascu ===
A Se''r''iana a se parla ina varietà de lìg''ur''e de punente, ch'u mantegne di trati carateristichi rispetu a chéli da Rivea. Du [[2022]] u l'è staitu p''u''bricàu u disiuna''r''iu da parlà lucale, òpe''r''a de Loredana Veneziano.

=== M''u''jica ===
{{Çitaçión|A vita a l'è,&lt;br /&gt;bèla, l'è alégra, l'è santa,&lt;br /&gt;l'è in custu de r''o''sa,&lt;br /&gt;l'è in ciélu ch'u canta,&lt;br /&gt;l'è in baiju de maire,&lt;br /&gt;l'è in ragiu de sù,&lt;br /&gt;l'è a cousa ci''ù'' bèla ch'a faitu u Segnù|A vita l'è bèla, riturnelu, en tu parlà lucale}}
En tu reperto''r''iu m''u''jicale se''r''ianascu i se tr''o''van tanti tòcchi da tradisiùn pupulari, cantài segundu a furma di cuscì dìti &quot;Trallalero&quot;. &lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.trallaleronline.net/2019/02/11/la-compagnia-sacco-di-ceriana/|léngoa=IT|tìtolo=Ceriana, la Compagnia del Sacco}}&lt;/ref&gt;
Atìva, difati, en tu paìze a l'è a cumpagnia pulifonica &quot;del Sacco&quot;, fundà du [[1926]]. ''U''n di canti ci''ù'' famuzi u l'è ''A vita l'è bèla'', ch'u cunta da belesa da vita cand'i s'è zuveni.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=uq1K3pp9PjM&amp;feature=youtu.be|tìtolo=A vita l'è bèla}}&lt;/ref&gt;

== Manifestasiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Feste e fe''r''e ==
{{Seçión vêua}}

== Cumenicasiùn ==
{{Seçión vêua}}

== Nòte ==
;Nòte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòte bibliugrafiche
&lt;references /&gt;

== Autri prugeti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Seriana| ]]</text>
      <sha1>f9z46nvw716v6h90fw1ixaxeyyb19jz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uô</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7034</id>
    <revision>
      <id>274563</id>
      <parentid>273804</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>274563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10825" sha1="tpeua01wqjw71o8njv5a2m907gc0mp8" xml:space="preserve">{{Wikipedia parlâ|Uô (Vôxe parlâ).ogg|3=(2026-09-04)|4=Cumpagnéia Abretti, Uô}}
{{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pôgina chi l'é šcřicia an '''[[Dialetu uaröxiu|uařöxiu]]'''}}

{{Divisione amministrativa
|Nome = Uô
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|Panorama = Ovada-panorama generale.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panurôma d’Uô&lt;/div&gt;
|Bandiera = Ovada-Bandiera.svg
|var-localizaçión = Lucalizasiòun
|var-stâto = Stôtu
|stâto_a_màn = {{Bandêa|ITA}} [[Italia|Itôlia]]
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiòun]]
|Divisione amm grado 1 = Piemounte
|Voce divisione amm grado 1 = Piemonte
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruveincia]]
|Divisione amm grado 2 = Lisciandřia
|Voce divisione amm grado 2 = Lisciandria
|var-aministraçión = Aministrasiòun
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scieindicu]]
|Amministratore locale = Gian Franco Comaschi
|Partito = lišta civica &quot;Insieme per Ovada&quot;
|Data elezione = 10-6-2024
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinôie
|var-altitùdine = Autessa
|var-superfìcce = Superficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 10943
|Note abitanti = https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B
|Aggiornamento abitanti = 31-12-2025
|var-denscitæ = Densitô
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùgni]]
|Sottodivisioni = Bùigu, Lacošta, Gnuchettu, 'Ngherlàn, San Luřainsu
|var-sotodivixoìn3 = Frasiùgni
|var-divixoìn_confinànti = Divisiùgni cunfinanti
|Divisioni confinanti = 
|var-âtre_informaçioìn = Ôtře infuimasiùgni
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füzu urôriu
|var-cod._cadàstro = Cod. Catôštu
|var-tàrga = Tôrga
|var-nómme_abitànti = Nume abitanti
|Nome abitanti = uařöxi&lt;/br&gt;{{it}} ''ovadesi''
|var-patrón = Patròun
|Patrono = [[Sàn Pòulo da Crôxe|San Paulu d'řa Cřuxe]] e [[San Gioâne Batista|San Zuôni Batišta]]
|var-festîvo = Giurnô d'fašta
|Festivo = [[18 òtôbre|18 d'utubře]]
|var-cartografîa = Môppa
|Mappa = Map of comune of Ovada (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiòun de'i cumüne d'Uô 'nt'řa pruveincia d'Lisciandřia.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiôle
}}

'''Uô''' (''Ovada'' an italiàn, ''Oâ'' e ''Goâ'' an [[Zeneise|zenaise]], ''Ovà'' an [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]) l’é ‘n cumüne italiàn d’řa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]], an [[Piemonte|Piemounte]]. L’é ‘na [[Çitæ|çittô]] impurtante d’l’Autu [[Monferòu|Munfrô]] e u ciantru d’řa zona štoricu-cultüřôle d’l’Uvadaise. Ei sò frasiùgni i sòun Bùigu, Gnuchettu, Lacošta, 'Ngherlàn e San Luřainsu.

== Geugřaféia ==
Uô a s’třöua tra ei çittôie d'[[Lisciandria|Lisciandřia]] e d’[[Zena]], ‘nt’u teritoriu d’l’Uvadaise, e a cunféin-na cu'i cumüni d’[[Berforte|Belforte]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[Chermoìn|Cheimuřein]], [[Morere|Muřeře]], [[A Roca|Řa Roca]], [[Rosciggion|Arsciùgni]], [[Scirvan|Seivàn]] e [[Tageu|Tajö]]. Řa sò zona a se stainda ‘nt’ei pountu dounda řa [[Cianûa padann-a|cianüřa padana]] a finiscia e c'mençipia l’[[Appennin ligure|Apenéin Ligüre]], a pochi chilometri da’i [[Mâ Ligure|Mô Ligüre]]. Ei Bùigu l’é an çima a ‘n šperòun d’rocia missu a ia cunfluainsa di tuřainti [[Orba|Ùiba]] e [[Stura|Štüřa]], a 196 metři suvřa a u livelu de’i mô. Ei clima l’é mite cun de’i caraterištiche cuntinentôli e l’è 'nduçì da řa curta dištansa da’i Mô Ligüre. Ei paesôgiu de'i culein-ne uařöxie l'é duminô da i fiřôgni de'i vigne, da dounda u s'prudoua i [[Vin|vigni]] rinumôi d'řa zona, špecialmainte Duçettu, mô anche Beibeřa e Curtaise. 

== Štoria ==
U nume d’Uô u vé da u [[Latin|latéin]] ''Vadum'', ch’u vö dì “guôdu, pountu dounda u s’pö traversè ‘n fiüme”, prubabilmainte an riferimaintu a na zona pocu fuza ant’ei pountu d’cunfluainsa d’l’Ùiba e du Štüřa. Difôti ei poštu l’é štô frequentô da’i [[Liguri Antighi|giante çeltu-ligüri]] e pöi da’i [[Popolo roman|Rumôni]], che i i han tiřô sü ‘n cašté. L'é foscia a Uô che [[Cicerón|Ciceròun]] u s'riferiscia quande u pôrla de ''Vada'', che lé u definiscia &quot;poštu difiçiliscimu da traversè&quot;. 

Řa çittö l’é mensunôia per ia přima vòta ‘nt’u [[967]], quande l’impeřatù [[Otón I|Utòun I]] l’hô regalô a'i Maicheise Aleramo ‘na villa ‘nt’u teritoriu d’Uô, che l’eřa sutta l’abaséia d’San Quintéin. Ant’u ducumaintu d’fundasiòun du [[991]] d’l’Abaséia d’San Quintéin d’Špigno, šcřiciu da’i Maicheixi Aleramici, u nume d’Uô u sciourta per ia přima vòta c'me &quot;''locus et fundus de Ovaga''&quot;.

Řa çittô l'é pöi pasôia a'i maicheixi d'[[Gâvi|Gôvi]], a'i maicheixi de'i Bošco e a řa féin a'i [[Malaspina|Malašpin-na]], che i l'han vendòua a ia [[Repùbrica de Zena|Repüblica d'Zena]] 'nt'ei [[1277]]. Uô l'é saimpře štôia 'nt'řa sò štoria ‘n pounte a 'nmasu a ia realtô ligüre e a quela padan-na: d'ôtřa pôrte, as třuôva apřövu a řa Štrô du Zuvu, che zô da u [[XIII secolo|seculu XIII]] a culegôva řa rivera cun řa cianüřa lisciandřein-na e cu'i Munfrô, ben bain přima d’řa cuštřusiòun d’řa Štrô du Tüichéin. Dopu l'ucupasiòun di Düchi d'[[Milan|Milàn]], řa çittô l'é štôia cunciassa a řa faméia patrisia lisciandřein-na di Trotti e pöi a quela zenaise di [[Adorno]], mô ant'ei [[1499]] u rà d'[[Fransa]] [[Luigi XII]] l'hô ridôia a i Trotti. 

Dopu ei [[1528]], gřôsie ai pôttu d'[[Dria Doia|Andřéia Doria]] cun [[Carlo V|Côrlu V]], Zena a pò ripiése ei tère d'l'Ultrazuvu, che i turnu c'scì a fé pôrte du sò duminiu, dounda i i raštřàn sainsa ciü interusiùgni per ciü d'třai seculi. ‘Nt’ei [[1630]] Uô l'é štôia culpéia da ‘na tremainda epideméia d’[[Pèsta|pašte]] che l’hô fôciu muřì ciü o menu l’80% d’řa pupulasiòun. ‘Nt’ei [[1672]], cun řa [[Batàggia d'Oâ|Batàia d’Uô]], řa çittô che l’eřa suta řa Republica d’Zena l’é štôia atacôia da’i suldôi d’[[Carlo Emanuele II|Côrlu Emanuele II]], mô i zenaixi i sòun sciurtì a feimé i piemuntaixi. 
 
Ant’ei [[1814]], ei [[Congresso de Vienna|Cungressu d’Vienna]] l’hô unì řa Ligüria a u [[Regno de Sardegna|Regnu d’Sardegna]] e pocu dopu řa çittô d’Uô l’é gnòua a fé pôrte d’řa pruveincia d’Nôiqui. Tra i uařöxi che i sòun štôi di persunôgi famuxi du [[Risorgimento|Risurgimaintu]] u s’ricorda Andřeia Dania, Dumenicu Büffa, Bertumé Marchelli, Mìliu Büffa, Girolamu Oddini. Ant’ei cursu d’l’Ötçaintu u i a štô de’i cuštřusiùgni impurtanti, c’me řa štrô ch’a culega Uô a [[Növe|Növi]] ([[1836]]), řa štrô ch’a vô a [[Acqui Terme|'Nôiqui]] ([[1855]]), řa [[Stradda do Turchìn|štrô de’i Tüichéin]] da Uô a [[Ôtri|Vutri]] an Ligüria ([[1872]]) e řa [[Ferovîa Oâ-Zêna|feruvéia Uô-Zena]], inaugurôia ‘nt’ei [[1894]]. Antantu u ciantru u d'ventôva ciü mudernu, cun řa cuštřusiòun d’in növu uspiô, fogne, acquedoti e növi palôsci. Ant'ei [[1859]] řa pruveincia d'Növe l'é štôia abuléia da řa leze dei přimu miništru [[Urbano Rattazzi]] e u teritoriu d'Uô, 'nsame a u [[Növe|Nuvaise]] e a řa [[Val Borbêa|Vôl Buibaiřa]], l'é sctô dô ai Piemounte per fuimé řa növa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]].

‘Nt’l’avustu de'i [[1935]], ei [[Disastro de Morêre|crollu du xbaramàintu d’řa Diga du Zerbéin]] l’hô scariô an çima a tüta řa Vôlle d’l’Ùiba ‘na miřôia d’eua àuta dexiaine d’metři, che l’hô culpì [[Morere|Muřeře]], Uô e [[Scirvan|Seivàn]] mô anche [[Capriata|Caveriô]]; ‘nt’isa tragedia i sòun morte 111 persoune e 65 sulu ant’ei Bùigu d’Uô. A [[Segonda Guæra Mondiâ|sgòunda uèra mundiôle]] l’hô vištu špuntè an çima ai brichi an giřu a Uô ‘n muvimaintu partigiàn urganizô e ei střogi d’l’Urxela e d’řa Benedicta i sòun doue teštimunianse du sangue versô da’i uařöxi per řa Libeřasiòun. Dopu ese štôia culpéia da'i bumbardamainti tra ei 1944 e ei 1945, řa çittô a s’é ripiôia da’i distrusiùgni d'řa uèra e l’hô piô ei caraterištiche d’ancöi cun řa cuštřusiòun d’növi quartéi. 

== Pošti d’interasse ==
=== Cuštřusiùgni religiuse ===
* [[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)|Gexia d’Noštra Scignuřa Asounta]], paruchiôle d’řa çittô (XVIII seculu)
* Gexia d’l’Immaculôia Cuncesiòun, dicia ascì &quot;di Capiçigni
* Gexia d’Santa Maria de’i Gřôsie (XV seculu)
* Uřatöři d’řa Nunsiô (XIV seculu)
* Santuôřiu d’Noštra Scignuřa d’řa Uòrdia (1661)
* Uřatöři d’San Zuôni (XV seculu), ch’u cuntegna řa côscia da puscisciòun d’řa Cunfraternita, sculpéia da Maragliano
* Parochia d'Noštra Scignuřa d'řa Naive a Lacošta
* Gexia di Santi Nazario e Celso a 'Ngherlàn
* Gexia d'San Venanziu a San Venanziu
* Gexia d'San Luřainsu a San Luřainsu
* Santuôriu d'San Paulu d'řa Cřuxe 
* Logia d'San Baštiàn

=== Cuštřusiùgni civili === 
* Palôssu Spinola (XVIII seculu)
* A cô dounda l'é nasciü San Paulu d'řa Cřuxe
* Palôssu de'i Cumüne (XIX seculu)
* Cašté d'Leichera
* Cašté d'Ngherlàn

=== Ciantru štoricu ===
U ciantru štoricu l'hô n urganizasiòun ch'a ricorda de'i balu i tipici [[Caróggio|carugi]] d'řa [[Liguria|Ligüria]], suvřatütu Véia Ruma, řa Cuntrô di Capiçigni e Véia San Paulu. Ant'ei Bùigu d'Uô u i a palôsci d'epuca, bitéie štoriche e negôsi antighi.

== Cumunicasiùgni == 
=== Štrôie ===
Uô a s'tröua apřövu a řa [[Strádda statâle 456 do Turchìn|Štřô statôle 456 du Tuichéin]], ch'a culega [[Isola d'Asti]] cun [[Ôtri|Vutri]], e a řa cunfluainsa d'řa [[SP155]], ch'a řa culega cun [[Lisciandria|Lisciandřia]]. U s'pò rivè a Uô anche cun l'[[Outostràdda A26|Autuštrô A26]] ''dei Trafori'', cun caselu 'nt'ei cumüne d'[[Berforte|Belforte]]. 

=== Curière ===
Ant'ei cumüne d’Uô u i a i capulinea de'i curière di ''Trotta Bus Services'', che i řa culegu cu'i cumüni d'řa zona e cu'i fřasiùgni, maintře pe'i culegamainti cun Lisciandřia e [[Növe]] u i a ei curière d'řa ''Bus Company''. 

=== Štasiùgni ===
Uô l'hô doue štasiùgni feruviôrie: řa principôle a s'tröua apřövu a řa [[Ferovîa Asti-Zêna|feruvéia Asti-Zena]], anvece řa sgòunda, ciamôia [[Staçión d'Oâ Nòrd|Uô Nord]], l'é an çima a řa linea ch'a vé da Lisciandřia, auřa sarôia a u trafegu viagiatùi.

== Note ==
&lt;references/&gt;

== Ôtři prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Lisciandria}}
{{Contròllo de outoritæ}}</text>
      <sha1>tpeua01wqjw71o8njv5a2m907gc0mp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>A Cêve</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17496</id>
    <revision>
      <id>274542</id>
      <parentid>270709</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35537" sha1="p1gkpg4yib3gu4atki8dwbjndvil0c3" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = A Cêve
|Panorama = Pieve di Teco-IMG 0827.JPG
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuràmma da Cêve&lt;/div&gt;
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Imperia
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Enrico Pira
|Partito = lista sivica &quot;Prima Pieve di Teco&quot;
|Data elezione = 14-5-2023
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = 1861
|var-teritöio = Teritòriu
|var-cordinæ = Curdinài
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1305
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscitài
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Aigueiu, Cauderàira, Luvegnu, Möa, Müssiu, A Nirasca, A Truàsta
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Armu]], [[Uigu|Aurigu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumàu]], [[Cravaüna]] (CN), [[Cairònega|Cariònega]], [[Cexi|Céxi]], [[Purnasce]], [[Ressu|Rèssu]], [[Vesargu]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu urariu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 2290
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = da Cêve&lt;br&gt;cevàschi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Augusto Pignone|tìtolo=Pieve di Teco. Città di storia, d'Arte, di Guerra|ànno=1998|editô=Centro Editoriale Imperiese|çitæ=Imperia|léngoa=IT|p=117|capìtolo=Il nostro dialetto}}&lt;/ref&gt;
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = San Bastiàn
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[20 zenâ|20 de zenà]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Pieve di Teco (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün da Cêve inta pruvinsa de Impéria
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle
}}
'''A Cêve'''{{#tag:ref|''Ciève''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt; o ''Cève'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]], ''A Céev'' in [[Lengua brigašca|brigàscu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|pp=49, 113|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}&lt;/ref&gt;, ''A Céive'' o ''A Ceive de Tego'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/pieve_di_teco/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Pieve di Teco|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-09-03}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Pieve di Teco'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligüre]] de 1.305 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva inta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Imperia]].

== Geugrafìa ==
&lt;gallery widths=&quot;130&quot; heights=&quot;130&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Confluenza arroscia arogna.png|A cunfluensa fra Aròscia e Arògna
Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0803.JPG|A ciàssa da gêxa da Cêve
Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0813.JPG|A Cêve, in caruggiu du burgu
&lt;/gallery&gt; 
U se tröva intu levante da [[Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|pruvinsa de Imperia]]. U l'è traversàu dau s-ciümme Aròscia e da l'Arògna, ch'u se càccia inte 'stu chi intu teritòriu cumünàle, nascendu da a Còlla de Armu. U se tröva a i péi du Munte Frascinellu (1120&amp;nbsp;m), da colla du Tecu (de dund'u u pìa u numme italiàn), du Baracùn e de Sant'Antoniu. U teritòriu de tütte e düe e valàe u l'è caraterisàu da di brìcchi nu tròppu praticabili, côsa ch'a l'ha purtàu a ciü pàrte de l'insediamentu versu u fundu da valâ, cun a custrusiùn de fàsce pe cultivà i teren. L'ambiente, manimàn ch'u se mùnta in âutu, u se caraterizza pé êsse custituìu da castagni, pìn, càrpe e rùve, fin a zunze versu a cresta di munti cun varietài de transisiùn cun l'ària ciü &quot;padana&quot; e quarche ràru pìn marittimu, impurtàu da a [[Rivêa|Rivera]].

=== Frasiùi ===
&lt;gallery widths=&quot;130&quot; heights=&quot;130&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Calderara Pieve di Teco.jpg|A frasiùn de Cauderàira
Möa (A Cêve)-Panuràmma 02.jpg|Panuràmma da frasiùn de Möa
A Troàsta (A Céive) - vìsta (1).jpg|A frasiùn da Truàsta
&lt;/gallery&gt; 
U paise cumprènde ascì de frasiùi, fra 'ste chi: Aigueiu (o Aigheiu, senù Aigheghi), A Nirasca, A Truàsta, Cauderaira, Müssiu, Möa (o Moàn) e Luvegnu (o Luvegne).

=== Cunfin ===
U cunfina cu'i paisi de [[Armu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Ressu]], [[Cravaüna]] (CN), [[Purnasce]], [[Burgumau]], [[Cairònega|Cariònega]], [[Vesargu]], [[Cexi]].

== Storia ==
E raìxe da Cêve e sun da riscuntrà inte pupulasiùn [[Liguri Antighi|lìgüri antìghe]], da tribù di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'i duminàvan a zôna de [[Arbenga]] in epuca pre-rumâna. Pé vegghe però in véru e propiu insediamèntu fissu da ste parte bezögna 'spetà u duminiu lungubàrdu in scia penìsura, chi difatti u nàsce ina primma base pe'u cuntrollu da valâ, in sciu munte Tecu, ch'u và avanti ascì sutta i Franchi.

Zà inte 'stu periudu chi u se registra l'arìvu di fràtti benedetìn de San Curumbàn, che i se stabiliscen aa Carpenea, dunde poi u vegne tiràu sciü u munasté de San Péru.

A Cêve a pìa però ciü impurtansa cun l'acquistu du feudu da parte da famìa di marchesi de Clavesana, cun a custrusiùn du castellu in scia còlla du Tecu, avegnüa a partì dau [[1225]]. Inte stu moddu u nàsce ascì u primmu nucleu du paìse, podâse pé purê recampà e tàsce in sce merci de passaggiu fra u [[Piemonte|Piemunte]] e a Ligüria.

Pé avê a custrusiùn du burgu che veghemmu ancöi u bezögna ducca spetà u marchese Antonio de Clavesana, ch'u u fà svilupà in sce a base du nucleu abitàu presedente, a cumensà da l'ànnu [[1232]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.expovallearroscia.com/paesi-valle-arroscia-entroterra-ligure/47-pieve-di-teco-pieve-di-teco|tìtolo=Descröve a vàlle Aròscia, u paìse da Cêve|vìxita=2021-06-13|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

A pôca distànsa da 'stu periudu chi a vegne edificâ a primma &quot;cêve&quot;, a primma gêxa da valâ de l'Aroscia, strutüra ch'a se vegghe ancù ancöi, ascì se inte furme de cumme i l'han rangiâ du [[XVI secolo|seculu XVI]]. Sta preduminànsa du paìse intu cuntestu da valâ de l'Aroscia, ch'a munta inti tempi, a reciàmma bén bén de persune dae zône vixìne, tantu che u burgu u rìva a cuntà quaxi 300 famìe, segundu e funti de l'epuca. Dau [[1386]] a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a va a rescatà u feudu dai marchexi Clavesana.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/un-po-di-storia/|tìtolo=A stòia da Cêve|vìxita=2021-06-13|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

In questu moddu A Cêve a vegne a sede du capitanàu lucàle e a vegne dutâ de in növu scistemma de difésa, cun a custrusiùn de müragne de sinta e l'ingrandimentu de l'insediamentu uriginàriu: l'è ducca de 'sti tempi che u burgu u pìa a sò cunfurmasiùn atuàle, caraterizâ dai porteghi, nasciüi prubabilmente cun mutivasiùn ecunomiche e cumerciàli.

Mutùre de stu rinuvamentu a l'è a famìa di Spìnura de [[Zena]], ch'a a custruisce a magiuransa di palassi storici da Cêve, survatüttu a partì dau [[1428]]. L'estensciùn udierna du burgu a vegne però razunta sulu intu [[1533]], cun u rifasimentu di edifissi religiusi lucali, a custrusiùn de in növu munastê e a fìn da custrusiùn di porteghi. 

Dürante poi u [[XVII secolo|Seisentu]] A Cêve a l'éra stâ teritòriu de cuntesa fra i Zenexi e i [[Savoia|Savòia]], tantu che intu [[1625]] i piemuntexi i entran intu burgu e dilagan intu paìse: u vegne derucàu u castellu custruìu dai Clavesàna. 

Sucescivamente u teritòriu cumünàle a se tröva fra dùi föghi, cun cuntese fra Sénua (piemuntese) e [[Ressu|Rèssu]] (zenese) pe questiùi che l'axevan da vegghe cun l'alevamèntu. Cuscì inti scuntri sucescìvi a Repübbrica a mandià poi cuntingenti militàri da [[Arbenga]], anche se questi i nu sciorten a recunquistà a sitadìna, vegnindu travòlti dai nemixi inta battàia de Paperéra.

A questu se va a 'zunze u passaggiu de l'esercitu piemuntese intu [[1706]] (cun a düchessa de Savoia e a Sindone, in füga da Turìn) e poi intu [[1744]], quande i piemuntexi i turnan a ucupà a zôna, causandu nu pochi prublemi aa pupulasiùn lucale, in lòtta cun i urmeàschi pé cuntrulà i arpeggi de àta muntagna a [[Viuzena|Viuzènna]]. 

U cuntrollu sabaudu u nu se demustra però duraüu, in quantu cun l'arìvu de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] du [[1794]] se asciste aa ruvìna di campi cultivài de tütta a valâ. Ducca u burgu u pàssa sutta aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]]. U vegne poi anessu a l'Imperu Fransese fin au [[1814]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.imperiadavedere.it/luoghi/4419-pieve-di-teco-valle-arroscia.html|tìtolo=Impeia da végghe, A Cêve|vìxita=2021-06-13|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Cun a restaurasiùn du [[1815]] u turna sutta i pusedimènti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], divegnüu poi Regnu d'Italia dau [[1861]], inserìu inta pruvinsa du Portu. Inte l'ànnu [[1862]] u pìa a növa denuminasiùn ufisiàle de &quot;Pieve di Teco&quot;. Dürante a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundià]] e sun stài diversi i episodi de Rexistensa, cumme quellu de [[Sirviu Bunfànte|Sirviu Bunfante]], cumandante da brigâ dedica a [[Felixe Casciùn]], partigiàn uiginàriu de Imperia ch'u l'éra tranxitàu, ferìu a [[Vesargu]], inta zôna pé 'rivà au campu de medicherìa da [[Briga Auta|Brìga Àuta]]. Intu [[1946]] u cumün u pàssa aa [[Italia|Repübbrica italiana]]. 

I ürtimi cangiamenti a livellu terituriàle i sun stài fài du [[1928]], quande i vegnen smembrài i cumüi de Möa e de [[Armu]], e ancùa intu [[1929]] quande u 'sciòrbe Cauderàira (che da primma a cumpunéva in cumün autonumu cun Cartàri, anessa a Céxi). Armu u vegne pòi ricustituìu a cumün intu [[1949]].

Fra i ànni [[1973]] e u [[2008]] a l'è stà a capitale aministratìva da Cumünitài muntana de l'Auta valâ Aroscia, ancöi supressa e sustituìa da l'Uniun di Cumüi de l'Auta valâ de l'Aroscia.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.unionevallearroscia.it/|tìtolo=Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitànti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/A Cêve}}

=== Minurànse furèste ===
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2019]], i sitadìn furèsti aa Cêve i sun {{formatnum:213}}. De questi 64 i vegnen da l'[[Albania|Albanìa]] e 53 dau [[Maròcco|Maròccu]].

=== Persune ligàe cu'a Cêve ===
* Giulio Benso (A Cêve, [[1601]] - A Cêve, [[1668]]), pitû.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanna Terminiello Rotondi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giulio-benso_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENSO, Giulio}}&lt;/ref&gt;
* Francesco Pannofino (A Cêve, [[1958]]), dupiatû e atû.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/francesco-pannofino/|tìtolo=Pannofino, Francesco - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;

== Pòsti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;145&quot; heights=&quot;145&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Gêxa culegiâ de San Giuanni Batista (A Cêve).jpg|A gêxa culegiâ vista dau burgu
Pieve di Teco-collegiata s Giovanni Battista-complesso7.jpg|I interni da paruchiale da Cêve
Gêxa da Madònna da Rîpa (A Céive) - faciâta (2).jpg|A faciâ da Madonna da Ripa
Uatòiu de l'Imaculâ Cuncesiun (A Cêve)-Faciâ 01.jpg|L'uratoriu de l'Imaculâ, ae porte du burgu
Pieve di Teco (IM) - frazione Acquetico - chiesa di San Giacomo Maggiore - 01.jpg|A gêxa de San Giacumu d'Aiguéiu
Pieve di Teco-santuario madonna dei fanghi3.jpg|Vìsta du santuàriu da Madonna du Pantàn
Gêxa de San Martin (Möa, A Cêve)-Faciâ 02.jpg|A gêxa de San Martìn de Möa
&lt;/gallery&gt;
=== Architetüre religiuse===
U cumün da Cêve pe' cuntu da Gêxa u fa parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Imperia]], chi dunca e ghe sùn quattru diferenti parocchie: San Giuvanni Batìsta (sentru da Cêve), San Giacumu Mazù (Aiguéiu), San Zorzu (Cauderàira), San Martin e a 'Sunta (Möa-A Truàsta).

==== Gêxe du paise ====
* '''Gêxa culegiâ de San Giuvànni Batista''', intu burgu növu da Cêve, a l'è stà custruìa dau prugetista du Cantùn Ticìn Gaetano Cantoni fra u [[1782]] e u [[1806]]. De föra a se presenta cun di gròssi finestrùi e da l'impurtante portegu daa furma mezza reuda ch'u permette l'entrâ. Quéstu u se caraterizza pé a pavimentasiùn a scachiêra, giànca e grìxa cun a suntûsa strutüra a tréi lôbi. A l'è intu cumplessu &quot;austera&quot;, fàttu tipicu pe e géxe neuclasciche, ascì se se pònen vegghe atre carateristiche de stampu baròccu. A strutüra udierna a nasce però da a demulisiùn da gêxa presedente, risalènte au periudu zenese (aturnu au [[1460]]).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/collegiata-san-giovanni/|tìtolo=Géxa culegià de San Giuvànni Batista|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Uratòriu de San Giuvanni Batìsta''', rizalente au [[1233]]-[[1243]], u rapresenta a gêxa ciü veggia da valâ de l'Aroscia, a se tröva inte vixinànse de dùi parti du burgu, e a cunserva a càssa prucesciunàle de San Giuvanni. A l'è stâ rimanezâ ciü 'otte e a strutüra vixibile aù a l'è duvüa a di restauri du Seisentu, mentre i afreschi presenti i sùn atribuii a l'artista Marvaudu, foscia du [[1719]].
* '''gêxa dedicâ a a Madonna da Ripa''', ancöi scunsacrà, a se tröva pòcu föra du burgu, custruìa in stìle goticu intu [[1370]] dai fratti benedetìn a l'ha rapresentàu pé seculi a parocchia du burgu növu, a l'è a &quot;céve&quot; ch'a l'ha dàu u nomme au paìse. A g'ha a particulaitài d'avê l'ingressu in sciü làtu lungu, côsa tipica pe in pò de géxe de sta valle. Inti vàn suteranei a se tröva a cripta, ch'a cuntegne i resti de 'n antìgu ârtâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/edifici-religiosi/|tìtolo=Edifissi religiùsi|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Gêxe de Aiguéiu ====
* '''Gêxa da parocchia de San Giacumu Mazû''', a se tröva in Aigueiu e l'è stâ edificâ intu [[XVI secolo|XVI seculu]], cun furme tardu-baòcche miste au stìle neuclascicu. A strutüra esterna a l'è puligunàle nu cumpleta, ch'a presenta in rigunfiamèntu, messu in evidensa dàu pusisiunamèntu du campanìn. Pregiài ascì i afreschi a l'internu, atribuìi au Cunca, aù restauài, u tabernaculu de legnu e a fùnte bateximâle, cuntempuranea a a custrusiùn.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/le-frazioni/|tìtolo=E frasiùi da Cêve|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Uratòriu da 'Sunta''', a Aiguéiu.
* '''Antìga gêxa-uratòriu''', a se tröva de rimpettu a l'udierna paruchiàle e a l'è de uìgine mediuevàle, ancöi a l'è scunsacrâ a presenta de carateristiche scìmili a quella du Cunventu di Agustiniàni de Cêve.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* '''Antigu munastê e relatìva gêxa de San Péru in Carpenêu''' in lucalitài Ciàn de San Péru, ancöi i se pònen vegghe sulu i resti, u se tröva inte vixinànse de l'àntìga stràdda ch'a culegàva A Cêve au Piemunte. A l'éa stâ custruìa dài fratti benedetìn de San Curumbàn a partì dau [[XI secolo|XI seculu]], assemme aa gêxa restaurâ intu [[1400]].
* '''Capeletta da Madonna de Collaréu''', inta lucalitài de rimpettu au burgu da frasiùn chi u se festezza u cültu da madònna cun 'na messa anuale, bén bén frequentàu ascì pé u panuràmma e i sentêi lucàli, scicumme ch'u se tröva int'in pözzu spessu baxàu dau sù.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/i-dintorni/|tìtolo=I dinturni d Cêve|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capeletta da Madonna da Neve''', ai cunfìn cun Luvegnu.
* '''Capeletta de San Luensu''', se tröva inta pàrte ciü bàssa du burgu, in lucalitài Cà Suttàne.
* '''Capeletta de San Roccu''', se tröva inta pàrte ciü àta du burgu, in lucalitài Cà Supràne.
* '''Capeletta de Santa Lucia''', se tröva inta pàrte ciü àta du burgu, in lucalitài Cà Supràne.

==== Géxe de Cauderàira ====
* '''gêxa da parocchia de San Zorzu Növu''', a se tröva intu sentru du burgu de questa frasiùn, a l'è stà custruìa in tempi relativamènte resenti, in sustitusiùn de quella ciü veggia.
* '''gêxa de San Zorzu Veggiu''', a se tröva d'ataccu au semiteriu lucàle, se pensa ch'a l'è de derivasiùn àtu-medievàle, cun dùe navàe distinte, a cunserva di afreschi da l'elevàu prêgiu, cun mutìvi decuratìvi a fàsce gianche e neigre, tipiche de àtre gêxétte da valâ. L'éra stâ custruìa prubabilmente pé u cuntrollu da bàssa valle. Carateristicu u svettànte campanìn, azuntu però intu periudu [[XV secolo|quattru]]-[[XVI secolo|sinquesentescu]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* '''Uatòiu da 'Sunta''', missu lungu u caruggiu prinsipàle ch'u travèrsa u paìse.
* '''Capeletta da Madonna da Néve''', a l'è ina gêxa de urigine settesentesca, vixìna a San Zorzu Veggiu, caraterizâ daa furma a utagunu, cun in portegu (''protiro'') de ingressu azuntu doppu a sò custrusiùn.

==== Géxe de Möa e da Truàsta ====
* '''gêxa da parocchia de San Martìn''', intu burgu da frasiùn. A l'è de urìgine medievàle, cun a strutüra inisiale prubabilmente du [[1272]]. Questa a l'è stâ rimanezâ sucescivamènte, aturnu aa primma metài du [[XVII secolo|XVII seculu]], cun 'na ciànta elittica, in moddu du tüttu scimile a a culegià da Cêve. Impurtante u campanì ch'u domina u paìse, nu rimanezàu düante i restàuri du Seisentu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* '''Uatòiu de San Gregòriu Magnu''', se tröva vixin a a parocchia de Möa.
* '''Capeletta de San'Antoniu''', in scia stradda pé [[Armu]], inta burgâ de Cascina Rulandu. 
* '''Capeletta de San 'Bastian''', se tröva a Möa, a l'è dedicà au santu prutetû da sitadìna.
* '''Capeletta de San Benardu''' a levante da burgâ de Cà Supràne de Möa.
* '''Capeletta da Madonna de Grassie''', a l'è rizalente ai inissi du [[XVII secolo|XVII seculu]], a se tröva intu puntu ciü àtu du sentru da frasiùn.
* '''Capeletta de San 'Bastian''' inta burgâ de Cà di Bellandi, vixìn ai cunfìn cun [[Armu]].
* '''gêxa de San Vincensu''', a mezza stradda fra Möa e a colla de Dumenega.
* '''Santuàiu da Madonna da Neve''', ciamâ ascì Madonna du 5 d'aùstu, a l'è 'na tipica gêxétta de muntagna, cun u sò duggiu portegu, funsiunànte ascì cumme ripàru quande u ciöve. Se tröva inta colla de Dumenega vixìn aa frasiùn.
* '''gêxa de Nostra Scignua du Rusàriu''', a se tröva intu burgu da frasiùn da Truàsta.
* '''Santuàiu da 'Sunta''' aa Truàsta.
* '''Capeletta de San Benardu''' aa Truàsta, inta burgâ de Cà Suttàne.
* '''Capeletta de San Giacumu''' inta burgâ di Carènsi da Truàsta.
* '''Capeletta de San Luensu''' intu mezzu di boschi a punènte da Truàsta.

==== Gêxe de Müssiu ====
Ascì Müssiu u g'ha 'na propia parocchia, legà però a quella du burgu cevàscu. Inta frasiùn se ponen vegghe:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* '''Gêxa de Santa Lucia''', a l'è risalente au [[XVIII secolo|XVIII seculu]], terminà intu [[1777]]. Se tröva intu burgu e a l'è carateristica pé u sò campanìn &quot;a seùlla&quot;, truvàu ascì in àtri edifissi religiùsi de l'entrutèra ingàunu.
* '''Uratòriu de Santa Cruxe''', vixìn a a parocchia.

==== Géxe de Luvegnu ====
Ascì Luvegnu u g'ha 'na propia parocchia, legà però a quella da frasiùn de Aiguéiu. Intu paìse se trövan:
* '''Gêxa de San Benàrdu''', a l'è a paruchiàle de Luvegnu e a se tröva intu sentru du paìse.
* '''Gêxétta de Sant'Antoniu''', a se tröva int'in pözzu vixin a a paruchiale, dunde se pò amirà u panuràmma da valâ versu Vesargu.

==== Géxe aa Niràsca ====
* '''Gêxa da parocchia de San Michê''', a se tröva intu sentru da frasiùn da a Niràsca.
* '''Uratòriu de San 'Bastian''' inta frasiùn de Niràsca.
* '''Capeletta da Madonna de l'Acinellu''', se tröva a Niràsca.
* '''Capeletta da Madonna de Grassie''' aa Niràsca.
* '''Capeletta de San Roccu''' aa Niràsca.
* '''Capeletta de San 'Bastian''' aa Niràsca.

==== Cunventi e santuàri ====
* '''Cunventu di Agustiniani''', intu burgu cevàscu, u se tröva dunde in tempu u se ìssava u castellu, demulìu dai Sabaudi inti scontri cuntru Zena. U cunserva ancù aù 'n impurtante bassurilievu in prìa rafigürante u martìriu de Sànta Caterìna rizalènte au [[1644]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.fondoambiente.it/luoghi/ex-convento-degli-agostiniani|tìtolo=I pòsti du cö, Fai, Cunventu di Agustiniàni|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Cunventu de Sant'Agustìn''', pocu föra u burgu sitadìn, u l'è du rinascimentu, prubabilmente du [[1471]], e u presenta in amiàbile ciostru, u ciü gròssu de tüttu u punènte da regiun Ligüria. Quéstu u sereva du [[1478]] e u l'è rezüu da vintiquattru culonne a furma utagunàle. A gêxa interna, tra l'àtru a cunserva i afreschi du [[XVI secolo|XVI seculu]] de Péru Guiddu de [[Ransu]]. Aù u l'è scunsacràu, ma questu zà da l'ünitài italiana. Daprimma u l'éra divegnüu 'na caserma, pòi 'uspeâ, au mumentu a l'è in pàrte divegnüu sede da scöra superiure Ruffini.
* '''Santuàriu da Madonna di Fanghi''' (o du Pantàn), l'è 'na gêxétta dedicà aa Madonna, ch'a se tröva int'in spassiu cianéllu sircundàu daa vegetasiùn. Custruìa in stìle baroccu a partì dau [[1678]], a l'è cuscì ciamâ pé via da lucalitài dunda se tröva, ricca de ègua, e ducca de pantàn.
* '''Cunventu de San Francescu''', in lucalitài Barcheti, du [[XVII secolo|XVII seculu]], l'è razunzibile pé via de 'n genere de cröza ch'a chìna in moddu ripidu. Inte vixinànse se tröva u buscu di Barcheti, nasciüu grassie ai fratti, ch'u cuntegne èrburi antighi, seculàri.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Architetüre sivili ===
&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0808.JPG|L'ìnsegna du teàtru Salvini
Immaggine:Pieve di Teco-palazzo Borelli-complesso.jpg|Palassu Borrelli, dettaiu
Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0811.JPG|A tùre du relöriu intu burgu
Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0804.JPG|In àtru carùggiu du bùrgu
Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0812.JPG|I porteghi intu burgu
Immaggine:Pieve di Teco-teatro civico Rambaldi-complesso2.jpg|Palassu Rimbaldi
&lt;/gallery&gt;
* '''Palassu Borelli''', se tröva intu burgu növu da Cêve, edificàu intu [[XIX secolo|XIX seculu]] u l'éra a rexidènsa de Bartolomeo Borelli, dau [[1903]] a l'è a sede du palassu cumünale ch'u l'ha inte tüttu de quattru ciài, l'ingressu avegne cun 'n severu purtun ch'u da l'acessu au ciàn teren, dund'u se pö vegghe in giardinettu internu, pé favurì l'ingressu da lüxe in tütte e stansie. Impurtante a scarinâ de marmu giàncu, ch'a porta inti ciài superiuri, dunde a se tröva a sala de rapresentansa, afrescâ in sciü sufittu cun ''Amore e psiche'', incurnixàu da di mutìvi rinascimentali.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/edifici-storici/|tìtolo=I edifissi stòici du cumüne|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Teatru sivicu &quot;Rambaldi&quot;.''' Scituàu inte l'àntiga lòggia du cunventu de Agustinane. Atìvu fin ai [[Anni 1980|ànni 80]]. Rangiàu intu [[2006]] cumme auditorium murtimediàle. A strutüra a l'è risalente au [[1664]], e e decurasiùi e sun de Giulio Benso aliêvu de l'artìsta Giovanni Battista Paggi.
* '''Teàtru &quot;Salvini&quot;''', custruìu du [[1834]] pé opera da famìa lucale Manfredi cun 'na strutüra a fèru de cavallu, streita e lunga, u presenta furme de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], mes-ciae cun quelle du [[XVII secolo|XVII]]-[[XVIII secolo|XVIII seculu]]. Cun i sò 43 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e 112 pòsti tutàli u l'è u segundu teàtru ciü picìn d'Italia. Seràu inti [[Anni 1920|ànni 20]], a causa da crìsi ecunomica u vegne avèrtu doppu 'n atentu restauru intu [[2005]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.expovallearroscia.com/storia-cultura-valle-arroscia-entroterra-ligure/34-teatro-salvini-pieve-di-teco|tìtolo=U teàtru Salvini a A Cêve|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/il-teatro-salvini/|tìtolo=Cumüne da Cêve, u teàtru Salvini|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Uspeâ veggiu da Cêve''', aù in edifissiu privàu, u l'éra stàu custruìu intu [[1402]], pocu de föra dau burgu, in scia rìva de l'Arògna. U cunserva u purtâle in prìa, rafigürante l'Anunciasiùn, scimbulu da scöra d'arte de Sénua.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''Museu diucesàn de àrte sacra''', se tröva inta gêxa scunsacrà da Madonna da Rìpa. Stu prugettu u l'è nasciüu fra u [[2005]] e u [[2006]] e ancöi u museu u cuntegne dipinti pregiài e opere che e vegnan da tütta a valâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.culturainliguria.it/cultura/it/Temi/Luoghivisita/museiRaccolte.do;jsessionid=9D11DF61A34A1A0401E7366B0E62B5C6.node2?contentId=29301|tìtolo=Museu da Diocesi de àrte sàcra|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}
&lt;/ref&gt;
* '''Museu de Maschére de Übaga'''. Se tröva intu sentru da Cêve e u cuntegne tòstu 100 maschée cuntempuranée ligàe ai cülti prerumài de Übaga, frasiun du Burghettu d'Aroscia, dunde sun stàe truvàe e rapresentasiùi de l'übagu, ch'u vö dì in àntigu ligüre &quot;posti scüri&quot;, reciamàndu u mistéru de l'antighitài ligüre.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/il-museo-delle-maschere-di-ubaga/|tìtolo=Maschée de Übaga, u muséu|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beniculturali.it/luogo/museo-delle-maschere-di-ubaga|tìtolo=U Museu de Maschére de Übaga, scheda du Ministéru di Ben Cultüràli|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Palassu &quot;Barli-Savona&quot;''', l'è ün di ciü antìghi palassi de Müssiu, dunde u l'è nasciüu Marcello Barli intu [[1908]], impurtante pitù da Cêve. U cunserva in impurtante purtà de prìa.

=== Grotte ===
Intu teritòriu cumünàle u se tröva in scìtu de interesse cumünitàriu (SIC), istituìu da a regiùn Ligüria intu [[2005]], ciamàu Grotta du Sgarbu du Ventu. Stubchi u l'è in cumplessu de gròtte ch'u se svilüppa pe ciü o menu 3 km in prufunditài, sircundàu da l'ambiente natürale du Munte Guardiabella e daa Còlla de San Bertumê.

== Ecunumìa ==
U cumüne u vìve prinsipalmente de agricultüra, cun a cultivasiùn de e urìve, da vìte, di sücchin, de ràve e de l'àiu de [[Vesargu]], tipicu da valâ. Difüzu u l'è u sfrutamèntu buschivu e l'alevamèntu.

Svilupàu u turismu ma ascì l'indüstria, in quantu chi a se tröva 'n impurtante zona industriàle, legà survatüttu ai prudotti enulogici, ai seramènti e aa prudusiùn de articuli alimentari. Presedentemènte a l'éra praticâ l'industria de calsaüe, aù abandunâ.

== Cultüra ==
=== Dialéttu da Cêve ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}}
U dialettu parlàu a A Cêve u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valâ de l'Aroscia, ligà stuicamènte a [[Arbenga]], ma cun tante influense da sitài de [[Imperia]].

=== Bacì l'Inciaštru ===
'Na maschera tipica du carlevâ lucàle a l'è ''Bacì l'Inciaštru'', dipintu cumme in òmmu dàe bòne intensiùi, scimile a in pagiàssu, famusu perché, vuxèndu 'giüttà i àtri, u finisce sempre pé fà di paciüghi e di inciàstri.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.unionevallearroscia.it/2021/02/26/pieve-di-teco/|tìtolo=A Cêve, scheda du cumün|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

===Istrusiùn===
A Cêve u l'è u sulu cumüne de l'entrutèra in pruvinsa de Imperia a avéghe 'n pòlu de scöre cumpletu (da l'asìlu ae superiùri, cun e scöre Ruffini), racolte fin ae meddie intu istitüu cumprenscivu da Cêve e de [[Puntedasce]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpieveditecopontedassio.edu.it/|tìtolo=IC Cêve-Puntedàsce|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Enugastrunumìa ===
==== Sciùre da Cêve ====
Diferenti e sun e specialitài enugastrunomiche de stu paìse chi, fra tütte se vegghen pé ezémpiu e &quot;Sciùre da Cêve&quot;, bescötti secchi, scimili ai canestrelli, custituìi da dui strati de fròlla a furma de sciùra, misci asèmme da u cìn de marmelâ de bàricocchi. 'Ste paste secche e sarévan nasciüe da l'inventìva de 'n paneté lucale, pe risparmià in scià marmelâ, in quantu quella necesària a l'è ciü pôca de quella duverà pé i gubeletti, àtri bescötti tipichi ligüri.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/05/i-fiori-di-pieve-di-teco-biscotti-golosi-nati-per-risparmiare/|tìtolo=E sciùre da Cêve, bescötti nasciüi pé risparmià|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Canestrelìn da Cêve ====
Sun di grissin a furma de anéllu da rusüià cumme antipàstu, de suvente arumatizài cun l'anixe, güstu ch'u turna de spessu inte 'sta valâ chi, scicumme ch'u l'è presente ascì int'in particulàre sciügu lucàle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/04/i-canestrelli-di-pieve-di-teco-un-grissino-chiuso-da-pucciare-nel-latte/|tìtolo=I canestrelli a l'anixe|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Sport ===
Praticàu fin da témpi antìghi u l'è u sport du [[Balón (zêugo)|Balùn elàstegu]], tipicu de ste parte chi, ma ascì du bàssu Piemunte. L'asuciasiùn lucàle ch'a se occupa de st'ativitài a l'è l' &quot;A.S.D. Vàlle Aròscia&quot;, pe' di ànni inta [[Série B (balón)|Série B]] du campiunàu Fidas&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2016/06/29/sommario/sport/leggi-notizia/argomenti/altri-sport-5/articolo/pallapugno-la-societa-del-momento-e-lasd-valle-arroscia-pieve-di-teco-sogna.html|tìtolo=Balùn elesticu, A Cêve a sògna cun l'ASD Valle Arroscia|vìxita=2021-06-27|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; e, dau [[2024]] turna inserìa inta [[Sé(r)ie A (balùn)|Série A]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.rivieratime.news/pieve-di-teco-pallapugno-presidente-serie-a-serie-b-sferisterio/|tìtolo=Pallapugno: Pieve di Teco torna in Serie A, il racconto di una stagione da incorniciare|léngoa=IT|vìxita=2024-12-23}}&lt;/ref&gt;

== Feste e fére ==
* '''Carnevalle''': a l'è a festa da dumenega ch'a vegne primma du martedì gràssu, dunde pé e vìe du burgu i sfìran i càri alegorici, raprezentanti i vàri paìsi aruscìn. De suvente i rapresentan demuranduse a vìtta cuntadina da vàlle o situasiùi tipiche.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=dEnIv0G2dnk&amp;feature=youtu.be|tìtolo=Carnevàlle 2019, ImperiaTV|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Festa da Madonna du Carméu''', a Möa, festa de caratere religiùsu cun a prucesciùn di Cristi e a bànda, sagra cun a müxica dau vìvu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.riviera24.it/2019/07/pieve-di-teco-tutto-pronto-a-moano-per-la-grande-festa-dedicata-alla-madonna-del-carmelo-598613/|tìtolo=Möa, a festa da madonna du Carméu|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Expo Valle Arroscia:''' a l'è a sàgra prinsipàle de tütta a valâ. A se tegne a partì dau [[2012]], düante sta chi e ativitài di paìxi da valâ e mustran e propie tipicitài enugastrunomiche e nu sùlu. Caminandu pé i porteghi i se ponen 'tastà dunca e pietanse tipiche, dau pàn frìtu ae furmagette, fin a a càrne e u vìn lucàle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.expovallearroscia.com/programma-expo-valle-arroscia|tìtolo=Expo Valle Arroscia, prugràmma|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Mercatìn de l'artigianàu e de l'antiquariàu''', i se tegnen de dumenega (a segunda du meze u primmu, l'ürtima u segundu).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.riviera24.it/2021/05/torna-il-mercatino-dellantiquariato-di-pieve-di-teco-695446/|tìtolo=A A Cêve u turna u mercatìn|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Aministrasiùn ==
=== Scìndeghi da Cêve ===
[[File:Pieve di teco municipio.jpg|thumb|Palassu Borrelli, u munisipiu da Cêve, intu burgu]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 1985|3 arvì 1989|Marco Lengueglia|Demucrassia Cristiana|Scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 arvì 1989|30 mazzu 1990|Luciano Brunengo|Democrazia Cristiana|Scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mazzu 1990|24 arvì 1995|Luciano Brunengo|Democrazia Cristiana|Scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|23 dixembre 1997|Lucia Casella|Lista sivica|Scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|23 dixembre 1997|25 mazzu 1998|Claudio Sammartino||Cumisariu strurdinàiu|}}
{{ComuniAmminPrec|25 mazzu 1998|28 mazzu 2002|Renzo Brunengo|Lista sivica|Scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2002|29 mazzu 2007|Renzo Brunengo|Lista sivica|Scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|29 mazzu 2007|12 setembre 2007|Alfredo Delfino|Lista sivica &quot;Uniti per Pieve&quot;|Scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|12 setembre 2007|15 arvì 2008|Piero Raimondi||Cumisariu strurdinàiu|}}
{{ComuniAmminPrec|15 arvì 2008|28 mazzu 2013|Alessandro Alessandri|Lista sivica &quot;Insieme per cambiare&quot;|Scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2013|12 zugnu 2018|Alessandro Alessandri|Lista sivica &quot;Insieme per cambiare&quot;|Scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|12 zugnu 2018|14 mazzu 2023|Alessandro Alessandri|Lista sivica &quot;Insieme per cambiare&quot;|Scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2023|''in càrega''|Enrico Pira|Lista sivica &quot;Prima Pieve di Teco&quot;|Scìndegu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelaggi ===
U cumün da Cêve u l'è binèllu de:
* {{Binelàggio|FRA|Bagnols-en-Forêt}}, dau 5 de marsu du [[1990]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.bagnolsenforet.fr/jumelage/|tìtolo=Jumelage|outô=Commune de Bagnols-en-Forêt|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}&lt;/ref&gt;.

== Vie de Cumünicasiùn ==
A Cêve a l'è culegà cun Imperia e cun a valâ du [[Tànnôu|Tànaru]] grassie a a stradda statale 28 da còlla de Nàva (SS 28), che a culega cun Purnasce a nòrd e cun Céxi a sud. Intu [[2014]] u l'è stàu custruìu u traciàu da variànte ch'a tàia föra dau traciàu u sentru da Cêve, creandu in culegamentu ciü lestu fra a Rivea e u Piemunte. Da a lucalitài da Sapunera a se deramma a stradda statàle da valâ de l'Aroscia (SS 453), ch'a culega u teritòiu cun Arbenga, finèndu inte [[Leca (Arbenga)|Leca]].

== Nòtte ==
;Nòtte au testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Àtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:A Cêve| ]]</text>
      <sha1>p1gkpg4yib3gu4atki8dwbjndvil0c3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cuni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17706</id>
    <revision>
      <id>274543</id>
      <parentid>274078</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107608" sha1="99jdd1baur6l5v9z4qhk8dixmekoeei" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Cuni
|Tipo = [[comun|cumün]]
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{Pms}} ''Coni'', {{It}} ''Cuneo''&lt;/div&gt;
|Panorama = Cuneo PiazzaGalimberti panorama.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Vista de Ciàssa Galimberti&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Piemunte
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Patrizia Manassero
|Partito = PD
|Data elezione = 4-7-2022
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 55819
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2025&amp;i=D7B Dètu Istat] - Pupulasiùn residènte ai 31 d'agustu du 2025.
|Aggiornamento abitanti = 31-8-2025
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = 22 cumitèi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141220194434/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/la_citta/ComitatiCartina.pdf|tìtolo=Cartina comitati|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}&lt;/ref&gt;
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], [[Vignolo]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3s
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 3012
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = De Cuni&lt;br /&gt;{{Maioscolétto|([[Lengua brigašca|br]])}} ''cuneéṡ''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Alesciandria|léngoa=LIJ, IT|p=140|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Pms}} ''coniees''
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Michê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]]
|var-mòtto = Mòttu
|Motto = {{Maioscolétto|Ferendo}}
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Cuneo (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle
}}
'''Cuni'''{{#tag:ref|''Cuni'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], [[Lengua brigašca|brigascu]], [[Dialettu garescìn|garescìn]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;, ''Cüneu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA12773|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|p=25}}&lt;/ref&gt;|group=n.}} (''Coni'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], prununsiàu {{IPA|[ˈkʊni]}}, ''Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] du [[Piemonte|Piemunte]] de 55.798 abitanti, sêde de [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]] e de [[Diocexi de Cuni|diocexi]]&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot;/&gt;. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i marcan cuscì u &quot;cügnu&quot; ch'u g'ha dètu de furma e de numme&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cuneo/?search=Cuneo%2F|tìtolo=Cuneo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}&lt;/ref&gt;.

A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna.

== Geugrafìa ==
=== Terito(r)iu ===
[[Immaggine:Cuneo e Bisalta.jpg|sinistra|miniatura|Cuni cu'a [[Munte Bisarta|Bisarta]] de derê]]
U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du [[Piemonte|Piemunte]], grossu moddu intu mezzu fra a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], au nòrd-èst, e a cadena de [[Arpi|Àrpi]], a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de [[Langhe]] e, in linea d'a(r)ia, a 70&amp;nbsp;km dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]].

I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431&amp;nbsp;mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de [[Ronchi (Cuni)|Ronchi]], ai 615&amp;nbsp;m da frasiùn de [[San Rocco Castagnaretta]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|tìtolo=Cuneo in cifre|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}&lt;/ref&gt;. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexêna de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a [[Còlla de l'Agnélu]] (2.748&amp;nbsp;m), a punènte a [[Còlla da Lumbarda]] (2.350&amp;nbsp;m) e a [[Còlla da Madalêna]] (1.996&amp;nbsp;m) e a meridiùn a [[Còlla de Tenda]] (1.871&amp;nbsp;m) e a [[Cóla ed Cazótu|Còlla de Casòttu]] (1.379&amp;nbsp;m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittaalpina.org/cuneo-e-citta-alpina-dellanno-2024/|tìtolo=Cuneo è «Città Alpina dell’anno 2024»|léngoa=IT|vìxita=24 dixémbre 2023}}&lt;/ref&gt;.

A sitè a l'è traversâ dai sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.parks.it/parco.gesso.stura/mapl.jpeg|tìtolo=Parco Gesso Stura, mappa|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}&lt;/ref&gt;, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de &quot;capitâle vèrde du Piemunte&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150402181339/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/foto-gallery/la-capitale-verde-del-piemonte.html|tìtolo=La &quot;Capitale verde del Piemonte&quot;|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}&lt;/ref&gt;. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte [[Grâna (turènte)|Grâna]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121021071204/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/class2012_02prov.pdf|tìtolo=Classificazione sismica al 2012|outô=Prutesiùn Sivìle|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Climma ===
U climma de Cuni u l'è du tìpu [[Clìmma tenpiòu ùmio|tempe(r)àu sub-cuntinentâle]], cun di inverni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6&amp;nbsp;°C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6&amp;nbsp;°C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3&amp;nbsp;°C&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://it.climate-data.org/location/1111/|tìtolo=Temperatura media annua|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}&lt;/ref&gt;.

A Cuni u ciöve de media 950&amp;nbsp;mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a [[Turin|Tü(r)ìn]], pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invernu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44&amp;nbsp;mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efettu du ''[[Stau]]'' di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de [[Arpi|Àrpi]], ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü.

A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2&amp;nbsp;m/s&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.meoweather.com/history/Italy/na/44.3833333/7.5333333/Cuneo.html|tìtolo=Giorni di nebbia all'anno|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}&lt;/ref&gt;. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://weatherspark.com/averages/32271/Cuneo-Piemonte-Italy|tìtolo=Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Italy/Cuneo/climate-profile.aspx?month=1|tìtolo=Medie mensili Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}&lt;/ref&gt;. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.comuni-italiani.it/soleluna/comune/004078/|tìtolo=Alba/tramonto Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}&lt;/ref&gt;.

Mi(r)andu a [[clascificasiùn du climma de Köppen]], Cuni a se tröva inta fascia &quot;Cfb&quot; segundu i dèti campèi pe'i ànni [[1961]]-[[1990]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Cuni - Sèntru
! colspan=&quot;12&quot; |Mesi
! colspan=&quot;4&quot; |Stagiùi
! rowspan=&quot;2&quot; |Ànnu
|-
!Zen
!Fev
!Mar
!Arv
!Maz
!Züg
!Lüj
!Agu
!Set
!Utt
!Nuv
!Dix
!Inv
!Pri
!Est
!Aut
|-
!T. max. media (°C)
|5,3
|7,0
|10,9
|14,7
|19,1
|23,6
|26,6
|25,4
|21,5
|15,4
|9,6
|6,3
|6,2
|14,9
|25,2
|15,5
|15,5
|-
!T. min. media (°C)
| -1,8
| -0,7
|2,6
|6,1
|9,9
|13,9
|16,6
|16,1
|13,0
|7,8
|2,9
| -0,4
| -1,0
|6,2
|15,5
|7,9
|7,2
|-
!Nivu(r)e (okta au giurnu)
|4
|4
|4
|5
|4
|4
|3
|4
|5
|4
|4
|3
|3,7
|4,3
|3,7
|4,3
|4
|-
!Precipitasiùi (mm)
|52
|51
|88
|116
|126
|88
|44
|53
|77
|109
|94
|64
|167
|330
|185
|280
|962
|-
!Giurni d'ègua
|5
|5
|8
|9
|10
|8
|5
|5
|6
|8
|7
|5
|15
|27
|18
|21
|81
|-
!Giurni de neggia
|3
|2
|1
|1
|1
|1
|0
|1
|1
|3
|3
|5
|10
|3
|2
|7
|22
|-
!Vèntu (diresiùn-m/s)
|SW
2,2
|SW
2,2
|SW
2,2
|NE
2,3
|NE
2,2
|NE
2,2
|NE
2,2
|NE
2,1
|NE
2,1
|SW
2,1
|SW
2,2
|SW
2,3
|2,2
|2,2
|2,2
|2,1
|2,2
|}

== Sto(r)ia ==
=== Etè antìga ===
A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna.

Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. De ciü, podâse che pròpiu in sciu &quot;cügnu&quot; se ghe truvesse a sitè de [[Auriate]], sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di [[Franchi]], fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi.

=== Etè de mezzu ===
==== Fundasiùn de Cuni ====
Fina dai tèmpi di [[Longobàrdi|lungubardi]] u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'[[abasìa de San Darmàssu de Pedona]], pe' passà de dòppu au [[Diocexi de Àsti|vescu de Àsti]]. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de ''[[Augusta Bagiennorum]]'', au dì d'ancöi [[Bene Vagienna]], cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di [[Liguri Antighi|lìgü(r)i]] [[Bagienni]]. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu [[cumitàu de Auriate]], cu'u [[Stü(r)a]] ch'u marcava i tèrmi fra e [[Arçidiòcexi de Turìn|diocexi de Tü(r)ìn]] e [[Diòcexi d'Àsti|de Àsti]] e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a [[Regio IX Liguria|Ligü(r)ia]] e a [[Lonbardîa (región stòrica)|Lumbardìa]].

E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme [[Quaranta]] e [[Brusaporcello]], pe' schivà e pretese di [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]] e [[Marchesàu de Salüssu|de Salüssu]] i fussen scapèi fina in sciu &quot;Pissu de Cuni&quot;, au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in [[Milan|Milàn]] cumme che l'impe(r)atû [[Federigo Barbarossa|Fede(r)igu Barbarussa]] u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme ''Monte Vico'', [[Munduì]], e [[Savijàn]].

A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du [[XII secolo|Millesèntu]], quande, du [[1198]], Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana.

==== Guère cu'i marchesi ====
Du [[1204]], i [[Marchesàu de Salüssu|marchesi de Salüssu]] i l'han dicia(r)àu guèra a [[Asti|Àsti]] e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau [[1202]], a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]], [[Marchesàu de Büsca|de Büsca]], [[Marchesàu de Sêva|de Sêva]], [[Du Carettu (famiggia)|du Carettu]] e [[Marchesàu de Clavesâna|de Clavesâna]], ciü che a sitè d'[[Àrba (Italia)|Àrba]]. Pe(r)ò, du [[1206]] u marchese [[Manfrêdu II de Salüssu]] u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de [[Villafalletto]], [[Costigliole Saluzzo|Costigliole]], [[Centallo]] e [[Romanisio]] de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu.

A ògni moddu, du [[1210]] u Manfrêdu II de Salüssu e u [[Guièrmu VI du Munferàu]] i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti.

Pe' di papèi ch'i se trövan a [[Tolosa|Tulusa]], ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai [[Catari|Càtari]] a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta ''bourg tournant'', titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi versu a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu.

Du [[1230]], Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u [[Borgo San Dalmazzo|Burgu de San Darmàssu]] e [[Savigliano|Savijàn]], cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de [[Milan|Milàn]], ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de [[Chivasso|Chivassu]]. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du [[1237]], du [[1238]] a l'è finìa au [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau [[1251]], ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n ''miles'', paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle [[Val Grana|du Grâna]] e [[Val Maira|du Maira]], spartìe cu'a grande [[abasìa de San Darmàssu]].

==== Fra i angiuìn e i Savoia ====
Du [[1259]] u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au [[Carlo d'Angiò|Carlu d'Angiò]], cunte de [[Provensa|Pruvènsa]]. I angiuìn, du [[1306]], i l'han purtàu a Cuni a secca du [[Régno de Nàpoli|regnu de Napuli]], regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du [[1307]] firmàu fra u senescallu du [[Carlo II d'Angiò|Carlu II d'Angiò]], u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a [[Àrba (Itlia)|Àrba]], Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai &quot;pèi di munti&quot;. U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du [[1309]], i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]] e, int'in sigillu du Cumün du [[1379]], u se ghe tröva a scrìta &quot;''Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis''&quot;.

U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], pe'a primma votta, du [[1347]]-[[1348]], i [[Viscónti (famìggia)|Viscunti]] du [[1348]]-[[1356]], u [[marchesàu de Salüssu]] du [[1356]] e, turna, i Viscunti du [[1366]]-[[1372]].

Du [[1382]] Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'[[Amedeu IV de Savoia]], u &quot;cunte vèrde&quot;, in cangiu du sò agiüttu aa regìna [[Giovanna d'Angiò|Giuànna d'Angiò]] a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu [[Ducâto de Savöia|stâtu di Savoia]], pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a [[Savoia]] e a [[cuntea de Nissa]], cu'a funsiùn, daa fìn da [[Goæra di çent'anni|guèra di sent'ànni]] fin'ai tèmpi du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], de blucà e pretese di fransesi in scia [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]].

=== Etè mudèrna ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
– Statuta civitatis Cunei, 1590 – BEIC 14493098.jpg|I statüi de Cuni du [[1590]]
Belagerung von Coni-1691-Huchtenburg.jpg|[[Jan van Huchtenburgh]], l'asêdiu de Cuni du [[1691]]
Cuneo (1726) - 2.jpg|Vista de Cuni du [[1726]]
Le prince de Conti à la bataille de Coni, 30 septembre 1744.jpg|[[Henri Serrur]], ''Le prince de Conti à la bataille de Coni'', [[1837]]
&lt;/gallery&gt;
Inti seculi da duminasiùn di [[Savöia (famìggia)|Savoia]], Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du [[1515]] e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u [[Françesco I|Fransescu I]]. Du [[1542]] u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau [[Claude d'Annebault]], turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du [[1557]]. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte [[Carlo Manfredi Luserna d'Angrogna|Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna]], l'[[Emanuele Filiberto di Savoia|Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du [[1639]] e du [[1641]], Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da [[Cristìna de Burbùn-Fransa|Cristìna de Burbùn]] e, du [[1691]], dai fransesi cumandèi dau [[Nicolas de Catinat]].

In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du [[1744]]. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa [[Bataja da Madònna de l'Urmu|Madònna de l'Urmu]] cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn [[Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum]], dìtu dae sò gènte u &quot;Barùn Litrùn&quot; e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu [[Baron Litron|in ballu]].

=== Etè cuntempuranea ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Battaglia di Cuneo Bagetti.jpg|[[Giuseppe Pietro Bagetti]], Cuni piâ dai fransesi ai 28 d'arvì du [[1796]]
Le Provincie d'Italia - Cuneo - Piemonte.jpg|A növa pruvinsa de Cuni aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]
THE SPECIAL AIR SERVICE (SAS) IN ITALY DURING THE SECOND WORLD WAR NA25417.jpg|Surdatti inglesi aa messa pe'a fìn da guèra in Ciàssa Galimberti ai 4 de Mazzu du 1945&lt;ref&gt;https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205196762&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;
Ai tèmpi de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère rivulusiuna(r)ie]], Cuni a l'è stèta piâ dau [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de [[Bataggia de Muntenötte|Muntenötte]], [[Bataggia de Dêgu|Dêgu]], [[Bataggia de Cuscèria|Cuscèria]] e [[Bataja de San Michê de Munduì|San Michê de Munduì]]. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du [[1799]], p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a [[Batàggia de Maréngo|vito(r)ia de Marengu]] tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi.

Sutta au [[Primmu Impe(r)u fransese]] Cuni a l'è vegnüa a capitâle du [[dipartimèntu du Stü(r)a]], da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa d'ancöi]], levàu numma che u terito(r)iu da veggia [[pruvinsa de Sêva]], ch'u l'é(r)a finìu au [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimèntu de Muntenötte]]. Inti ànni da [[Restaoraçión|restaurasiùn]], a sitè a l'è stèta issâ a [[Diocexi de Cuni|diocexi]], vegnindu destacâ da [[Diocexi de Munduì|quella de Munduì]] du [[1817]], e, dau [[1859]], a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du [[1859]], a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di [[Cacioéi de Àrpi|Caciaûi de Àrpi]] du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]].

Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiâle]], Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a [[4° divixón arpìnn-a &quot;Cuneense&quot;|divixùn &quot;Cuneense&quot;]] pe'a sò ruìna inta [[Canpàgna de Rùscia|campagna de Rüscia]] e, fra u [[1943]] e [[1945]], tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a [[Rexisténsa italiànn-a|rexistènsa]], animâ da l'aucattu [[Duccio Galimberti]]. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du [[1944]] e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du [[1945]].

=== Scimbuli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Cuneo-Stemma 1559.svg|U stemma de Cuni au [[1559]]
Cuneo-Stemma.svg|U stemma de Cuni au dì d'ancöi
Flag of Cuneo.svg|A bande(r)a de Cuni
&lt;/gallery&gt;
Cun l'asêdiu du [[1557]] e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca [[Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni, &quot;fedelìscima invitta&quot;, u titulu de sitè ai 31 de zenà du [[1559]], ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di [[Savöia (famìggia)|Savoia]] in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: &quot;fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Manno|tìtolo=Bibliografia storica degli Stati della monarchia di Savoia|url=https://books.google.com/books/about/Biblioteca_storica_italiana.html?id=7x4RAAAAYAAJ|ànno=1893|editô=F.lli Bocca|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=85|volùmme=Vul. 5}}&lt;/ref&gt;.

U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du [[1936]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?189|tìtolo=Cuneo, decreto 1936-01-28 DCG, riconoscimento di stemma|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/3762ea24-f26f-4b6e-a1df-faa081bf0b83/690-cuneo|tìtolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}&lt;/ref&gt;, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia:

{{Çitaçión|Truncàu. U primmu inquartàu: 1° e 4° partìu de Vestfalia &lt;small&gt;(de purpu(r)a, au cavallu inarbu(r)àu e revertegàu d'argèntu)&lt;/small&gt; e de Sasônia &lt;small&gt;(fasciàu de öttu tocchi d'ò(r)u e de negru, au crancelìn de vèrde, traversante in banda)&lt;/small&gt;, inestàu in punta d'Angria &lt;small&gt;(d'argèntu ai trèi puntâli de russu, missi 1 e 2)&lt;/small&gt;; 2° de Chiablese &lt;small&gt;(d'argèntu seminàu de plinti de negru, au leùn du mèximu, armàu e lampasàu de russu)&lt;/small&gt;; 3° de Aòsta &lt;small&gt;(de negru, au leùn d'argèntu, armàu e lampasàu de russu)&lt;/small&gt;; in sce tüttu in cö, de Savoia mudèrna &lt;small&gt;(de russu, aa crûxe d'argèntu)&lt;/small&gt;. U segundu fasciàu d'argèntu e de russu. U scüu u l'è fianchezàu da due brunde de parma e surmuntàu daa cu(r)una de sitè aculâ da 'n nastru cu'u mòttu {{Maioscolétto|Ferendo}}.|3=Troncato. Il primo inquartato: 1° e 4° partito di Vestfalia &lt;small&gt;(di porpora, al cavallo inalberato e rivoltato d'argento)&lt;/small&gt; e di Sassonia &lt;small&gt;(fasciato di otto pezzi d'oro e di nero, al crancelino di verde, attraversante in banda)&lt;/small&gt;, innestato in punta di Angria &lt;small&gt;(d'argento ai tre puntali di rosso, disposti 1 e 2)&lt;/small&gt;; 2° di Chiablese &lt;small&gt;(d'argento, seminato di plinti di nero, al leone dello stesso, armato e lampassato di rosso)&lt;/small&gt;; 3° di Aosta &lt;small&gt;(di nero, al leone d'argento, armato e lampassato di rosso)&lt;/small&gt;; sul tutto in cuore, di Savoia moderna &lt;small&gt;(di rosso, alla croce d'argento)&lt;/small&gt;. Il secondo fasciato d'argento e di rosso. Lo scudo è accostato da due fronde di palma e sormontato dalla corona di città accollata da un nastro con il motto {{Maioscolétto|Ferendo}}.|lingua=IT}}

U mòttu latìn da sitè, ''Ferendo'' (&quot;Supurtandu&quot;), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220601000000*/https://www.comune.cuneo.it/uploads/media/Il_palazzo_municipale_di_Cuneo.pdf|tìtolo=Il Palazzo municipale di Cuneo|outô=Giovanni Cerutti (a cü(r)a de)|léngoa=IT|p=7}}&lt;/ref&gt;. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Cuni}}

=== Minu(r)anse fu(r)èste ===
Ai 31 de dixèmbre du [[2024]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&amp;a=2024&amp;i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera e popolazione residente straniera per sesso al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüsi ===
I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun ''Dutto'', ''Giordano'', ''Giraudo'', ''Pellegrino'' e ''Bruno''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}&lt;/ref&gt;.

=== Persune lighèi cun Cuni ===
* [[San Steva da Cuni]] (Cuni, [[1340]] ca. - [[Gerusalemme|Gerüsalèmme]], [[1391]]), religiusu, martire e santu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Carta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/stefano-da-cuneo-santo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 94|capìtolo=STEFANO da Cuneo, santo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Angelo Carletti]] ([[Chivasso|Chivassu]], [[1411]] - Cuni, [[1495]]), religiusu, lete(r)àu e ümanista&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Sosio Pezzella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-carletti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1977|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 20|capìtolo=CARLETTI, Angelo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gian Luigi Pascale]] (Cuni, [[1525]]/[[1530]] - [[Romma|Rumma]], [[1560]]), editû, tradutû e religiusu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Susanna Pyronel|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gian-luigi-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Gian Luigi}}&lt;/ref&gt;.
* [[Carlo Pascale]] (Cuni, [[1547]] - [[Abbeville]], [[1625]]), lete(r)àu e diplumaticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Belligni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Carlo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giovanni Aicardi]] (Cuni, [[1550]] - [[Zena]], [[1631]]), architèttu e inzegnê&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mario Labò|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-aicardi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=AICARDI, Giovanni}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giovanni Francesco Ferrari]] (Cuni, [[1609]]/[[1610]] - [[Anqing]], [[1671]]), misciuna(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Bertuccioli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-francesco-ferrari_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRARI, Giovanni Francesco}}&lt;/ref&gt;.
* [[Bruno Bruni]] (Cuni, [[1714]] - [[Romma|Rumma]], [[1796]]), stò(r)icu e teolugu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Pignatelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/bruno-bruni_res-0bed41c1-87e9-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Bruno}}&lt;/ref&gt;.
* [[Pio Eula]] (Cuni, [[1722]]/[[1723]] - Cuni, [[1801]]), architèttu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Signorelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-eula_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1993|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 43|capìtolo=EULA, Pio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Vittorio Filippo Melano]] (Cuni, [[1737]] - [[Novæa|Nuva(r)a]], [[1813]]), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Palumbo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/vittorio-filippo-melano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2009|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 73|capìtolo=MELANO, Vittorio Filippo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Maurizio Pipino]] (Cuni, [[1739]] - [[Symi]], [[1788]]), megu e scritû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Rafaella Pilo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/maurizio-pipino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PIPINO, Maurizio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (Cuni, [[1757]] - Cuni, [[1821]]), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Scalabrino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bartolomeo-bruni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Antonio Bartolomeo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Bruno Lanteri]] (Cuni, [[1759]] - Pineròllu, [[1830]]), religiusu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Griseri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-bruno-lanteri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LANTERI, Pio Bruno}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Barbaroux]] (Cuni, [[1772]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1843]]), aucattu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Narciso Nada|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-barbaroux_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1964|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 6|capìtolo=BARBAROUX, Giuseppe}}&lt;/ref&gt;.
* [[Franco Andrea Bonelli]] (Cuni, [[1784]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1830]]), ornitolugu e entumolugu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Baccio Baccetti|outô2=Pietro Omodeo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-andrea-bonelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BONELLI, Franco Andrea}}&lt;/ref&gt;.
* [[Alessandro Riberi]] ([[Stroppo]], [[1794]] - Cuni, [[1861]]), megu, academicu e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pierangelo Gentile|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-riberi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=RIBERI, Alessandro}}&lt;/ref&gt;.
* [[Lelio Della Torre]] (Cuni, [[1805]] - [[Padova|Pàduva]], [[1871]]), scritû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Di Segni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/della-torre-lelio-hillel_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1989|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 37|capìtolo=DELLA TORRE, Lelio Hillel}}&lt;/ref&gt;.
* [[Carlo Baudi di Vesme]] (Cuni, [[1809]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1877]]), lete(r)àu e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Maria Fubini Leuzzi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/baudi-di-vesme-carlo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BAUDI DI VESME, Carlo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gustavo Ponza di San Martino]] (Cuni, [[1810]] - [[Dronero]], [[1876]]), puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-alessandro-gustavo-giorgio-filippo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Alessandro Gustavo Giorgio Filippo Maria}}&lt;/ref&gt;.
* [[Emilio Ferrero]] (Cuni, [[1819]] - [[Firense|Firènse]], [[1887]]), militâre e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Caciulli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Emilio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giovanni Toselli]] (Cuni, [[1819]] - [[Zena]], [[1886]]), atû de teâtru&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Emanuela Agostini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-toselli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 96|capìtolo=TOSELLI, Giovanni}}&lt;/ref&gt;.
* [[Antonio Allegretti]] (Cuni, [[1840]] - [[Carrara]], [[1918]]), scurtû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Nello Tarchiani|outô2=Franco Russoli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-allegretti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=ALLEGRETTI, Antonio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Coriolano Ponza di San Martino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1842]] - Cuni, [[1926]]), militâre e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-coriolano-cesare-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Coriolano Cesare Luigi}}&lt;/ref&gt;.
* [[Carolina Invernizio]] ([[Voghera]], [[1851]] - Cuni, [[1916]]), scritrixe&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Zaccaria|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carolina-invernizio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 62|capìtolo=INVERNIZIO, Carolina}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giuseppe Brignone]] (Cuni, [[1854]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1937]]), atû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Sisto Sallusti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-brignone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRIGNONE, Giuseppe}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gherardo Ferreri]] (Cuni, [[1856]] - [[Romma|Rumma]], [[1929]]), megu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Domenico Celestino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gherardo-ferreri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRERI, Gherardo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Tancredi Galimberti]] (Cuni, [[1856]] - Cuni, [[1939]]), puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_res-99642c2c-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giovanni Muffone]] (Cuni, [[1859]] - [[Cortemilia]], [[1927]]), prefettu e scritû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Wladimiro Settimelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-muffone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUFFONE, Giovanni}}&lt;/ref&gt;.
* [[Lorenzo Michelangelo Billia]] (Cuni, [[1860]] - [[Firense|Firènse]], [[1924]]), studiusu de filusufia&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Traniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lorenzo-michelangelo-billia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1968|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 10|capìtolo=BILLIA, Lorenzo Michelangelo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giovanni Battista Ceirano]] (Cuni, [[1860]] - [[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[1912]]), impresa(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-ceirano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CEIRANO, Giovanni}}&lt;/ref&gt;.
* [[Cesare Goria Gatti]] (Cuni, [[1860]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1939]]), impresa(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Brignone|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-goria-gatti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2002|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 58|capìtolo=GORIA GATTI, Cesare}}&lt;/ref&gt;.
* [[Camillo Manfroni]] (Cuni, [[1863]] - [[Romma|Rumma]], [[1935]]), prufesû e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Monsagrati|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-manfroni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MANFRONI, Camillo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Luigi Caissotti di Chiusano]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1868]] - Cuni, [[1963]]), puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Alessandro Zussini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caissotti-di-chiusano-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CAISSOTTI DI CHIUSANO, Luigi}}&lt;/ref&gt;.
* [[Attilio Mussino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1878]] - Cuni, [[1954]]), ilustratû, fümetista e pitû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mariadelaide Cuozzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/attilio-mussino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUSSINO, Attilio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Antonio Stefano Benni]] (Cuni, [[1880]] - [[Losanna]], [[1945]]), impresa(r)iu e puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Pertici|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marcello-soleri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 93|capìtolo=SOLERI, Marcello}}&lt;/ref&gt;.
* [[Nino Berrini]] (Cuni, [[1880]] - [[Boves]], [[1962]]), giurnalista, scritû e dramatürgu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Pino Fasano|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nino-berrini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1967|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 9|capìtolo=BERRINI, Nino}}&lt;/ref&gt;.
* [[Marcello Soleri]] (Cuni, [[1882]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1945]]), puliticu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}&lt;/ref&gt;.
* [[Aldo Ferrabino]] (Cuni, [[1892]] - [[Romma|Rumma]], [[1972]]), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Piero Treves|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/aldo-ferrabino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRABINO, Aldo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Giorgio Federico Ghedini]] (Cuni, [[1892]] - [[Nervi|Nèrvi]], [[1965]]), cumpusitû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Sardi De letto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-federico-ghedini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 53|capìtolo=GHEDINI, Giorgio Federico}}&lt;/ref&gt;.
* [[Augusto Rostagni]] (Cuni, [[1892]] - [[Muzzano (Italia)|Muzzano]], [[1961]]), filolugu clascicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Piras|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/augusto-rostagni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROSTAGNI, Augusto}}&lt;/ref&gt;.
* [[Sergio Ortolani]] ([[Napoli|Napuli]], [[1896]] - Cuni, [[1949]]), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Federica De Rosa|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/sergio-ortolani_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2013|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 79|capìtolo=ORTOLANI, Sergio}}&lt;/ref&gt;.
* [[Gastone Lambertini]] (Cuni, [[1902]] - [[Firense|Firènse]], [[1994]]), biolugu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}&lt;/ref&gt;.
* [[Amedeo Giacomini]] (Cuni, [[1905]] - [[Romma|Rumma]], [[1979]]), fisicu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giulio Maltese|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amedeo-giacomini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 54|capìtolo=GIACOMINI, Amedeo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Duccio Galimberti]] (Cuni, [[1906]] - [[Centallo]], [[1944]]), aucattu e partigiàn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}&lt;/ref&gt;.
* [[Leonardo Ferrero]] (Cuni, [[1915]] - [[Trieste|Trièste]], [[1965]]), filolugu e prufesû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Gigante|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Leonardo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Nuto Revelli]] (Cuni, [[1919]] - Cuni, [[2004]]), stò(r)icu&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Lidia Piccioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/benvenuto-revelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=REVELLI, Benvenuto}}&lt;/ref&gt;.
* [[Valerio Verra]] (Cuni, [[1928]] - [[Romma|Rumma]], [[2001]]), prufesû&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Melica|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-verra_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2020|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 98|capìtolo=VERRA, Valerio}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti de interesse ==
=== Architetü(r)e religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Cuneo - Duomo di Cuneo - 2023-09-24 16-13-08 001.JPG|A catedrâle de Cuni
Cuneo - Chiesa di Sant'Ambrogio - 2023-09-24 16-16-47 001.JPG|A gêxa de Sant'Ambröxu
Cuneo - Chiesa di Santa Maria della Pieve - 2023-09-24 16-19-58 001.JPG|A faciâ de Santa Ma(r)ìa da Cêve
Cuneo, Chiesa di San Sebastiano, esterno, facciata.jpg|Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn
Chiesa di Sant'Anna, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de Sant'Ànna
Santuario Madonna della Riva, Cuneo 01.jpg|U santua(r)iu da Madònna da Riva
&lt;/gallery&gt;
;Paròcchia da catedrâle
* Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu: a l'è a catedrâle da [[diocexi de Cuni-Fusàn]] e a l'è mensunâ fina du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a gêxa d'ancöi a secce du [[XVII secolo|Seisèntu]], cun di âtri intervènti fèti pe'i dànni de l'asêdiu du [[1774]]. A catedrâle de Cuni a g'ha ina furma a crûxe grêga cuèrta da vorte a butte, cu'ina faciâ neuclascica. De drentu a l'è decu(r)â da pitü(r)e e finimènti fèti tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12213/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria del Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-02}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Sant'Ambröxu
* Gêxa de Sant'Ambröxu: fina dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a Cuni u gh'é(r)a in gêxa dedicâ a [[Sant'Ambrœuxo|Sant'Ambröxu]], fèta növa aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e turna du [[XVIII secolo|Settesèntu]], quand'a l'ha piàu a sò furma d'ancöi, scibèn che i travai pe'a faciâ ba(r)òcca i sun finìi numma che du [[1890]]. Prugettu du [[Francesco Gallo (architèttu)|Francesco Gallo]], de drentu a g'ha ina cianta a crûxe grega cun de capélle dae parte, cun de vorte e de mü(r)aje tütte decu(r)èi cu'in güstu ba(r)òccu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12229/|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/185-chiesa-di-sant-ambrogio|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve
* Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve: a se tröva intu veggiu, dund'i l'han fèta aa mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]] cumme capélla pe'u culêgiu di Gesuiti, sciü prugettu du [[Giovenale Botto]]. Cunsacrâ du [[1673]], du [[1773]] u gh'è stètu a supresciùn de l'urdine e, passàu quarche tèmpu, a l'è stèta rangiâ a gêxa paruchiâle, funsiùn ch'a l'ha tegnüu fina au dì d'ancöi. Derê da faciâ ba(r)òcca a g'ha ina sula navâ, cun quattru èrchi dae parte dund'i se dröven di atèi, ciü de quellu au fundu, de marme(r)u du [[XVIII secolo|Settesèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12228/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/183-chiesa-di-santa-maria-della-pieve|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de San Michê
* Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn: fundâ du [[1481]] in scia pòrte pe' [[Boves]], a l'è stèta fèta növa fra u [[1595]] e u [[1630]], pe' pià a sò faciâ d'ancöi de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De drentu a g'ha ina navâ sula, cuèrta da 'na cupula intu mezzu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/11996/|tìtolo=Chiesa dei Santi Giacomo e Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}&lt;/ref&gt;.
* Gêxa de Sant'Ànna: a punènte du cèntru, inte basse ch'e ne pian u numme.
* Gêxa du Semina(r)iu Vescuvìle: capélla ch'a se tröva intu cumplessu du Semina(r)iu, au sò servissiu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12197/|tìtolo=Chiesa del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}&lt;/ref&gt;.
* Santua(r)iu da Madònna da Riva: fètu in curispundènsa d'ina funte, u l'existeva da primma du [[XV secolo|Quattrusèntu]] ma u l'è stètu fabricàu de növu ciü votte, a l'ürtimu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], p'esse stètu purtàu vìa da de bu(r)e du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]] o ruvinàu au tèmpu di asêdi da sitè&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_della_riva_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna della Riva (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Chiesa del Cuore Immacolato di Maria, Cuneo, campanile.jpg|A gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia
Chiesa di Sant'Antonio, Cuneo, vista frontale.jpg|Sant'Antôgnu, vegnüu ina gêxa urtudossa
Chiesa di San Giovanni Bosco, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni Bòscu
Chiesa di San Paolo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Paulu, vista de frunte
Chiesa del Sacro Cuore di Gesù (Cuneo).jpg|A gêxa du Sacru Cö
&lt;/gallery&gt;
;Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia
* Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia: a l'è ina gêxa mudèrna, inandiâ du [[1957]] ma custruìa de növu, ciü grossa, a partì dau [[1961]], pe' êsse cunsacrâ du [[1970]]. Fèta int'in güstu mudèrnu, a g'ha ina faciâ a cabanna e de drentu a se svilüppa int'in'aula ünica, dund'u ghe fà lüxe sette grandi barcùi e in lüxernâ. Tantu l'atâ che u co(r)u, au fundu da gêxa, i sun fèti de legnu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12214/|tìtolo=Chiesa del Cuore Immacolato di Maria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}&lt;/ref&gt;.
* Santua(r)iu de Sant'Antôgnu de Pàduva: inte quartèi növi de Cuni, faciâ in sce Cursu Nissa, u santua(r)iu u l'è stètu issàu du [[1907]] pe' vuluntè du prève Don Peano, di [[Òpia picìnn-a da Divìnn-a Providénsa|fratti de Don Orione]]. Dau [[2003]] u l'è passàu aa cumünitè urtudossa rümêna, ricunusciüa dau [[2005]] cumme ina sò paròcchia da [[Diòcexi ortodòssa roménn-a d'Itàlia|diocexi d'Italia]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2016/01/chiesa-di-santantonio.html|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de San Giuànni Bòscu
* Gêxa de San Giuànni Bòscu: paròcchia ch'a l'è gestìa dai [[Socjêtæ Saleziànn-a de Sàn Gioâne Bòsco|salesièi de Don Bòscu]], urdine che a Cuni u gh'é(r)a dau [[1928]], a l'è ina custrusiùn mudèrna, cu'a sò primma prìa ch'a l'è stèta missa ai 8 de dixèmbre du [[1975]]. Passàu in ànnu precisu inta gêxa u se gh'è dìtu a primma messa, mèntre a cunsacrasiùn ufisiâle a l'è stèta ai 8 de dixèmbre du [[1977]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://salecuneo.it/i-sale-a-cuneo/|tìtolo=I Sale a Cuneo|outô=Salesiani Don Bosco Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}&lt;/ref&gt;. Daa furma squadrâ, cun l'artâ intu cantu in faccia a quellu de l'intrâ, a l'è fèta de lastre de ciümèntu, de drentu cuèrtu da maùi a vista&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12219/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de San Paulu
* Gêxa de San Paulu: missa a meridiùn du sèntru, intu quartê növu cu'u mèximu numme, a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1976]], ch'u se n'è ti(r)àu sciü da prinsippiu a canònica e u primmu cian, duve(r)àu cumme gêxa pruviso(r)ia. Fra u [[1982]] e u [[1983]] u s'è finìu i travài, ch'i g'han dètu in tèitu a ciü ègue, rezüu da de trâve pusèi in sce duzze pilastri. Tantu a gêxa che u campanìn i sun de ciümèntu, de cu(r)û in sciu giancu, cun de mü(r)aje che drentu e sun ceghèi a ti(r)à l'öggiu versu l'atâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/195-chiesa-di-san-paolo|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12223/|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;. 

;Paròcchia du Sacru Cö
* Gêxa du Sacru Cö: dedicâ au Sacru Cö du Segnû, a se faccia in sce l'àsse de Vìa Nissa, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü fra u [[1892]] e u [[1895]] da prugettu du [[Carlo Ponzo]]. Cunsacrâ ai 20 d'utubre du [[1895]], a l'è vegnüa paròcchia ai 10 d'agustu du [[1905]], cu'a sò faciâ d'ancöi ch'a l'è pe(r)ò du [[1925]]. Fèta int'ina mescciü(r)a fra u güstu rumanicu, pe'u ciü au de fö(r)a, e gòticu, cu'e culònne ch'u gh'è drentu, a g'ha trê navè e quattru atèi pe' parte, mèntre l'atâ magiû u l'è in travaju du [[Giovanni Sassi]]. U campanìn, du [[1902]], u l'è cuèrtu de tère cötte de tanti cu(r)ûi e u g'ha in scia punta ina stàttua de brunzu du Sacru Cö&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/193-chiesa-del-sacro-cuore-di-gesu|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore di Gesù|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla da Madònna de Lourdes: pensâ cumme sacra(r)iu, a se tröva drentu aa Cà du Mütilàu, ina custrusiùn dau güstu rasiunalista inaugü(r)â au primmu de lüju du [[1936]], prugettu du [[Cesare Genovese]] e de l'[[Augusto Toselli]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2014/01/casa-del-mutilato.html|tìtolo=Casa dei mutilati e degli invalidi di guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla di Feruvê: au dì d'ancöi u se ghe tegne i incuntri de gêxe evangeliche, ciü che de manifestasiùi d'âtru genere&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2017/10/25/news/cuneo-polemica-in-consiglio-comunale-sul-centro-islamico-1.34408813/amp/|tìtolo=Cuneo, polemica in Consiglio comunale sul centro islamico|outô=Lorenzo Boratto|dæta=25 utubre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
ChiesaDiBombonina.jpg|Vista da gêxa da Bombonina
Chiesa di San Giuseppe, Borgo San Giuseppe, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giüsèppe
Chiesa di San Pio X, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Piu X a Cerialdo
Cappella di San Giacomo, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de San Giacumu
Chiesa di San Defendente, Confreria, Cuneo, vista frontale.jpg|San Defendènte de Confreria
&lt;/gallery&gt;
;Paròcchia de Bombonina-Tetti Pesio
* Gêxa de San Grâtu: a se tröva inta lucalitè de Tetti Pesio, a levante de Cuni, dund'u gh'è ascì ina capélla dedicâ au mèximu santu inta grangia di [[Órdine certozìn|certusìn]] de Pesio&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/grangia-certosina-di-tetti-pesio|tìtolo=Grangia certosina di Tetti Pesio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;. A l'è a sêde de sta paròcchia, ch'a l'è dedicâ pe' cuntru a San Fransescu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12233/|tìtolo=Chiesa di San Grato|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-valle-stura-964/parrocchia-san-grato-in-tetti-pesio-di-cuneo-41/|tìtolo=Parrocchia San Grato in Tetti Pesio di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;.
* Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi: a se tröva intu quartê de Bombonina, au nòrd-èst du sèntru. Quande che sta lucalitè a l'è vegnüa paròcchia, du [[1952]], u s'è pensàu de frabicà ina gêxa növa, ch'a servisse au pòstu da capélla da scignu(r)i duve(r)â fina a quellu mumèntu. Cumensâ du [[1955]], a sò faciâ a repia u güstu rumanicu e, de drentu, a g'ha ina cianta a crûxe latìna, cu'in atâ de marme(r)u e de mü(r)aje gianche, sènsa gua(r)i de decu(r)asiùi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12222/|tìtolo=Chiesa di San Matteo e Beata Vergine Addolorata|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Borgo San Giuseppe
* Gêxa de San Giüsèppe: missa inta lucalitè ch'a pìa u numme da stu santu, vegnüa paròcchia dau [[1936]], a sò custrusiùn a l'è cumensâ dui ànni de dòppu ma, du [[1943]], a l'è stèta derucâ dai bumbardamènti. Rangiâ du [[1950]]-[[1954]], a l'è stèta finìa du [[1987]]-[[1989]] segundu u primmu prugettu de l'inzegnê Toselli, bèn che cun de decu(r)asiùi de mênu. A gêxa a se mustra cu'in frunte fiancàu da dui campanìn binélli, mèntre de drentu a g'ha ina furma a crûxe latìna, cu'a navâ cuèrta da 'na votta a butte e, intu presbite(r)iu, l'atâ magiû fètu du [[1989]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12220/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Cerialdo
* Gêxa de San Piu X: a l'è ina gêxa mudèrna, sêde da paròcchia de Cerialdo, lucalitè ch'a se tröva au nòrd-òvest du sèntru de Cuni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-pio-x-in-cerialdo-di-cuneo-46/|tìtolo=Parrocchia San Pio X in Cerialdo di Cuneo|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla da Madònna du Rusa(r)iu: a fa parte du cumplessu de vìlla Oldofredi Tadini, a setentriùn de Cerialdo, dund'a l'è stèta frabicà du [[1764]] dai Mocchia de San Michê, i sò pruprieta(r)i inte quelli ànni, in moddu che i cuntadìn du pòstu i puxevan sentì a messa sènsa andâsene fina daa paròcchia, che alantu(r)a a l'é(r)a a Passatore. A capélla, asemme aa vìlla, a l'è stèta brüxâ dai fransesi du [[1799]], pe' êsse dunca rangiâ du [[1802]]; quand'u s'è custruìu ascì u nicciu pe'e relicchie du beàu [[Angelo Carletti]] da [[Chivasso|Chivassu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.villaoldofreditadini.it/?La_Villa___Il_Fantasma___La_Storia_del_Fantasma|tìtolo=Villa Oldofredi Tadini: La Storia del Fantasma|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Giacumu: a se tröva a meridiùn de Cerialdo, fiancâ da 'n giardìn pübbriu. U pà ch'a secce stèta fabricà pe'a primma votta du [[1041]] ma, truvanduse int'ina pusisiùn strategica, a l'è stèta derucâ intu cursu di asêdi de Cuni, pe' êsse turna custruìa dai cuntadìn de ste tère. Rangiâ cun l'intervèntu de gènte da lêva du [[1924]], cumpresu u prève don Ugo Bessone, de drentu a cunserva di travài de legnu fèti dau scurtû Beppe Viada, de Cuni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://laguida.it/2026/07/04/un-giardino-di-cerialdo-candidato-luogo-del-cuore-fai|tìtolo=Il giardino della cappella di San Giacomo a Cerialdo candidato &quot;Luogo del cuore FAI&quot;|dæta=4 lüju 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Confreria
* Gêxa de San Defendènte: sêde da paròcchia pe'a frasiùn de Confreria, a l'è stèta ti(r)â sciü, cu'ina primma capeletta, du [[1623]], pe' pià u pòstu d'in pilùn dedicàu au mèximu santu. Dutâ de campanìn dau [[1683]], tèmpu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] a l'è stèta slargâ cun pa(r)eggi intervènti ma, quandu che du [[1897]] u paìse u l'è vegnüu paròcchia, u s'è pensàu da frabicà ina gêxa növa, cunsacrâ ufisialmènte ai 26 de mazzu du [[1926]]. A faciâ, spartìa da finte culònne, a se mustra cu'in barcùn reundu e in porteghettu avansàu davanti au purtâ, mèntre de drentu a gêxa a g'ha di pilastri ch'i ne spartiscen e trê navè, cu'in presbite(r)iu issàu de trèi sca(r)ìn e in fundu a mezzu serciu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12170/|tìtolo=Chiesa di San Defendente|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Chiesa della Madonna delle Grazie, Madonna delle Grazie, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa da Madònna de Grassie
Cuneo - chiesa parrocchiale di Madonna dell'Olmo, vista frontale.jpg|A Madònna de l'Urmu
San Grato, Madonna dell'Olmo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Grâtu aa Madònna de l'Urmu
Chiesa di San Giovanni Battista, Passatore, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni u Batìsta
I-CN-Ronchi.JPG|San Lu(r)ènsu de Ronchi
&lt;/gallery&gt;
;Paròcchia de Madonna delle Grazie
* Gêxa da Madònna de Grassie: inta frasiùn cu'u mèximu numme, au de là du Gessu dau sèntru de Cuni, a l'è stèta issâ du [[1941]], da prugettu de l'inzegnê Martino Gallo, mèntre u campanìn u l'è stètu finìu du [[1947]] e u ciasâ du [[1955]]. In scia drìta du presbite(r)iu, du [[1990]], u s'è recavàu ina capélla, prugetâ da l'architèttu Franco Fogliacco, mèntre du [[2001]] u s'è missu in növu purtâ in regordu du giübileu de l'ànnu de primma&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12216/|tìtolo=Chiesa della Madonna delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Madonna dell'Olmo
* Gêxa da Madònna de l'Urmu: missa in scia zìna de mancìna du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]], a setentriùn du sèntru de Cuni, a fa parte d'in gran cumplessu furmàu ancù da vìlla Tornaforte e u sò parcu. Frabicâ du [[1593]]-[[1595]] au pòstu d'in antìgu pilùn, intu scitu d'in'apa(r)isiùn da Madònna a in surdumüttu, a gêxa a l'è stèta prugetâ da l'[[Ercole Negri di Sanfront]]. Pe'a sò pusisiùn strategica a l'ha patìu i dànni de tante bataje e, tèmpu di fransesi, a l'è stèta sachezâ e serâ ae funsiùi. A l'è stèta dunca rangiâ in scia mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], piandu cuscì e sò furme d'ancöi. Daa cianta a crûxe latìna e a 'na sula navâ, a cunserva u quaddru miraculusu da ''Madònna de l'Urmu fra i santi Fransescu e Benardu'', di primmi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/281-chiesa-della-madonna-dell-olmo|tìtolo=Chiesa della Madonna dell'Olmo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_dell_olmo_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna dell’Olmo (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;.
* Capélla de San Grâtu: missa in scia vìa veggia pe' [[Busca]], fètu dund'u gh'é(r)a zà in pilùn dedicàu au santu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.prolocomdo.com/storia/|tìtolo=La Storia della Frazione|outô=Proloco MDO|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Passatore
* Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a paròcchia da frasiùn a l'è stèta issâ inta segunda mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au pòstu da veggia capélla de Santa Ma(r)ìa, mèntre e sò decu(r)asiùi, travaju du [[Giuseppe Toselli]], e sun stète finìe du [[1844]]. A se mustra cu'ina strutü(r)a ciütòstu semplice, spartìa inte trê navè sènsa de decu(r)asiùi gua(r)i fìn, mèntre l'artâ a l'è stètu sustituìu du [[1956]]. In sce mü(r)aje du drentu au campanìn u se pò vegghe ina pitü(r)a da Madònna cu'u Bambìn che, de prubabile, a l'è scampâ fìn dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12171/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Roà Canale
* Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima: gêxa da paròcchia de Roà Canale, a l'è stèta frabicâ du [[1927]] in sce prugettu de l'inzegnê [[Antonio Toselli]], inglubandughe a capélla ciü antìga ch'u gh'é(r)a fìn dau [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'u se ne vegghe di resti inte mü(r)aje. A gêxa a l'è fèta int'in stìle repiàu dau rumanicu, a g'ha ina furma a retangulu inte trê navè, cun di pilastri curinsi, mèntre au fundu a g'ha in artâ de marma(r)u de güstu neuclascicu, cu'in quaddru de l'Imaculâ du [[Luigi Morgari]] du [[1921]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12165/|tìtolo=Chiesa dell'Immacolata Concezione di Maria Santissima|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Roata Rossi
* Gêxa de San Ròccu: a l'è a sêde da paròcchia de Roata Rossi, frasiùn ch'a se tröva a setentriùn du sèntru de Cuni, dund'a l'è missa a faciâse in sca vìa veggia pe' Busca&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-rocco-in-roata-rossi-di-cuneo-47/|tìtolo=Parrocchia San Rocco in Roata Rossi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Fundâ cumme capélla de campagna, de dòppu du [[1639]], cun l'intitulasiùn ai santi Ròccu e Andrea, a l'é(r)a in parte intu terito(r)iu da paròcchia de Passatore e pe' in tòccu inte quella de San Benignu. Passâ du [[1807]] daa diocexi de Fusàn inte [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e, du [[1817]], inte quella de Cuni, du [[1897]] a l'è stèta issâ a paròcchia pe' sò cuntu&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/bibliografia-diocesana/parrocchie/|tìtolo=Parrocchie|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Ronchi
* Gêxa de San Lu(r)ènsu: a sêde da paròcchia de Ronchi, a l'è faciâ in scia SS231, pe'u sò tòccu da Cuni a [[Fusàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-lorenzo-in-ronchi-di-cuneo-42/|tìtolo=Parrocchia San Lorenzo in Ronchi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. A l'è sêde de paròcchia dau [[1595]], intitulâ ai santi Lu(r)ènsu e Benardu, quand'a l'è stèta destacâ da quella de Passatore; du [[1822]] a l'ha persu u terito(r)iu da Madònna de l'Urmu, vegnüa ina paròcchia pe' cuntu sò&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Gêxa de Sant'Ànna: inta lucalitè de Cascìna Colombaro&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12118/|tìtolo=Chiesa di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Chiesa di San Pietro del Gallo, San Pietro del Gallo, Cuneo, vista frontale.jpg|Faciâ da gêxa de San Pe(r)u
Immaggine:Chiesa di San Rocco, San Rocco Castagnaretta, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Ròccu
&lt;/gallery&gt;
;Paròcchia de San Benigno
* Gêxa de San Benignu: sta gêxa, ch'a dà de numme aa lucalitè intrega, a g'ha de u(r)igine bèn antìghe, cu'a sò strutü(r)a rumanica ch'a ne vegne dau [[XIII secolo|Duxèntu]]. Du [[XIV secolo|Trexèntu]] u gh'è stètu pe(r)ò levàu i marme(r)i pe' duve(r)âli inta custrusiùn da gêxa de [[Fusàn]], mèntre du [[XV secolo|Quattrusèntu]] a l'è stèta rangiâ a növu. A l'imprinsippiu a l'è nasciüa cumme in priu(r)àu di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] ae dipendènse de l'[[abasìa de Fruttuaria]] ma, du [[1604]], a l'è intrâ a fà parte da [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi de Fusàn]] cumme paròcchia, mèximu tèmpu ch'u n'è stètu ti(r)àu sciü a votta. A l'ürtimu, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u gh'è stètu fètu e decu(r)asiùi de drentu, e capélle rembèi ae mü(r)aje e a faciâ cumme ch'a se vegghe au dì d'ancöi, tütta cuèrta de maùi&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.chieseromaniche.it/Schede/1420-Cuneo-San-Benigno.htm|tìtolo=Chiesa di San Benigno - Cuneo Frazione San Benigno (CN)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;.
* Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ: a se tröva int'ina cascìna inta lucalitè de Tetti Rubatto, a punènte de San Benignu.

;Paròcchia de San Pietro del Gallo
* Gêxa de San Pe(r)u: mensunâ pe'a primma votta du [[1664]] cumme ina capélla de campagna, e sò u(r)igine e sa(r)ean da ligà aa presènsa d'in veggiu pilùn ch'u mustrava ina pitü(r)a de [[Sàn Pê|San Pe(r)u]] cu'in gallu. A l'è stèta issâ a paròcchia du [[1819]], a primma a êsse creâ inta növa diocexi de Cuni, pe vegnì slargâ du [[1832]], quand'u s'è purtàu ciü in âtu a votta e frabicàu e capelette dae parte e u co(r)u. Inta segunda mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] de drentu a l'è stèta pitü(r)â a frescu dai pitûi Gautier e Agnese, mèntre a sò faciâ a l'ha piàu e sò furme d'ancöi cun di travai du [[1879]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/276-chiesa-di-san-pietro-apostolo|tìtolo=Chiesa di San Pietro Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de San Rocco Castagnaretta
* Gêxa de San Ròccu: a l'è stèta custruìa inta lucalitè ch'a ne pìa u numme, finìu a [[Pèsta néigra|pèste]] du [[1630]], pe' vutu da pupulasiùn e vuluntè du prève Giacomo Riberi de [[Entracque]], ch'u g'ha dìtu a primma messa du [[1632]]. Finìa inte l'ànnu de dòppu, a l'è stèta issâ a paròcchia dau vescu de Munduvì e a nu l'è cangiâ gua(r)i cu'u tèmpu. A ògni moddu, du [[1937]] u s'è cumensàu a frabicà ina gêxa növa nu gua(r)i da distante, cunsacrâ numma che du [[1956]], mèntre quella veggia a l'ha finìu pe' êsse caciâ zü intu dixèmbre de quellu ànnu, e u n'è restàu numma che u campanìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/197-chiesa-di-san-rocco|tìtolo=Chiesa di San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;.
* Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia: a se tröva inta burgâ da Cruxetta, raxùn ch'a a fà cunusce cumme a capélla da Cruxetta ascì, pròpiu in sci cunfìn fra Cuni e [[Burgu San Darmàssu]], custruìa du [[1180]] segundu ina targa ch'a gh'è missa. Ciamâ du [[1755]] cumme a capélla de &quot;Salvagna&quot; o &quot;Salvaggia&quot;, intu tèmpu u gh'è stètu rembàu de âtre custrusiùi, cumme ina stansia picìna dunde fòscia u ghe staxeva in e(r)emittu. De drentu a l'é(r)a decu(r)â cu'ina pitü(r)a gòtica ch'u ne restàu numma che di tòcchi, mèximu güstu duve(r)àu inta figü(r)a de Ma(r)ìa ch'a se pò vegghe in simma a l'artâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://laguida.it/2025/08/15/la-cappella-della-crocetta-sullantica-strada-che-divideva-cuneo-da-borgo|tìtolo=La Cappella della Crocetta sull'antica strada che divideva Cuneo da Borgo|dæta=15 agustu 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;.

;Paròcchia de Spinetta
* Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima

;Âtre architetü(r)e
* Veggiu cunvèntu de San Fransescu
* Veggia gêxa de San Tumaxu
* Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu
* Scinagoga de Cuni

=== Architetü(r)e sivìli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Immaggine:Cuneo - Palazzo della Prefettura - 2025-09-26 12-42-03 001.jpg|U palàssiu da Prefetü(r)a
Immaggine:PiazzaGalimberti-Cuneo3.jpg|U palàssiu du Tribünà
Immaggine:Cuneo palazzo vescovile.jpg|U palàssiu du Vescu
&lt;/gallery&gt;
* Palàssiu Alberti
* Palàssiu Andreis di Mondrone
* Palàssiu-Cà Galimberti
* Palàssiu Delfino
* Palàssiu Delfino di Trivero
* Palàssiu da Banca d'Italia
* Palàssiu da Prefetü(r)a
* Palàssiu da Pruvinsa
* Palàssiu da Stasiùn
* Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica
* Palàssiu du Municìpiu
* Palàssiu du Tribünà
* Palàssiu du Vescu
* Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi
* Palàssiu Rubatti di Toricella
* Palàssiu Scotti di Sauze
* Palàssiu Taricchi di Stroppo
* Teâtro Toselli
* Palàssiu Uffici Finanziari PUF
* Vìlla Oldofredi Tadini
* Vìlla Tornaforte
* Munümèntu au Giuseppe Barbaroux
* Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu
* Munümèntu aa rexistènsa

==== Pòrteghi ====
{{Çitaçión||''[[:pms:s:Giovanni Cerutti/Canson/Sota ij pòrti 'd Coni|Ij pòrti 'd Coni]]''|Là sota ij pòrti 'd Coni, là sota ij pòrti neuv,&lt;br /&gt;a-i é na bela, bela bionda, larà, ch’a vend ij parapieuv.|lingua=PMS}}
[[Immaggine:Portici di Cuneo.jpg|miniatura|I pòrteghi de Cuni]]
Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://viaggi.corriere.it/itinerari-e-luoghi/cards/portici-ditalia-le-passeggiate-nel-cuore-di-10-citta/?img=2|tìtolo=Sotto i portici più eleganti d'Italia: passeggiate nel cuore di 10 città|outô=Luca Sartori|dæta=17 nuvèmbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}&lt;/ref&gt;. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse.

Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che [[Bologna|Bulògna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Padova|Pàduva]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ecoditorino.org/quali-sono-le-citta-con-piu-portici-in-italia.htm|tìtolo=Quali sono le città con più portici in Italia?|outô=Emanuel Silci|dæta=19 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}&lt;/ref&gt;.

=== Architetü(r)e militâri ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Cuneo – Caserma Vittorio Emanuele II (xilografia).jpg|A caserma Vittorio Emanuele II, [[1893]]
Targa Via Cesare Battisti, Cuneo.jpg|Targa au Cesare Battisti in scia caserma ch'a gh'è dedicâ
&lt;/gallery&gt;
* Caserma &quot;Cesare Battisti&quot;: nasciüa in gì(r)u au [[1889]] cumme caserma &quot;Vittorio Emanuele II&quot;, a l'è stèta fabricâ da fiancu da caserma &quot;generâle Antonio Cantore&quot;, ciü antìga, pe' furmà in cumplessu ünicu. Fra i quattri fabrichèi ch'i furmavan sta caserma, quellu ciü a punènte, de ciü prexu pe' êsse duve(r)àu pe'i servissi e di ufissi, u l'è vegnüu a sêde de l'[[Archiviu de Stàttu de Cuni]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://artbonus.gov.it/1431-archivio-di-stato-di-cuneo.html|tìtolo=Archivio di Stato di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}&lt;/ref&gt;.
* Caserma &quot;Gonzaga&quot;: missa inte Cursu Soleri, a l'è ancù duve(r)â cumme sêde du cumandu di carabinèi pe'a pruvinsa de Cuni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/eventi/cuneo-e-valli/caserma-gonzaga-aperta-al-pubblico_3514.html|tìtolo=Caserma &quot;Gonzaga&quot; aperta al pubblico|dæta=3 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Müsei ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Cuneo - Museo Casa Galimberti - Marcok 2024-10-11 001 015.jpeg|U Müseu Cà Galimberti
Cuneo - Museo civico di Cuneo - Marcok 2024-10-11 022.jpeg|Müseu Sivicu de Cuni
Cuneo, Museo Diocesano San Sebastiano Interno Sala di San Giacomo, veduta d'insieme con ex voto.jpg|Sâla de San Giacumu, Müseu Diucesàn
&lt;/gallery&gt;
* Müseu Cà Galimberti: u se tröva drentu au palàssiu Osasco, intu scitu ch'u l'é(r)a da famìa Galimberti e intu scagnu de l'aucattu e partigiàn [[Duccio Galimberti]]. Lì, u gh'è in mustra a culesiùn d'ope(r)e d'arte da famìa, ciü che a sò bibliutêca e archiviu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/vivere-il-comune/luoghi/museo-casa-galimberti/|tìtolo=Museo Casa Galimberti|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}&lt;/ref&gt;.
* Müseu Sivicu: u müseu da sitè, da-i [[Anni 1980|ànni '80]] u tröva de pòstu intu cumplessu de San Fransescu e u campa insemme de testimunianse in scia sto(r)ia de Cuni dau sò imprinsippiu fin'au dì d'ancöi. Furmàu da pa(r)eggi fundi, u g'ha fina de bibliutêca e de archiviu stò(r)icu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cuneocultura.it/musei/museo-civico-di-cuneo/informazioni/|tìtolo=Museo civico di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}&lt;/ref&gt;.
* Müseu Diucesàn &quot;San Bastiàn&quot;: inta Cuntrâ Munduì, u l'è missu intu cumplessu de San Bastiàn, cu'e ciü tante ope(r)e mustrèi intu müseu ch'e ne vegnen da stu lì e daa cungrega ch'a gh'axeva de sêde&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.museodiocesanocuneo.it/|tìtolo=Il percorso espositivo|outô=Müseu Diucesàn &quot;San Bastiàn&quot;|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}&lt;/ref&gt;.
* Müseu feruviàriu: u se tröva inta [[stasiùn de Cuni]] e u se ghe pò vegghe tante testimunianse in scia sto(r)ia de feruvìe a Cuni, cun tantu de vestì e beretti da feruvê, manifesti, papèi e futugrafìe. De ciü, au de fö(r)a u gh'è in vagùn du [[1943]] e ina veggia [[Lucumutìva FS E.551|lucumutìva E.551]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120929010308/http://www.dlfcuneo.net/museo.html|tìtolo=Il Museo Ferroviario di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}&lt;/ref&gt;.
* Memu(r)iâle Divixùn Arpìna &quot;Cuneense&quot;: inta veggia [[stasiùn de Cuni Gessu]], u mette in mustra memo(r)ie e testimunianse da &quot;Cuneense&quot; e di mòrti in guèra de tütta a pruvinsa, cun di repèrti de quelli tèmpi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.memocuneense.it/|tìtolo=Memoriale Divisione Alpina Cuneense|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Natü(r)a ===
* Parcu da Zuentù
* Parcu da Rexistènsa
* Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a
* Parcu Munvìsu
* Giardìn &quot;Piazza della Libertà&quot;
* Parcu da Castagna
* Giardìn &quot;Dino Fresia&quot;
* Giardìn &quot;Don Cesare Stoppa&quot;
* Giardìn &quot;Lalla Romano&quot;
* Giardìn &quot;Villa Sarah&quot;
* Parcu Parri

== Cultü(r)a ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
[[Immaggine:Biblioteca civica di Cuneo - cortile 01.jpg|miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica]]
A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305093342/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/cultura/biblioincitta/Pieghevole_Biblioincitta.pdf|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteche della Città di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma ''Biblioincittà''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130127161018/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta.html|tìtolo=Biblioincittà|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;. Intu detaju, ste chi e sun:
* Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a [[Lengua françéise|lengua fransese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210353/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellalliance-francaise.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Alliance Française di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210355/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellassociazione-apice.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Associazione APICE di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210319/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dei-bambini-e-dei-ragazzi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dei Bambini e dei Ragazzi|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca du [[Club arpin italian|Clüb Arpìn Italiàn]] &quot;A. Borsi&quot;: a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210331/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-club-alpino-italiano-a-borsi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Club Alpino Italiano A. Borsi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210349/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-della-camera-di-commercio.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca della Camera di Commercio di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://archive.is/20121219024220/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-di-doc-sportiva.html|tìtolo=Biblioteca del Centro di Documentazione Sportiva|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210324/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-studi-fond-crc.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Centro Studi della Fondazione CRC di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du [[1802]], e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210116/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-civica-di-cuneo.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Civica di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210409/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-per-ragazzi-di-cuneo-sud.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca per Ragazzi di Cuneo Sud|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca du Cunservato(r)iu &quot;G. F. Gherdini&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210335/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-conservatorio-g-f-ghedini.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Conservatorio G. F. Ghedini di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210359/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-diocesana.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Diocesana di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210406/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-ist-storico-resistenza.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Istituto Storico della Resistenza di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210339/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-museo-casa-galimberti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Museo Casa Galimberti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210117/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-compl-monum-san-francesco.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Complesso Monumentale di San Francesco di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca du prugetti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210344/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-progetto-adolescenti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Progetto Adolescenti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210414/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-universitaria-cuneese.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Universitaria Cuneese di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.
* Bibliutêca &quot;Davide Cavaglion&quot;: a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte.

;Scö(r)e
Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün.

I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi &quot;Corso Soleri&quot;, &quot;Via Sobrero&quot;, &quot;Viale Angeli&quot;, &quot;Oltrestura&quot; e &quot;Borgo San Giuseppe&quot;, mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle &quot;E. De Amicis&quot;, u tecnicu cumerciâle &quot;F. Bonelli&quot;, u tecnicu indüstriâle &quot;M. Delpozzo&quot;, l'istitüu d'istrusiùn superiûre &quot;S. Grandis&quot;, u scientificu e clascicu &quot;S. Pellico - G.Peano&quot;, l'I.I.S. &quot;Bianchi - Virginio&quot; e l'I.I.S. &quot;Virgino - Donadio&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/wp-content/uploads/2025/10/SEDI-ISTITUTI-SCOLASTICI.pdf|tìtolo=Sedi istituti scolastici|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}&lt;/ref&gt;.

De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu &quot;Giorgio Federico Ghedini&quot;, l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi &quot;A. Macagno&quot;.

=== Parlà de Cuni ===
U [[parlà de Cuni]] u l'è ina va(r)ietè da [[Léngoa piemontéize|lengua piemuntese]], cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au [[parlà de Tü(r)ìn]]. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi.

=== Cuxìna ===
U dûse tipicu de Cuni i sun i &quot;[[cuneesi au rum]]&quot;, di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du [[1923]], ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/topnews/edizioni-locali/cuneo/2021/05/25/news/un-secolo-di-cuneesi-il-dolce-che-fa-sognare-golosi-in-tutto-il-mondo-1.40314156/|tìtolo=Un secolo di &quot;cuneesi&quot;, il dolce che fa sognare golosi in tutto il mondo|dæta=15 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}&lt;/ref&gt;.

== Ecunumia ==
L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e de l'[[Alevaménto|alevamèntu]], cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Manifestasiùi ==
* ''Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima'': mustra de béstie fèta fina dau [[1952]] intu tèmpu de [[Qua(r)exima]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106184035/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostre-agricole-mostra-regionale-zootecnica-di-quaresima.html|tìtolo=Mostre Agricole - Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}&lt;/ref&gt;.
* ''Degustibus'': manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau [[2010]], intu segundu fìn de setemâna de mazzu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150527121951/http://cuneo.degustibus.cuneo.it/|tìtolo=Degustibus|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}&lt;/ref&gt;.
* ''La Fausto Coppi'': cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau [[1987]], a cazze aa segunda dumenega de lüju&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.faustocoppi.net/|tìtolo=La Fausto Coppi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}&lt;/ref&gt;.
* ''Cuneo Illuminata'': fèta dau [[2014]], de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.cuneoilluminata.eu/|tìtolo=Cuneo Illuminata|léngoa=IT|vìxita=2026-01-17}}&lt;/ref&gt;.
* ''Grande Fiera d'Estate'': manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau [[1976]] fina du [[2019]]. Sta fe(r)a, che dau [[2010]] a g'ha u titulu de &quot;Nasiunâle&quot;, a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321193220/http://grandefieradestate.com/|tìtolo=Grande Fiera d'Estate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;.
* ''Mirabilia International Circus &amp; Performing Arts Festival'': in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalmirabilia.it/|tìtolo=Mirabilia International Circus &amp; Performing Arts Festival|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;.
* ''Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106165759/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostra-regionale-ortofrutticola-citta-di-cuneo.html|tìtolo=Comune di Cuneo - Portale Istituzionale - Mostra Regionale Ortofrutticola - Città di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;.
* ''Fiera Nazionale del Marrone'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa [[castagna]] e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau [[1999]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.marrone.net/|tìtolo=Fiera del Marrone|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}&lt;/ref&gt;.
* ''Sono un uomo di mondo'': a tèrsa dumenega d'utùbre, dau [[1999]], u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.uominidimondo.it/|tìtolo=Uomini di mondo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}&lt;/ref&gt;.
* ''Stracôni'': a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7&amp;nbsp;km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]], intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau [[1978]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.straconicard.it/|tìtolo=Stracôni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}&lt;/ref&gt;.
* ''Scrittorincittà'': ciamâ a ''Festa Europea degli autori'' fina du [[2002]], a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. ''Scrittorincittà'' a l'è inandiâ, dau [[1999]], intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.scrittorincitta.it/|tìtolo=Scrittorincittà|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;.
* ''IllumiNatale'': manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sport ==
=== Zögu du balùn ===
[[Immaggine:Stadio Fratelli Paschiero vista Tribuna Matteotti.jpg|miniatura|U stàddiu &quot;Fratelli Paschiero&quot;, u campu de cà pe' l'AC Cuneo]]
A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'[[Associazione Calcio Cuneo 1905]], fundâ du [[1905]] e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du [[2019]], a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du &quot;Cuneo&quot; u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa.

Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du [[2010]] intu [[Centro Sportivo Italiano|C.S.I.]] du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/sport/cuneo-e-valli/calcio-rimpatriata-tra-ex-allinaugurazione-del-museo-dedicato-alla-saetta_53532.html|tìtolo=Calcio, rimpatriata tra ex all’inaugurazione del museo dedicato alla Saetta|dæta=12 setèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}&lt;/ref&gt;. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.tuttocampo.it/Piemonte/CN/ElencoNews#!|tìtolo=Società calcistiche di Cuneo e provincia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}&lt;/ref&gt;. De ciü, du [[2019]] u l'è nasciüu a &quot;Scuola calcio Cuneo Oltrestura&quot;, ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cuneoltrestura.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi Siamo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}&lt;/ref&gt;.

A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a [[Cuneo Calcio Femminile]], fundâ du [[1985]], che defèti a l'ha zügàu due votte inta [[Serie A (dònne)|Serie A]], finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa [[Juventus Football Club (dònne)|Juventus Women]] du [[2017]].

=== Bricichette ===
Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du [[Gîo d'Italia|gì(r)u d'Italia]] e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du [[1949]], dunde u [[Fausto Coppi]] u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a [[Pinerolo|Pine(r)òllu]] cun 11'52&quot; in sce [[Gino Bartali]]. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e [[Còlla da Madalena|còlle da Madalena]], [[Còlla du Vars|du Vars]], [[Còlla de l'Izoard|de l'Izoard]], [[Còlla du Munginevru|du Munginevru]] e [[Còlla du Sestriere|du Sestriere]], stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u.

Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du [[Tour de France]], a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du [[2008]], ch'a l'è finìa a [[Jausiers]], in [[Provensa|Pruvènsa]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://newsfood.com/cuneo-granda-tour-2008-presentato-il-comitato-organizzatore/|tìtolo=Cuneo: &quot;Granda Tour 2008&quot;, presentato il Comitato organizzatore|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}&lt;/ref&gt;.

=== Volley ===
[[Immaggine:PalazzettodellosportCuneo.jpg|miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta]]
A sucietè de [[volley]] de rife(r)imèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u [[Piemonte Volley]], squaddra fundâ du [[1958]] cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du [[2014]], rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du [[2015]], quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du [[Cuneo Volley]], ch'a l'ha cumensàu daa [[Serie B2 (volley òmmi)|Sé(r)ie B]] e che au dì d'ancöi a zöga inta [[Superlega (volley)|Superlega]].

Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a [[Cuneo Granda Volley]], che aù a zöga inta [[Série A1 (volley dònne)|Sé(r)ie A1]].

A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi.

=== Balùn ===
In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u [[Balón (zêugo)|balùn]], cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]], u mascimu livéllu du [[Canpionòu italiàn de balón|campiunàu de balùn]], guagnàu dau Cuni bèn 14 votte, ciü che e 8 vito(r)ie inta [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia de primma categu(r)ìa]]. 

U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu &quot;Francesco Capello&quot;, ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune.

=== Âtru ===
Pe'u [[Ballabanastra|basket]] a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta [[Serie C (basket òmmi)|Sé(r)ie C]] da regiùn.

Pe'u [[rugby]], a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta [[Serie C (rugby a 15)|Sé(r)ie C]] in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo.

A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu &quot;Walter Merlo&quot;, daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'[[atletica]].

== Aministrasiùn ==
=== Scindichi de Cuni ===
[[Immaggine:I-CN-Cuneo13.JPG|miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1860|1862|Carlo Brunet||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1862|1862|Francesco Lovera||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1863|1863|Agostino Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1863|1865|Carlo Brunet||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1866|1866|Agostino Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1867|1868|Luigi Fabre||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1869|1872|Giacinto Ballario||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1872|1874|Agostino Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1874|1884|Virginio Allione||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1885|1888|Giuseppe Calcagno||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1888|1905|Angelo Bocca||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1905|1907|Attilio Pirinoli||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1907|1907|Luigi Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1907|1908|Giulio Bertoldi||Regiu cum.|}}
{{ComuniAmminPrec|1908|1912|Luigi Fresia||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1912|1913|Marcello Soleri||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1913|1914|Marco Cassin||Pro-scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1914|1920|Luigi Fresia||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1920|1925|Antonio Bassignano||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1925|1926|Vincenzo Gueli||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1926|1926|Ugo Franco||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1926|1927|Pietro Frigerio||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1927|1938|Giovanni Battista Imberti|PNF|Pudestè|}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1940|Michele Olivero|PNF|Pudestè|}}
{{ComuniAmminPrec|1940|1941|Giovanni Marchetti|PNF|Pudestè f.f.|}}
{{ComuniAmminPrec|1941|1941|Massimo Ferreri||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1941|1943|Carlo Viglino||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Antonio Bassignano||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1944|Angelo Tua||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1944|Pensiero Macciotta||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Caiani|PFR|Pudestè|}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Armando Sartirana||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1948|Ettore Rosa|CLN|Scindicu|&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Scindicu indicàu dau Cumitàu de Libe(r)asiùn Nasiunâle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1948|Antonio Toselli|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1948|1951|Luigi Teresio Cavallo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1951|8 zügnu 1965|Mario Delpozzo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 zügnu 1965|1976|Tancredi Dotta Rosso|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1976|1985|Guido Bonino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1985|1990|Elvio Viano|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1990|1995|Giuseppe Menardi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 mazzu 1995|11 zügnu 2002|Elio Rostagno|Indipendènte|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|11 zügnu 2002|23 mazzu 2012|Alberto Valmaggia|DL - La Margherita|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 zügnu 2017|4 lüju 2022|Federico Borgna|Indipendènte|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 lüju 2022|''in càrega''|Patrizia Manassero|PD|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Gemelaggi ===
A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/la-citta/storia/gemellaggi.html|tìtolo=Gemellaggi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}&lt;/ref&gt;:
* {{Binelàggio|FRA|Nissa|1964|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|DEU|Fürstenberg/Havel|1974|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|SEN|Richard Toll|1986|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|ARG|Santa Fe de la Vera Cruz|1991|var-da-o=da-u|Santa Fe (Argentinn-a)}}

De ciü, a l'è binélla ascì cun&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ilpalio.org/aneddoti_selva03.htm|tìtolo=Gemellaggio Cuneo-Contrada Selva|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}&lt;/ref&gt;:
* {{Scìnbolo|600px Verde e Arancione listati di Bianco.PNG}} [[Cuntrâ da Selva]], [[Senn-a|Siena]], da-u [[1959]]

== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
[[Immaggine:Cuneo map.png|miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni]]
L'[[Autustradda A33 (Italia)|Autustradda A33 Cuni-Asti]] a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'[[Autustradda A6 (Italia)|Autustradda A6 Türìn-Savuna]]. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, ''Cuneo Centro'', e de Cuni Levante'', Cuni Est''.

Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta ''Variante Est-Ovest'', che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a &quot;bovesâna&quot;, ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmassu|feruvìa Cuni-Boves]].

=== Feruvìe ===
[[Immaggine:Stazione di Cuneo (2).jpg|sinistra|miniatura|U fabricàu da [[stasiùn de Cuni]]]]
{{Véddi ascì|Stasiùn de Cuni|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
A [[stasiùn de Cuni]] a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de [[Trenitalia]] pe'a [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa]] e de [[Arenaways]] pe'a [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a [[Piemonte|Regiùn Piemunte]]. Fina du [[1960]] sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]].

A [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa]], cunusciüa cumme a &quot;feruvìa de ma(r)aveje&quot;, a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u [[Piemonte|Piemunte]] cu'a [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta.

Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a [[stasiùn de Cuni Gessu]], che fina du [[1937]] a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du [[2012]], a [[feruvìa Cuni-Munduvì]] a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a [[Stasiùn de Roata Rossi|fermâ de Roata Rossi]] in scia [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], supressa du [[2003]], e [[Stasiùn de San Benignu de Cuni|quella de San Benignu de Cuni]], in scia [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea pe' Fusàn]].

=== Tranvài ===
[[Immaggine:Cuneo, piazza VE II - 1905.JPG|miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du [[1905]]]]
A partì dau [[1877]] a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au [[1948]]:
* [[Tranvài Cuni-Burgu San Darmàssu-Demunte|Cuni-Burgu San Darmàssu]] (1877-1948, slungâ du 1914 fina a [[Demonte|Demunte]])
* [[Tranvài Cuni-Drune(r)u|Cuni-Drune(r)u]] (1879-1948)
* [[Tranvài Cuni-Salüssu|Cuni-Salüssu]] (1880-1948)
* [[Tranvài Cuni-Boves|Cuni-Boves]] (1903-1935)

=== Ariupòrti ===
[[Immaggine:Cuneo Airport aerial view.jpg|miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra]]
A sitè a l'è servìa da l'[[Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi]], che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu &quot;de Langhe e de Arpi du Mâ&quot;, dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da [[Stradda statâle 20 da Còlla de Tènda e da Valâ du Röia|SS20]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://cuneoairport.com/|tìtolo=Aeroporto di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-28}}&lt;/ref&gt;.

St'impiantu u l'è intràu in funsiùn du [[1929]], cu'ina primma pista d'èrba, pe' êsse fètu a növu du [[1960]] e passà de man a di privèi dau [[2015]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20251231164144/https://cuneoairport.com/home/storia/|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-05}}&lt;/ref&gt;.

=== Trasporti ürbani ===
U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa ''Conurbazione di Cuneo'', ch'a l'è gestìa dau ''Consorzio Trasporti GrandaBus''.

De ciü, a Cuni u se ghe tröva in [[Ascensû de Cuni|ascensû panu(r)àmicu inclinàu]], ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau [[2009]], st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune.

Fra u [[1908]] e u [[1968]] Cuni a gh'axeva fina ina sò [[Réa de filobus de Cuni|réa de filobus]].

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Âtri prugetti == 
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Cuni| ]]
[[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]]
[[Categorîa:Çittæ d'Italia]]</text>
      <sha1>99jdd1baur6l5v9z4qhk8dixmekoeei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorîa:Pàgine in Arbenganese</title>
    <ns>14</ns>
    <id>28009</id>
    <revision>
      <id>274553</id>
      <parentid>274514</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>274553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="759" sha1="lpajqdw18kzy2ibjel6uksbxs44jzl5" xml:space="preserve">Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é:
* 75 pàgine in ''arbenganese sitadìn''
** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi''
** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia''
* 11 pàgine in ''tuiranìn''
* 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu''
* 6 pàgine in ''parlà d'Èrli''
* 4 pàgine in ''burghetìn''
* 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè''
* 3 pàgine in ''parlà de Craṿaüna''
* 2 pàgine in ''baresté''
* 2 pàgine in ''lecaiö''
* 1 pàgina in ''carendìn''
* 1 pàgina in ''parlà de Villanöva''
* 1 pàgina in ''carporu''
* 1 pàgina in ''castergianchìn''

[[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]]</text>
      <sha1>lpajqdw18kzy2ibjel6uksbxs44jzl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balón (zêugo)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29988</id>
    <revision>
      <id>274544</id>
      <parentid>274511</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29817" sha1="2zt745khr08x5s0j55qaq6op0fnisi8" xml:space="preserve">{{Âtri ûxi|tìtolo=[[Balón (dizanbigoaçión)]]}}
{{Grafîa ofiçiâ}}
[[Immaggine:Partita_di_pallapugno_nello_sferisterio_comunale_di_Bormida.JPG|miniatura|250x250px|'Na partîa de balón into sferistêio de [[Bormia|Bórmia]]]]
O '''balón''' (''balon'' in [[Léngoa piemontéize|piemontéize]], ''pallapugno'' ò, scìnn-a-o [[2001]], ''pallone elastico'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) o l'é 'n [[zêugo de squàddra]] zugòu inti [[Sferistêio|sferistêi]], tìpico da [[Liguria|Ligùria]] e do [[Piemonte|Piemónte]]. O l'é zugòu co-in [[Balón (spòrt)|balón]] in sce 'n terén in ciàn con, da 'na pàrte, 'na superfìcce &quot;do bótto&quot; ch'a peu êse formâ da 'na miâgia, 'na ræ ò âtro.

A-a giornâ d'ancheu gh'é ciù ò mêno çénto socjêtæ de balón, pe 'n totâle de 20.000 zugoéi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://comune.info/sport/pallapugno/|tìtolo=Pallapugno, il gioco del &quot;Balon&quot;|léngoa=IT|vìxita=2022-06-26}}&lt;/ref&gt;.

== Stöia ==
[[Immaggine:Pallapugno_storica_a_Cortemilia.jpg|sinistra|miniatura|247x247px|A squàddra da balón de [[Cortemilia|Cortemìlia]] inte l'ànno [[1956]]]]O balón o l'é 'n zêugo storicaménte praticòu tra o [[bàsso Piemónte]] e a Ligùria, spécce inta [[Rivêa de Ponénte]], dond'o vén òrganizòu a livéllo profescionìstico. A ògni mòddo, coscì cómme âtri zêughi co-o balón, o l'à 'n'òrigìne bén bén ciù antîga, arivàndo drîto drîto da-i zêughi pratichæ a l'época di [[Popolo roman|antîghi români]] cómme o ''follis'' e o ''ludere espulsim'', inti quæ o balón o vegnîva za corpîo co-o pùgno&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.speb.it/curiosita-sulla--pallapugno.html|tìtolo=La Pallapugno  (già Pallone Elastico)|léngoa=IT|vìxita=2022-06-26}}&lt;/ref&gt;. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] sti zêughi chi se són evolûi inte 'n mòddo 'n pö diferénte, ciù scìmile a-o modèrno [[balón co-o brasàllo]], ch'o l'é stæto o zêugo ciù avoxòu da penîzoa scìnn-a-o prinçìpio do [[XX secolo|sécolo XX]] e ch'ancheu o l'é zugòu sorviatùtto in [[Toscann-a|Toscànn-a]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. A ògni mòddo, into balón s'é tornæ a-e òrìgine de sti spòrt chi, co-o brasàllo ch'o l'é stæto sostitoîo da 'na sénplice fasciatûa a-a màn do zugòu, ancheu formâ da 'na strìscia de stöfa lónga dêxe mêtri, fermâ da 'n tòcco de chêuio e da 'n tochétto de gómma lighæ con tréi cordìn òpû con de l'âtra gómma.

Coscì cómme i âtri zêughi sferìstichi, o balón o l'êa bén bén ciù comùn into pasòu, vegnìndo zugòu inte 'n'àrea ciù gròssa e arivàndo, tra l'[[XIX secolo|Eutoçénto]] e o prìnçìpio do [[XX secolo|Nêuveçénto]], a-o moménto da sò màscima espansción. Defæti, inte quélli ànni gh'é stæta a realizaçión di prìmmi sferistêi segóndo a conceçión modèrna, a ògni mòddo inspirâ a-i antîghi ''sphaeristeria'' români, e dêuviæ pe âtri zêughi tradiçionâli co-a bàlla ascì&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.pallapugnoalba.it/home/storia/|tìtolo=Storia - La Pallapugno in Italia|léngoa=IT|vìxita=2022-06-26}}&lt;/ref&gt;. In particolâ, o prìmmo inpiànto modèrno o l'é stæto quéllo de [[Peruggia|Perùggia]], costroîo into [[1804]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Da-o [[1855]] s'é decîzo de dêuviâ 'na bàlla de gómma (dónca elàstica) de quæxi 10 cìtti de diàmetro a-o pósto de quélla de chêuio (de quæxi 40 cìtti de diàmetro), da-o quæ sta disciplìnn-a chi a l'à pigiòu o sò vêgio nómme in italiàn&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pallapugno.html|tìtolo=Scîto ofiçiâ da Federaçión Italiànn-a Balón|léngoa=IT|vìxita=2022-06-26}}&lt;/ref&gt;. Into [[1912]] l'é stæto òrganizòu o prìmmo [[canpionòu italiàn de balón]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Inti ànni a vegnî, aprêuvo a-a &quot;concorénsa&quot; do nêuvo [[Zeugo do ballon|zêugo do balón]] e a-a progrescîva disgregaçión da vêgia socjêtæ contadìnn-a&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, sta disciplìnn-a chi a l'é intrâ inte 'n perîodo de fortìscima crîxi, tànto ch'a l'é sopravisciûa sôlo inte provìnse de [[Çittæ metropolitann-a de Turin|Torìn]], [[Provinsa de Asti|Àsti]] e [[Provinsa de Cuneo|Cùnio]] in Piemónte e inte quélle de [[Pruvincia de Sann-a|Sànn-a]] e [[Pruvincia de Imper̂ia|Inpêia]] in Ligùria. A ògni mòddo, inti [[Anni 1930|ànni '30]] do sécolo pasòu, o balón o l'é stæto tra i spòrt formalizæ da l'Òrganizaçión Naçionâle Dòppo lavôro (OND)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

O prìmmo tentatîvo de rinàscita de sta disciplìnn-a chi o l'é stæto inandiòu inti ànni '50, fæto ch'o l'à portòu into [[1951]] a-a costituçión de l'Unión Italiànn-a Balón Elàstico e a-e prìmme mençioìn de partîe de balón inte revìste sportîve naçionâli&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Into mæximo perîodo, in [[California|Califòrnia]] l'é stæto òrganizòu 'n canpionòu da balón da-i numerôxi emigræ lìguri e piemontéixi, i quæ àn continoòu a praticâlo pe vàrri ànni. In grànde agiùtto a-o recùpero da tradiçión do balón o l'é stæto o svilùppo do coscì dîto &quot;[[Balón legêro|Balón Legêro]]&quot;, ch'o peu êse zugòu a-o scròu sénsa avéi de bezéugno de 'na gràn ténica e inti mæximi cànpi da zêugo do [[basket]] e da [[pàllavölo]], fæto ch'o l'à permìsso a sò difuxón inte schêue&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Into [[1982]] a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') a l'é stæta ofiçialménte riconosciûa da-o [[Comitato olimpico nazionale italiano|CONI]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

O balón o l'é de lóngo stæto un di scìnboli da coltûa contadìnn-a e do folclôre de sò dôe regioìn de ciù grànde difuxón e o l'é stæto contòu da gréndi scritoî cómme l'[[Edmondo De Amicis]], ch'o l'à dedicòu 'n lìbbro intrêgo - ''Gli azzurri e i rossi'' - a-a maestrîa di eroî di sferistêi, o [[Cesare Pavese]], o [[Beppe Fenoglio]], o [[Giovanni Arpino]] e o [[Franco Piccinelli]], ch'o l'é stæto pe tànto ténpo ascì, prescidénte da Federaçión do Balón&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Gh'é ascì 'n conponiménto in [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]] do [[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], contegnûo into sò ''Ro Chittarrin'', co-îna löde a 'n avoxòu zugòu de balón de l'época ch'a l'incoménsa coscì:

{{Çitaçión|Vorræ dâve ro retræto, dro famozo Barbaggiâ;&lt;br&gt;Ma per metteme à ro fæto, non sò donde incomençâ.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Me ne vaggo all'Accassœura, zù da basso in ro bastion,&lt;br&gt;Donde à tutti lê dà scœura d'un bon zœugo da balon [...]|[[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], ''[[s:Ro_Chittarrin/In_lode_de_Giacomo_Agneize_dito_ro_Barbaggiâ|In lode de Giacomo Agneize dito ro Barbaggiâ]]''}}
== Rególe ==

=== Cànpo de zêugo ===
[[Immaggine:Sferisterio Ruffino.jpg|miniatura|250x250px|O sferistêio Giàn Càrlo Rufìn de Sànn-a|sinistra]]
O [[cànpo de zêugo]] o l'é de fórma retangolâre, con de mezûe specìfiche e delimitòu in scî fiànchi e in fóndo da de lìnie giànche. O terén do cànpo o l'é de spésso fæto de [[tæra batûa]], scibén che gh'é di cànpi realizæ con l'[[asfàlto]], con materiâli scintétichi òpû co-in fóndo mésccio, e, a-o pòsto de unn-a de lìnie laterâli, o dêve prezentâ 'na superfìcce verticâ òtegnûa co-îna miâgia òpû, in pàrte, co-îna ræ ascì. Pe de ciù, gh'é 'na lìnia ch'a spartìsce o cànpo a meitæ dîta mediànn-a, co-ê estremitæ do cànpo (fêua che quélle co-â miâgia) che dêvan êse indichæ da de anténne sormontæ da bandierìnn-e grîxe. Into regolaménto gh'é elencòu ascì a lìsta de dotaçioìn necesâie inte ògni sferistêio, ch'o dêv'êse aprovòu&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Càppo I - Cànpi de zêugo|revìsta=Regolaménto técnico balón|editô=Federaçión Italiànn-a Balón|pp=5-9|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}&lt;/ref&gt;.

In sciô terén do cànpo dêv'êse pöi individoòu o retangolìn da coscì dîta àrea de batûa, de lóngo scitoòu vèrso o fóndo do cànpo mæximo ma da-e dimenscioìn e da l'aliniaménto ch'o peu cangiâ in bâze a-a categorîa e a-o tîpo de cànpo. In particolâ gh'é e træ tipologîe de sferistêio, de cànpo &quot;''alla lizza''&quot; (ö sæ sénsa a miâgia laterâle) e de cànpo de adataménto (ö sæ di pòsti cómme ciàsse ò stràdde adatæ pe l'òcaxón), co-i prìmmi doî che són logicaménte i ùnichi a êse açetæ inte série magioî. In particolâ, i sferistêi de màscima categorîa són lónghi quæxi 90&amp;nbsp;mêtri, làrghi tra i 16 e i 18 e co-îna superfìcce laterâle èrta quæxi 12&amp;nbsp;mêtri&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

L'eleménto architetònico ciù inportànte do cànpo, ö sæ a miâgia laterâle, a dêv'êse èrta a-o mànco doî mêtri, sénsa nisciùnn-a avertûa e da-a superfìcce lìscia (pe consentî de deviaçioìn regolâri a-i córpi da bàlla). Gh’é pöi sórvia 'na ræ ch'a dêve permétte lê ascì de deviaçioìn regolâri e co-în'altéssa mìnima valuâ in sciâ bâze da categorîa&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Bàlla ===
[[Immaggine:Pallone pallapugno.JPG|miniatura|A bàlla]]
A [[bàlla]], fæta de gómma e de cô giànco-grîxo, inte categorîe magioî a dêve avéi 'na circonferénsa de 305&amp;nbsp;milìmetri pe 'n péizo de 195&amp;nbsp;gràmmi (con de tolerànse, rispetivaménte, de 5&amp;nbsp;g e de 5&amp;nbsp;mm), vegnìndo insciòu a 'na presción de 0,65&amp;nbsp;bar. Inte âtre categorîe l'é dêuviòu de bàlle da-e dimenscioìn e da-i péixi diferénti, de sòlito ciù picìn, fæto ch'o l'é mìsso in ciæo da 'na tìnta diferénte de l'atrésso. L'é inportànte che-e bàlle dêuviæ inta mæxima partîa ségian pæge pe tîpo e pe màrca de fàbrica&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Càppo II - Baloìn da zêugo|revìsta=Regolaménto técnico balón|editô=Federaçión Italiànn-a Balón|pp=9-10|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Da-arénte a l'àrea de batûa, fêua do cànpo de zêugo, o dêv'êse mìsso o distribotô de bàlle, ch'a-o prinçìpo de ògni partîa o ne dêve contegnî qùattro, da dêuviâ into câxo che quélla in zêugo a no se pósse ciù utilizâ. E bàlle són da netezâ cómme ìntran in zêugo, co-i zugoéi che, prìmma de fâ a batûa, no dêvan fâli botezâ in tæra ò in sciô pùgno. Pe cóntra, conclûza 'n'açión, a bàlla apénn-a dêuviâ a dêv'êse mìssa tórna into distribotô&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

=== Zugoéi e squàddre ===
[[Immaggine:Il campione Oscar Giribaldi.jpg|sinistra|miniatura|O canpión [[Oscar Giribaldi]] a-a rebatûa]]
O balón o l'é 'n [[spòrt de squàddra]], caraterizòu da incóntri de dôe squàddre pe ògni partîa. E squàddre, de sòlito, són formæ da quàttro zugoéi, ö sæ o batitô, a spàlla (ciamòu &quot;centrâle&quot; ascì) e doî tersìn. In càngio, se gh'é sôlo dôe zugoéi in cànpo, a partîa a dêv'êse fermâ (e dòppo 'n màscimo de trénta menûti a l'âtra squàddra a saiâ asegnâ 'na vitöia &quot;a zêro&quot;), l'é poscìbile continoâla se, pe 'na qualónque raxón, 'na squàddra a l'à 'n òmmo de mêno. A ògni mòddo, se ghe n'é a disponibilitæ (ma no into câxo de espulsción), l'é poscìbile tegnî di zugoéi de risèrva pe fâ de sostituçioìn, da efetoâ sôlo inti moménti de zêugo fèrmo&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Càppo III - Zugoéi e Squàddre|revìsta=Regolaménto técnico balón|editô=Federaçión Italiànn-a Balón|pp=11-14|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}&lt;/ref&gt;.

In particolâ, gh'é doî tîpi de sostituçión, ö sæ definitîva, co-o [[zugòu]] ch'o no poriâ ciù tornâ in cànpo, òpû lìbera, ciamâ tenporània ascì. O câxo tìpico de sostituçión definitîva o l'é quéllo pe infortùnio, scibén chò-u zugòu o peu êse lasciòu 'n menûto de &quot;ténpo mêgo&quot; pe repigiâse ma sôlo pe 'na vòtta, âtriménti o dêve anâ in banchìnn-a e, s'o se repîgia, o poriâ tornâ into cànpo a-a fìn de quéllo zêugo&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

A divîza di zugoéi a dêv'êse pægia pe tùtti i ménbri da mæxima squàddra e a l'é formâ de 'n pâ de braghétte cùrte, in scê quæ, a-a drîta, gh'é scrîto o nùmero do zugòu, e 'n mariölo, in sciô quæ gh'é scrîto o nómme do zugòu e o nómme di ''sponsor''. Pe de ciù, o zugòu ch'o l'à o ròllo de capitànio da squàddra o dêv'êse identificòu da 'na fàscia mìssa in sciô bràsso&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Prìmma do prinçìpio da partîa, co-în antìçipo a-o mànco de 35 menûti, e dôe squàddre dêvan intrâ in cànpo pe ezegoî tùtte e formalitæ necesâie, da-o contròllo di papê, a l'identificaçión di zugoéi e a-a vérifica da regolaritæ do materiâle da fasciatûa, òperaçión che defeæti a no peu comensâ sénsa l'aprovaçión de l'[[Àrbitro sportîvo|àrbitro]] e ch'a l'é da lê supervixonâ. Finîe e prìmme òperaçioìn, i zugoéi pêuan inandiâse pò-u rescâdaménto, da fâ into cànpo mæximo&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

Sùbito prìmma de l'inìçio da partîa, e dôe squàddre són reciamæ da l'àrbitro da-e pàrte de l'àrea de batûa pe intrâ insémme in cànpo e saluâ o pùblico, sortegiàndo pöi co-îna monæa o dirìtto de çèrnia. O capitànio da squàddra ch'a goàgna o sortéggio o peu dónca decìdde tra a batûa e a remìssa, óltre chò-u cô pi-â sò squàddra in sciô tabelìn di pónti&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

=== O zêugo ===
[[Immaggine:Pallapugno tradizionale nelle vie.jpg|miniatura|Partîa in sce cànpo arangiòu inte 'na stràdda de [[Cortemilia|Cortemìlia]], [[1970]]]]
O prinçìpio de ògni zêugo o l'é dæto da 'n'açión de batûa, ch'a l'é consciderâ vàlida si-â bàlla a va, in xêuo, a-o de la da lìnia mediànn-a sénsa avéi botezòu (vìncolo ch'o no l'é ciù necesâio inti córpi dòppo a batûa), con l'âtra squàddra che, sôlo inta sò meitæ de cànpo, a peu rispónde co-în'açión de remìssa a-o xêuo òpû, a-o màscimo, a-o prìmmo bótto in tæra da bàlla. A batûa a l'é consciderâ vàlida si-â bàlla a l'é stæta corpîa co-o pùgno, co-a màn ò l'avanbràsso do batitô dòppo 'n asbrîo ch'o dêve pe fòrsa finî inti limìti de l'àrea de batûa. St'açión chi a peu êse ripetûa sôlo 'na vòtta pe squàddra e ténpo e, into câxo de 'n qualónque erô inta sò procedûa, l'âtra squàddra a goâgna 'n pónto. A batûa a l'é da fâ tùtte e vòtte che unn-a de squàddre a goàgna 'n pónto òpû into câxo a ségge stæta segnâ 'na [[Càccia (açión de zêugo)|càccia]]&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Càppo V - O zêugo|revìsta=Regolaménto técnico balón|editô=Federaçión Italiànn-a Balón|pp=18-23|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Óltre che inta batûa, a bàlla a peu êse corpîa inte tùtte e òcaxoìn de &quot;bàlla vàlida&quot;, ö sæ a-o xêuo ò dòppo 'n bótto in tæra, into mæximo mòddo da batûa. Superòu 'n bótto a bàlla a no peu ciù êse zugâ, e dónca o l'é o câxo de &quot;bàlla no vàlida&quot;. O balón o rèsta in zêugo se, dòppo o prìmmo bótto, a va a sbàtte cóntra a-i &quot;arêdi permanénti&quot; do cànpo (inclûxi i spetatoî ascì), con l'açión ch'a se conclùdde into moménto quand'a o tócca tórna pe tæra. Pe cóntra, si-â bàlla a tócca a-o xêuo un de sti eleménti chi, vén dæto 'n pónto a l'âtra squàddra&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

A partîa a dûa ùnze zêughi, scibén ch'a peu êse amermâ inte çèrti câxi a 9, 8 ò 7 zêughi. Pe de ciù, de vòtte e partîe són zugæ a ténpo ciufîto chi-â zêughi ma, in ògni câxo, no dêvan superâ e træ ôe&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. L'é prevìsto ascì di intervàlli inta partîa: in particolâ ghe n'é un de dêxe menûti prìmma de l'ùrtimo zêugo e, in sce domànda de squàddre, se peu avéi di ''time-break'' da dûata de tréi menûti e in nùmero màscimo de doî pe squàddra&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Càppo VIII - Rególe pe-e partîe|revìsta=Regolaménto técnico balón|editô=Federaçión Italiànn-a Balón|pp=26-28|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Gh'é tréi scistêmi ofiçialménte riconosciûi pe zugâ a-o balón, ö sæ co-e càcce, a-o cordìn òpû co-e càcce a-a ''pantalera''&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

==== Scistêma co-e càcce ====
[[Immaggine:Finâle de Còppa Itàlia (2022, Bórmia) - 'na càccia.jpg|sinistra|miniatura|'Na [[Càccia (açión de zêugo)|càccia]] inta finâle de l'ediçión 2022 da Còppa Itàlia]]
O l'é o scistêma ciù comùn pe zugâ a-o balón, con ògni zêugo ch'o l'é spartîo inte dôe fâze da formaçión de [[Càccia (açión de zêugo)|càcce]] e de &quot;càccia&quot; a-e càcce mæxime.

In generâle, scimilménte a-i âtri doî mòddi de zugâ a-o balón, ògni zêugo o l'é formòu da quàttro pónti, indichæ cómme into [[ténni]] cómme &quot;chìnze&quot;, ö sæ, inte l'órdine, chìnze-trènta-quarànta-zêugo. O zêugo séncio o l'é goagnòu, dòppo o quarànta pâri, da-a squàddra ch'a conquìsta doî pónti da-a fîa. Sta rególa chi, dîta &quot;rególa do vantàggio&quot; a no l'é però aplicâ tùtte e vòtte ma a peu cangiâ in bâze a-a scitoaçión ò de decixoìn pigiæ pe quélla partîa, inti âtri câxi o zêugo o l'é defæti goagnòu da-a prìmma squàddra che, a-o quarànta, a ségna 'n âtro pónto&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

I pónti se goâgnan inte tréi mòddi&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;:

* into câxo chò-u balón, a-o xêuo ò co-in bótto sôlo, o va a-o de la da lìnia do fóndo da meitæ do cànpo de l'âtra squàddra, pasàndo tra e anténne mìsse a-i sò cànti. Sto córpo chi, tra i ciù spetacolâri do zêugo, o l'é conosciûo cómme o &quot;çê&quot; (''céllu'' in çèrte parlæ) òpû, da-o piemontéize, ''intra''
* quànde vén goagnâ 'na càccia
* quànde un di zugoéi de l'âtra squàddra o fa 'n fàllo

L'eleménto centrâle de sto mòddo chi de zugâ a-o balón o l'é, apónto, quéllo da formaçión e da catûa de càcce. In particolâ, 'na càccia a l'é 'na quæ se sæ açión ch'a no l'é finîa a pónti, e dónca no co-in çê, in fàllo ò 'na conquìsta de 'n'âtra càccia. I doî mòddi de formaçión de 'na càccia són dónca quànde a bàlla a no l'é ciù vàlida e a vén fermâ da 'n zugòu, òpû quand'a sciòrte de fêua de lìnie laterâli do cànpo dòppo o prìmmo bótto (no se in xêuo, sedónca o l'é 'n fàllo). Alôa, in corispondénsa do pónto dónde l'é stæto fermòu a bàlla (o peu cangiâ 'n pitìn in bâze a-o mòddo comm'a l'é stæta fermâ) ò dond'a l'à atraversòu a lìnia laterâle, vén segnâ da l'arbìtro a càccia co-îna lìnia giànca de 10&amp;nbsp;cìtti, de pitûa ò gésso in sciâ bâze do fóndo. Si-â bàlla, dòppo ch'a l'é tocâ da un di zugoéi da squàddra in remìssa, a contìnoa a mesciâse inte 'n çèrto mòddo, o pónto da càccia o diventiâ quéllo ciù a sfavô da squàddra ch'a l'à goagnòu a càccia mæxima&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

Pe de ciù, 'na càccia a dêv'êse segnalâ co-i segnacàcce e co-i coscì dîti portacàcce. O segnacàcce o l'é formòu da 'na balétta, mìssa da l'arbìtro in corispondénsa do pónto da lê segnòu, pe 'n màscimo de quàttro e con sôrvia scrîto o sò nùmero, ch'o peu dónca anâ da 1 a 4. In segnacàccia o l'é conpletòu da 'na bâze d'arénbo ch'a l'à, in sce un di sò fiànchi, 'n'àsta èrta 1&amp;nbsp;mêtro co-îna targhétta co-o sò nùmero, mìssa a fî da lìnia laterâle. Inta fâze de moviménto e de poxiçionaménto di segnacàcce in sciô terén, in corispondénsa do pónto segnòu da l'arbìtro, vén mìssa unn-a ò ciù persónn-e, dîte portacàcce, pe marcâ a lìnia in corispondénsa da quæ se metiâ o segnacàccia&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

O nùmero totâle de càcce che se peu formâ o l'é inversaménte proporçionâle a-o pontézzo za òtegnûo da-e squàddre into córso da prìmma fâze de zêugo, segóndo o schêma chi de sótta&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Pontézzo
!Nùmero de càcce
|-
|0-0
|4
|-
|15-0 15-15
|3
|-
|30-0 30-15 30-30
|2
|-
|40-40 (co-a rególa do vantàggio)
|2
|-
|40-0 40-15 40-30
|1
|-
|40-40 (sénsa vantàggi)
|1
|}
Quànde s'arîva a-o nùmero de càcce valutòu in bâze a-o schêma chi sórvia e dôe squàddre dêvan scangiâse o cànpo, con l'açión da batûa ch'a pàssa dónca a l'âtra squàddra. A quésto pónto incoménsa a segónda fâze do zêugo, co-e dôe squàddre che dêvan &quot;conquistâ&quot; e càcce (con valô de 'n pónto/chìnze p'ògnidùnn-a). In prinçìpio vén pigiòu cómme riferiménto a càccia nùmero 1, in corispondénsa da quæ, co-îna lìnia inmaginâia perpendicolâre a quélla laterâle, o cànpo o vén spartîo inte doî tòcchi. A sto pónto chi a càccia a l'é goagnâ da-a squàddra ch'a rîesce a fermâ a bàlla prìmma do sò atraversaménto da lìnia inmaginâia da càccia òpû, se o sciòrte de fêua da-o cànpo de zêugo, da-a squàddra ch'a sta inta pàrte de cànpo no interesâ da-o pasàggio da bàlla in sciâ lìnia laterâle. Goagnòu a prìmma càccia vén levòu o sò segnacàccia e se continoiâ a lòtta pe quélle che rèstan, inte l'órdine indicòu da-i nùmeri in scê targhétte&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

==== Scistêma a-o cordìn ====
In âtro scistêma de zêugo do balón o l'é quéllo &quot;a-o cordìn&quot;, ch'o l'à e mæxime rególe de quéllo &quot;clàscico&quot; fêua che pe-e sò caraterìstiche particolæ. E ciù inportànti diferénse tra i dôe scistêmi són a mancànsa totâle da formaçión e da conquìsta de càcce, co-i zêughi che no són dónca spartîi inte dôe pàrte, e a presénza do &quot;cordìn&quot;. O cordìn, fæto de [[nàilon]] ò de [[iôta]], o l'é tiòu in mòddo perpendicolâre a-a longhéssa do cànpo, in corispondénsa da sò meitæ e a 'n'altéssa de 1,20&amp;nbsp;m ò de 2,10&amp;nbsp;m, inte partîe individoâli. O cordìn o l'é inportànte inte l'asegnaçión di pónti perché o peu portâ a fâ di fàlli, prezénpio s'o vén corpîo ò s'o no vén superòu da-a bàlla, che de rególa dan 'n pónto a l'âtra squàddra ò zugòu&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

Tra e âtre rególe de sto scistêma chi, o scàngio de cànpo o vén fæto ògni tréi zêughi si-â batûa a vén zugâ da vàrri batitoî òpû za a-o prìmmo, e pöi ògni doî, sò-u batitô o l'é o mæximo ò l'ùnico zugòu in cànpo. De sòlito no gh'é a rególa do vantàggio (fêua che inti ùrtimi doî zêughi), co-o zêugo ch'o l'é goagnòu da quéllo ch'o fa 'n pónto de ciù rispétto a-o quarànta. Into câxo a partîa a l'é sôlo tra doî zugoéi a l'aviâ 'na dûata de 13 zêughi, sedónca saiàn 15, co-o sòlito intervàllo de dêxe menûti prìmma de l'ùrtimo zêugo e de 'n menûto tra 'n zêugo e l'âtro se gh'é o scàngio de cànpo&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

==== A ''Pantalera'' ====
{{Véddi ascì|Pantalera}}Asæ scìmile a-o balón, a ''[[pantalera]]'' a l'é zugâ inte ciàsse di pàixi, tànto che a peu êse consciderâ cómme a versción ciù antîga e tradiçionâle de sto zêugo chi. Defæti, vegnìndo de lóngo praticâ inti spàççi stréiti tra e câze, a no l'à de bezéugno de 'n cànpo de zêugo dedicòu cómme i sferistêi. A ciù inportànte diferénsa inte rególe do zêugo a conscìste into fæto chi-â bàlla, a-o moménto da batûa, a no vén corpîa co-o pùgno ma tiòu in sce 'na toâ de légno, dîta apónto &quot;''pantalera''&quot; in piemontéize, ch'a l'é inclinâ, arenbâ a 'na miâgia e rifinîa con de listélle che dàn de deviaçioìn iregolâri a-o camìn do balón&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Scîto ofiçiâ da Federaçión Italiànn-a Balón - Pantalera|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}&lt;/ref&gt;.

Dòppo a batûa, fæta da-o zugòu dîto o &quot;''campau''&quot;, a partîa a contìnoa co-e mæxime rególe do balón. Aprêuvo a-e particolaritæ do cànpo, inta ''pantalera'' gh'é bén bén de diferénse tra 'n pòsto a l'âtro, co-a prezénsa de vàrri eleménti architetònichi cómme grondànn-e, pòrte, scæn, lanpioìn e pogiöli che réndan asæ inprevedìbile o camìn da bàlla&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

== Conpetiçioìn ==
{{Véddi ascì|Canpionòu italiàn de balón}}
O prìmmo [[Canpionòu italiàn de balón|canpionòu de balón]] o l'é stæto zugòu into [[1912]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;; sucescivaménte o l'é stæto spartîo inte quàttro livélli ([[Sé(r)ie A (balùn)|Série A]], [[Série B (balón)|Série B]], Série C1 e Série C2) ciù quélli de giovanîli (ö sæ ''Under 25'', ''Juniores'', Aliêvi, Debutànti, Polìn e Promoçionâli). Gh'é pöi o tornêo da [[Cuppa Italia (balùn)|Cóppa Itàlia]] (creòu into [[1983]]) e da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cóppa Itàlia de Série B]] (creòu into [[2012]]), óltre quéllo da [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Supercóppa italiànn-a de balón]].

A livéllo giovanîle vén de spésso òrganizòu di tornêi do coscì dîto [[balón lêgio]], zugòu sorviatùtto inte schêue pe avixinâ i zóveni a-o móndo do balón&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Tra e disciplìnn-e tradiçionâli lighæ a-o móndo do balón vén òrganizòu 'n [[canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi]] ascì. In particolâ, l'ediçión do 2004 a l'é stæta disputâ in Itàlia e, tra e quàttro specialitæ çernûe pe l'òcaxón, gh'êa pròpio o balón (co-e âtre træ che êan o ''[[frontó]]'' valençiàn, o ''[[llargues]]'' alicantìn e o &quot;[[zêugo internaçionâle]]&quot;, 'na mescciûa di vàrri zêughi sferistérichi eoropêi)&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=Scîto in scî Mondiæ de Balón|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}&lt;/ref&gt;.

== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliografîa ==

* {{Çitta lìbbro|outô=Edmondo De Amicis|tìtolo=Gli Azzurri e i Rossi|url=https://books.google.it/books?id=F4VxMwEACAAJ|ànno=1897|editô=Casanova|çitæ=Torìn|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.it/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Àrba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.it/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Àrba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallone elastico: una sfida tra terra e cielo|ànno=1994|editô=I.E.E Editoriale Europea|çitæ=Camerànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Bracco|outô2=Gino Perotto|tìtolo=Le colline in pugno. Franco Balestra e il mondo del pallone|url=https://books.google.it/books?id=x1_APAAACAAJ|ànno=1996|editô=L'Arciere|çitæ=Cùnio|léngoa=IT|ISBN=88-86-39826-3}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|outô2=Raffaele Grillo|tìtolo=Pallone elastico re tra colline e mare|url=https://books.google.it/books?id=ANxfMwEACAAJ|ànno=2000|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Merlotti|tìtolo=Giochi di palla nel Piemonte medievale e moderno: convegno di Rocca de' Baldi, 30 settembre-1° ottobre 2000|url=https://books.google.it/books?id=AMvLNQAACAAJ|ànno=2001|editô=Società per gli Studi Storici, Archeologici ed Artistici della Provincia di Cuneo e Centro studi etnografici museo storico etnografico A. Doro|çitæ=Ròcca Di Bàldi|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Prima dello sport: le sfere volanti|ànno=2007|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=G. Castella|outô2=P. G. Rissolio|outô3=B. Sola|tìtolo=Pallone elastico. Evoluzione tecnica di uno sport|ànno=2007|editô=La Bilancia|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Fernando Vioglio|tìtolo=Mermet. Storie di Pallapugno e ordinaria albesità|url=https://books.google.it/books?id=AxiqAQAACAAJ|ànno=2007|editô=Famija Albèisa|çitæ=Àrba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}}

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

== Colegaménti estèrni ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scîto ofiçiâ da Federaçión Italiànn-a Balón|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=Scîto in scî Mondiæ de Balón|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070929061216/http://www.aigipe.it/|tìtolo=Scîto de l'Asociaçión Italiànn-a Zugoéi de Balón|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scîto ofiçiâ da &quot;Confederación Internacional de Pelota a Mano&quot;|léngoa=ES|vìxita=2022-06-27}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/|tìtolo=Scîto do giornâle &quot;Lo Sferisterio&quot;|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}

{{Tradiçioìn lìguri}}

[[Categorîa:Balón (zêugo)| ]]</text>
      <sha1>2zt745khr08x5s0j55qaq6op0fnisi8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Canpionòu italiàn de balón</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29997</id>
    <revision>
      <id>274545</id>
      <parentid>274521</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15457" sha1="mxitbyhtuiodvq0vrxoo27nmj9l89lu" xml:space="preserve">{{Âtri ûxi|tìtolo=[[Campionato italian do Zeugo do ballon|Canpionòu italiàn do zêugo do balón]]}}
{{Grafîa ofiçiâ}}
O '''canpionòu italiàn de balón''' (''campionato italiano di pallapugno'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) o l'é l'insémme di vàrri tornêi de [[Balón (zêugo)|balón]], a livéllo naçionâle e regionâle, inandiæ da-a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P., ''Federazione Italiana Pallapugno''). I canpionæ són spartîi e òrganizæ in sce quàttro livélli, tùtti riconosciûi cómme a caràtere diletantìstico, ciù quélli riservæ a-i zugoéi ciù zoêni. Tùtti i livélli, ségge inte categorîe ''senior'' che inte quélle di ciù zoêni, pórtan a l'asegnaçión de 'n scudétto e de 'na Cóppa Itàlia de categorîa.

E socjêtæ sportîve pìggian pàrte a-i diferénti canpionæ in sciâ bâze di dirìtti sportîvi goâgnæ inta stagión de prìmma e, a diferénsa de âtre disciplìnn-e, a mæxima socjêtæ a poriæ zugâ con de squàddre diferénti inte ciù canpionæ.

== Série A ==
{{Véddi ascì|Sé(r)ie A (balùn)|Cuppa Italia (balùn)}}
A [[Sé(r)ie A (balùn)|Série A]] a l'é o ciù inportànte tornêo naçionâle de balón e a màscima categorîa do seu canpionòu. Into formâto prezénte ghe zêuga dózze squàddre inte tùtto, spartîe tra a [[Liguria|Ligùria]] e o [[Piemonte|Piemónte]], e a l'é inandiâ in sce træ fâze, segóndo a coscì dîta &quot;fórmola Bresciàn&quot;&lt;ref name=&quot;Serie A&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;.

A prìmma pàrte do canpionòu a l'é a ''[[Stagión sportîva#Regular season|regular season]]'', co-e squàddre che se scóntran inte 'n [[gîón a l'italiànn-a]], dónca con de partîe d'andâta e de ritórno. In sciâ bâze di rizultâti de sta fâze chi, l'é decretòu i nómmi de quàttro squàddre che pìggian pàrte a-i ''play-off'', de quàttro a-i ''play-out'' e de quàddro a-o gîón pi-â sarvéssa&lt;ref name=&quot;Serie A&quot; /&gt;.

Inta segónda fâze, tùtti i gîoìn són disputæ de lóngo a l'italiànn-a, con de partîe d'andâta e de ritórno e co-e vitöie che dàn doî ò tréi pónti, d'azónze a quélli za goâgnæ inta prìmma fâze. I doî pónti són dæti si-â vitöia a l'é pe 9-8 ò 9-7, con l'âtra squàddra ch'a ne goâgna un, méntre inte tùtti i âtri éxiti a vitöia a ne và de lóngo tréi. E prìmme dôe squàddre a-i ''play-off'' ìntran drîto a-e semifinâle pò-u scudétto; pe cóntra e ùrtime dôe de sto gîón chi e-e prìmme dôe di ''play-out'' se zêugan i sparéggi pe-i âtri doî pòsti a dispoxiçión. E ùrtime dôe squàddre into gîón pi-â sarvéssa són retrocèsse inta [[Série B (balón)|Série B]]&lt;ref name=&quot;Serie A&quot; /&gt;.

Inte l'ùrtima fâze gh'é e semifinâle e a finâle pò-u scudétto, co-e quàttro squàddre qualificæ che se scóntran inte de partîe d'andâta, de ritórno e de sparéggio, quand'o l'é necesâio e in sce cànpo néotro&lt;ref name=&quot;Serie A&quot; /&gt;.

E quàttro squàddre inte 'na poxiçión ciù âta a-a fìn da ''regular season'' se goâgnan a parteçipaçión a-a [[Cuppa Italia (balùn)|Cóppa Itàlia]], con scóntri dirètti in sciô cànpo da mêgio clasificâ pe-e semifinâle e in sce cànpo néotro pi-â finâle&lt;ref name=&quot;Serie A&quot; /&gt;.

In sciâ fìn, a squàddra ch'a l'à goâgnòu l'ùrtima ediçión da Série A e quélla ch'a l'à goâgnòu a Cóppa Itàlia (into câxo che coincìddan l'é pigiòu a finalìsta perdénte do canpionòu) se zêugan o scóntro dirètto pi-â [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Supercóppa]], zugâ in sce cànpo néotro&lt;ref name=&quot;Serie A&quot; /&gt;.

== Série B ==
{{Véddi ascì|Série B (balón)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)}}
A [[Série B (balón)|Série B]] a l'é o segóndo livéllo do canpionòu italiàn de balón e, into formâto prezénte, ghe zêuga trézze squàddre. A l'é spartîa inte dôe fâze: a prìmma, a ''regular season'', a l'é inandiâ cómme 'n gîón ùnico a l'italiànn-a, con de partîe d'andâta e de retórno&lt;ref name=&quot;Serie B&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/wp-content/uploads/2026/03/03Regolamenti2026-Campionato-serie-B.pdf|tìtolo=Campionato Nazionale Serie B - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;.

E prìmme quàttro squàddre se goâgnan o pasàggio dirètto a-a segónda fâze, méntre quélle da-a 5° a-a 12° poxiçión gh'àn da zugâsou inte de partîe d'andâta, in sciô cànpo da mêgio clasificâ, de retórno e de sparéggio, s'o l'é o câxo, tùtte a-i nêuve zêughi. E quàttro squàddre ch'àn pasòu sti scóntri vàn a inpî o tabelón a éutto da segónda fâze, inandiâ pe quàrti de finâle, semifinâle e finâle, a-o prìmmo a-i ùnze zêughi e tùtte con andâta, retórno e, s'o l'é o câxo, sparéggio&lt;ref name=&quot;Serie B&quot; /&gt;.

E squàddre ch'én stæte batûe inti scónti de qualificaçión, ciù che l'ùrtima clasificâ da prìmma fâze, finìscian in càngio into gîón pi-â sarvéssa, zugòu sôlo che pe-e partîe d'andâta. E ùrtime dôe clasificæ a-a fìn de sto gîón én retrocèsse inta Série C1, méntre l'é promòsso inta Série A e dôe finalìste do tabelón pò-u scudétto&lt;ref name=&quot;Serie B&quot; /&gt;.

E prìmme quàttro squàddre pe pontézzo a-a fìn da ''regular season'' se goâgnan l'intrâ a-e semifinâle da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cóppa Itàlia de Série B]], in sce cànpo néotro cómme a finâle&lt;ref name=&quot;Serie B&quot; /&gt;.

== Série C1 ==
A Série C1 a l'é o tèrso livéllo do canpionòu italiàn de balón. Into formâto prezénte, a Série C1 a l'é spartîa inte dôe fâze, co-a prìmma (a ''regular season'') ch'a l'é inandiâ cómme 'n gîón ùnico a l'italiànn-a, con partîe d'andâta e de ritórno e-e prìmme éutto clasificæ de sta fâze che se goâgnan o dirìtto de pasâ a-a segónda fâze, ch'a l'é pe cóntra 'n tabelón ch'o pàrte da-i quàrti de finâle. I quàrti, e semifinâle e a finâle se zêugan con andâta, ritórno e a bèlla, quand'a l'é necesâia, e, pi-â finâle, a bèlla a gh'à da zugâse in sce cànpo néotro. E ùrtime dôe squàddre pe poxiçión da prìmma fâze vàn inderê inta Série C2 méntre quélla ch'a goâgna a finâle a l'é promòssa inta Série B&lt;ref name=&quot;Serie C1&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1742:serie-c1|tìtolo=Campionato Nazionale Serie C1 - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2026|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;.

E prìmme quàttro clasificæ a-a fìn do gîón d'andâta da ''regular season'' goâgnan a partecipaçión dirètta a-e semifinâle de Cóppa Itàlia de categorîa, che cómme a finâle se zêugan a-i scóntri dirètti&lt;ref name=&quot;Serie C1&quot; /&gt;.

== Série C2 ==
A Série C2 a l'é o quàrto, e ùrtimo, livéllo do canpionòu italiàn de balón. Pò-u formâto prezénte gh'é dîsètte squàddre che zêugan inte sta categorîa chi, co-e partîe che se divìddan tra dôe fâze: inta prìmma fâze (a ''regular season'') e squàddre, divîze in sce doî gîoìn, se scóntran segóndo a fórmola do gîón a l'italiànn-a, con partîe andâta e ritórno a-i nêuve zêughi e a pösa quànde a sómma a l'arîva a-i éutto zêughi&lt;ref name=&quot;Serie C2&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1440:serie-c2|tìtolo=Campionato Nazionale Serie C2 - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}&lt;/ref&gt;.

Inta segónda fâze, pe cóntra, e prìmmo éutto squàddre pe gîón se qualìfican pò-u tabelón finâle, ch'o pàrte da-i òtâvi e ch'o fonçiónn-a a eliminaçión dirètta scìnn-a-i quàrti. Scìnn-a-i quàrti vàn ascì e régole da prìmma fâze; a finâle e-e semifinâle, in càngio, prevéddan andâta, ritórno e, se ghe n'é de bezéugno, a bèlla e són pe cóntra alonghîe scìnn-a-i ùnze zêughi, con pösa quànde a sómma a l'arîva a-i dêxe zêughi. A l'é promòssa inta Série C1 a squàddra ch'a goâgna o canpionòu&lt;ref name=&quot;Serie C2&quot; /&gt;.

E squàddre prìmme clascificæ inti doî gîoìn da prìmma fâze goâgnan a partecipaçión dirètta a-a finâle de Cóppa Itàlia de categorîa, con scóntro dirètto into câxo ghe ségge de squàddre pæge pe pontézzo&lt;ref name=&quot;Serie C2&quot; /&gt;.

== Zoêni ==
=== Under 21 ===
A-o canpionòu Under 21 pêuan pigiâ pàrte tùtti i zugoéi co-în'etæ conpréiza fra dixéutto e vintun'ànni; pe de ciù, e squàddre pêuan inserî 'n zugòu ciù grànde inta seu rêuza, a-o màscimo de vintidoî ànni, ma o no dêv'êse into ròllo de batitô. Inta categorîa Under 21 ghe zêuga ùnze squàddre, spartîe tra doî gîoìn e inandiæ segóndo a fórmola do gîón a l'italiànn-a, con partîe d'andâta e de ritórno. Finîo a prìmma fâze e squàddre són tórna spartîe in sce tréi gîoìn a l'italiànn-a e, a-a fìn de sti chi, quélle inte prìmme poxiçioìn ciù a segónda mêgio clasificâ (di doî gioìn a quàttro squàddre) pìggian pàrte a-e semifinâle che, cómme a finâle, gh'àn di scóntri formæ da andâta, ritórno e a bèlla in sce cànpo néotro, se necesâia&lt;ref name=&quot;Under 21&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1441:under-21|tìtolo=Campionato Nazionale Under 21 - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}&lt;/ref&gt;.

O canpionòu Under 21 o gh'à 'n seu tornêo de Cóppa Itàlia ascì, zugòu a scóntri dirètti partìndo da-i quàrti de finâle da-e quàttro squàddre mêgio clasificæ inte ciaschedùn di doî gîoìn&lt;ref name=&quot;Under 21&quot; /&gt;.

=== Aliêvi ===
A-o canpionòu di Aliêvi pêuan pigiâ pàrte i zugoéi de 'n'etæ conpréiza tra sézze e dîsett'ànni. E squàddre gh'àn a poscibilitæ d'inserî 'n zugòu ciù grànde inta seu rêuza, a-o màscimo de 'n ànno de ciù, ma o no dêv'êse into ròllo de batitô. E squàddre inta categorîa Aliêvi són dózze, spartîe tra doî gîoìn inandiæ segóndo a fórmola do gîón a l'italiànn-a, con partîe d'andâta e de ritórno. E prìmme quàttro clascificæ de ciaschedùn gîón da prìmma fâze ìntran drîte inta segónda, ch'a coménsa da-e partîe di quàrti de finâle e che, pe tùtti i incóntri, prevédde andâta, ritórno e a bèlla&lt;ref name=&quot;Allievi&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1445:allievi|tìtolo=Campionato Nazionale Allievi - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}&lt;/ref&gt;.

O canpionòu di Aliêvi o gh'à 'n tabelón pi-â Còppa Itàlia de categorîa ascì, spartîo inte quàttro gîoìn che sèrvan a decretâ e quàttro squàddre che se zêugan e semifinâle che, cómme a finâle, són a scóntro dirètto e in sce cànpo néotro&lt;ref name=&quot;Allievi&quot; /&gt;.

=== Debutànti ===
A-o canpionòu di Debutànti pêuan pigiâ pàrte tùtti i atlêti de 'n'etæ conpréiza tra quatòrze e chinz'ànni, co-e squàddre che gh'àn a poscibilitæ d'inserî 'n zugòu a-o màscimo de 'n ànno ciù grànde, ma no into ròllo de batitô. E squàddre inta categorîa di Debutànti són quatórze, spartîe tra doî gîoìn inandiæ segóndo a fórmola do gîón a l'italiànn-a, con partîe d'andâta e de ritórno. Tùtte e squàddre pàssan dónca a-a segónda fâze, ch'a l'é in tabelón a eliminaçión dirètta, con de cóbie formæ in acòrdio a-a seu poxiçión a-a fìn da prìmma pàrte do canpionòu e di scóntri che se conpónn-an de andâta, ritórno e a bèlla, se necesâia&lt;ref name=&quot;Esordienti&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1448:esordienti|tìtolo=Campionato Nazionale Esordienti - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}&lt;/ref&gt;.

Pe de ciù, e squàddre in tèsta a-i rispetîvi gîoìn da prìmma fâze se goâgnan o dirìtto de zugâ a Cóppa Itàlia Debutànti&lt;ref name=&quot;Esordienti&quot; /&gt;.

=== Polìn ===
A-o canpionòu di Polìn pêuan pigiâ pàrte tùtti i atlêti de 'n'etæ conpréiza tra dózze e trez'ànni e-e squàddre no gh'àn a poscibilitæ d'inserî di zugoéi ciù gréndi inte seu rêuze. Inta categorîa di Polìn ghe zêuga 16 squàddre, spartîe tra doî gîoìn inandiæ segóndo a fórmola do gîón a l'italiànn-a, con partîe d'andâta e de ritórno. Tùtte e squàddre pàssan dónca a-a segónda fâze, ch'a l'é in tabelón a eliminaçión dirètta, con de cóbie formæ in acòrdio a-a seu poxiçión a-a fìn da prìmma pàrte do canpionòu; da-i òtâvi de finâle in avànti i scóntri se conpónn-an de andâta, ritórno e a bèlla, se necesâia&lt;ref name=&quot;Pulcini&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1451:pulcini|tìtolo=Campionato Nazionale Pulcini - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}&lt;/ref&gt;.

Pe de ciù, e squàddre in tèsta a-i rispetîvi gîoìn da prìmma fâze se goâgnan o dirìtto de zugâ a Cóppa Itàlia Polìn&lt;ref name=&quot;Pulcini&quot; /&gt;.

=== Promoçionâli ===
A-o canpionòu Promoçionâli pêuan pigiâ pàrte tùtti i atlêti scìnn-a unz'ànni, conpîi inte l'ànno solâre e sénsa de déroghe. Gh'é 23 squàddre che zêugan inte sta categorîa chi, spartîe pe sétte gîoìn de tréi ò quàttro squàddre. E squàddre clasificæ inta prìmma poxiçión d'ògni gîón ìntran inta segónda fâze, pe qualificâse a-e semifinâle e, de lì, a-a finâle&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1469:promozionali|tìtolo=Attività Promozionali - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}&lt;/ref&gt;.

== Dònne ==
A-o canpionòu feminìn de clàsse ''senior'' pêuan pigiâ pàrte e atlête co-în'etæ ciù grànde de chinz'ànni, conpîi inte l'ànno solâre, scibén che l'é poscìbile inserî de zughêuie scìnn-a-o mìnimo de dozz'ànni. Inta categorîa de dònne ghe zêuga quàttro squàddre, mìsse insémme inte 'n ùnico gîón a partîe d'andâta e de ritórno. Finîo o gîón gh'é a segónda fâze, co-e semifinâle ch'én zugæ co-e cóbie 1°-4° e 2°-3° e, coscì cómme a finâle, formæ da andâta, ritórno e bèlla, se necesâia&lt;ref name=&quot;Femminile&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1470:femminile|tìtolo=Attività Femminile - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|p=1|vìxita=2024-08-26}}&lt;/ref&gt;.

De méntre, e squàddre zêugan into tornêo da Còppa Itàlia de categorîa ascì, inandiâ in sce doî concentraménti dedicæ, pe creâ a clàscifica de dónde l'é pigiòu e prìmme dôe squàddre, che zêugan a finâle, a scóntro dirètto&lt;ref name=&quot;Femminile&quot; /&gt;. Pe di ànni gh'é stæto a spartiçión tra o canpionòu ''senior'' e ''junior'' ma, inta stagión prezénte, sto scistêma chi o no l'é stæto confermòu.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scîto ofiçiâ da Federaçión Italiànn-a Balón|léngoa=IT|vìxita=2024-08-25}}

[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]</text>
      <sha1>mxitbyhtuiodvq0vrxoo27nmj9l89lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sé(r)ie A (balùn)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30000</id>
    <revision>
      <id>274539</id>
      <parentid>274524</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>⇒ ar</comment>
      <origin>274539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19867" sha1="d85h9rw0bdzvewidmyu5vhr71z6qr1f" xml:space="preserve">{{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Serie A]]}}
{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome = Sé(r)ie A
|sport = Balón (zêugo)
|tipologia = Club
|confederazione = F.I.P.A.P.
|nazione = {{ITA}}
|titolo = Campiùn d'Italia
|apertura = Arvì
|chiusura = Nuvènbre
|partecipanti = 12 squaddre
|retrocessione = [[Série B (balón)|Sé(r)ie B]]
|sito = [http://www.fipap.it/ FIPAP]
|fondazione = 1912
|detentore = {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|trofeo = [[File:scudetto.svg|80px]]
|nome trofeo = Scüdettu
|formato = Gi(r)ùn a l'italiâna
|organizzatore=F.I.P.A.P.
}}
A '''Sé(r)ie A''' (''Serie A'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è a mascima categu(r)ìa e a cumpetisiùn italiâna ciü impurtante de [[Balón (zêugo)|balùn]], inandiâ fìn dau [[1912]] e che au dì d'ancöi a l'è rivâ aa sò edisiùn nüme(r)u sèntu e trê. 

== Sto(r)ia ==
Scibèn che i primmi turnei de balùn i remuntan aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au tèmpu de di zügaûi legenda(r)i cumme u [[Giuseppe Filippa]], dìtu &quot;Ghindo&quot;, de [[Cravanzana|Cravansâna]], u primmu campiunàu regula(r)e de sta disciplìna lì u s'è zügàu numma che du [[1912]]. Fra i atleti ciü mensunèi de quelli ànni, u se pò regurdà u [[Riccardo Fuseri]], campiùn pe' quattru ànni daa fi(r)a, u [[Pierino Bonsignore]] e u [[Maggiorino Bistolfi]], cun dui scüdetti a tésta, e u [[Raffaele Ricca]], ch'u l'ha guagnàu quattru campiunèi. Intu cursu d'ina partìa in [[Asti]] du [[1920]], u [[Milin Panizzi]] de [[Sanremu|Sanremmu]] u l'ha ti(r)àu in balùn de 180&amp;nbsp;grammi a 'na distansa de 87,5&amp;nbsp;mêtri, au puntu ch'u l'ha marcàu ün di record ciü antìgu du balùn. Inte st'etè lì, u campiunàu de balùn u l'é(r)a bèn cunusciüu e u ti(r)ava tanti tifusi, tantu da zügâsela cu'u növu sport du [[Zeugo do ballon|futuballu]]. De ciü, u se pò regurdà cumme u [[Vittorio Pozzo]], cumisa(r)iu tecnicu da [[Naçionâ de balon de l'Italia|nasiunâle italiâna de balùn]] ch'a l'ha guagnàu dui mundiâli, u [[Carlo Parola]], u [[Renato Cesarini]] e tanti âtri zügaûi de futuballu, i l'avessen zügàu ascì au balùn.

Inti [[Anni 1930|ànni Trènta]] u balùn u l'è passàu sutta a l'urganizasiùn spurtìva de l'Urganizasiùn Nasiunâle du Dòppu Travaju (OND), che alantu(r)a a gestìva tütte ste ativitè, ma u nu l'ha piàu gua(r)i de finansiamènti e u s'è truvàu int'in mumèntu de gran crisi, pe' êsse missu daa parte intu panu(r)amma spurtìvu nasiunâle. Alantu(r)a u campiunàu u l'axeva tòstu ninte de impurtansa, cu'in nüme(r)u bèn picìn de quadrette ch'e ghe zügavan. Adiritü(r)a, du [[1937]], au campiùn [[Paolo Rossi (zügaû de balùn)|Paolo Rossi]] u nu l'è stètu puscibile de difènde u sò titulu scicumme che l'urganizasiùn a nu gh'axeva dìtu pe' tèmpu de l'imprinsippiu da cumpetisiùn. Intu mese de mazzu du [[1946]] u s'è tegnüu in incuntru de tifusi e veggi dirigènti a [[Turin|Tü(r)ìn]] cu'u fìn de mettise insemme int'ina federasiùn, ma i travai i sun andèti avanti pe' tantu tèmpu e, intu mese de dixèmbre de stu ànnu, u balùn u l'è finìu inta federasiùn du [[Tanboêto (spòrt)|tambu(r)éllu]].

De lungu inte quelli ànni, sübitu dòppu a fìn da guèra, u gh'é(r)a restàu numma che quarche zögu du balùn ch'u funsiunava, cun tütta a gestiùn che inta pratica a s'é(r)a strêta ai trèi impianti de Tü(r)ìn, Arba e Acqui, ch'i l'axevan finìu pe' mangiâghe surva. De ciü, u campiunàu u se zügava de setèmbre, aa fìn da stagiùn spurtìva che, pe'u ciü, a l'é(r)a dedicâ ai trufei, tantu che i zügaûi i nu l'é(r)an mancu inte meju cundisiùi pe'u scüdettu. U campiunàu da mascima sé(r)ie u l'è stètu turna inandiàu a partì dau [[1947]] (sènsa ch'u se interumpisse ciü menu che du [[2020]], ànnu da [[Pandemîa de COVID-19|pandemìa COVID-19]]), cu'e pôche quadrette ch'u gh'é(r)a e a sfidda ritruvâ fra l'[[Augusto Manzo]], ch'u l'è cunscide(r)àu fra i zügaûi ciü forti inta sto(r)ia du balùn, e u sò stò(r)icu aversa(r)iu, u [[Francesco Gioetti]]. Defèti, fra u 1947 e u [[1951]], u Manzo u l'è sciurtìu vincitû du campiunàu pe' sinque votte daa fi(r)a, in'impresa che nisciün u l'ha ciü ripetüu. De ciü, du [[1942]], u Manzo u l'axeva piàu parte ascì au campiunàu de [[balón co-o brasàllo|balùn cu'u brasallu]], dund'u l'ha guagnàu cuntr'ai specialisti ciü mensunèi de stu sport.

Cun l'imprinsippiu di [[Anni 1950|ànni '50]], u balùn u l'ha turna cumensàu a svilüpâse grassie ai spunciùi de di diretûi, a cumensà da quellu du zögu du balùn de Arba, u [[Romualdo Isnardi]], e du giurnalista da ''Gazzetta d'Alba'' [[Remo Gianuzzi]], cun l'ubietìvu de libe(r)à u balùn dae scumisse e d'arvìlu ai zùeni, faxèndulu cunusce in sci giurnâli. Du [[1951]], a Tü(r)ìn, a l'è stèta dunca fundâ l'Üniùn Italiâna de Balùn Lastegu (UIPE, ''Unione Italiana Pallone Elastico''), cu'a presènsa, fra i âtri, de l'Isnardi, du Gianuzzi e du Manzo.

Inte stu mòddu, u balùn u l'ha turna cumensàu a ti(r)à l'interèsse da stampa: de sti tèmpi, di giurnâli cumme ''La Stampa'', ''Il Popolo Nuovo'', ''Tuttosport'', a ''Gazzetta del Popolo'', ''[[O Secolo|Il Secolo XIX]]'' e u ''Corriere del Popolo'' i l'han cumensàu a pübbricà a cronaca di fèti lighèi au balùn. De ciü, u s'è inaugü(r)àu di növi zöghi du balùn a [[Còrcre|Carca(r)e]], [[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]], [[Imperia|Impe(r)ia]], [[Sêva]], [[Cuni]] e [[Bra]], mèntre i sun turnèi in ativitè quelli de [[Asti]], [[Bene Vagienna]] e [[Löa]]. Du [[1951]], a finâle du turneu de Tü(r)ìn fra l'Augusto Manzo e u [[Franco Balestra]], zügâ au mèximu tèmpu du [[Derby (sport)|derby]] de futuballu da sitè, a l'ha avüu ciü de 5.000 spetatûi. De lungu de sti ànni, u balùn u l'è vegnüu in sport ciü da prufesciunisti: u Franco Balestra, campiùn de [[Prelà]], du [[1953]] u l'è passàu aa ''Sapet Torino'' cu'in cuntrattu da 500.000 franchi a l'ànnu, pôcu mênu de quantu i piavan i zügaûi de futuballu ma che, a ògni moddu, a l'é(r)a ina pâga bèn impurtante. Pe'u fètu che i turnei i faxevan guagnà pa(r)eggi dinè a quelli ch'i l'inandiavan, levandu de interèsse pe'u campiunàu, du [[1959]] a federasiùn a l'ha decisu che tütte e squaddre da primma e da segunda categu(r)ìa e gh'avessen da pusâse armenu u dì de primma de partìe du campiunàu.

Cu'i [[Anni 1960|ànni '60]], u campiunàu u l'è turna vegnüu a cumpetisiùn spurtìva ciü impurtante da stagiùn, mèntre che i turnei i l'é(r)an chinèi pe' nüme(r)u e frequènsa. Sti ànni i sun stèti in mumèntu de gran interèsse pe'u balùn, cun migiè de tifusi a mi(r)à ae partìe de grandi campiùi cumme u [[Piero Alemanni]], l'[[Aurelio Defilippi]], u [[Donato Feliciano]], u [[Beppe Corino]] e u [[Guido Galliano]]. A fìn de st'epuca lì a l'è segnâ, du [[1964]], dau retì(r)u de l'Augusto Manzo e, du [[1967]], daa demulisiùn du grande zögu du balùn de Tü(r)ìn, l'''Edmondo De Amicis''. De dòppu a l'è tacâ a rivalitè fra u [[Felice Bertola]] e u [[Massimo Berruti]], ch'i se sun cuntesi u titulu pe' tòstu vint'ànni.

Du [[1983]] u s'è zügàu pe'a primma votta u turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] e, a partì dau [[1992]], e sun stète inandièi e primme cumpetisiùi internasiunâli. Da ste lì u s'è pöi svilüpàu u [[canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi|campiunàu mundiâle di sport sfe(r)ìstichi]], ch'u s'è zügàu in Italia du [[2004]].

== Funsiunamèntu ==
A Sé(r)ie A a l'è u turneu ciü impurtante e a mascima categu(r)ìa du [[Canpionòu italiàn de balón|campiunàu italiàn de balùn]], cun duzze quadrette, tantu daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] che dau [[Piemonte|Piemunte]], ch'e s'ou zögan. Stu turneu lì u l'è inandiàu inte trê fase, segundu a cuscì dìta &quot;formula Bresciàn&quot;.

A primma parte du campiunàu, quella ciü impurtante, a l'è a cuscì dìta ''[[Stagión sportîva|regular season]]''. Inte sta fase lì i ghe sun i scuntri dirètti fra tütte e quadrette du campiunàu, int'in urdine ch'u ne vegne daa sò pusisiùn inta stagiùn passâ. A furma duve(r)â a l'è quella du cuscì dìtu [[gîón a l'italiànn-a|gi(r)ùn a l'italiâna]], pe' 22 giurnè inte tüttu, cun de partìe d'andâ e de returnu ai növe zöghi. In scia base di exiti de ste partìe, e primme quattru squaddre e pìan parte ai ''play-off'', quelle daa 5° a l'8° pusisiùn e zögan i ''play-out'' e e ürtime quattru clascifichè e finìscian int'in gi(r)ùn pe'a sarvessa&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05|outô=F.I.P.A.P.}}&lt;/ref&gt;.

Sti trèi gi(r)ùi i sun turna inandièi a l'italiâna, cun l'urdine de partìe d'andâ e de returnu ch'u l'è dètu daa pusisiùn ch'e rivan aa fìn da primma fase. Inta segunda fase, au pòstu di trèi punti da ''regular season'', e vito(r)ie e ne van dui s'e sun guagnèi pe' 9-8 o 9-7 (cu'in puntu ch'u l'è dètu a l'âtra quadretta), sedunca e ne van de lungu trèi. Sti punti i se zuntan a quelli zà guagnèi e tütti insemme i fan a clascifica aa fìn da segunda fase&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

E primme due quadrette ai ''play-off'' e se guagnan l'intrâ dirètta ae semifinâle pe'u scüdettu; i âtri dui pòsti i sun pe' chi u l'ha guagnàu i spa(r)eggi fra e âtre due quadrette di ''play-off'' e e primme due di ''play-out''. Inti spa(r)eggi a partìa a l'è ünica (cun cubbie 3° ''play-off'' cuntru 2° ''play-out'' e 4° ''play-off'' cuntru 1° ''play-out''), au primmu ai növe zöghi, e pe' [[zögu du balùn]] u l'è sernüu quellu da meju clascificâ. E quadrette clascifichèi ae ürtime due pusisiùi du gi(r)ùn pe'a sarvessa e sun retrucèsse inta [[Série B (balón)|Sé(r)ie B]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

A Sé(r)ie A a finìsce cu'e semifinâle e a finâle du scüdettu, dunde e quattru qualifichèi a l'ürtima fase e zögan de partìe d'andâ, de returnu e, s'u l'è u câxu, de spa(r)eggiu. E cubbie de semifinâle e sun a 1° ''play-off'' cuntr'a chi u l'ha guagnàu u passaggiu fra a 4° ''play-off'' e a 1° ''play-out'' e a 2° di ''play-off'' cuntr'a l'âtra quadretta ch'a l'agge guagnàu i spa(r)eggi. A partìa d'andâ a se tegne in sciu campu da quadretta ch'a l'è ciü âta inta clascifica, u spa(r)eggiu u l'è de lungu in sc'in campu neutrâle&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

De ciü, e quattru quadrette meju clascifichèi aa fìn da ''regular season'' e se guagnan a partecipasiùn aa [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] de categu(r)ìa&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Arbu d'ò(r)u ==
{{Véddi ascì|​Arbu d'ò(r)u du campiunàu italiàn de balùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
Chi sutta u gh'è l'arbu d'ò(r)u [[canpionòu italiàn de balón|campiunàu italiàn de balùn]]. A partì daa sò primma edisiùn, ch'a s'è zügâ du [[1912]], u titulu u l'è stètu guagnàu da quadrette de vintöttu sitè dife(r)ènti.
{{Colonne}}
* 1912: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} '''Munduì''' (1°)
* 1913: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (2°)
* 1914: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (3°)
* 1915: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (4°)
* 1917: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} '''Tü(r)ìn''' (1°)
* 1918: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (2°)
* 1919: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} '''Bra''' (1°)
* 1920: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (1°)
* 1921: Turneu individuâle
* 1922: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra (2°)
* 1923: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (2°)
* 1924: {{Scìnbolo|600px Verde Arancione e Bianco.png}} '''Beinette''' (1°)
* 1925: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} '''Impe(r)ia''' (1°)
* 1926: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Impe(r)ia (2°)
* 1927: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} '''Cuni''' (1°)
* 1928: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Asti''' (1°)
* 1929: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra (3°)
* 1930: {{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} '''Neive''' (1°)
* 1932: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (3°)
* 1933: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (4°)
* 1934: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (5°)
* 1935: {{Scìnbolo|600px vertical bicolor White HEX-00A1DF.svg}} '''Canelli''' (1°)
* 1936: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} '''Arba''' (1°)
* 1937: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (6°)
* 1938: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (2°)
* 1947: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (3°)
* 1948: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (4°)
* 1949: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (5°)
* 1950: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (6°)
* 1951: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (7°)
* 1952: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Impe(r)ia (3°)
* 1953: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Augusta Benese''' (1°)
* 1954: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (5°)
* 1955: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (7°)
* 1956: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (3°)
{{Colonne spezza}}
* 1957: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (8°)
* 1958: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Aspe Sêva''' (1°)
* 1959: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (9°)
* 1960: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (10°)
* 1961: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (11°)
* 1962: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (8°)
* 1963: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (2°)
* 1964: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (3°)
* 1965: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (4°)
* 1966: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} '''Andö(r)a''' (1°)
* 1967: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Andö(r)a (2°)
* 1968: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Andö(r)a (3°)
* 1969: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} '''Canâ''' (1°)
* 1970: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (5°)
* 1971: {{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} '''A Cêve''' (1°)
* 1972: {{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} A Cêve (2°)
* 1973: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} '''Munastê Burmia''' (1°)
* 1974: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (2°)
* 1975: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (9°)
* 1976: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (6°)
* 1977: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (10°)
* 1978: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (3°)
* 1979: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (11°)
* 1980: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (4°)
* 1981: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (5°)
* 1982: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} '''San Steva Berbu''' (1°)
* 1983: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} '''Cengiu''' (1°)
* 1984: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (12°)
* 1985: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} San Steva Berbu (2°)
* 1986: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (13°)
* 1987: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (7°)
* 1988: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (8°)
* 1989: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (2°)
* 1990: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (3°)
{{Colonne spezza}}
* 1991: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (14°)
* 1992: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (15°)
* 1993: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} '''Curtemilia''' (1°)
* 1994: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} '''Tàggia''' (1°)
* 1995: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} '''U Duseu''' (1°)
* 1996: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} U Duseu (2°)
* 1997: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} '''Spignu Munferàu''' (1°)
* 1998: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (9°)
* 1999: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (10°)
* 2000: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (11°)
* 2001: {{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} '''Muntexéllu d'Arba''' (1°)
* 2002: {{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Muntexéllu d'Arba (2°)
* 2003: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} San Steva Berbu (3°)
* 2004: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (12°)
* 2005: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (13°)
* 2006: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (16°)
* 2007: {{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} '''Duliàn''' (1°)
* 2008: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} '''Dian d'Arba''' (1°)
* 2009: {{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} '''Villanöva de Munduì''' (1°)
* 2010: {{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Villanöva de Munduì (2°)
* 2011: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (4°)
* 2012: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (17°)
* 2013: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (5°)
* 2014: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (6°)
* 2015: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (18°)
* 2016: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} '''Castagnö(r)e de Lanse''' (1°)
* 2017: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnö(r)e de Lanse (2°)
* 2018: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (14°)
* 2019: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnö(r)e de Lanse (3°)
* 2021: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (2°)
* 2022: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (3°)
* 2023: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} U Duseu (3°)
* 2024: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (18°)
* 2025: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (4°)
{{Colonne fine}}

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Bibliugrafìa ==
{{Véddi ascì|Balón (zêugo)#Bibliografîa|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.it/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.it/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pallapugno/serie-a/|tìtolo=Serie A|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}

[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]</text>
      <sha1>d85h9rw0bdzvewidmyu5vhr71z6qr1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274540</id>
      <parentid>274539</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Série A (balón)]] a [[Sé(r)ie A (balùn)]]: ⇒ ar</comment>
      <origin>274539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19867" sha1="d85h9rw0bdzvewidmyu5vhr71z6qr1f" xml:space="preserve">{{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Serie A]]}}
{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome = Sé(r)ie A
|sport = Balón (zêugo)
|tipologia = Club
|confederazione = F.I.P.A.P.
|nazione = {{ITA}}
|titolo = Campiùn d'Italia
|apertura = Arvì
|chiusura = Nuvènbre
|partecipanti = 12 squaddre
|retrocessione = [[Série B (balón)|Sé(r)ie B]]
|sito = [http://www.fipap.it/ FIPAP]
|fondazione = 1912
|detentore = {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|trofeo = [[File:scudetto.svg|80px]]
|nome trofeo = Scüdettu
|formato = Gi(r)ùn a l'italiâna
|organizzatore=F.I.P.A.P.
}}
A '''Sé(r)ie A''' (''Serie A'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è a mascima categu(r)ìa e a cumpetisiùn italiâna ciü impurtante de [[Balón (zêugo)|balùn]], inandiâ fìn dau [[1912]] e che au dì d'ancöi a l'è rivâ aa sò edisiùn nüme(r)u sèntu e trê. 

== Sto(r)ia ==
Scibèn che i primmi turnei de balùn i remuntan aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au tèmpu de di zügaûi legenda(r)i cumme u [[Giuseppe Filippa]], dìtu &quot;Ghindo&quot;, de [[Cravanzana|Cravansâna]], u primmu campiunàu regula(r)e de sta disciplìna lì u s'è zügàu numma che du [[1912]]. Fra i atleti ciü mensunèi de quelli ànni, u se pò regurdà u [[Riccardo Fuseri]], campiùn pe' quattru ànni daa fi(r)a, u [[Pierino Bonsignore]] e u [[Maggiorino Bistolfi]], cun dui scüdetti a tésta, e u [[Raffaele Ricca]], ch'u l'ha guagnàu quattru campiunèi. Intu cursu d'ina partìa in [[Asti]] du [[1920]], u [[Milin Panizzi]] de [[Sanremu|Sanremmu]] u l'ha ti(r)àu in balùn de 180&amp;nbsp;grammi a 'na distansa de 87,5&amp;nbsp;mêtri, au puntu ch'u l'ha marcàu ün di record ciü antìgu du balùn. Inte st'etè lì, u campiunàu de balùn u l'é(r)a bèn cunusciüu e u ti(r)ava tanti tifusi, tantu da zügâsela cu'u növu sport du [[Zeugo do ballon|futuballu]]. De ciü, u se pò regurdà cumme u [[Vittorio Pozzo]], cumisa(r)iu tecnicu da [[Naçionâ de balon de l'Italia|nasiunâle italiâna de balùn]] ch'a l'ha guagnàu dui mundiâli, u [[Carlo Parola]], u [[Renato Cesarini]] e tanti âtri zügaûi de futuballu, i l'avessen zügàu ascì au balùn.

Inti [[Anni 1930|ànni Trènta]] u balùn u l'è passàu sutta a l'urganizasiùn spurtìva de l'Urganizasiùn Nasiunâle du Dòppu Travaju (OND), che alantu(r)a a gestìva tütte ste ativitè, ma u nu l'ha piàu gua(r)i de finansiamènti e u s'è truvàu int'in mumèntu de gran crisi, pe' êsse missu daa parte intu panu(r)amma spurtìvu nasiunâle. Alantu(r)a u campiunàu u l'axeva tòstu ninte de impurtansa, cu'in nüme(r)u bèn picìn de quadrette ch'e ghe zügavan. Adiritü(r)a, du [[1937]], au campiùn [[Paolo Rossi (zügaû de balùn)|Paolo Rossi]] u nu l'è stètu puscibile de difènde u sò titulu scicumme che l'urganizasiùn a nu gh'axeva dìtu pe' tèmpu de l'imprinsippiu da cumpetisiùn. Intu mese de mazzu du [[1946]] u s'è tegnüu in incuntru de tifusi e veggi dirigènti a [[Turin|Tü(r)ìn]] cu'u fìn de mettise insemme int'ina federasiùn, ma i travai i sun andèti avanti pe' tantu tèmpu e, intu mese de dixèmbre de stu ànnu, u balùn u l'è finìu inta federasiùn du [[Tanboêto (spòrt)|tambu(r)éllu]].

De lungu inte quelli ànni, sübitu dòppu a fìn da guèra, u gh'é(r)a restàu numma che quarche zögu du balùn ch'u funsiunava, cun tütta a gestiùn che inta pratica a s'é(r)a strêta ai trèi impianti de Tü(r)ìn, Arba e Acqui, ch'i l'axevan finìu pe' mangiâghe surva. De ciü, u campiunàu u se zügava de setèmbre, aa fìn da stagiùn spurtìva che, pe'u ciü, a l'é(r)a dedicâ ai trufei, tantu che i zügaûi i nu l'é(r)an mancu inte meju cundisiùi pe'u scüdettu. U campiunàu da mascima sé(r)ie u l'è stètu turna inandiàu a partì dau [[1947]] (sènsa ch'u se interumpisse ciü menu che du [[2020]], ànnu da [[Pandemîa de COVID-19|pandemìa COVID-19]]), cu'e pôche quadrette ch'u gh'é(r)a e a sfidda ritruvâ fra l'[[Augusto Manzo]], ch'u l'è cunscide(r)àu fra i zügaûi ciü forti inta sto(r)ia du balùn, e u sò stò(r)icu aversa(r)iu, u [[Francesco Gioetti]]. Defèti, fra u 1947 e u [[1951]], u Manzo u l'è sciurtìu vincitû du campiunàu pe' sinque votte daa fi(r)a, in'impresa che nisciün u l'ha ciü ripetüu. De ciü, du [[1942]], u Manzo u l'axeva piàu parte ascì au campiunàu de [[balón co-o brasàllo|balùn cu'u brasallu]], dund'u l'ha guagnàu cuntr'ai specialisti ciü mensunèi de stu sport.

Cun l'imprinsippiu di [[Anni 1950|ànni '50]], u balùn u l'ha turna cumensàu a svilüpâse grassie ai spunciùi de di diretûi, a cumensà da quellu du zögu du balùn de Arba, u [[Romualdo Isnardi]], e du giurnalista da ''Gazzetta d'Alba'' [[Remo Gianuzzi]], cun l'ubietìvu de libe(r)à u balùn dae scumisse e d'arvìlu ai zùeni, faxèndulu cunusce in sci giurnâli. Du [[1951]], a Tü(r)ìn, a l'è stèta dunca fundâ l'Üniùn Italiâna de Balùn Lastegu (UIPE, ''Unione Italiana Pallone Elastico''), cu'a presènsa, fra i âtri, de l'Isnardi, du Gianuzzi e du Manzo.

Inte stu mòddu, u balùn u l'ha turna cumensàu a ti(r)à l'interèsse da stampa: de sti tèmpi, di giurnâli cumme ''La Stampa'', ''Il Popolo Nuovo'', ''Tuttosport'', a ''Gazzetta del Popolo'', ''[[O Secolo|Il Secolo XIX]]'' e u ''Corriere del Popolo'' i l'han cumensàu a pübbricà a cronaca di fèti lighèi au balùn. De ciü, u s'è inaugü(r)àu di növi zöghi du balùn a [[Còrcre|Carca(r)e]], [[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]], [[Imperia|Impe(r)ia]], [[Sêva]], [[Cuni]] e [[Bra]], mèntre i sun turnèi in ativitè quelli de [[Asti]], [[Bene Vagienna]] e [[Löa]]. Du [[1951]], a finâle du turneu de Tü(r)ìn fra l'Augusto Manzo e u [[Franco Balestra]], zügâ au mèximu tèmpu du [[Derby (sport)|derby]] de futuballu da sitè, a l'ha avüu ciü de 5.000 spetatûi. De lungu de sti ànni, u balùn u l'è vegnüu in sport ciü da prufesciunisti: u Franco Balestra, campiùn de [[Prelà]], du [[1953]] u l'è passàu aa ''Sapet Torino'' cu'in cuntrattu da 500.000 franchi a l'ànnu, pôcu mênu de quantu i piavan i zügaûi de futuballu ma che, a ògni moddu, a l'é(r)a ina pâga bèn impurtante. Pe'u fètu che i turnei i faxevan guagnà pa(r)eggi dinè a quelli ch'i l'inandiavan, levandu de interèsse pe'u campiunàu, du [[1959]] a federasiùn a l'ha decisu che tütte e squaddre da primma e da segunda categu(r)ìa e gh'avessen da pusâse armenu u dì de primma de partìe du campiunàu.

Cu'i [[Anni 1960|ànni '60]], u campiunàu u l'è turna vegnüu a cumpetisiùn spurtìva ciü impurtante da stagiùn, mèntre che i turnei i l'é(r)an chinèi pe' nüme(r)u e frequènsa. Sti ànni i sun stèti in mumèntu de gran interèsse pe'u balùn, cun migiè de tifusi a mi(r)à ae partìe de grandi campiùi cumme u [[Piero Alemanni]], l'[[Aurelio Defilippi]], u [[Donato Feliciano]], u [[Beppe Corino]] e u [[Guido Galliano]]. A fìn de st'epuca lì a l'è segnâ, du [[1964]], dau retì(r)u de l'Augusto Manzo e, du [[1967]], daa demulisiùn du grande zögu du balùn de Tü(r)ìn, l'''Edmondo De Amicis''. De dòppu a l'è tacâ a rivalitè fra u [[Felice Bertola]] e u [[Massimo Berruti]], ch'i se sun cuntesi u titulu pe' tòstu vint'ànni.

Du [[1983]] u s'è zügàu pe'a primma votta u turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] e, a partì dau [[1992]], e sun stète inandièi e primme cumpetisiùi internasiunâli. Da ste lì u s'è pöi svilüpàu u [[canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi|campiunàu mundiâle di sport sfe(r)ìstichi]], ch'u s'è zügàu in Italia du [[2004]].

== Funsiunamèntu ==
A Sé(r)ie A a l'è u turneu ciü impurtante e a mascima categu(r)ìa du [[Canpionòu italiàn de balón|campiunàu italiàn de balùn]], cun duzze quadrette, tantu daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] che dau [[Piemonte|Piemunte]], ch'e s'ou zögan. Stu turneu lì u l'è inandiàu inte trê fase, segundu a cuscì dìta &quot;formula Bresciàn&quot;.

A primma parte du campiunàu, quella ciü impurtante, a l'è a cuscì dìta ''[[Stagión sportîva|regular season]]''. Inte sta fase lì i ghe sun i scuntri dirètti fra tütte e quadrette du campiunàu, int'in urdine ch'u ne vegne daa sò pusisiùn inta stagiùn passâ. A furma duve(r)â a l'è quella du cuscì dìtu [[gîón a l'italiànn-a|gi(r)ùn a l'italiâna]], pe' 22 giurnè inte tüttu, cun de partìe d'andâ e de returnu ai növe zöghi. In scia base di exiti de ste partìe, e primme quattru squaddre e pìan parte ai ''play-off'', quelle daa 5° a l'8° pusisiùn e zögan i ''play-out'' e e ürtime quattru clascifichè e finìscian int'in gi(r)ùn pe'a sarvessa&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05|outô=F.I.P.A.P.}}&lt;/ref&gt;.

Sti trèi gi(r)ùi i sun turna inandièi a l'italiâna, cun l'urdine de partìe d'andâ e de returnu ch'u l'è dètu daa pusisiùn ch'e rivan aa fìn da primma fase. Inta segunda fase, au pòstu di trèi punti da ''regular season'', e vito(r)ie e ne van dui s'e sun guagnèi pe' 9-8 o 9-7 (cu'in puntu ch'u l'è dètu a l'âtra quadretta), sedunca e ne van de lungu trèi. Sti punti i se zuntan a quelli zà guagnèi e tütti insemme i fan a clascifica aa fìn da segunda fase&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

E primme due quadrette ai ''play-off'' e se guagnan l'intrâ dirètta ae semifinâle pe'u scüdettu; i âtri dui pòsti i sun pe' chi u l'ha guagnàu i spa(r)eggi fra e âtre due quadrette di ''play-off'' e e primme due di ''play-out''. Inti spa(r)eggi a partìa a l'è ünica (cun cubbie 3° ''play-off'' cuntru 2° ''play-out'' e 4° ''play-off'' cuntru 1° ''play-out''), au primmu ai növe zöghi, e pe' [[zögu du balùn]] u l'è sernüu quellu da meju clascificâ. E quadrette clascifichèi ae ürtime due pusisiùi du gi(r)ùn pe'a sarvessa e sun retrucèsse inta [[Série B (balón)|Sé(r)ie B]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

A Sé(r)ie A a finìsce cu'e semifinâle e a finâle du scüdettu, dunde e quattru qualifichèi a l'ürtima fase e zögan de partìe d'andâ, de returnu e, s'u l'è u câxu, de spa(r)eggiu. E cubbie de semifinâle e sun a 1° ''play-off'' cuntr'a chi u l'ha guagnàu u passaggiu fra a 4° ''play-off'' e a 1° ''play-out'' e a 2° di ''play-off'' cuntr'a l'âtra quadretta ch'a l'agge guagnàu i spa(r)eggi. A partìa d'andâ a se tegne in sciu campu da quadretta ch'a l'è ciü âta inta clascifica, u spa(r)eggiu u l'è de lungu in sc'in campu neutrâle&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

De ciü, e quattru quadrette meju clascifichèi aa fìn da ''regular season'' e se guagnan a partecipasiùn aa [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] de categu(r)ìa&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Arbu d'ò(r)u ==
{{Véddi ascì|​Arbu d'ò(r)u du campiunàu italiàn de balùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
Chi sutta u gh'è l'arbu d'ò(r)u [[canpionòu italiàn de balón|campiunàu italiàn de balùn]]. A partì daa sò primma edisiùn, ch'a s'è zügâ du [[1912]], u titulu u l'è stètu guagnàu da quadrette de vintöttu sitè dife(r)ènti.
{{Colonne}}
* 1912: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} '''Munduì''' (1°)
* 1913: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (2°)
* 1914: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (3°)
* 1915: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (4°)
* 1917: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} '''Tü(r)ìn''' (1°)
* 1918: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (2°)
* 1919: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} '''Bra''' (1°)
* 1920: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (1°)
* 1921: Turneu individuâle
* 1922: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra (2°)
* 1923: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (2°)
* 1924: {{Scìnbolo|600px Verde Arancione e Bianco.png}} '''Beinette''' (1°)
* 1925: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} '''Impe(r)ia''' (1°)
* 1926: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Impe(r)ia (2°)
* 1927: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} '''Cuni''' (1°)
* 1928: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Asti''' (1°)
* 1929: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra (3°)
* 1930: {{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} '''Neive''' (1°)
* 1932: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (3°)
* 1933: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (4°)
* 1934: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (5°)
* 1935: {{Scìnbolo|600px vertical bicolor White HEX-00A1DF.svg}} '''Canelli''' (1°)
* 1936: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} '''Arba''' (1°)
* 1937: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (6°)
* 1938: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (2°)
* 1947: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (3°)
* 1948: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (4°)
* 1949: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (5°)
* 1950: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (6°)
* 1951: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (7°)
* 1952: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Impe(r)ia (3°)
* 1953: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Augusta Benese''' (1°)
* 1954: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (5°)
* 1955: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (7°)
* 1956: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (3°)
{{Colonne spezza}}
* 1957: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (8°)
* 1958: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Aspe Sêva''' (1°)
* 1959: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (9°)
* 1960: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (10°)
* 1961: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (11°)
* 1962: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (8°)
* 1963: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (2°)
* 1964: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (3°)
* 1965: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (4°)
* 1966: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} '''Andö(r)a''' (1°)
* 1967: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Andö(r)a (2°)
* 1968: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Andö(r)a (3°)
* 1969: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} '''Canâ''' (1°)
* 1970: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (5°)
* 1971: {{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} '''A Cêve''' (1°)
* 1972: {{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} A Cêve (2°)
* 1973: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} '''Munastê Burmia''' (1°)
* 1974: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (2°)
* 1975: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (9°)
* 1976: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (6°)
* 1977: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (10°)
* 1978: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (3°)
* 1979: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (11°)
* 1980: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (4°)
* 1981: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (5°)
* 1982: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} '''San Steva Berbu''' (1°)
* 1983: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} '''Cengiu''' (1°)
* 1984: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (12°)
* 1985: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} San Steva Berbu (2°)
* 1986: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (13°)
* 1987: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (7°)
* 1988: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (8°)
* 1989: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (2°)
* 1990: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (3°)
{{Colonne spezza}}
* 1991: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (14°)
* 1992: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (15°)
* 1993: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} '''Curtemilia''' (1°)
* 1994: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} '''Tàggia''' (1°)
* 1995: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} '''U Duseu''' (1°)
* 1996: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} U Duseu (2°)
* 1997: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} '''Spignu Munferàu''' (1°)
* 1998: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (9°)
* 1999: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (10°)
* 2000: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (11°)
* 2001: {{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} '''Muntexéllu d'Arba''' (1°)
* 2002: {{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Muntexéllu d'Arba (2°)
* 2003: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} San Steva Berbu (3°)
* 2004: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (12°)
* 2005: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (13°)
* 2006: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (16°)
* 2007: {{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} '''Duliàn''' (1°)
* 2008: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} '''Dian d'Arba''' (1°)
* 2009: {{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} '''Villanöva de Munduì''' (1°)
* 2010: {{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Villanöva de Munduì (2°)
* 2011: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (4°)
* 2012: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (17°)
* 2013: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (5°)
* 2014: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (6°)
* 2015: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (18°)
* 2016: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} '''Castagnö(r)e de Lanse''' (1°)
* 2017: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnö(r)e de Lanse (2°)
* 2018: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (14°)
* 2019: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnö(r)e de Lanse (3°)
* 2021: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (2°)
* 2022: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (3°)
* 2023: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} U Duseu (3°)
* 2024: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (18°)
* 2025: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (4°)
{{Colonne fine}}

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Bibliugrafìa ==
{{Véddi ascì|Balón (zêugo)#Bibliografîa|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.it/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.it/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pallapugno/serie-a/|tìtolo=Serie A|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}

[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]</text>
      <sha1>d85h9rw0bdzvewidmyu5vhr71z6qr1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sé(r)ie B (balùn)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30001</id>
    <revision>
      <id>274546</id>
      <parentid>274525</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9722" sha1="4e01jjkvdcbyyph0jzoidsynz0fwsu7" xml:space="preserve">{{Âtri ûxi|tìtolo=[[Serie B]]}}
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome=Série B
|sport=Balón (zêugo)
|nazione={{ITA}}
|tipologia=Clùb
|titolo=Canpión d'Itàlia
|confederazione=F.I.P.A.P.
|apertura=Arvî
|chiusura=Novénbre
|retrocessione=Série C1
|sito=[http://www.fipap.it/ F.I.P.A.P.]
|fondazione=1912
|detentore={{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|partecipanti=13 squàddre
|organizzatore=F.I.P.A.P.}}
A '''Série B''' a l'é a segónda ciù inportànte conpetiçión italiànn-a de [[Balón (zêugo)|balón]], inandiâ pi-â prìmma vòtta do [[1949]] e arivâ, a-a giornâ d'ancheu, a l'ediçión setantequàttro. Inandiâ e dirétta da-a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P., ''Federazione Italiana Pallapugno''), ciù che o scudétto de Série B a fà goagnâ a promoçión a-a màscima categorîa, a [[Sé(r)ie A (balùn)|Série A]]. 

Pe de ciù, da-o [[2012]] e mêgio squàddre da Série B pêuan pigiâ pàrte a-o tornêo da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cóppa Itàlia de categorîa]], méntre into pasòu gh'àivan da zugâ inte [[Cuppa Italia (balùn)|quélla da màscima série]]. 

== Fonçionaménto ==
A Série B a l'é o segóndo livéllo do [[Canpionòu italiàn de balón|canpionòu naçionâle de balón]] e, a-a giornâ d'ancheu, a conprénde trézze squàddre che ne vêgnan tànto da-a [[Liguria|Ligùria]] che da-o [[Piemonte|Piemónte]]. Sta categorîa chi a l'é spartîa inte dôe fâze despægie: pe prìmma a gh'é, cómme inta màscima série, a coscì dîta ''[[Stagión sportîva|regular season]]''. A ''regular season'' a l'é inandiâ into formâto conosciûo cómme [[gîón a l'italiànn-a]], e dónca a conprénde de partîe de andâta e de retórno&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/wp-content/uploads/2026/03/03Regolamenti2026-Campionato-serie-B.pdf|tìtolo=Campionato Nazionale Serie B - A.S. 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|outô=F.I.P.A.P.}}&lt;/ref&gt;.

E prìmme quàttro squàddre se goâgnan o pasàggio dirètto a-a segónda fâze, méntre quélle da-a 5° a-a 12° poxiçión gh'àn da zugâsou (con cóbbie 5°-12°, 6°-11°, 7°-10° e 8°-9°) inte de partîe d'andâta, in sciô cànpo da mêgio clasificâ, de retórno e de sparéggio, s'o l'é o câxo, tùtte a-i nêuve zêughi. E quàttro squàddre ch'àn pasòu sti scóntri vàn dónca a inpî o tabelón a éutto da segónda fâze, inandiâ pe quàrti de finâle, semifinâle e finâle, a-o prìmmo a-i ùnze zêughi e tùtte con andâta, retórno e, s'o l'é o câxo, sparéggio&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

E squàddre ch'én stæte batûe inti scónti de qualificaçión, ciù che l'ùrtima clasificâ da prìmma fâze, finìscian in càngio into gîón pi-â sarvéssa, zugòu sôlo che pe-e partîe d'andâta. E ùrtime dôe clasificæ a-a fìn de sto gîón én retrocèsse inta Série C1, méntre l'é promòsso inta Série A e dôe finalìste do tabelón pò-u scudétto&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

E prìmme quàttro squàddre pe pontézzo a-a fìn da prìmma fâze se goâgnan l'intrâ a-e semifinâle da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cóppa Itàlia de Série B]] ascì, co-e cóbie ch'én 1° e 4° clasificâ e 2° co-a 3°&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Àlbo d'öo ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ànno
!Squàddra
!Çitæ
!Batitô
|-
|1949
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Àrba]]
|
|-
|1950
|
|
|
|-
|1951
|
|
|
|-
|1952
|
|
|
|-
|1953
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Benese
|[[Bene Viagenna|Bêne Vagiénn-a]]
|
|-
|1954
|
|
|
|-
|1955
|
|
|
|-
|1956
|
|
|
|-
|1957
|
|
|
|-
|1958
|
|
|
|-
|1959
|
|
|
|-
|1960
|
|
|
|-
|1961
|
|
|
|-
|1962
|
|
|
|-
|1963
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Àrba]]
|
|-
|1964
|
|
|
|-
|1965
|{{Scìnbolo|Bianco e Verde.png}} Unione Sportiva Quaglia
|[[U Castéllu de Diàn|Diàn Castéllo]]
|Ugo Amelio
|-
|1966
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andêua]]
|Francesco Ugo
|-
|1967
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andêua]]
|Romano Moraglia
|-
|1968
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Àrba]]
|
|-
|1969
|
|
|
|-
|1970
|
|
|
|-
|1971
|
|
|
|-
|1972
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese
|[[A Cêve|A Céive]]
|Sergio Viglione
|-
|1973
|
|
|
|-
|1974
|
|
|
|-
|1975
|
|
|
|-
|1976
|
|
|
|-
|1977
|
|
|
|-
|1978
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andêua]]
|Riccardo Aicardi
|-
|1979
|
|
|
|-
|1980
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Àrba]]
|
|-
|1981
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Merlese
|[[Mondovì]]
|
|-
|1982
|
|
|
|-
|1983
|
|
|
|-
|1984
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese
|[[Santo Stefano Belbo|Sàn Stêva Bélbo]]
|Grasso
|-
|1985
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino
|[[Turin|Torìn]]
|Aschiero
|-
|1986
|
|
|
|-
|1987
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Monferrina
|[[Vignale Monferrato|Vignâle Monferòu]]
|Giorgio Vacchetto
|-
|1988
|
|
|
|-
|1989
|
|
|
|-
|1990
|
|
|
|-
|1991
|
|
|
|-
|1992
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Doglianese
|[[Dogliani|Doliàn]]
|Giorgio Vacchetto
|-
|1993
|
|
|
|-
|1994
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Doglianese
|[[Dogliani|Doliàn]]
|
|-
|1995
|
|
|
|-
|1996
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Montexéllo d'Àrba]]
|Giorgio Vacchetto
|-
|1997
|
|
|
|-
|1998
|
|
|
|-
|1999
|
|
|
|-
|2000
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Mondovì|Vilanêuva do Mondovì]] &lt;small&gt;(fraçión Madònna do Pàsco)&lt;/small&gt;
|Alessandro Bessone
|-
|2001
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} Ricca
|[[Diano d'Alba|Diàn d'Àrba]] &lt;small&gt;(fraçión Rìcca)&lt;/small&gt;
|Gianluca Isoardi
|-
|2002
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Oscar Giribaldi
|-
|2003
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Augusta Benese
|[[Bene Viagenna|Bêne Vagiénn-a]]
|Luca Galliano
|-
|2004
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Oscar Giribaldi
|-
|2005
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Taggese
|[[Tàgia (cumüna)|Tàggia]]
|Ivan Orizio
|-
|2006
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Ceva
|[[Ceva|Cêva]]
|Alessandro Simondi
|-
|2007
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese
|[[A Cêve|A Céive]]
|Daniel Giordano
|-
|2008
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni|Cùnio]]
|Riccardo Molinari
|-
|2009
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andêua]]
|Matteo Levratto
|-
|2010
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Àrba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2011
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Augusto Manzo
|[[Santo Stefano Belbo|Sàn Stêva Bélbo]]
|Massimo Marcarino
|-
|2012
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spîgno Monferòu]]
|Enrico Parussa
|-
|2013
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnolese
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnêue de Lànse]]
|Nicholas Burdizzo
|-
|2014
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Davide Dutto
|-
|2015
|{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} San Biagio
|[[Mondovì]] &lt;small&gt;(fraçión Sàn Giâxo)&lt;/small&gt;
|Andrea Pettavino
|-
|2016
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Cristian Gatto
|-
|2017
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Néive]]
|Davide Barroero
|-
|2018
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Àrba]]
|Cristian Gatto
|-
|2019
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Montexéllo d'Àrba]]
|Marco Battaglino
|-
|2021
|{{Scìnbolo|600px Verde.png}} S.P.E.B.
|[[Bernezzo|Bernézzo]] &lt;small&gt;(fraçión Sàn Ròcco)&lt;/small&gt;
|Andrea Daziano
|-
|2022
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso.svg}} Ceva
|[[Ceva|Cêva]]
|Matteo Levratto
|-
|2023
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Blu2.svg}} Alta Langa
|[[San Benedetto Belbo|Sàn Benéito Bélbo]]
|Fabio Gatti
|-
|2024
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Néive]]
|Giovanni Voglino
|-
|2025
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Mondovì|Vilanêuva do Mondovì]] &lt;small&gt;(fraçión Madònna do Pàsco)&lt;/small&gt;
|Gilberto Torino
|}

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Bibliografîa ==
{{Véddi ascì|Balón (zêugo)#Bibliografîa}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.it/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Àrba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.it/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Àrba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}}

== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scîto ofiçiâ da Federaçión Italiànn-a Balón|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pallapugno/serie-b/|tìtolo=Serie B|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}

[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]</text>
      <sha1>4e01jjkvdcbyyph0jzoidsynz0fwsu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>​Arbu d'ò(r)u du campiunàu italiàn de balùn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30003</id>
    <revision>
      <id>274547</id>
      <parentid>273846</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17506" sha1="jtsb1r2kexk4f5b861pnbuxokl93o7i" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
L'&amp;#8203;'''arbu d'ò(r)u du campiunàu italiàn de [[Balón (zêugo)|balùn]]''' u cröve i 103 [[Canpionòu italiàn de balón|campiunèi]] da [[Sé(r)ie A (balùn)|mascima sé(r)ie italiâna de balùn]] ch'i se sun züghèi fina au dì d'ancöi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/albo-doro/|tìtolo=Albo d'oro bracciale e pallone elastico-pallapugno|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/nascosta/approfondimenti/gli-scudetti-del-balon/|tìtolo=Gli scudetti del balon|dæta=1° zenâ 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;.

== Arbu d'ò(r)u ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ànnu
!Squaddra
!Sitè
!Batitû
!Spalla
|-
|1912
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì
|[[Munduì]]
|Riccardo Fuseri
|Michele Revello
|-
|1913
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì
|[[Munduì]]
|Riccardo Fuseri
|Stanislao Rossi
|-
|1914
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì
|[[Munduì]]
|Riccardo Fuseri
|Cocito
|-
|1915
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì
|[[Munduì]]
|Riccardo Fuseri
|Vincenzo Ferro
|-
|1917
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Domenico Gay
|Luigi Gay
|-
|1918
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Domenico Gay
|Borgo
|-
|1919
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra
|[[Bra]]
|Pierino Bonsignore
|Cicco Delpiano
|-
|1920
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Acqui
|[[Acqui Terme|Acqui]]
|Maggiorino Bistolfi
|Cigliutti
|-
|1921
|Turneu individuâle
| -
|Santero
|
|-
|1922
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra
|[[Bra]]
|Pierino Bonsignore
|Riccardo Fuseri
|-
|1923
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Acqui
|[[Acqui Terme|Acqui]]
|Maggiorino Bistolfi
|Raimondo
|-
|1924
|{{Scìnbolo|600px Verde Arancione e Bianco.png}} Beinette
|[[Beinette]]
|Cesare Marengo
|Silvestro Gyp
|-
|1925
|{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Imperia
|[[Imperia|Impe(r)ia]]
|Raffaele Ricca
|Maurizio Aprile
|-
|1926
|{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Imperia
|[[Imperia|Impe(r)ia]]
|Raffaele Ricca
|Maurizio Aprile
|-
|1927
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuneo
|[[Cuni]]
|Cesare Marengo
|Severino Marengo
|-
|1928
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Asti
|[[Asti]]
|Raffaele Ricca
|Trinchero
|-
|1929
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra
|[[Bra]]
|Paolo Rossi
|Maurizio Aprile
|-
|1930
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neive
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Raffaele Ricca
|Donetti
|-
|1932
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino Eda
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Augusto Manzo
|Angelo Cappello
|-
|1933
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino Eda
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Augusto Manzo
|Angelo Cappello
|-
|1934
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Angelo Cappello
|Riccardo Fuseri
|-
|1935
|{{Scìnbolo|600px vertical bicolor White HEX-00A1DF.svg}} Canelli
|[[Canélli]]
|Augusto Manzo
|Bonino
|-
|1936
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Paolo Rossi
|Gioietti
|-
|1937
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Fiat Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Angelo Cappello
|Maurizio Aprile
|-
|1938
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Gavello
|Bonino
|-
|1947
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Augusto Manzo
|Alfredo Manini
|-
|1948
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Augusto Manzo
|Alfredo Manini
|-
|1949
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Augusto Manzo
|Alfredo Manini
|-
|1950
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Augusto Manzo
|Dellavalle
|-
|1951
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Augusto Manzo
|Dellavalle
|-
|1952
|{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Libertas Imperia&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;Campiunàu ricunusciüu numma che du [[1995]]&lt;/ref&gt;
|[[Imperia|Impe(r)ia]]
|Franco Balestra
|Calandri
|-
|1953
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Augusta Benese
|[[Bene Vagienna]]
|Armando Solferino
|Pietro Allemanni
|-
|1954
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Aurora Mondovì
|[[Munduì]]
|Armando Solferino
|Pietro Allemanni
|-
|1955
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Franco Balestra
|Alfredo Manini
|-
|1956
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Acqui
|[[Acqui Terme|Acqui]]
|Pietro Allemanni
|Galliano
|-
|1957
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Franco Balestra
|Donato Feliciano
|-
|1958
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Aspe Ceva
|[[Ceva]]
|Franco Balestra
|Lorenzo Gili
|-
|1959
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Franco Balestra
|Lorenzo Gili
|-
|1960
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Franco Balestra
|Ascheri
|-
|1961
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino Eda
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Donato Feliciano
|Ascheri
|-
|1962
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Calissano Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Giuseppe Corino
|Alfredo Manini
|-
|1963
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Spe Cuneo
|[[Cuni]]
|Aurelio Defilippi
|Felice Bertola
|-
|1964
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Spe Cuneo
|[[Cuni]]
|Aurelio Defilippi
|Felice Bertola
|-
|1965
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Spe Cuneo
|[[Cuni]]
|Felice Bertola
|Alfredo Manini
|-
|1966
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Felice Bertola
|Piero Galliano
|-
|1967
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Felice Bertola
|Gili II
|-
|1968
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Donato Feliciano
|Piero Galliano
|-
|1969
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Ferrero Canale
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Felice Bertola
|Cerrina
|-
|1970
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Ferrero Cuneo
|[[Cuni]]
|Felice Bertola
|Gili II
|-
|1971
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese
|[[A Cêve]]
|Felice Bertola
|Alfredo Manini
|-
|1972
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese
|[[A Cêve]]
|Felice Bertola
|Alfredo Manini
|-
|1973
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero
|[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|Massimo Berruti
|Berardo
|-
|1974
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero
|[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|Massimo Berruti
|Berardo
|-
|1975
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Felice Bertola
|Gili II
|-
|1976
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Sempione Cuneo
|[[Cuni]]
|Massimo Berruti
|Solferino
|-
|1977
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Felice Bertola
|Berardo
|-
|1978
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero
|[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|Massimo Berruti
|Lorenzo Gili
|-
|1979
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Felice Bertola
|Gili II
|-
|1980
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero
|[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|Massimo Berruti
|Olivieri
|-
|1981
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero
|[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|Massimo Berruti
|Olivieri
|-
|1982
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Carlo Balocco
|Solferino
|-
|1983
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Spec Cengio
|[[Cengë|Cengiu]]
|Rodolfo Rosso
|Solferino
|-
|1984
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Felice Bertola
|Galliano
|-
|1985
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Carlo Balocco
|F. Gili
|-
|1986
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Felice Bertola
|Gianni Rigo
|-
|1987
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Riccardo Aicardi
|Augusto Divizia
|-
|1988
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Riccardo Aicardi
|Augusto Divizia
|-
|1989
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Riccardo Aicardi
|Andrea Lanza
|-
|1990
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Riccardo Aicardi
|Andrea Lanza
|-
|1991
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Riccardo Molinari
|Gianni Rigo
|-
|1992
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Riccardo Molinari
|Gianni Rigo
|-
|1993
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Flavio Dotta
|Walter Belmonte
|-
|1994
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Taggese
|[[Tàgia (cumüna)|Taggia]]
|Marco Pirero
|Riccardo Aicardi
|-
|1995
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Alberto Sciorella
|Andrea Lanza
|-
|1996
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Alberto Sciorella
|Andrea Lanza
|-
|1997
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|Stefano Dogliotti
|Gianni Rigo
|-
|1998
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|Michele Giampaolo
|-
|1999
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|Michele Giampaolo
|-
|2000
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|Michele Giampaolo
|-
|2001
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|Gianni Rigo
|-
|2002
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|Gianni Rigo
|-
|2003
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Augusto Manzo
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Roberto Corino
|Pierpaolo Voglino
|-
|2004
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Paolo Danna
|Michele Giampaolo
|-
|2005
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Paolo Danna
|Michele Giampaolo
|-
|2006
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Roberto Corino
|Maurizio Massucco
|-
|2007
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Virtus Langhe
|[[Dogliani|Duliàn]]
|Roberto Corino
|Michele Giampaolo
|-
|2008
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} Ricca
|[[Diano d'Alba|Dian d'Arba]] &lt;small&gt;(fraçión Rìcca)&lt;/small&gt;
|Roberto Corino
|Marco Faccenda
|-
|2009
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] &lt;small&gt;(fraçión Madònna do Pàsco)&lt;/small&gt;
|Paolo Danna
|Gianluca Busca
|-
|2010
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] &lt;small&gt;(fraçión Madònna do Pàsco)&lt;/small&gt;
|Paolo Danna
|Michele Giampaolo
|-
|2011
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|Gianluca Busca
|-
|2012
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|Michele Giampaolo
|-
|2013
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|Davide Arnaudo
|-
|2014
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|Stefano Boffa
|-
|2015
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|Enrico Rinaldi
|-
|2016
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|Massimo Vacchetto
|Simone Re
|-
|2017
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|Massimo Vacchetto
|Gianluca Busca
|-
|2018
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Federico Raviola
|Paolo Danna
|-
|2019
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|Massimo Vacchetto
|Emmanuele Giordano
|-
|2021
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto
|Emmanuele Giordano
|-
|2022
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto
|Federico Gatto
|-
|2023
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Federico Raviola
|Oscar Giribaldi
|-
|2024
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Paolo Vacchetto
|Bruno Campagno
|-
|2025
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto
|Giulio Cane
|}

== Statistiche ==
=== Campiunèi pe' sitè ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tituli
!Sitè
!Ànni
|-
|19
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} [[Alba (Itàlia)|Arba]]
|1936, 1938, 1947, 1948, 1949, 1950, 1951, 1962, 1975, 1977, 1979, 1984, 1986, 1991, 1992, 2006, 2012, 2015, 2024
|-
|14
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} [[Cuni]]
|1927, 1963, 1964, 1965, 1970, 1976, 1987, 1988, 1998, 1999, 2000, 2004, 2005, 2018
|-
|11
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} [[Turin|Tü(r)ìn]]
|1917, 1918, 1932, 1933, 1934, 1937, 1955, 1957, 1959, 1960, 1961
|-
|6
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|1969, 1989, 1990, 2011, 2013, 2014
|-
|5
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} [[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|1973, 1974, 1978, 1980, 1981
|-
|5
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} [[Munduì]]
|1912, 1913, 1914, 1915, 1954
|-
|4
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} [[Cortemilia|Curtemilia]]
|1993, 2021, 2022, 2025
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[U Duseu]]
|1995, 1996, 2023
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} [[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|2016, 2017, 2019
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} [[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|1982, 1985, 2003
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} [[Andôa|Andö(r)a]]
|1966, 1967, 1968
|-
|3
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} [[Acqui Terme|Acqui]]
|1920, 1923, 1956
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} [[Imperia|Impe(r)ia]]
|1925, 1926, 1952
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} [[Bra]]
|1919, 1922, 1929
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} [[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]]
|2009, 2010
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|2001, 2002
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} [[A Cêve]]
|1971, 1972
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} [[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]
|2008
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} [[Dogliani|Duliàn]]
|2007
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} [[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|1997
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} [[Tàgia (cumüna)|Taggia]]
|1994
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[Cengë|Cengiu]]
|1983
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Sêva]]
|1958
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Bene Vagienna]]
|1953
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px vertical bicolor White HEX-00A1DF.svg}} [[Canelli]]
|1935
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} [[Neive (Itàlia)|Neive]]
|1930
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Asti]]
|1928
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde Arancione e Bianco.png}} [[Beinette]]
|1924
|}

=== Vito(r)ie da batitû ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tituli
!Batitû
!Ànni
|-
|12
|Felice Bertola
|1965, 1966, 1967, 1969, 1970, 1971, 1972, 1975, 1977, 1979, 1984, 1986
|-
|8
|Massimo Vacchetto
|2012, 2015, 2016, 2017, 2019, 2021, 2022, 2025
|-
|8
|Augusto Manzo
|1932, 1933, 1935, 1947, 1948, 1949, 1950, 1951
|-
|6
|Massimo Berruti
|1973, 1974, 1976, 1978, 1980, 1981
|-
|6
|Franco Balestra
|1952, 1955, 1957, 1958, 1959, 1960
|-
|4
|Paolo Danna
|2004, 2005, 2009, 2010
|-
|4
|Roberto Corino
|2003, 2006, 2007, 2008
|-
|4
|Alberto Sciorella
|1995, 1996, 2001, 2002
|-
|4
|Riccardo Aicardi
|1987, 1988, 1989, 1990
|-
|4
|Raffaele Ricca
|1925, 1926, 1928, 1930
|-
|4
|Riccardo Fuseri
|1912, 1913, 1914, 1915
|}

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/albo-doro/|tìtolo=Albo d'oro bracciale e pallone elastico-pallapugno|léngoa=IT|vìxita=2022-06-29}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/nascosta/approfondimenti/gli-scudetti-del-balon/|tìtolo=Gli scudetti del balon|dæta=1° zenâ 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}}

[[Categorîa:Balón (zêugo)]]</text>
      <sha1>jtsb1r2kexk4f5b861pnbuxokl93o7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cuppa Italia (balùn)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30004</id>
    <revision>
      <id>274548</id>
      <parentid>274522</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12682" sha1="3hhgcfy63y4jjfglfgw7ctohawqcgf3" xml:space="preserve">{{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Coppa Italia (Zeugo do ballon)]]}}
{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome=Cuppa Italia
|sport=Balón (zêugo)
|tipologia=Club
|nazione={{ITA}}
|fondazione=1983
|titolo=Vincitû da Cuppa Italia
|cadenza=Tütti i ànni
|partecipanti=4 squaddre
|confederazione=F.I.P.A.P.
|sito=[http://www.fipap.it/ F.I.P.A.P.]
|trofeo=[[File:Coccarda Coppa Italia.svg|100px]]
|nome trofeo=Stemma da Cuppa Italia
|detentore={{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|formato=Turneu a eliminasiùn diretta
|organizzatore=F.I.P.A.P.
}}
A '''Cuppa Italia''' (''Coppa Italia'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumpetisiùn spurtìva de [[Balón (zêugo)|balùn]], inandiâ daa Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn (a F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') dau [[1983]] e ch'a se zöga tütti i ànni. A squaddra ch'a guagna stu turneu a riseve ascì u dirittu a pià parte aa [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa Italiâna de balùn]].

== Sto(r)ia ==
U turneu da Cuppa Italia u l'è stètu inandiàu pe'a primma votta tèmpu da stagiùn du [[1983]]. A l'imprinsippiu u ghe zügava tantu de squaddre da [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] che de quelle da [[Série B (balón)|Sé(r)ie B]] ma, da quand'u gh'è a [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], ògni categu(r)ìa a g'ha u sò turneu de cuppa dedicàu.

Passàu u 1983, a Cuppa Italia a nu s'è zügâ pe'i [[Canpionòu italiàn de balón|campiunèi]] du [[1996]], du [[1997]] e du [[2004]], ciü che pe' quellu du [[2020]], quand'u l'è stètu scancelàu pe' curpa da [[pandemîa de COVID-19|pandemìa de COVID-19]]. Intu detaju, cun l'edisiùn du 1996 u s'è zügàu numma che a primma de due semifinâle, mèntre a segunda a l'è stèta purtâ inte l'ànnu de dòppu. A ògni moddu, pe' di cangi de squaddra di zügaûi, de quelli cun de questiùi de salüte e u ricursu da Subalcuneo cuntra aa mane(r)a nu gua(r)i legittima de repià a partìa, a Cuppa Italia du 1996 a l'è restâ sènsa de squaddra a avêla guagnâ&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/quando-la-coppa-italia-si-giocava-al-cordino/|tìtolo=Quando la Coppa Italia si giocava al cordino|dæta=1 agustu 2019|léngoa=IT|vìxita=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

De cuntru, inte l'ànnu de dòppu, a Cuppa Italia a nu l'è stèta zügâ pe' tantu ch'u s'è fètu ina pröva cu'in növu scistema pe' guagnà a cuppa, inandiâ pe' êsse in turneu au curdìn cun di zügaûi de primme due sé(r)ie e cun de partìe ai chinze zöghi. A ògni moddu, stu scistema lì u nu l'ha funsiunàu pe' ninte, e dunca u l'è stètu abandunàu, cu'u cuppa pe' quellu ànnu che dunca a nu l'è stèta guagnâ da nisciün&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Di ciü, u nu s'è zügàu ancù l'edisiùn du 2004 perché u gh'é(r)a u [[canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi|campiunàu mundiâle di sport sferistichi]] inte l'Italia, che fra i âtri zöghi u cumprendeva fina de partìe de balùn&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/coppa-italia-queste-le-sapevate/|tìtolo=Coppa Italia, queste le sapevate?|dæta=13 lüju 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;.

== Funsiunamèntu ==
U regulamèntu da Cuppa Italia u l'è cangiàu bèn intu tèmpu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;; segundu u scistema duve(r)àu au dì d'ancöi, u pìa parte aa cuppa e primme quattru squaddre da clascifica da [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] aa fìn da primma fase de quellu campiunàu, a cuscì dìta ''[[Stagión sportîva|regular season]]''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|p=2|vìxita=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;.

E squaddre ch'e sun stète sernüe inte sta mane(r)a lì e finìscen dunca int'in tabelùn de partìe a eliminasiùn diretta. E due semifinâle e sun züghèi in sciu campu da squaddra meju clascificâ, mèntre a finâle a g'ha da tegnìse in sc'in campu neutrâle&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Arbu d'ò(r)u ==
[[Immaggine:Finâle de Còppa Itàlia (2022, Bórmia) - o Massimo Vacchetto o l'ìssa a còppa.jpg|miniatura|250x250px|U Massimo Vacchetto, u batitû du Curtemilia, mèntre ch'u l'ìssa a cuppa p'avê guagnàu l'edisiùn du 2022 de stu trufeu]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ànnu
!Squaddra
!Sitè
!Batitû
|-
|1983
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Riccardo Aicardi
|-
|1984
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Spec Cengio
|[[Cengë|Cengiu]]
|Rodolfo Rosso
|-
|1985
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Spec Cengio
|[[Cengë|Cengiu]]
|Rodolfo Rosso
|-
|1986
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Massimo Berruti
|-
|1987
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Massimo Berruti
|-
|1988
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Riccardo Aicardi
|-
|1989
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giorgio Vacchetto
|-
|1990
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Riccardo Aicardi
|-
|1991
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|Rodolfo Rosso
|-
|1992
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Alberto Sciorella
|-
|1993
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Monferrina
|[[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]]
|Riccardo Aicardi
|-
|1994
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|-
|1995
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|Flavio Dotta
|-
|1998
|{{Scìnbolo|600px Verde e Nero.png}} Caragliese
|[[Caraglio|Caraju]]
|Giorgio Vacchetto
|-
|1999
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Riccardo Molinari
|-
|2000
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Riccardo Molinari
|-
|2001
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro.png}} Maglianese
|[[Magliano Alfieri|Maiàn Alfie(r)i]]
|Paolo Danna
|-
|2002
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|-
|2003
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|San Steva Berbu]]
|Alberto Sciorella
|-
|2005
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Luca Galliano
|-
|2006
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Paolo Danna
|-
|2007
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Virtus Langhe
|[[Dogliani|Duliàn]]
|Roberto Corino
|-
|2008
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|-
|2009
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Oscar Giribaldi
|-
|2010
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] &lt;small&gt;(frasiùn Madònna du Pascu)&lt;/small&gt;
|Paolo Danna
|-
|2011
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Roberto Corino
|-
|2012
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2013
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2014
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2015
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2016
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2017
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2018
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Federico Raviola
|-
|2019
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|Paolo Vacchetto
|-
|2021
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Bruno Campagno&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2021/|tìtolo=Coppa Italia 2021|dæta=17 zügnu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2022/|tìtolo=Coppa Italia 2022|dæta=15 zügnu 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Paolo Vacchetto&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2023/|tìtolo=Coppa Italia 2023|dæta=29 zügnu 2023|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;
|-
|2024
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2024/|tìtolo=Coppa Italia 2024|dæta=23 marsu 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;
|-
|2025
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2025/|tìtolo=Coppa Italia 2025|dæta=29 marsu 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;
|-
|2026
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Massimo Vacchetto&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/la-coppa-italia-e-dellacqua-san-bernardo-subalcuneo/|tìtolo=La Coppa Italia è dell'Acqua San Bernardo Subalcuneo|dæta=30 agustu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;
|}

== Statistiche ==
=== Vito(r)ie pe' sitè ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tituli
!Sitè
!Ànni
|-
|8
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} [[Cuni]]
|1988, 1989, 1994, 2006, 2009, 2011, 2018, 2026
|-
|5
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} [[Alba (Itàlia)|Arba]]
|2012, 2014, 2015, 2021, 2023
|-
|4
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[U Duseu]]
|1992, 1999, 2000, 2005
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} [[Cortemilia|Curtemilia]]
|2022, 2024, 2025
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|1990, 2013, 2016
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} [[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|1991, 1995, 2019
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|2002, 2003, 2008
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} [[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|1986, 1987
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[Cengë|Cengiu]]
|1984, 1985
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} [[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|2017
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} [[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]]
|2010
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} [[Dogliani|Duliàn]]
|2007
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro.png}} [[Magliano Alfieri|Maiàn Alfie(r)i]]
|2001
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde e Nero.png}} [[Caraglio|Caraju]]
|1998
|-
|1
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} [[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]]
|1993
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} [[Andôa|Andö(r)a]]
|1983
|}

=== Vito(r)ie da capitàn ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tituli
!Batitû
!Ànni
|-
|8
|Massimo Vacchetto
|2012, 2014, 2015, 2017, 2022, 2024, 2025, 2026
|-
|4
|Alberto Sciorella
|1992, 2002, 2003, 2008
|-
|4
|Riccardo Aicardi
|1983, 1988, 1990, 1993
|-
|3
|Bruno Campagno
|2013, 2016, 2021
|-
|3
|Paolo Danna
|2001, 2006, 2010
|-
|3
|Rodolfo Rosso
|1984, 1985, 1991
|-
|2
|Paolo Vacchetto
|2019, 2023
|-
|2
|Roberto Corino
|2007, 2011
|-
|2
|Riccardo Molinari
|1999, 2000
|-
|2
|Giorgio Vacchetto
|1989, 1998
|-
|2
|Massimo Berruti
|1986, 1987
|-
|1
|Federico Raviola
|2018
|-
|1
|Oscar Giribaldi
|2009
|-
|1
|Luca Galliano
|2005
|-
|1
|Flavio Dotta
|1995
|-
|1
|Giuliano Bellanti
|1994
|}

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}

[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]</text>
      <sha1>3hhgcfy63y4jjfglfgw7ctohawqcgf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30005</id>
    <revision>
      <id>274549</id>
      <parentid>274523</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6778" sha1="7w1akzc8ryneqwjxcpxl6c0pkmgd1lo" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome=Cuppa Italia de Sé(r)ie B
|sport=Balón (zêugo)
|sito=[http://www.fipap.it/ F.I.P.A.P.]
|confederazione=F.I.P.A.P.
|nazione={{ITA}}
|fondazione=2006
|titolo=Vincitû da Cuppa Italia de Sé(r)ie B
|cadenza=Tütti i ànni
|partecipanti=4 squaddre
|tipologia=Club
|nome trofeo=Stemma da Cuppa Italia
|trofeo=[[File:Coccarda Coppa Italia.svg|100px]]
|detentore={{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|formato=Turneu a eliminasiùn diretta
|organizzatore=F.I.P.A.P.
}}
A '''Cuppa Italia de Sé(r)ie B''' (''Coppa Italia di Serie B'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumpetisiùn spurtìva de [[Balón (zêugo)|balùn]], inandiâ daa Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') dau [[2012]] e ch'a se zöga tütti i ànni.

== Sto(r)ia ==
U turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia de balùn]] u l'è stètu inandiàu pe'a primma votta tèmpu da stagiùn du [[1983]] e, a l'imprinsippiu, u ghe n'é(r)a numma che ün pe'e primme due sé(r)ie du [[Canpionòu italiàn de balón|campiunàu de balùn]], cun de squaddre ch'e ne vegnivan tantu daa [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] che da-a [[Série B (balón)|Sé(r)ie B]]. A ògni moddu, dau [[2012]] u s'é vusciüu inandià in turneu pe' categu(r)ìa, spartindu dunca e cuppe, scibèn che zà du [[2006]] u gh'é(r)a stètu in turneu de cuppa dedicàu numma che aa Sé(r)ie B&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/serie-b/coppa-italia-tempo-di-semifinali-in-b-ma-cosa-e-successo-nelle-edizioni-scorse/|tìtolo=Coppa Italia, tempo di semifinali in B. Ma cosa è successo nelle edizioni scorse?|dæta=5 agustu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Quand'u nu gh'é(r)a de turneu specificu pe'a segunda sé(r)ie e sò squaddre e puxevan pià parte a quellu da Cuppa Italia ünica dunde, scibèn ch'u gh'é(r)a e furmasiùi da primma sé(r)ie, e sun sciurtìe a rivà fin'ae finâle pe' bèn sinque votte, tèmpu di ànni [[1990]], [[1994]], [[1998]], [[2005]] e [[2009]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Funsiunamèntu ==
A Cuppa Italia de Sé(r)ie B a l'è in turneu a eliminasiùn diretta dund'u ghe pìa parte quattru squaddre. Ste lì e sun sernüe segundu a pusisiùn ch'e se trövan aa fìn da ''[[Stagión sportîva|regolar season]]'' da Sé(r)ie B, cu'e cubbie pe'a semifinâle ch'e sun a primma cuntr'aa quarta e a segunda cuntr'aa tersa&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/wp-content/uploads/2026/03/03Regolamenti2026-Campionato-serie-B.pdf|tìtolo=Campionato Nazionale Serie B - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|p=2|vìxita=2026-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Tütte e partìe du turneu, e dunca tantu e semifinâle che a finâle, e g'han da zügâse in sc'in campu ch'u secce neutrâle.

== Arbu d'ò(r)u ==
[[Immaggine:Finâle de Cóppa Itàlia de Série B (Andêua, 2025) - salûo a-o pùblico.jpg|miniatura|E squaddre da finâle du [[2025]], zügâ in [[Andôa|Andö(r)a]]: u Gottasecca (in scia mancìna) e u Bubbio (in scia drìta)]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ànnu
!Squaddra
!Sitè
!Batitû
|-
|2006
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Ceva
|[[Sêva]]
|Alessandro Simondi
|-
|2012
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|Enrico Parussa
|-
|2013
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnolese
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|Nicholas Burdizzo
|-
|2014
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Davide Dutto
|-
|2015
|{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} San Biagio
|[[Munduì]] &lt;small&gt;(frasiùn San Biâxu)&lt;/small&gt;
|Andrea Pettavino
|-
|2016
|{{Scìnbolo|600px BlauGrana.png}} Bubbio
|[[Bubbio|Bubbiu]]
|Massimo Marcarino
|-
|2017
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Fabio Gatti
|-
|2018
|{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} San Biagio
|[[Munduì]] &lt;small&gt;(frasiùn San Biâxu)&lt;/small&gt;
|Gilberto Torino
|-
|2019
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Fabio Gatti
|-
|2021
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Fabio Gatti
|-
|2022
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Blu2.svg}} Alta Langa
|[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]]
|Fabio Gatti
|-
|2023
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Giovanni Voglino
|-
|2024
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] &lt;small&gt;(frasiùn Madònna du Pascu)&lt;/small&gt;
|Gilberto Torino
|-
|2025
|{{Scìnbolo|600px HEX-FFFF00 Black bordered.svg}} Gottasecca
|[[Gottasecca|Guttasecca]]
|Fabio Gatti
|-
|2026
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Simone Vigna
|}

== Statistiche ==
=== Vito(r)ie pe' sitè ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tituli
!Sitè
!Ànni
|-
|4
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} [[Neive (Itàlia)|Neive]]
|2019, 2021, 2023, 2026
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} [[Munduì]]
|2015, 2018
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px HEX-FFFF00 Black bordered.svg}} [[Gottasecca|Guttasecca]]
|2025
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} [[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]]
|2023
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Blu2.svg}} [[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]]
|2022
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|2017
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px BlauGrana.png}} [[Bubbio|Bubbiu]]
|2016
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Italia)|Canâ]]
|2014
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} [[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|2013
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} [[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|2012
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Sêva]]
|2006
|}

=== Vito(r)ie da capitàn ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tituli
!Batitû
!Ànni
|-
|5
|Fabio Gatti
|2017, 2019, 2021, 2022, 2025
|-
|1
|Simone Vigna
|2026
|-
|1
|Gilberto Torino
|2024
|-
|1
|Giovanni Voglino
|2023
|-
|1
|Gilberto Torino
|2018
|-
|1
|Massimo Marcarino
|2016
|-
|1
|Andrea Pettavino
|2015
|-
|1
|Davide Dutto
|2014
|-
|1
|Nicholas Burdizzo
|2013
|-
|1
|Enrico Parussa
|2012
|-
|1
|Alessandro Simondi
|2006
|}

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2022/|tìtolo=Lo Sferisterio - coppa Italia|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}

[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]</text>
      <sha1>7w1akzc8ryneqwjxcpxl6c0pkmgd1lo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Süpercuppa italiâna (balùn)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30006</id>
    <revision>
      <id>274550</id>
      <parentid>274526</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7133" sha1="ja2mi450yow8n393utpgumu7rq51scm" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome = Süpercuppa italiâna
|sport = Balón (zêugo)
|tipologia = Club
|confederazione = F.I.P.A.P.
|nazione = {{ITA}}
|fondazione = [[1994]]
|titolo = Vincitû da Süpercuppa
|cadenza = Tütti i ànni
|partecipanti = 2 squaddre
|formato = Partìa ünica
|detentore = {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|sito = [http://www.fipap.it/ FIPAP]
}}
A '''Süpercuppa italiâna''' (''Supercoppa italiana'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumpetisiùn spurtìva de [[Balón (zêugo)|balùn]], inandiâ daa Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn (a F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') dau [[1994]] e ch'a se zöga tütti i ànni.

== Sto(r)ia ==
U s'è zügàu pe'a primma votta u trufeu da Süpercuppa du [[1994]], ma u l'ha avüu mai pôcu sücessu ch'u l'è stètu inandiàu turna numma che passàu du bellu tèmpu. Defèti, a primma partìa fra a squaddra ch'a l'axeva guagnàu a [[Sé(r)ie A (balùn)|mascima sé(r)ie]] e u vincitû da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] a s'é(r)a zügâ ai 8 d'arvì a [[Romma|Rumma]], in sc'in campu da futuballu ben distante dau pübbricu ch'u ghe tegne au balùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/quando-la-coppa-italia-si-giocava-al-cordino/|tìtolo=Quando la Coppa Italia si giocava al cordino|dæta=1 d'agustu du 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}}&lt;/ref&gt;.

De ciü, a Süpercuppa a nu s'è zügâ du [[2020]] pe'a [[pandemîa de COVID-19|pandemìa de COVID-19]] e, pe'a mèxima raxùn, a nu l'è stèta inandiâ mancu inte l'ànnu de dòppu, scicumme che a Sé(r)ie A e a Cuppa Italia e l'é(r)an stète turna scancelèi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/serie-a/rinviata-la-supercoppa/|tìtolo=Rinviata la Supercoppa|dæta=13 de marsu du 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}}&lt;/ref&gt;.

== Funsiunamèntu ==
De sòlitu, a Süpercuppa a l'è zügâ a l'imprinsippiu da stagiùn, quarche giurnu primma ch'u tacche a ''[[Stagión sportîva|regular season]]'', cu'in scuntru direttu fra a squaddra ch'a l'ha guagnàu u [[Canpionòu italiàn de balón|campiunàu]] de [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] e quella ch'a s'è purtâ in cà a [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] inta stagiùn passâ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Intu câxu che ina squaddra a l'agge guagnàu tantu u titulu che a cuppa, a sò aversa(r)ia a l'è l'âtra finalista du campiunàu, int'ina partìa ch'a g'ha da zügâse in sc'in campu neutrâle&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|p=2|vìxita=2026-10-04}}&lt;/ref&gt;. Pe' tradisiùn, ina sucietè a vegne a prupieta(r)ia du trufeu da Süpercuppa numma che quande a l'ha guagnâ pe' trê votte, in'impresa che pe'u mumèntu a l'è sciurtìa aa Subalcuneo, aa Canalese e a l'Albese.

== Arbu d'ò(r)u ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ànnu
!Squaddra
!Sitè
!Batitû
|-
|1994
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|-
|1999
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Riccardo Molinari
|-
|2000
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|-
|2001
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|-
|2003
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pro Pieve
|[[A Cêve]]
|Mariano Papone
|-
|2006
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Roberto Corino
|-
|2007
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|-
|2009
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} Ricca
|[[Diano d'Alba|Dian d'Arba]] &lt;small&gt;(frasiùn Rìcca)&lt;/small&gt;
|Roberto Corino
|-
|2010
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Oscar Giribaldi
|-
|2011
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2012
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2013
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2014
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2015
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2016
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2017
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2018
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2019
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Federico Raviola
|-
|2022
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2023
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Federico Raviola
|-
|2024
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Paolo Vacchetto
|-
|2025
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Paolo Vacchetto
|-
|2026
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Alessio Ferro
|}

== Statistiche ==
=== Vito(r)ie pe' sitè ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tituli
!Sitè
!Ànni
|-
|6
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} [[Alba (Itàlia)|Arba]]
|2006, 2013, 2015, 2024, 2025, 2026
|-
|6
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|2011, 2012, 2014, 2016, 2017, 2018
|-
|4
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} [[Cuni]]
|1994, 2000, 2010, 2019
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[U Duseu]]
|1999, 2023
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|2001, 2007
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} [[Cortemilia|Curtemilia]]
|2022
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} [[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]
|2009
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} [[A Cêve]]
|2003
|}

=== Vito(r)ie da capitàn ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Tituli
!Batitû
!Ànni
|-
|6
|Bruno Campagno
|2011, 2012, 2014, 2016, 2017, 2018
|-
|3
|Massimo Vacchetto
|2013, 2015, 2022
|-
|2
|Paolo Vacchetto
|2024, 2025
|-
|2
|Federico Raviola
|2023, 2019
|-
|2
|Roberto Corino
|2006, 2009
|-
|2
|Alberto Sciorella
|2001, 2007
|-
|2
|Giuliano Bellanti
|1994, 2000
|-
|1
|Alessio Ferro
|2026
|-
|1
|Oscar Giribaldi
|2010
|-
|1
|Mariano Papone
|2003
|-
|1
|Riccardo Molinari
|1999
|}

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/?s=Supercoppa|tìtolo=Supercoppa|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}}

[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]</text>
      <sha1>ja2mi450yow8n393utpgumu7rq51scm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pantalera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30099</id>
    <revision>
      <id>274551</id>
      <parentid>273790</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>wl</comment>
      <origin>274551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16716" sha1="k0qoc51zevmb4pltkr7hmogsl9mpeo4" xml:space="preserve">{{Arbenganese|variànte=&amp;nbsp;sitadìn}}
A '''''pantalera''''' o u '''balùn aa ''pantalera''''' (da ''pantalera'', pa(r)olla [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] pe' ciamà ina zunta a l'[[Ègua (tèitu)|ègua du tèitu]] ch'a sporze a l'in fö(r)a&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/pantalera/|tìtolo=Pantalèra - Vocabolario on line|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}&lt;/ref&gt;) a l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] ch'u se semeja strêtu au [[Balón (zêugo)|balùn]], ch'u n'è cunscide(r)àu cumme ina sò va(r)ietè ciü tradisiunâle. Aa ''pantalera'' u se zöga pe'u ciü intu [[Bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]], survetüttu fra a [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa de Cuni]] e quella de [[Provinsa de Asti|Asti]], ma a l'è ancù praticâ ascì inte di pòsti da [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe'u ciü in [[Burmia (valä)|Burmia]] e intu [[Rivêa de Ponénte|Punènte]].

A dife(r)ènsa ciü impurtante ch'a gh'è fra e regule du balùn e quelle da ''pantalera'' a l'è che u [[Balón|balùn]], au mumèntu da [[Batüa (balùn)|batüa]], u nu l'è curpìu cu'u pügnu ma u l'è ti(r)àu in simma a ina töppia de legnu, dìta pròpiu a ''pantalera'', cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e ch'a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe. Pe'e carateristiche du campu u gh'è de belle dife(r)ènse fra u zügà aa ''pantalera'' int'in scitu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti cumme de canè, de pòrte, di sca(r)ìn, di lampiùi e di pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|léngoa=IT|vìxita=2022-08-29|outô=F.I.P.A.P.}}&lt;/ref&gt;.

== Regule ==
E ciü tante regule da ''pantalera'' e sun e mèxime du [[Balón (zêugo)|balùn]], tantu che, levàu e dife(r)ènse, u regulamèntu ufisiâle de stu zögu u manda a quellu du balùn.

=== Campu da zögu ===
Pe' quant'u tucca u [[cànpo de zêugo|campu da zögu]], quellu da ''pantalera'' u g'ha da rispetà i limiti pe'i cuscì dìti campi &quot;rangièi&quot; du balùn&lt;ref&gt;{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 2 - Campi'', p. 3}}&lt;/ref&gt;; de ciü, u l'è vietàu inandià de partìe inti [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]] da [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] e, pe' quelli da [[Série B (balón)|Sé(r)ie B]], u ghe vö in'auturisasiùn apòsta&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 1 - Regolamento generale'', p. 3}}&lt;/ref&gt;. Inte sti campi da zögu a carateristica ciü tipica a l'è pròpiu a presènsa da ''pantalera'', ina töppia de legnu ch'a g'ha da avêghe ina lunghessa cumpresa fra i 120 e i 180 citti e ina larghessa de 80-100 citti. A töppia a se pò truvà a in'artessa dife(r)ènti dau terén ma, a ògni moddu, a dev'êsse missa in sce ün di fianchi lunghi du campu, cegâ da 'na parte. A ''pantalera'', in scia faccia vurtâ versu l'âtu, a g'ha da avêghe di listélli missi de traversu, int'in nüme(r)u ch'u vagghe dai 5 ai 8&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 3 - La Pantalera'', p. 3}}&lt;/ref&gt;.

U l'è puscibile, ma sènsa de òbbligu, che in tèra u secce marcàu ascì u curidû de tì(r)u, cu'ina linea de batüa ch'a l'è missa a 'na distansa mascima de öttu mêtri dau prinsippiu da ''pantalera'', ciü che ina larghessa de armenu in mêtru e mezzu. Int'ina mane(r)a pa(r)eggia, u nu gh'è d'òbbrigu de marcà a linea de fundu campu au de là da ''pantalera'' ma, s'u se vö metìla, a g'ha da truvâse a ciü de sètte mêtri daa fìn da töppia&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== U zögu ===
A dife(r)ènsa ciü impurtante intu zögu a ne vegne turna daa presènsa da ''pantalera'': u nu gh'è defèti de [[Batüa (balùn)|batüa]] ma, au sò pòstu, u se tì(r)a u [[Balón|balùn]] in simma a sta töppia. Pe' ti(r)à u balùn u se pò pià u van, che pe(r)ò u l'è limitàu a pursiùn de campu a 'na distansa minima de 5 mêtri daa ''pantalera''. U ti(r)u, ch'u l'è fètu dau zügaû dìtu u batitû o u ''campau'', u l'è lìbe(r)u e u gh'è numma che a regula da cuscì dìta &quot;spaletta&quot;: u nu se pò lancià u balùn issandulu ciü in âtu da spalla primma de fà u tì(r)u&lt;ref&gt;{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 5 - Lancio o Battuta'', p. 4}}&lt;/ref&gt;.

U cuntu di punti u l'è pa(r)eggiu francu a quellu du balùn, cu'a dife(r)ènsa che u nüme(r)u mascimu de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] u l'è de due e l'inversciùn de campu a l'è fèta cumme che a segunda caccia a l'è marcâ in sciu campu. De sòlitu, inta ''pantalera'' u l'è previstu a regula du vantaggiu, cu'u zögu che, ai 40 pa(r)i, u l'è guagnàu daa quadretta ch'a riva pe'u primmu ai dui chinze de destaccu in sci aversa(r)i&lt;ref&gt;{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 4 - Gioco'', p. 4}}&lt;/ref&gt;.

De ciü, u gh'è ascì ina zunta ai câxi de [[Fallu (sport)|fallu]], ch'u l'è stètu slargàu a de âtre asiùi. Defèti, u gh'è de fallu quandu che u balùn u finìsce inta pruiesiùn da ''pantalera'' in sciu terén, cuscì cumme s'u butezza in scia töppia e u finìsce au vo(r)u au de là da linea de l'a(r)ea de tì(r)u, o ancù quand'u picca inta mü(r)aja de derê da ''pantalera'' sènsa tucâla&lt;ref&gt;{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 6 - Falli'', p. 4}}&lt;/ref&gt;.

== Cumpetisiùi ==
U nu gh'è in campiunàu de ''pantalera'' cuscì cumme pe'i âtri sport sfe(r)istichi, a ògni moddu u l'è inandiàu di turnei bèn cunusciüi ch'i se zögan tütti i ànni. Segundu u sò regulamèntu, i turnei de ''pantalera'' i vönen l'apruvasiùn da F.I.P.A.P (Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn, ''Federazione Italiana Pallapugno'' in italiàn), che de dòppu a ne pu(r)ea delegà l'urganizasiùn a di cumitèi o a de âtre sucietè, ch'e decidden se permette a partecipasiùn a di zügaûi prufesciunisti de balùn&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Fra i turnei de ''pantalera'' che, au dì d'ancöi, i sun inandièi, u ciü impurtante u l'è u cuscì dìtu &quot;Turneu di Paìsi&quot;, ch'u l'ha piàu a furma d'in ve(r)u campiunàu a trê sé(r)ie&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/a-lequio-berria-tempo-di-coppa-anche-per-la-serie-a-di-pantalera/|tìtolo=A Lequio Berria tempo di Coppa anche per la Serie A di pantalera|dæta=3 agustu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}&lt;/ref&gt;. Pe' du restu u gh'è ascì de âtre cumpetisiùi, cumme a cuscì dìta &quot;''Pantaligure''&quot;, u turneu riservàu ae quadrette lìgü(r)i de ''pantalera''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-al-via-anche-il-campionato-ligure/|tìtolo=Pantalera, al via anche il campionato ligure|dæta=9 mazzu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}&lt;/ref&gt;.

=== Turneu di Paìsi ===
U Turneu di Paìsi u l'è a cumpetisiùn de ''pantalera'' ciü impurtante, rivâ a 'na qua(r)antêna d'edisiùi e ch'u ghe pìa parte di impurtanti zügaûi de balùn ascì. Segundu u nüme(r)u de quadrette ch'e ghe sun iscrìte, u pò êsse spartìu in sce ciü sé(r)ie, au puntu da êsse inandiàu cumme in campiunàu picìn. Au dì d'ancöi u campiunàu de ''pantalera'' u se zöga in sce trê sé(r)ie, daa A aa C, e ciaschedüna de ste lì a g'ha ina sò Cuppa Italia de categu(r)ìa, au mumèntu dèta a chi u guagna u turneu de [[Lequio Berria]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-serie-a-2026/|tìtolo=Torneo dei Paesi Serie A 2026|dæta=24 arvì 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Pe'e ürtime edisiùi, a primma sé(r)ie du Turneu di Paìsi, tantu pe'u sò campiunàu che pe'a sò cuppa, a l'è finìa cuscì:
{{Colonne}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Campiunàu Sé(r)ie A
!N°
!Ànnu
!Paìse
!''Campau''
|-
|22
|2007
|[[Lequio Berria]]/[[Bosia]]
|?&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/gli-scudetti-della-pantalera/|tìtolo=Gli scudetti della pantalera|dæta=19 zenâ 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|23
|2008
|[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]]
|Francesco Bellanti&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-va-a-san-benedetto-belbo/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera va a San Benedetto Belbo|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|24
|2009
| colspan=&quot;2&quot; |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-partono-i-campionati/|tìtolo=Pantalera, partono i campionati|dæta=21 arvì 2009|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|25
|2010
|[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]]
|Giorgio Giordano&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-festeggia-lo-scudetto/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone festeggia lo scudetto|dæta=16 setèmbre 2010|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|26
|2011
|[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]]
|Giorgio Giordano&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-va-a-castelletto-uzzone/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera va a Castelletto Uzzone|dæta=19 setèmbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|27
|2012
|[[Benevello|Benevellu]]
|Pierluigi Gallesio&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-al-benevello/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera al Benevello|dæta=17 setèmbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|28
|2013
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Claudio Prandi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-scudetto-al-cortemilia/|tìtolo=Pantalera, scudetto al Cortemilia|dæta=12 utubre 2013|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|29
|2014
| colspan=&quot;2&quot; |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-ecco-come-sara-il-torneo-dei-paesi/|tìtolo=Pantalera, ecco come sarà il Torneo dei Paesi|dæta=27 marsu 2014|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|30
|2015
|[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]]
|Giorgio Giordano&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-titolo-alla-castellettese/|tìtolo=Pantalera, titolo alla Castellettese|dæta=6 utubre 2015|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|31
|2016
| colspan=&quot;2&quot; |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A''
|-
|32
|2017
|[[Lequio Berria]]
|Davide Pressenda&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-titolo-al-lequio-berria/|tìtolo=Pantalera, titolo al Lequio Berria|dæta=27 setèmbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|33
|2018
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Simone Adriano&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/alba-vince-il-titolo-nella-pantalera/|tìtolo=Alba vince il titolo nella pantalera|dæta=26 utubre 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|34
|2019
|[[Bosia]]
|Giorgio Prandi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/bosia-vince-il-titolo-nella-pantalera/|tìtolo=Bosia vince il titolo nella pantalera|dæta=16 setèmbre 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
| -
|2020
| colspan=&quot;2&quot; |''Nu s'è zügàu''
|-
|35
|2021
|Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]])
|Giovanni Altare&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-al-ricca-il-torneo-dei-paesi/|tìtolo=Pantalera, al Ricca il Torneo dei Paesi|dæta=15 nuvèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|36
|2022
|[[Bosia]]
|Sandro Rizzo&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-torneo-dei-paesi-e-di-bosia/|tìtolo=Pantalera, il Torneo dei Paesi è di Bosia|dæta=16 utubre 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|37
|2023
|[[Bene Viagenna]]
|Valter Cabutti&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-la-benese-vince-il-torneo-dei-paesi-nella-b-titolo-per-rocchetta-palafea/|tìtolo=Pantalera, la Benese vince il Torneo dei Paesi. Nella B titolo per Rocchetta Palafea|dæta=1 utubre 2023|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|38
|2024
|[[Niella Belbo|Niella Berbu]]
|Giovanni Altare&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-alla-pantalera-serie-a-2024/|tìtolo=Torneo dei Paesi alla pantalera Serie A 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|39
|2025
|[[Niella Belbo|Niella Berbu]]
|Loris Riella&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-serie-a-2025/|tìtolo=Torneo dei Paesi Serie A 2025|dæta=16 arvì 2025|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
|-
|40
|2026
|''in cursu''
|''in cursu''&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|}
{{Colonne spezza}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Cuppa Italia Sé(r)ie A
!Ànnu
!Paìse
!''Campau''
|-
|2007
|
|
|-
|2008
|[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]]
|Francesco Bellanti&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|-
|2009
| colspan=&quot;2&quot; |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A''
|-
|2010
|Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]])
|Claudio Prandi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-ricca-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, il Ricca vince la Coppa Italia di serie A|dæta=5 agustu 2010|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011
|Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]])
|Claudio Prandi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-ricca-vince-la-coppa-italia-di-serie-a-benevello-quella-di-b/|tìtolo=Pantalera: Ricca vince la Coppa Italia di serie A, Benevello quella di B|dæta=30 lüju 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|2012
|[[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]]
|?&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-la-monferrina-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, la Monferrina vince la Coppa Italia di serie A|dæta=23 agustu 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|2013
|[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]]
|Giorgio Giordano&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-vince-la-coppa-italia/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone vince la Coppa Italia|dæta=9 agustu 2013|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014
|[[Benevello|Benevellu]]
|Pierluigi Gallesio&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-benevello-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, il Benevello vince la Coppa Italia di serie A|dæta=3 agustu 2014|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]]
|Giorgio Giordano&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-vince-la-coppa-italia-2/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone vince la Coppa Italia|dæta=3 agustu 2015|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
|[[Lequio Berria]]
|Roberto Drago&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-lequio-berria-vince-il-torneo-di-casa/|tìtolo=Pantalera, Lequio Berria vince il torneo di casa|dæta=13 agustu 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|[[Lequio Berria]]
|Davide Pressenda&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-lequio-berria-vince-torneo-casa/|tìtolo=Pantalera, Lequio Berria vince il torneo di casa|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Simone Adriano&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-alba-vince-la-coppa-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, Alba vince la Coppa di serie A|dæta=29 setèmbre 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|2019
|Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]])
|Giovanni Altare&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-ricca-vince-la-coppa-di-a/|tìtolo=Pantalera, il Ricca vince la coppa di A|dæta=28 utubre 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020
| colspan=&quot;2&quot; |''Nu s'è zügàu''
|-
|2021
| colspan=&quot;2&quot; |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A''
|-
|2022
| colspan=&quot;2&quot; |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A''
|-
|2023
|[[Benevello|Benevellu]]
|Gigi Gallesio&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|-
|2024
|[[Niella Belbo|Niella Berbu]]
|Giovanni Altare&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
|2025
|[[Monforte d'Alba|Munfòrte]]
|Davide Devalle&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
|2026
|[[Niella Belbo|Niella Berbu]]
|Loris Riella&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|}
{{Colonne fine}}
== Nòtte ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=F.I.P.A.P.|ànno=2017|tìtolo=Regolamento tecnico pallapugno alla pantalera|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento-Tecnico-Pantalera-Fipap-2017.pdf|cid=F.I.P.A.P., 2017}}

== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pantalera/|tìtolo=Pantalera|outô=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}

{{Tradiçioìn lìguri‎}}

[[Categorîa:Balón (zêugo)]]</text>
      <sha1>k0qoc51zevmb4pltkr7hmogsl9mpeo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:N.Longo/Galerîa d'inmàgine/Toiràn</title>
    <ns>2</ns>
    <id>30432</id>
    <revision>
      <id>274552</id>
      <parentid>272963</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>274552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123631" sha1="jt57vvvv7wem58qcwutzvxiijzwf0ew" xml:space="preserve">&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Certôza (Toiràn) - panoràmma do céntro.jpg|Panoràmma do céntro da-a borgâ da Certôza (1)
Certôza (Toiràn) - panoràmma do céntro (2).jpg|Panoràmma do céntro da-a borgâ da Certôza (2)
Certôza e Moìn (Toiràn) - vìsta da-a Bràia.jpg|Certôza e Moìn da-a Bràia
Ciàssa do Cantón (Bràia, Toiràn) - vìsta do céntro.jpg|Vìsta do céntro da-a Ciàssa do Cantón
&lt;/gallery&gt;

== Architetûe religiôze ==
=== Gêxa de Sàn Martìn ===
;Fêua
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - estèrno (1).jpg|Estèrno (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - estèrno (2).jpg|Estèrno (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - estèrno (3).jpg|Estèrno (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - faciâta (1).jpg|Faciâta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - faciâta (2).jpg|Faciâta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Martìn in sciâ faciâta do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Martìn in sciâ faciâta do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ (2).jpg|O portâ prinçipâ
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ de drîta (2).jpg|O portâ de drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ de mancìnn-a (2).jpg|O portâ de mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón in sciâ faciâta (1).jpg|Barcón in sciâ faciâta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón in sciâ faciâta (2).jpg|Barcón in sciâ faciâta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón in sciâ faciâta (3).jpg|Barcón in sciâ faciâta (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - crôxe in sciâ faciâta.jpg|Crôxe in sciâ faciâta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - riseu.jpg|O riseu
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - canpanìn (1).jpg|Canpanìn (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - canpanìn (2).jpg|Canpanìn (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón do canpanìn (1).jpg|Barcón do canpanìn (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón do canpanìn (2).jpg|Barcón do canpanìn (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - mèrli do canpanìn.jpg|Mèrli do canpanìn
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - relêuio.jpg|Relêuio
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - miâgia de drîta.jpg|A miâgia de drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - intrâ laterâle.jpg|Intrâ laterâle
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón in sciâ miâgia de drîta.jpg|Barcón in sciâ miâgia de drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - antîga mezûa (1).jpg|Antîga mezûa (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - antîga mezûa (2).jpg|Antîga mezûa (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - antîga mezûa (3).jpg|Antîga mezûa (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - relêuio a sô.jpg|Relêuio a sô
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - miâgia de mancìnn-a (1).jpg|Miâgia de mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - miâgia de mancìnn-a (2).jpg|Miâgia de mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - derê (1).jpg|Derê (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - derê (2).jpg|Derê (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - derê (3).jpg|Derê (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - derê (4).jpg|Derê (4)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - derê (5).jpg|Derê (5)
&lt;/gallery&gt;

;Drénto - Navâta centrâle
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - drénto (1).jpg|Drénto (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - drénto (2).jpg|Drénto (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - chinòlle (1).jpg|E chinòlle de prîa de Verézzi (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - chinòlle (2).jpg|E chinòlle de prîa de Verézzi (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - ârta prinçipâ (1).jpg|L'ârta prinçipâ (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - ârta prinçipâ (2).jpg|L'ârta prinçipâ (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - ârta prinçipâ (3).jpg|L'ârta prinçipâ (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - ârta prinçipâ (4).jpg|L'ârta prinçipâ (4)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tabernàcolo de l'âta prinçipâ.jpg|Tabernàcolo de l'âta prinçipâ
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - croxefìsso de l'ârta prinçipâ.jpg|O croxefìsso de l'ârta prinçipâ
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - barcón (1).jpg|'N barcón decoròu derê l'ârta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - carêga.jpg|A carêga do pàreco
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - cöo (1).jpg|O cöo (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - cöo (2).jpg|O cöo (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - controfaciâta (1).jpg|A controfaciâta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - controfaciâta (2).jpg|A controfaciâta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ (1).jpg|O portâ prinçipâ de drént
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - òrgano.jpg|L'òrgano
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Asonçión da Vèrgine do Gêumo Grafìgna.jpg|L'Asonçión da Vèrgine do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Fêde do Gêumo Grafìgna.jpg|Fêde do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sperànsa do Gêumo Grafìgna.jpg|Sperànsa do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Bastiàn do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Bastiàn do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Giöxèppe do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Giöxèppe do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Ròcco do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Ròcco do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sànta Bàrboa do Gêumo Grafìgna.jpg|Sànta Bàrboa do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Martìn de anònimo.jpg|Stàtoa de Sàn Martìn de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pitûe do vòrto centrâle do Gêumo Grafìgna.jpg|Pitûe do vòrto centrâle do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Adàmmo do Gêumo Grafìgna.jpg|L'Adàmmo do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Dàvide do Gêumo Grafìgna.jpg|O Dàvide do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Fortéssa do Gêumo Grafìgna.jpg|Fortéssa do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Êva do Gêumo Grafìgna.jpg|Êva do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Melchisedec do Gêumo Grafìgna.jpg|Melchisedec do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Giustìçia do Gêumo Grafìgna.jpg|Giustìçia do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sæximo do Gêumo Grafìgna.jpg|Sæximo do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Profêta Ezechiêle do Gêumo Grafìgna.jpg|Profêta Ezechiêle do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Profêta Geremîa do Gêumo Grafìgna.jpg|Profêta Geremîa do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Profêta Izaîa do Gêumo Grafìgna.jpg|Profêta Izaîa do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Profêta Daniælo do Gêumo Grafìgna.jpg|Profêta Daniælo do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pitûa da l'òrgano (1).jpg|Pitûa da l'òrgano (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pitûa da l'òrgano (2).jpg|Pitûa da l'òrgano (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Lùcco evangelìsta do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Lùcco evangelìsta do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Màrco evangelìsta do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Màrco evangelìsta do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Matê evangelìsta do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Matê evangelìsta do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Zâne evangelìsta do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Zâne evangelìsta do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Martìn e o miâcoo do figeu resciuscitòu do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Martìn e o miâcoo do figeu resciuscitòu do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Martìn e o miâcoo da méssa de Tours do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Martìn e o miâcoo da méssa de Tours do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Martìn in glòria do Gêumo Grafìgna.jpg|Sàn Martìn in glòria do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - séunno de Sàn Martìn do Gêumo Grafìgna.jpg|Séunno de Sàn Martìn do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Tenperànsa do Gêumo Grafìgna.jpg|Tenperànsa do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Trasfiguraçión do Gêumo Grafìgna.jpg|Trasfiguraçión do Gêumo Grafìgna
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pùrpito (1).jpg|Pùrpito (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pùrpito (2).jpg|Pùrpito (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pùrpito (3).jpg|Detàggio do basoriliêvo de Sàn Martìn in sciô pùrpito
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pùrpito (4).jpg|Detàggio de l'intàrsio do pastorâ co-o mesâ in sciô pùrpito
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pùrpito (5).jpg|Detàggio de l'intàrsio da mìtria in sciô pùrpito
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (1).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (2).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (3).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (4).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (4)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (5).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (5)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (6).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (6)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (7).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (7)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (8).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (8)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (9).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (9)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (10).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (10)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (11).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (11)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (12).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (12)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (13).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (13)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - staçión da Via Crucis (14).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (14)
&lt;/gallery&gt;

;Drénto - Navâta de drîta
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de drîta (1).jpg|Vìsta da navâta de drîta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de drîta (2).jpg|Vìsta da navâta de drîta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de drîta (3).jpg|Vìsta da navâta de drîta (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de drîta (4).jpg|Vìsta da navâta de drîta (4)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - beneitìn da navâta de drîta.jpg|Beneitìn da navâta de drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - cascétta.jpg|Cascétta inta navâta de drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - confescionâio (1).jpg|Confescionâio inta navâta de drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - òrganìn.jpg|L'òrganìn
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ de drîta (1).jpg|O portâ de drîta de drénto
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa da Madònna do Càrmo de anònimo.jpg|Stàtoa da Madònna do Càrmo de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sant'Antönio de Pàdova de anònimo.jpg|Stàtoa de Sant'Antönio de Pàdova de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tàrga do Giöxèppe Colàtto.jpg|Tàrga do Giöxèppe Colàtto
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de drîta (1).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de drîta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de drîta (2).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de drîta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de drîta (3).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de drîta (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de drîta (4).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de drîta (4)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 1° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Vìsta da 1° capélla in sciâ drîta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 1° capélla in sciâ drîta (2).jpg|Vìsta da 1° capélla in sciâ drîta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - batézzo de Crìsto de anònimo.jpg|Batézzo de Crìsto de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - fónte da batæximo.jpg|Fónte da batæximo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - inscriçión inta 1° capélla in sciâ drîta.jpg|Inscriçión inta 1° capélla in sciâ drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 2° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Vìsta da 2° capélla in sciâ drîta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 2° capélla in sciâ drîta (2).jpg|Vìsta da 2° capélla in sciâ drîta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - àngei inta 2° capélla in sciâ drîta.jpg|I àngei inta 2° capélla in sciâ drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna co-o Banbìn e Sànti de anònimo.jpg|Madònna co-o Banbìn e Sànti de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa do Banbìn Gexù de Prâga.jpg|A stàtoa do Banbìn Gexù de Prâga
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ drîta.jpg|L'artâ da 2° capélla in sciâ drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 3° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Vìsta da 3° capélla in sciâ drîta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 3° capélla in sciâ drîta (2).jpg|Vìsta da 3° capélla in sciâ drîta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stémma inta 3° capélla in sciâ drîta.jpg|Stémma inta 3° capélla in sciâ drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (1).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (2).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (3).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (4).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (4)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (5).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (5)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (6).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (6)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (7).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (7)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (8).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (8)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (9).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (9)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (10).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (10)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (11).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (11)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (12).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (12)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (13).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (13)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (14).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (14)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (15).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (15)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (16).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (16)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna do Rozâio (17).jpg|Pâa anònima da Madònna do Rozâio (17)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 4° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Vìsta da 4° capélla in sciâ drîta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 4° capélla in sciâ drîta (2).jpg|Vìsta da 4° capélla in sciâ drîta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - beneitìn inta 4° capélla in sciâ drîta.jpg|O beneitìn inta 4° capélla in sciâ drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa da Sónta do Zâne Batìsta Drâgo.jpg|A stàtoa da Sónta do Zâne Batìsta Drâgo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 5° capélla in sciâ drîta.jpg||Vìsta da 5° capélla in sciâ drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 5° capélla in sciâ drîta (1).jpg|L'artâ da 5° capélla in sciâ drîta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 5° capélla in sciâ drîta (2).jpg|L'artâ da 5° capélla in sciâ drîta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tabernàcolo da 5° capélla in sciâ drîta.jpg|O tabernàcolo da 5° capélla in sciâ drîta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - baléuistra da 5° capélla in sciâ drîta (1).jpg|A baléuistra da 5° capélla in sciâ drîta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - baléuistra da 5° capélla in sciâ drîta (2).jpg|A baléuistra da 5° capélla in sciâ drîta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - quàddro inta 5° capélla in sciâ drîta (1).jpg|'N quàddro inta 5° capélla in sciâ drîta (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa da Madònna de Vìgne de anònimo.jpg|A stàtoa da Madònna de Vìgne de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Vèrgine Sónta de anònimo.jpg|A Vèrgine Sónta de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - quàddro inta 5° capélla in sciâ drîta (2).jpg|'N quàddro inta 5° capélla in sciâ drîta (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da 5° capélla in sciâ drîta.jpg|O vòrto da 5° capélla in sciâ drîta
&lt;/gallery&gt;

;Drénto - Navâta de mancìnn-a
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de mancìnn-a (1).jpg|Navâta de mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de mancìnn-a (2).jpg|Navâta de mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de mancìnn-a (3).jpg|Navâta de mancìnn-a (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - navâta de mancìnn-a (4).jpg|Navâta de mancìnn-a (4)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - beneitìn da navâta de mancìnn-a.jpg|Beneitìn da navâta de mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - confescionâio (2).jpg|Confescionâio inta navâta de mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - confescionâio (3).jpg|Confescionâio inta navâta de mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - croxefìsso inta navâta de mancìnn-a.jpg|Croxefìsso inta navâta de mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - portâ de mancìnn-a (1).jpg|Vìsta de drénto do portâ de mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - sedûta.jpg|Sedûta
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Màia Vèrgine de anònimo.jpg|Stàtoa de Màia Vèrgine de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Bastiàn.jpg|Stàtoa de Sàn Bastiàn
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tàrga do Toréllo D'Àste.jpg|Tàrgo do Toréllo D'Àste
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de mancìnn-a (1).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de mancìnn-a (2).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de mancìnn-a (3).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de mancìnn-a (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da navâta de mancìnn-a (4).jpg|Pitûe do vòrto da navâta de mancìnn-a (4)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 1° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Vìsta da 1° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 1° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Vìsta da 1° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 1° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Artâ da 1° capélla in sciâ mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (1).jpg|Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (2).jpg|Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (3).jpg|Depoxiçión de Crìsto con Sàn Càrlo de anònimo (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Pîo de anònimo.jpg|Stàtoa de Sàn Pîo de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Vìsta da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Vìsta da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Pentecòste do Zâne Carlón (1).jpg|Pentecòste do Zâne Carlón (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Pentecòste do Zâne Carlón (2).jpg|Pentecòste do Zâne Carlón (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Pentecòste do Zâne Carlón (3).jpg|Pentecòste do Zâne Carlón (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Pentecòste do Zâne Carlón (4).jpg|Pentecòste do Zâne Carlón (4)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sant'Agostìn de anònimo.jpg|Stàtoa de Sant'Agostìn de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Giaçìnto de anònimo.jpg|Stàtoa de Sàn Giaçìnto de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stémma inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Stémma inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stémma inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Stémma inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tàrga inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Tàrga inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tàrga inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Tàrga inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 3° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Vìsta da 3° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 3° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Vìsta da 3° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Martìn do Pòulo Oivâ.jpg|Stàtoa de Sàn Martìn do Pòulo Oivâ
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Vèrgine co-o Banbìn tra i Sànti Brìgida, Pê e Nicòlla de Tolentìn do Cézare Córte.jpg|A Vèrgine co-o Banbìn tra i Sànti Brìgida, Pê e Nicòlla de Tolentìn do Cézare Córte
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Vìsta da 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 4° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Vìsta da 4° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Crocifisción.jpg|Crocifisción inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - inscriçión (1).jpg|Inscriçión inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - inscriçión (2).jpg|Inscriçión inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pòrta (1).jpg|Pòrta inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pòrta (2).jpg|Pòrta inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Madònna de Guadalupe de anònimo.jpg|Madònna de Guadalupe de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - quàddro de anònimo.jpg|Quàddro de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sant'Antönio de Pàdova de anònimo.jpg|Sant'Antönio de Pàdova de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sant'Ànna de anònimo.jpg|Sant'Ànna de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Giàcomo de anònimo.jpg|Sàn Giàcomo de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Loénso de anònimo.jpg|Sàn Loénso de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Pê de anònimo.jpg|Sàn Pê de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sànta Màia Manêna de anònimo.jpg
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa de Sàn Giöxèppe co-o Banbìn de anònimo.jpg|Stàtoa de Sàn Giöxèppe co-o Banbìn de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Vìsta da 5° capélla in sciâ mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - artâ da 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Artâ da 5° capélla in sciâ mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pitûa inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Detàggio de 'na pitûa inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pitûa inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Detàggio de 'na pitûa inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stàtoa do Sâcro Cheu do Ferdinand Stuflesser.jpg|Stàtoa do Sâcro Cheu do Ferdinand Stuflesser
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - stémma inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Stémma inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sànte Apolònia, Lìbera e Agâ de anònimo.jpg|Sànte Apolònia, Lìbera e Agâ de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - tabernàcolo da 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Tabernàcolo da 5° capélla in sciâ mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - vòrto da 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Vòrto da 5° capélla in sciâ mancìnn-a
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Àngiou costöde de anònimo.jpg|Àngiou costöde de anònimo
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - sepùrto inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|O sepùrto alestîo inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - sepùrto inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|O sepùrto alestîo inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - sepùrto inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (3).jpg|O sepùrto alestîo inta 5° capélla in sciâ mancìnn-a (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - prezépio (1).jpg|O prezépio alestîo inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - prezépio (2).jpg|O prezépio alestîo inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - prezépio (3).jpg|O prezépio alestîo inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (3)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - prezépio (4).jpg|O prezépio alestîo inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (4)
Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - prezépio (5).jpg|O prezépio alestîo inta 4° capélla in sciâ mancìnn-a (5)
&lt;/gallery&gt;

=== Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - vìsta da faciâta (1)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - vìsta da faciâta (2)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - vìsta da faciâta (3)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - estèrno (1)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - estèrno (2)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - estèrno (3)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - estèrno (4)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (5).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - estèrno (5)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - crôxe.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - crôxe
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - barcón.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - barcón
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - relêuio a sô.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - relêuio a sô
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - fontànn-a.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - fontànn-a
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - rêtro (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - rêtro (1)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - rêtro (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - rêtro (2)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - canpanìn (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - canpanìn (1)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - canpanìn (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - canpanìn (2)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - portâ.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - portâ
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - intèrno (1)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - intèrno (2)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - intèrno (3)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - intèrno (4)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (1)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (2)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (3)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (4)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (5).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (5)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (6).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (6)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (7).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - artâ (7)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pitûe (1)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pitûe (2)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pitûe (3)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pitûe (4)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (5).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pitûe (5)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - lantèrna.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - lantèrna
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - sofîta.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - sofîta
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - beneitìn.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - beneitìn
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - basoriliêvo.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - basoriliêvo
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - ciàppa.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - ciàppa
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - stàtoa (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - stàtoa (1)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - stàtoa (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - stàtoa (2)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - stàtoa (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - stàtoa (3)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - stàtoa (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - stàtoa (4)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - stàtoa (5).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - stàtoa (5)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - croxefìsso (1)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - croxefìsso (2)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - croxefìsso (3)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (4).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - croxefìsso (4)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (5).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - croxefìsso (5)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pórta (1).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pòrta (1)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pórta (2).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pòrta (2)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pórta (3).jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - pòrta (3)
Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - sunagìn da méssa.jpg|Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla - sunagìn da méssa
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Crôxe de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta da crôxe de Sàn Pê in Varatèlla con panoràmma in sce Lêua e O Borghétto (1).
Crôxe de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta da crôxe de Sàn Pê in Varatèlla con panoràmma in sce Lêua e O Borghétto (2).
Strafîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - montànte (1).jpg|Un di montànti da vêgia strafîa de Sàn Pê in Varatèlla da-arénte a l'abaçîa (1).
Strafîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - montànte (2).jpg|Un di montànti da vêgia strafîa de Sàn Pê in Varatèlla da-arénte a l'abaçîa (2).
&lt;/gallery&gt;

=== Santoâio de Sànta Luçîa ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta da-a muatêa ch'a ghe mónta (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta da-a muatêa ch'a ghe mónta (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - faciâta (1).jpg|A faciâta (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - faciâta (2).jpg|A faciâta (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - faciâta (3).jpg|A faciâta (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - Martìrio de Sànta Luçîa do Gêumo Grafìgna (1).jpg|I rèsto do ''Martìrio de Sànta Luçîa'' do Gêumo Grafìgna (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - Martìrio de Sànta Luçîa do Gêumo Grafìgna (2).jpg|I rèsto do ''Martìrio de Sànta Luçîa'' do Gêumo Grafìgna (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - portâ.jpg|O portâ
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - canpanìn (1).jpg|Vìsta do canpanìn (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - canpanìn (2).jpg|Vìsta do canpanìn (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - canpanìn (3).jpg|Vìsta do canpanìn (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - crôxe in sciô canpanìn (1).jpg|A crôxe in sciô canpanìn (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - crôxe in sciô canpanìn (2).jpg|A crôxe in sciô canpanìn (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - ciasâ.jpg|Vìsta do ciasâ
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta (1).jpg|Vìsta de l'ecs-capelétta (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta (2).jpg|Vìsta de l'ecs-capelétta (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta (3).jpg|Vìsta de l'ecs-capelétta (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta (4).jpg|Vìsta de l'ecs-capelétta (4)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta (5).jpg|Vìsta de l'ecs-capelétta (5)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - rastéllo.jpg|O rastéllo
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - portâ do ciasâ (1).jpg|O portâ do ciasâ (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - portâ do ciasâ (2).jpg|O portâ do ciasâ (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - portâ do ciasâ (3).jpg|O portâ do ciasâ (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - portâ do ciasâ (4).jpg|O portâ do ciasâ (4)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - crôxe in sciô portâ do ciasâ.jpg|A crôxe in sciô portâ do ciasâ
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - riseu do ciasâ (1).jpg|O riseu do ciasâ
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - riseu do ciasâ (1).jpg|O riseu do ciasâ, detàggio co-in tòcco de dæta
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - câza de l'ermìtto (1).jpg|A câza de l'ermìtto (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - câza de l'ermìtto (2).jpg|A câza de l'ermìtto (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - câza de l'ermìtto (3).jpg|A câza de l'ermìtto (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - çiprèsci (1).jpg|I çiprèsci into ciasâ (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - çiprèsci (2).jpg|I çiprèsci into ciasâ (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - çiprèsci (3).jpg|I çiprèsci into ciasâ (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vàsca.jpg|'Na vàsca into ciasâ
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - miâgión do ciasâ (1).jpg|O miâgión ch'o l'arêze o ciasâ (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - miâgión do ciasâ (2).jpg|O miâgión ch'o l'arêze o ciasâ (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta de Toiràn.jpg|Panoràmma de Toiràn da-o ciasâ
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto (1).jpg|Vìsta do drénto (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto (2).jpg|Vìsta do drénto (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto (3).jpg|Vìsta do drénto (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto (4).jpg|Vìsta do drénto (4)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto (5).jpg|Vìsta do drénto (5)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (1).jpg|Vìsta de artâ (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (2).jpg|Vìsta de artâ (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (3).jpg|Vìsta de artâ (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (4).jpg|Vìsta de artâ (4)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (5).jpg|Vìsta de artâ (5)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (6).jpg|Vìsta de artâ (6)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (7).jpg|Vìsta de artâ (7)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (1).jpg|A stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (2).jpg|A stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (3).jpg|A stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - tabella secretarum.jpg|'Na ''tabella secretarum''
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - statoìnn-a (1).jpg|'Na statoìnn-a (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - statoìnn-a (2).jpg|'Na statoìnn-a (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - scainâ (1).jpg|Scainâ (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - scainâ (2).jpg|Scainâ (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - Sant'Agâ e Sant'Apolònia de l'Agostìn Oxìlia.jpg|Vìsta de Sant'Agâ e Sant'Apolònia de l'Agostìn Oxìlia
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - capelétta de Sant'Agâ e Sant'Apolònia.jpg|Capelétta de Sant'Agâ e Sant'Apolònia
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - crôxe da capelétta de Sant'Agâ e Sant'Apolònia.jpg|Crôxe da capelétta de Sant'Agâ e Sant'Apolònia
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - riseu (1).jpg|O riseu (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - riseu (2).jpg|O riseu (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - beneitìn (1).jpg|Un di beneitìn (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - beneitìn (2).jpg|Un di beneitìn (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - beneitìn (3).jpg|Un di beneitìn (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - beneitìn (4).jpg|Un di beneitìn (4)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - crôxe.jpg|'Na crôxe
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto da câza de l'ermìtto (1).jpg|Vìsta do drénto da câza de l'ermìtto (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto da câza de l'ermìtto (2).jpg|Vìsta do drénto da câza de l'ermìtto (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto da câza de l'ermìtto (3).jpg|Vìsta do drénto da câza de l'ermìtto (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto da câza de l'ermìtto (4).jpg|Vìsta do drénto da câza de l'ermìtto (4)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - miâgia.jpg|A miâgia darê l'artâ
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - fîgo.jpg|'N fîgo
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - pasàggio pi-â gròtta (1).jpg|Pasàggio pi-â gròtta (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - pasàggio pi-â gròtta (2).jpg|Pasàggio pi-â gròtta (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - pósso de Sànta Luçîa (1).jpg|O pósso de Sànta Luçîa (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - pósso de Sànta Luçîa (2).jpg|O pósso de Sànta Luçîa (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - sagrestîa (1).jpg|Vìsta da sagrestîa (1)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - sagrestîa (2).jpg|Vìsta da sagrestîa (2)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - sagrestîa (3).jpg|Vìsta da sagrestîa (3)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - sagrestîa (4).jpg|Vìsta da sagrestîa (4)
Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - sagrestîa (5).jpg|Vìsta da sagrestîa (5)
&lt;/gallery&gt;

=== Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (1)
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (2)
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (3)
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (4)
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (5)
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (6)
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - vìsta (7).jpg|Vìsta de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (7)
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - barcón (1).jpg|Vìsta de 'n barcón de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (1)
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - barcón (2).jpg|Vìsta de 'n barcón de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (2)
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - barcón (3).jpg|Vìsta de 'n barcón de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (3)
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - barcón (4).jpg|Vìsta de 'n barcón de l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina (4)
Ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta (Toiràn) - crôxe.jpg|Vìsta da crôxe in çìmma a l'ötöio de Sàn Bastiàn e da Vèrgine Sónta pigiâ da-o Pàrco Romina
&lt;/gallery&gt;

=== Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - cópola (1).jpg|A cópola (1)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - cópola (2).jpg|A cópola (2)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - barcón.jpg|Barcón in sciâ faciâta
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - barcón muòu.jpg|Barcón muòu
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - drénto (1).jpg|Vìsta de drénto
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - artâ (1).jpg|Vìsta de l'artâ (1)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - artâ (2).jpg|Vìsta de l'artâ (2)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - artâ (3).jpg|Vìsta de l'artâ (3)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - quàddro do Trànxito de Sàn Giöxéppe (1).jpg|O quàddro do Trànxito de Sàn Giöxéppe (1)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - quàddro do Trànxito de Sàn Giöxéppe (2).jpg|O quàddro do Trànxito de Sàn Giöxéppe (2)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stùcchi (1).jpg|I stùcchi in çìmma a l'artâ (1)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stùcchi (2).jpg|I stùcchi in çìmma a l'artâ (2)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stùcchi (3).jpg|I stùcchi in çìmma a l'artâ (3)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - baléuistra (1).jpg|A baléuistra depoî l'artâ (1)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - baléuistra (2).jpg|A baléuistra depoî l'artâ (2)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stémma in sciâ baléuistra (1).jpg|Stémma in sciâ baléuistra (1)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stémma in sciâ baléuistra (2).jpg|Stémma in sciâ baléuistra (2)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - quàddro.jpg|In quàddro
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - nìccio (1).jpg|Nìccio (1)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - nìccio (2).jpg|Nìccio (2)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - nìccio (3).jpg|Nìccio (3)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - nìccio (4).jpg|Nìccio (4)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - beneitìn (1).jpg|Beneitìn (1)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - beneitìn (2).jpg|Beneitìn (2)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - stémma.jpg|Stémma in sciâ controfaciâta
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - tàrga a-o Giöxéppe Pòlla.jpg|Tàrga a-o Giöxéppe Pòlla
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - cópola (3).jpg|A cópola de drénto (1)
Ötöio do Trànxito de Sàn Giöxéppe (Toiràn) - cópola (4).jpg|A cópola de drénto (2)
&lt;/gallery&gt;

== Architetûe civîli ==
=== Pónte de Giaire ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta do pónte (1)
Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta do pónte (2)
Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta do pónte (3)
Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta do pónte (4)
Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta do pónte (5)
Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta do pónte (6)
Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (7).jpg|Vìsta do pónte (7)
Pónte de Giaire (Toiràn) - arcâ (1).jpg|Vìsta de unn-a de arcæ (1)
Pónte de Giaire (Toiràn) - arcâ (2).jpg|Vìsta de unn-a de arcæ (2)
Pónte de Giaire (Toiràn) - arcâ (3).jpg|Vìsta de unn-a de arcæ (3)
Pónte de Giaire (Toiràn) - pilón (1).jpg|Un di piloìn (1)
Pónte de Giaire (Toiràn) - pilón (2).jpg|Un di piloìn (2)
Pónte de Giaire (Toiràn) - pilón (3).jpg|Un di piloìn (3)
Pónte de Giaire (Toiràn) - pilón (4).jpg|Un di piloìn (4)
Pónte de Giaire (Toiràn) - stràdda (1).jpg|A stràdda in sciô pónte (1)
Pónte de Giaire (Toiràn) - stràdda (2).jpg|A stràdda in sciô pónte (2)
Pónte de Giaire (Toiràn) - stràdda (3).jpg|A stràdda in sciô pónte (3)
Pónte de Giaire (Toiràn) - stràdda (4).jpg|A stràdda in sciô pónte (4)
Pónte de Giaire (Toiràn) - capelétta.jpg|A capelétta
Pónte de Giaire (Toiràn) - ciapélle dipìnte.jpg|E ciapélle dipìnte da capelétta
Pónte de Giaire (Toiràn) - nìccio.jpg|O nìccio inta capelétta
Pónte de Giaire (Toiràn) - stàtoa.jpg|A stàtoa da Madònna
Pónte de Giaire (Toiràn) - crôxe (1).jpg|A crôxe in sciô pónte (1)
Pónte de Giaire (Toiràn) - crôxe (2).jpg|A crôxe in sciô pónte (2)
Pónte de Giaire (Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga votîva
&lt;/gallery&gt;

=== Tôre do Pàrco do Marchéize ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - pòrta.jpg|Pòrta
Tôre do Pàrco do Marchéize (Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga
&lt;/gallery&gt;

=== Bêo de l'ægoa câda (''Beu de l'äiva cäda'') ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bêo de l'ægoa câda (Moìn, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Bêo de l'ægoa câda (Moìn, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Bêo de l'ægoa câda (Moìn, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
&lt;/gallery&gt;

=== Palaçétto do Spòrt &quot;Roberto Giuliano&quot; ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Palaçétto do Spòrt 'Roberto Giuliano' (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Palaçétto do Spòrt 'Roberto Giuliano' (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Palaçétto do Spòrt 'Roberto Giuliano' (Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga
Canpétto da balón (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Canpétto da balón da-arénte (1)
Canpétto da balón (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Canpétto da balón da-arénte (2)
&lt;/gallery&gt;

== Ciàsse ==
=== Ciàssa Præ Giàcomo Röba ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - chinòlla de l'antîga céive (1).jpg|Chinòlla de l'antîga céive (1)
Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - chinòlla de l'antîga céive (2).jpg|Chinòlla de l'antîga céive (2)
Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - prîa da gónbo (1).jpg|Prîa da gónbo (1)
Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - prîa da gónbo (2).jpg|Prîa da gónbo (2)
Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - prîa da gónbo (3).jpg|Prîa da gónbo (3)
Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - prîa da gónbo (4).jpg|Prîa da gónbo (4)
&lt;/gallery&gt;

=== Ciàssa Cavagêi de Vitöio Véneto ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciàssa Cavagêi de Vitöio Véneto (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciàssa Cavagêi de Vitöio Véneto (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Ciasâ Eoröpa ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciasâ Eoröpa (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Ciasâ Eoröpa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciasâ Eoröpa (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Làrgo Carabinê d'Itàlia ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Làrgo Carabinê d'Itàlia (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Làrgo Carabinê d'Itàlia (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Làrgo Carabinê d'Itàlia (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Làrgo do Marchéize ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Làrgo do Marchéize (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Làrgo do Marchéize (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Làrgo do Marchéize (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

== Stràdde ==
=== Stràdda de l'Àldo Möo ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda de l'Àldo Möo (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda de l'Àldo Möo (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda de l'Àldo Möo (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda de l'Àldo Möo (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda de l'Àldo Möo e Stràdda Urivei (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo con quéllo de Stràdda Urivei
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda do Bàccio Manoælo Mainêri ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda do Bàccio Manoælo Mainêri (Toiràn) - tàrga a-o Bàccio Manoælo Mainêri (1).jpg|Tàrga a-o Bàccio Manoælo Mainêri in sciâ sò câza patèrna (1)
Stràdda do Bàccio Manoælo Mainêri (Toiràn) - tàrga a-o Bàccio Manoælo Mainêri (2).jpg|Tàrga a-o Bàccio Manoælo Mainêri in sciâ sò câza patèrna (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda Boisàn ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Boisàn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Boisàn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda Boisàn (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda Boisàn (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda Boisàn (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Stràdda Boisàn (Toiràn) - panoràmma do céntro.jpg|Panoràmma do céntro pigiòu da-a Stràdda Boisàn
Stràdda Boisàn (Toiràn) - valàdda do Varatèlla.jpg|A valàdda do Varatèlla vìsta da-a Stràdda Boisàn
Stràdda Boisàn (Toiràn) - fermâta de corêe.jpg|A fermâta de corêe
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda Boschéi ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Boschéi (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Boschéi (Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda Cadûti pi-â pâxe ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Cadûti pi-â pâxe (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Cadûti pi-â pâxe (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Cadûti pi-â pâxe (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda Canavê ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Canavê (Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda Canavê (Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda Canavê (Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda do Carétto ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda do Carétto (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda do Carétto (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda do Carétto (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda Ciàppe ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Ciàppe (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Ciàppe (Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda a-e Gròtte ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - cartélli.jpg|Cartélli vàrri
Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - cartéllo de gròtte (1).jpg|Cartéllo de gròtte (1)
Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - cartéllo de gròtte (2).jpg|Cartéllo de gròtte (2)
Stràdda a-e Gròtte (Toiràn) - cartéllo do sentê de Tære Âte.jpg|Cartéllo do sentê de Tære Âte
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda de Mónte Aû ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda de Mónte Aû (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda de Mónte Aû (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda Nevàlle ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Nevàlle (Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda Nevàlle (Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda Nevàlle (Toiràn) - cartélli da stràdda e do sentê de Tære Âte.jpg|Cartélli da stràdda e do sentê de Tære Âte
Stràdda Nevàlle (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Nevàlle (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda Nevàlle (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda Nevàlle (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda Pommiers ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Pommiers (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Pommiers (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Pommiers (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Región Ròcca ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Región Ròcca (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Región Ròcca (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Región Ròcca (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda do Sàn Françésco d'Asîzi ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda do Sàn Françésco d'Asîzi (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda do Sàn Françésco d'Asîzi (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda do Toràcco ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Madonétta da Dormitio Mariae (Toiràn) - vìsta (1).JPG|Madonétta da Dormitio Mariae (1)
Madonétta da Dormitio Mariae (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Madonétta da Dormitio Mariae (2)
Madonétta da Dormitio Mariae (Toiràn) - detàggio (1).jpg|Madonétta da Dormitio Mariae (3)
Madonétta da Dormitio Mariae (Toiràn) - detàggio (2).jpg|Madonétta da Dormitio Mariae (4)
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda Urivei ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Urivei (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Urivei (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Urivei (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda Urivei (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda Urivei (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda Urivei (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda do Vitöio Manoælo II ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda do Vitöio Manoælo II (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda do Vitöio Manoælo II (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda do Vitöio Manoælo II (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Stràdda de Zenèstre ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda de Zenèstre (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda de Zenèstre (Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta
&lt;/gallery&gt;

=== Stradón pe Sàn Pê ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stradón pe Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stradón pe Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stradón pe Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
&lt;/gallery&gt;

=== Stradón (SP60) ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
SP60 (Toiràn) - tàrga comemoratîva (1).jpg|Tàrga comemoratîva a regordâne l'avertûa (1)
SP60 (Toiràn) - tàrga comemoratîva (2).jpg|Tàrga comemoratîva a regordâne l'avertûa (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Sentê Zôvo de Toiràn-Sàn Pê ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - préiza do condûto (1).jpg|Préiza do condûto (1)
Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - préiza do condûto (2).jpg|Préiza do condûto (2)
Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - cartéllo pi-â Cà du Fò.jpg|Cartéllo pi-â Cà du Fò
Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - cartéllo pò-u Sâto do Lô e a Vàlle.jpg|Cartéllo pò-u Sâto do Lô e a Vàlle
&lt;/gallery&gt;

=== Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
&lt;/gallery&gt;

=== Sentê/Muatêa de Sànta Luçîa ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo in çìmma a-a muatêa
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo a-o coménso da muatêa
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6)
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (7).jpg|Vìsta (7)
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (8).jpg|Vìsta (8)
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (9).jpg|Vìsta (9)
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta da Ròcca Barbêna.jpg|Vìsta da Ròcca Barbêna da-a muatêa
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta da Vàlle do Varatèlla.jpg|Vìsta da Vàlle do Varatèlla da-a muatêa
Muatêa de Sànta Luçîa (Toiràn) - ségno do sentê de Tære Âte.jpg|Ségno do sentê de Tære Âte
&lt;/gallery&gt;

== Giardìn ==
=== Giardìn do Zâne Andrîa Còrso ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - tàrga (1).jpg|Tàrga (1)
Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - tàrga (2).jpg|Tàrga (2)
Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - mêua.jpg|Mêua
Giardìn Zâne Andrîa Còrso (Toiràn) - fontanétta.jpg|Fontanétta
&lt;/gallery&gt;

=== Pàrco do Marchéize ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pàrco do Marchéize (Toiràn) - intrâ.jpg|L'intrâ
Pàrco do Marchéize (Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga
Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Pàrco do Marchéize (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
&lt;/gallery&gt;

=== Giardìn Pommiers ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Giardìn Pommiers (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Giardìn Pommiers (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Giardìn Pommiers (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Giardìn Pommiers (Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga
&lt;/gallery&gt;

=== Pàrco de Àrboe ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pàrco de Àrboe (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Pàrco de Àrboe (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

== Borgæ ==
=== Baresción (''Baresciùn'') ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Baresción (Toiràn) - panoràmma (1).jpg|Panoràmma (1)
Baresción (Toiràn) - panoràmma (2).jpg|Panoràmma (2)
Baresción (Toiràn) - panoràmma (3).jpg|Panoràmma (3)
Baresción (Toiràn) - panoràmma (4).jpg|Panoràmma (4)
&lt;/gallery&gt;

==== Capélla de Sàn Ròcco ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (1).jpg|Faciâta (1)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (2).jpg|Faciâta (2)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (3).jpg|Faciâta (3)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (4).jpg|Faciâta (4)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (5).jpg|Faciâta (5)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - pitûa de Sàn Ròcco.jpg|Pitûa de Sàn Ròcco
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - pitûa de Sàn Pê.jpg|Pitûa de Sàn Pê
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - portâ.jpg|O portâ
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - riseu.jpg|O riseu
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - stàtoa.jpg|Stàtoa da Madònna in sciâ faciâta
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - crôxe in sciâ faciâta.jpg|Crôxe in sciâ faciâta
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - barcón (1).jpg|Barcón in sciâ faciâta (1)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - barcón (2).jpg|Barcón in sciâ faciâta (2)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - barcón (3).jpg|Barcón in sciâ faciâta (3)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - canpanìn.jpg|Canpanìn
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - canpànn-a.jpg|Canpànn-a
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - crôxe in sciô canpanìn.jpg|Crôxe in sciô canpanìn
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - derê (1).jpg|O derê (1)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - derê (2).jpg|O derê (2)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - derê (3).jpg|O derê (3)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - prezépio (1).jpg|O prezépio (1)
Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - prezépio (2).jpg|O prezépio (2)
&lt;/gallery&gt;

==== ''Gumbu de Baresciun'' ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Tréuggio (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Tréuggio (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Tréuggio (Baresción, Toiràn) - dæta.jpg|Dæta
Tréuggio (Baresción, Toiràn) - sbaraménto.jpg|Sbaraménto
&lt;/gallery&gt;

==== Tréuggio de Baresción ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Roìnn-e do gónbo (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Roìnn-e do gónbo (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Roìnn-e do gónbo (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
&lt;/gallery&gt;

==== Ciàssa Præ Fabrìçio Fàbris ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciàssa Præ Fabrìçio Fàbris (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Ciàssa Præ Fabrìçio Fàbris (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciàssa Præ Fabrìçio Fàbris (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Ciàssa Præ Fabrìçio Fàbris (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
&lt;/gallery&gt;

==== Ciasâ da Madònna da Goàrdia ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciasâ da Madònna da Goàrdia (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Ciasâ da Madònna da Goàrdia (Baresción, Toiràn) - fontanétta.jpg|Fontanétta
Ciasâ da Madònna da Goàrdia (Baresción, Toiràn) - travèrsa (1).jpg|Travèrsa (1)
Ciasâ da Madònna da Goàrdia (Baresción, Toiràn) - travèrsa (2).jpg|Travèrsa (2)
Ciasâ da Madònna da Goàrdia (Baresción, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta
&lt;/gallery&gt;

==== Ciàssa Giàcomo Panìssa ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciàssa Giàcomo Panìssa (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Ciàssa Giàcomo Panìssa (Baresción, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta
&lt;/gallery&gt;

==== Ciàssa de Sàn Ròcco ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - madonétta.jpg|Madonétta
Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - relêuio a sô.jpg|Relêuio a sô
Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Ciàssa de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Balestrìn ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - cartéllo do carogétto laterâle.jpg|Cartéllo do carogétto laterâle
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda Balestrìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (5)
Stràdda Balestrìn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (6)
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - travèrsa a mónte (1).jpg|Travèrsa a mónte (1)
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - travèrsa a mónte (2).jpg|Travèrsa a mónte (2)
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - relêuio a sô.jpg|Relêuio a sô
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (1).jpg|Carogétto laterâle (1)
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (2).jpg|Carogétto laterâle (2)
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (3).jpg|Carogétto laterâle (3)
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (4).jpg|Carogétto laterâle (4)
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (5).jpg|Carogétto laterâle (5)
Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - basorilêvo da Madònna co-o Banbìn.jpg|Basorilêvo da Madònna co-o Banbìn
Stràdda Balestrìn (Toiràn) - cartélli.jpg|Cartélli
Stràdda Balestrìn (Toiràn) - fermâta de corêe.jpg|Fermâta de corêe
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Bandiàsse ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - pónte in sciô Riàn de Baresción (1).jpg|Vìsta do pónte in sciô Riàn de Baresción (1)
Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - pónte in sciô Riàn de Baresción (2).jpg|Vìsta do pónte in sciô Riàn de Baresción (2)
Stràdda Bandiàsse (Baresción, Toiràn) - pónte in sciô Riàn de Baresción (3).jpg|Vìsta do pónte in sciô Riàn de Baresción (3)
&lt;/gallery&gt;

==== Caróggio Baresción ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Caróggio Baresción (Baresción, Toiràn) - targhétta in léngoa lìgure.jpg|Targhétta in léngoa lìgure
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Böro ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Böro (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Böro (Baresción, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Capelétta ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Capelétta (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Capelétta (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Capelétta (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Cavour ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (7).jpg|Vìsta (7)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (8).jpg|Vìsta (8)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (9).jpg|Vìsta (9)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (10).jpg|Vìsta (10)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - vìsta (11).jpg|Vìsta (11)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - cartéllo de Baresción.jpg|Cartéllo de Baresción
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - cartéllo (3).jpg|Cartéllo (3)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - èrco (1).jpg|'N èrco (1)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - èrco (2).jpg|'N èrco (2)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - èrco (3).jpg|'N èrco (3)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - èrco (4).jpg|'N èrco (4)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - fontànn-a da Ròggia (1).jpg|Fontànn-a da Ròggia (1)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - fontànn-a da Ròggia (2).jpg|Fontànn-a da Ròggia (2)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - nîo.jpg|'N nîo
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - cartéllo carogétto cìvichi 33-39.jpg|Cartéllo carogétto cìvichi 33-39
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto cìvichi 33-39 (1).jpg|Carogétto cìvichi 33-39 (1)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto cìvichi 33-39 (2).jpg|Carogétto cìvichi 33-39 (2)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto cìvichi 33-39 (3).jpg|Carogétto cìvichi 33-39 (3)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (1).jpg|Carogétto laterâle (1)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (2).jpg|Carogétto laterâle (2)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle (3).jpg|Carogétto laterâle (3)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle de mónte (1).jpg|Carogétto laterâle de mónte (1)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle de mónte (2).jpg|Carogétto laterâle de mónte (2)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - carogétto laterâle de mónte (3).jpg|Carogétto laterâle de mónte (3)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - travèrsa (1).jpg|'Na travèrsa (1)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - travèrsa (2).jpg|'Na travèrsa (2)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - travèrsa pe Stràdda Balestrìn (1).jpg|A travèrsa pe Stràdda Balestrìn (1)
Stràdda Cavour (Baresción, Toiràn) - travèrsa pe Stràdda Balestrìn (2).jpg|A travèrsa pe Stràdda Balestrìn (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Caróggio Fàsce ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - èrco.jpg|'N èrco
Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - madonétta.jpg|'Na madonétta
Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Caróggio Fàsce (Baresción, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda di Proéi ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda di Proéi (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda di Proéi (Baresción, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Riàn Fìn ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Riàn Fìn (Baresción, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Riàn Fìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Riàn Fìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Bràia (''Braia'') ===
==== Gêxa da Madònna do Rozâio ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (1).jpg|Vìsta do fêua (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (2).jpg|Vìsta do fêua (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (3).jpg|Vìsta do fêua (3)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (4).jpg|Vìsta do fêua (4)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (5).jpg|Vìsta do fêua (5)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (6).jpg|Vìsta pigiâ da-o pónte de Stràdda Varatèlla
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - portâ (1).jpg|O portâ (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - portâ (2).jpg|O portâ (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - portâ (3).jpg|O portâ (3)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - barcón (1).jpg|Barcoìn da faciâta (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - barcón (2).jpg|Barcoìn da faciâta (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - canpanìn (1).jpg|Canpanìn (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - canpanìn (2).jpg|Canpanìn (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - canpanìn (3).jpg|Canpanìn (3)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - derê (1).jpg|Derê (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - derê (2).jpg|Derê (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - drénto (1).jpg|Vìsta do drénto (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - drénto (2).jpg|Vìsta do drénto (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - vòrto.jpg|Vìsta do vòrto
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ prinçipâ (1).jpg|L'artâ prinçipâ (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ prinçipâ (2).jpg|L'artâ prinçipâ (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ prinçipâ (3).jpg|L'artâ prinçipâ (3)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ prinçipâ (4).jpg|L'artâ prinçipâ (4)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ prinçipâ (5).jpg|L'artâ prinçipâ (5)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stémma in sce l'artâ prinçipâ.jpg|Stémma in sce l'artâ prinçipâ
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - tabernàcolo.jpg|Vìsta do tabernàcolo de l'artâ prinçipâ
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - croxefìsso.jpg|Croxefìsso in sce l'artâ
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - baléuistra (1).jpg|A baléuistra depoî l'artâ prinçipâ (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - baléuistra (2).jpg|A baléuistra depoî l'artâ prinçipâ (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - cöo (1).jpg|Cöo (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - cöo (2).jpg|Cöo (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - zenogiatöio.jpg|'N zenogiatöio
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - 1° capélla in sciâ drîta.jpg|1° capélla in sciâ drîta
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 1° capélla in sciâ drîta.jpg|Artâ da 1° capélla in sciâ drîta
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - quàddro (2).jpg|Quàddro inta ° capélla in sciâ drîta
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stàtoa de Sànta Catænn-a.jpg|Stàtoa de Sànta Catænn-a
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - 2° capélla in sciâ drîta.jpg|2° capélla in sciâ drîta
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ drîta (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ drîta (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stàtoa de Sàn Pê in Glòria do Zâne Batìsta Drâgo (1).jpg|Stàtoa de Sàn Pê in Glòria do Zâne Batìsta Drâgo (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stàtoa de Sàn Pê in Glòria do Zâne Batìsta Drâgo (2).jpg|Stàtoa de Sàn Pê in Glòria do Zâne Batìsta Drâgo (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - 1° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|1° capélla in sciâ mancìnn-a
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - confescionâio (1).jpg|Confescionâio (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - confescionâio (2).jpg|Confescionâio (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - 2° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|2° capélla in sciâ mancìnn-a
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (3).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (3)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (4).jpg|Artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (4)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - quàddro (1).jpg|Quàddro inta 2° capélla in sciâ mancìnn-a
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stàtoa de Madònna do Rozâio co-o Banbìn de anònimo (1).jpg|Stàtoa de Madònna do Rozâio co-o Banbìn de anònimo (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - stàtoa de Madònna do Rozâio co-o Banbìn de anònimo (2).jpg|Stàtoa de Madònna do Rozâio co-o Banbìn de anònimo (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - nìccio (1).jpg|Nìccio (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - nìccio (2).jpg|Nìccio (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - controfaciâta (1).jpg|Controfaciâta (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - controfaciâta (2).jpg|Controfaciâta (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - òrgano.jpg|L'òrgano
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - beneitìn (1).jpg|Beneitìn (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - beneitìn (2).jpg|Beneitìn (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - lantèrna (1).jpg|Lantèrna (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - lantèrna (2).jpg|Lantèrna (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - pòrta.jpg|'Na pòrta
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - càscia da procesción.jpg|'Na càscia da procesción
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - cavalétti da procesción.jpg|Di cavalétti da procesción
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (1).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (1)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (2).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (2)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (3).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (3)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (4).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (4)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (5).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (5)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (6).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (6)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (7).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (7)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (8).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (8)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (9).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (9)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (10).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (10)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (11).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (11)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (12).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (12)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (13).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (13)
Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - staçión da Via Crucis (14).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (14)
&lt;/gallery&gt;

==== Pàrco Rosciàn ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - fontanétta.jpg|Fontanétta
Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - intrâ.jpg|Intrâ
Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - pìn.jpg|Pìn
Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Pàrco Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
&lt;/gallery&gt;

==== Pòste ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Scàgno de Pòste (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Scàgno de Pòste (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Schêue 'Agnéize Garasìn' e 'Giöxèppe Pòlla' ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Schêue 'Agnéize Garasìn' e 'Giöxèppe Pòlla' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|Schêue 'Agnéize Garasìn' e 'Giöxèppe Pòlla'
Schêue 'Agnéize Garasìn' (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo de schêue 'Agnéize Garasìn'
Schêue 'Giöxèppe Pòlla' (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo de schêue 'Giöxèppe Pòlla'
&lt;/gallery&gt;

==== Schêue 'Eogénio Montâ' ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Schêue 'Eogénio Montâ' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta
Schêue 'Eogénio Montâ' (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
&lt;/gallery&gt;

==== Làrgo 12 Agósto 1944 ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - cartéllo (3).jpg|Cartéllo (3)
Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - cartéllo (4).jpg|Cartéllo (4)
Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Làrgo 12 Agósto 1944 (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Làrgo Lusciàndro Provàggi ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Làrgo Lusciàndro Provàggi (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Làrgo Lusciàndro Provàggi (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Làrgo Lusciàndro Provàggi (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Làrgo di Moìn ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Làrgo di Moìn (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Làrgo di Moìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Làrgo di Moìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Ciàssa Càrlo Tagiafîgo ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciàssa Càrlo Tagiafîgo (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Ciàssa Càrlo Tagiafîgo (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciàssa Càrlo Tagiafîgo (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Ciàssa da Fascétta ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciàssa da Fascétta (Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Ciàssa da Fascétta (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciàssa da Fascétta (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Ciàssa do Cantón ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciàssa do Cantón (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Ciàssa do Cantón (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciàssa do Cantón (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Ciàssa do Cantón (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Ciàssa do Cantón e Stràdda a-a Certôza (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
&lt;/gallery&gt;

==== Ciàssa Giöxèppe Corâdo ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciàssa Giöxèppe Corâdo (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Ciàssa Giöxèppe Corâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciàssa Giöxèppe Corâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Ciàssa Giöxèppe Corâdo e Màrio Cénnamo (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
&lt;/gallery&gt;

==== Ciàssa Màrio Cénnamo ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciàssa Màrio Cénnamo (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Ciàssa Màrio Cénnamo (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Ciàssa Màrio Cénnamo (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciàssa Màrio Cénnamo (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Ciàssa René e Ûgo Rosciàn ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciàssa René e Ûgo Rosciàn (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Ciàssa René e Ûgo Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciàssa René e Ûgo Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Ciàssa René e Ûgo Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Ciàssa René e Ûgo Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
&lt;/gallery&gt;

==== Ciasétta Agénore Fàbbri ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ciasétta Agénore Fàbbri (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Ciasétta Agénore Fàbbri (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Ciasétta Agénore Fàbbri (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ciasétta Agénore Fàbbri (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda da Bràia ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (7).jpg|Vìsta (7)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (8).jpg|Vìsta (8)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (9).jpg|Vìsta (9)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (10).jpg|Vìsta (10)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - carogétto laterâle (1).jpg|Carogétto laterâle (1)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - carogétto laterâle (2).jpg|Carogétto laterâle (2)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - fontanétta (1).jpg|Fontanétta (1)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - fontanétta (2).jpg|Fontanétta (2)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - inségna in léngoa lìgure (1).jpg|Inségna in léngoa lìgure (1)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - inségna in léngoa lìgure (2).jpg|Inségna in léngoa lìgure (2)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - madonétta (1).jpg|Madonétta (1)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - madonétta (2).jpg|Madonétta (2)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - madonétta (3).jpg|Madonétta (3)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - pitûa (1).jpg|Pitûa (1)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - pitûa (2).jpg|Pitûa (2)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - pitûa (3).jpg|Pitûa (3)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - portâ.jpg|Portâ
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - relêuio a sô.jpg|Relêuio a sô
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - basoriliêvo.jpg|Basoriliêvo
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - pónte in sciô Riàn de Baresción (1).jpg|Pónte in sciô Riàn de Baresción (1)
Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - pónte in sciô Riàn de Baresción (2).jpg|Pónte in sciô Riàn de Baresción (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda de l'Eogénio Montâ ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda de l'Eogénio Montâ (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda do Zâne Batìsta Rosciàn (Bràia, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - fontanétta.jpg|Fontanétta
Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda de Giöxèppe Gaibâdo (Bràia, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda de Giöxèppe Mazìn ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - ciapélle dipìnte.jpg|Ciapélle dipìnte
Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - targhétta in léngoa lìgure.jpg|Targhétta in léngoa lìgure
Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda de Giöxèppe Mazìn (Bràia, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Varatèlla ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - pónte in sciô Varatèlla (1).jpg|Pónte in sciô Varatèlla (1)
Stràdda Varatèlla (Bràia, Toiràn) - pónte in sciô Varatèlla (2).jpg|Pónte in sciô Varatèlla (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Caróggio do Giöxèppe Colàtto ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Caróggio do Giöxèppe Colàtto (Bràia, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Caróggio do Giöxèppe Colàtto (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Caróggio do Giöxèppe Colàtto (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Caróggio do Giöxèppe Colàtto (Bràia, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
&lt;/gallery&gt;

=== Certôza (''Certussa'') ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Certôza (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Canavê.jpg|Vìsta da-a Stràdda Canavê
Certôza (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Certôza (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Certôza (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Certôza (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Certôza de Toiràn (Certôza, Toiràn) - lögia.jpg|'Na lögia sopravisciûa de l'antîga certôza
&lt;/gallery&gt;

==== Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (1).jpg|A faciâta (1)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (2).jpg|A faciâta (2)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (3).jpg|A faciâta (3)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (4).jpg|A faciâta (4)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (5).jpg|A faciâta (5)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (6).jpg|A faciâta (6)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (7).jpg|A faciâta (7)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - rêtro.jpg|O derê
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - barcón (1).jpg|'N barcón (1)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - barcón (2).jpg|'N barcón (2)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - canpanìn (1).jpg|O canpanìn (1)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - canpanìn (2).jpg|O canpanìn (2)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - canpanìn (3).jpg|O canpanìn (3)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - canpanìn (4).jpg|O canpanìn (4)
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - crôxe.jpg|A crôxe e a banderòlla in çìmma a-o canpanìn
Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - scìnbolo do sentê de Tære Âte.jpg|Scìnbolo do sentê de Tære Âte in sciâ miâgia da gêxa de Sàn Pê in Vìncoli
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda a-a Certôza ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - cartéllo (3).jpg|Cartéllo (3)
Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6)
Stràdda a-a Certôza (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta a-a Bràia (1)
Stràdda a-a Certôza (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta a-a Bràia (2)
Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - rastéllo.jpg|O rastéllo da Certôza
Stràdda a-a Certôza (Certôza, Toiràn) - mêua e madonétta.jpg|Mêua e madonétta
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda XXIII Novénbre (1795) ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - nìccio.jpg|'N nìccio vêuo
Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda XXIII Novénbre 1795 (Certôza, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
&lt;/gallery&gt;

=== Croxâ (''Cruxà'') ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Croxâ (Toiràn) - vìsta da-a SP25.jpg|Vìsta da-a SP25 (1)
Croxâ e scîti de d'âto (Toiràn) - vìsta da-a SP25.jpg|Vìsta da-a SP25 (2)
Croxâ (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Provinciâle.jpg|Vìsta da-a Stràdda Provinciâle
&lt;/gallery&gt;

==== Capélla de Sant'Antönio Abòu ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - crôxe.jpg|A crôxe
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - téito (1).jpg|Téito (1)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - téito (1).jpg|Téito (2)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - drénto.jpg|Drénto
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - artâ.jpg|Artâ
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - pitûe (1).jpg|Pitûe (1)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - pitûe (2).jpg|Pitûe (2)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - pitûe (3).jpg|Pitûe (3)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - prezépio (1).jpg|O prezépio (1)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - prezépio (2).jpg|O prezépio (2)
Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - prezépio (3).jpg|O prezépio (3)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Braiétta ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Braiétta (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda Braiétta (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda Braiétta (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Braiétta (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda Braiétta (Croxâ, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda do Nèsto Bachétto ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda do Pêo Zâne Garasìn (Croxâ, Toiràn) - statoìnn-e.jpg|Statoìnn-e
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda do Pêo Zâne Garasìn ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta (1)
Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - fontanétta.jpg|Fontanétta
Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - madonétta.jpg|Madonétta
Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - targhétta in léngoa lìgure.jpg|Targhétta in léngoa lìgure
Stràdda do Nèsto Bachétto (Croxâ, Toiràn) - tàrga.jpg|Tàrga
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda do Pêo Gêumo Mainê ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - capelétta (1).jpg|Capelétta (1)
Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - capelétta (2).jpg|Capelétta (2)
Stràdda do Pêo Gêumo Mainê (Croxâ, Toiràn) - madonétta.jpg|Madonétta
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Péuzzo ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Péuzzo (Croxâ, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Péuzzo (Croxâ, Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta (1)
Stràdda Péuzzo (Toiràn) - vìsta.jpg|Vìsta (2)
Stràdda Péuzzo (Croxâ, Toiràn) - relêuio a sô.jpg|'N relêuio a sô
&lt;/gallery&gt;


==== Stràdda de Sant'Antönio ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda de Sant'Antönio (Croxâ, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda de Sant'Antönio (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda de Sant'Antönio (Croxâ, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Dâri (''Däri'') ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Dâri (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Dâri (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Dâri (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Dâri (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Dâri (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Dâri (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6)
Dâri (Toiràn) - vìsta da Ciàssa Giöxèppe Corâdo.jpg|Vìsta da Ciàssa Giöxèppe Corâdo
&lt;/gallery&gt;

==== Capélla de Sant'Ànna ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - faciâta (1).jpg|Faciâta (1)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - faciâta (2).jpg|Faciâta (2)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - portâ.jpg|O portâ
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - barcón (1).jpg|Barcón in sciâ faciâta (1)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - barcón (2).jpg|Barcón in sciâ faciâta (2)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - barcón (3).jpg|Barcón in sciâ faciâta (3)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - crôxe.jpg|A crôxe in çìmma a-a faciâta
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - pitûa.jpg|Rèsti de 'na pitûa in sciâ faciâta
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - canpanìn.jpg|O canpanìn a véia
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - ciâve.jpg|'Na ciâve
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - barcón muòu (1).jpg|'N barcón muòu (1)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - barcón muòu (2).jpg|'N barcón muòu (2)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - riseu.jpg|O riseu
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - drénto (1).jpg|O drénto (1)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - drénto (2).jpg|O drénto (2)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - drénto (3).jpg|O drénto (3)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - artâ (1).jpg|L'artâ (1)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - artâ (2).jpg|L'artâ (2)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - artâ (3).jpg|L'artâ (3)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - artâ (4).jpg|L'artâ (4)
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - crôxe in sce l'artâ.jpg|A crôxe in sce l'artâ
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - tabernàcolo.jpg|O tabernàcolo
Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vòrto.jpg|O vòrto
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Dâri ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Stràdda Dâri (Dâri, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Còsta ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Còsta (Dâri, Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo (1)
Stràdda Còsta (Dâri, Toiràn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo (2)
Stràdda Còsta (Dâri, Toiràn) - cartéllo do sentê Ligùria.jpg|'N cartéllo do sentê Ligùria
Stràdda Còsta (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Còsta (Dâri, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
&lt;/gallery&gt;

==== Stràdda Boisàn (Dâri) ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - cartéllo.jpg|Cartéllo
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - 5° chilòmetro da SP25.jpg|A prîa a-o 5° chilòmetro da SP25
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - fermâta de corêe.jpg|A fermâta de corêe
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6)
&lt;/gallery&gt;

==== Sentê pe Sàn Pê ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Sentê pe Sàn Pê (Toiràn) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo di sentê
Sentê pe Sàn Pê (Toiràn) - prinçìpio (1).jpg|O prinçìpio do sentê pe Sàn Pê a-i mónti, a l'incrôxo co-a SP25 (1).
Sentê pe Sàn Pê (Toiràn) - prinçìpio (2).jpg|O prinçìpio do sentê pe Sàn Pê a-i mónti, a l'incrôxo co-a SP25 (2).
&lt;/gallery&gt;

=== Moìn (''Murin'') ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Moìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Moìn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Moìn (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Moìn (Toiràn) - fumaieu (1).jpg|'N vêgio fumaieu (1)
Moìn (Toiràn) - fumaieu (2).jpg|'N vêgio fumaieu (2)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta da Stràdda a-a Certôza (1)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta da Stràdda a-a Certôza (2)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - portâ (1).jpg|'N portâ ch'o s'avànse in sce Stràdda a-a Certôza (1)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - portâ (2).jpg|'N portâ ch'o s'avànse in sce Stràdda a-a Certôza (2)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - ciànta gràssa.jpg|Vâzo co-ina ciànta gràssa
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - bêo.jpg|O bêo ch'o chìnn-a zu pe-a Stràdda a-a Certôza
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - mêua (1).jpg|Vêgie mêue da-o moìn desmìsso (1)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - mêua (2).jpg|Vêgie mêue da-o moìn desmìsso (2)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - mêua (3).jpg|Vêgie mêue da-o moìn desmìsso (3)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - mêua (4).jpg|Vêgie mêue da-o moìn desmìsso (4)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - mêua (5).jpg|Vêgie mêue da-o moìn desmìsso (5)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - madonétta (1).jpg|'Na madonétta (1)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - madonétta (2).jpg|'Na madonétta (2)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - madonétta (3).jpg|'Na madonétta (3)
Stràdda a-a Certôza (Moìn, Toiràn) - madonétta (4).jpg|'Na madonétta (4)
&lt;/gallery&gt;

==== Pónte di Murin ====
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6)
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - pilón (1).jpg|Pilón (1)
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - pilón (2).jpg|Pilón (2)
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - stràdda (1).jpg|A Stràdda a-a Certôza in sciô pónte (1)
Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - stràdda (2).jpg|A Stràdda a-a Certôza in sciô pónte (2)
&lt;/gallery&gt;

== Giögrafîa ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Valón da Vàlle (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (1).jpg|O Valón da Vàlle da-o Sâto do Lô (1)
Valón da Vàlle (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (2).jpg|O Valón da Vàlle da-o Sâto do Lô (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Bæzu du Mercöiru ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o stradón (1).jpg|Vìsta da-o ''stradun''
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Gîo do Bardenèi (1).jpg|Vìsta da-o ''Giru du Bardenei'' (1)
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Gîo do Bardenèi (2).jpg|Vìsta da-o ''Giru du Bardenei'' (2)
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Gîo do Bardenèi (3).jpg|Vìsta da-o ''Giru du Bardenei'' (3)
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (1).jpg|Vìsta da-a ''Punta du Ninin'' / ''Giru du Ventu'' (1)
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (2).jpg|Vìsta da-a ''Punta du Ninin'' / ''Giru du Ventu'' (2)
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (3).jpg|Vìsta da-a ''Punta du Ninin'' / ''Giru du Ventu'' (3)
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (4).jpg|Vìsta da-a ''Punta du Ninin'' / ''Giru du Ventu'' (4)
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (5).jpg|Vìsta da-a ''Punta du Ninin'' / ''Giru du Ventu'' (5)
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (1).jpg|Vìsta da-o ''Sätu du Lüvu'' (1)
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (2).jpg|Vìsta da-o ''Sätu du Lüvu'' (2)
Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (3).jpg|Vìsta da-o ''Sätu du Lüvu'' (3)
&lt;/gallery&gt;

=== Mónte Aû ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg‎|Vìsta da-a Stràdda Sàn Pòulo de Boisàn (1)
Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (2).jpg‎|Vìsta da-a Stràdda Sàn Pòulo de Boisàn (2)
Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Barestìn (1).jpg|Vìsta da Barestìn (1)
Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Barestìn (2).jpg|Vìsta da Barestìn (2)
&lt;/gallery&gt;

=== Mónte de Sàn Pê ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (1).jpg‎|Vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (1)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (2).jpg‎|Vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (2)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-a Bràia (1).jpg|Vìsta da-a Bràia (1)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-a Bràia (2).jpg|Vìsta da-a Bràia (2)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - schéuggi.jpg|Schéuggi
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (1).jpg|Vìsta da-a Pónta do Ninìn / Gîo do Vénto (1)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (2).jpg|Vìsta da-a Pónta do Ninìn / Gîo do Vénto (2)
&lt;/gallery&gt;

;Panoràmmi da-o Mónte de Sàn Pê

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Pónta Alsabècchi.jpg|A Pónta Alsabècchi
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Barbêna.jpg|A Ròcca Barbêna
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Berlöria (1).jpg|A Ròcca Berlöria (1)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Berlöria (2).jpg|A Ròcca Berlöria (2)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Ciàn di Proèi.jpg|A Ròcca Ciàn di Proèi
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Lêua e do Borghétto (1).jpg|Lêua e O Borghétto (1)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Lêua e do Borghétto (2).jpg|Lêua e O Borghétto (2)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Toiràn.jpg|Toiràn
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Aû.jpg|O Mónte Aû
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Lìn.jpg|O Mónte Lìn
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (1).jpg|O Mónte Raviné (1)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (2).jpg|O Mónte Raviné (2)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo de l'Àrpe.jpg|O Péuzzo de l'Àrpe
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo Grànde.jpg|O Péuzzo Grànde
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón da Vàlle (1).jpg|O Valón da Vàlle (1)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón da Vàlle (2).jpg|O Valón da Vàlle (2)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón de Càrpe (1).jpg|O Valón de Càrpe (1)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón de Càrpe (2).jpg|O Valón de Càrpe (2)
Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Zôvo de Toiràn.jpg|O Zôvo de Toiràn
&lt;/gallery&gt;

=== Ròcca Berlöira ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o stradón pe Sàn Pê (1).jpg|Vìsta da-o stradón pe Sàn Pê (1)
Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o stradón pe Sàn Pê (2).jpg|Vìsta da-o stradón pe Sàn Pê (2)
Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (1).jpg|Vìsta da-o Sâto do Lô (1)
Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô (2).jpg|Vìsta da-o Sâto do Lô (2)
Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô co-a néive (1).jpg|Vìsta da-o Sâto do Lô co-a néive (1)
Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta da-o Sâto do Lô co-a néive (2).jpg|Vìsta da-o Sâto do Lô co-a néive (2)
&lt;/gallery&gt;

;Roìnn-e da Tôre
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (1)
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (2)
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (3)
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (4)
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (5)
Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta di rèsti da tôre di sécoli in sciâ pónta (6)
&lt;/gallery&gt;

;Castelâ di Lìguri Antîghi
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pròu de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (1).jpg|O pròu de sótta a-a Ròcca Berlöria, dónde gh'êa 'n castelâ di Lìguri Antîghi (1)
Pròu de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (2).jpg|O pròu de sótta a-a Ròcca Berlöria, dónde gh'êa 'n castelâ di Lìguri Antîghi (2)
Pròu de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|O pròu de sótta a-a Ròcca Berlöria, dónde gh'êa 'n castelâ di Lìguri Antîghi (3)
&lt;/gallery&gt;

=== Zôvo de Toiràn ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da mezogiórno (1).jpg|Vìsta da mezogiórno (1)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da mezogiórno (2).jpg|Vìsta da mezogiórno (2)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da tramontànn-a (1).jpg|Vìsta da tramontànn-a (1)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da tramontànn-a (2).jpg|Vìsta da tramontànn-a (2)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da-o sentê pò-u Mónte Càrmo (1).jpg|Vìsta da-o sentê pò-u Mónte Càrmo (1)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - vìsta da-o sentê pò-u Mónte Càrmo (2).jpg|Vìsta da-o sentê pò-u Mónte Càrmo (2)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli de sentê (1).jpg|Cartélli de sentê (1)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli de sentê (2).jpg|Cartélli de sentê (2)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli de sentê (3).jpg|Cartélli de sentê (3)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli de sentê (4).jpg|Cartélli de sentê (4)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli da fìn de tàppa de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri (1).jpg|Cartélli da fìn de tàppa de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri (1)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - cartélli da fìn de tàppa de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri (2).jpg|Cartélli da fìn de tàppa de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri (2)
Zôvo de Toiràn (Bardinêo) - pâlo de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri.jpg|Pâlo de l'Âta Vîa di Mónti Lìguri
&lt;/gallery&gt;

=== Burancu da Cruxe ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1)
Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2)
Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3)
Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4)
Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (5).jpg|Vìsta (5)
Burancu da Cruxe (Toiràn) - vìsta (6).jpg|Vìsta (6)
&lt;/gallery&gt;

=== Scciumæa Varatèlla ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o pónte de Giaire (1).jpg|Vìsta da Scciumæa Varatèlla da-o pónte de Giaire (1)
Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o pónte de Giaire (2).jpg|Vìsta da Scciumæa Varatèlla da-o pónte de Giaire (2)
Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o pónte di Moìn (1).jpg|Vìsta da Scciumæa Varatèlla pigiâ da-o pónte di Murin (1)
Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o pónte di Moìn (2).jpg|Vìsta da Scciumæa Varatèlla pigiâ da-o pónte di Murin (2)
Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o pónte di Moìn (3).jpg|Vìsta da Scciumæa Varatèlla pigiâ da-o pónte di Murin (3)
Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-a Ciàssa Càrlo Tagiafîgo.jpg|Vìsta da-a Ciàssa Càrlo Tagiafîgo
Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Varatèlla (1).jpg|Vìsta da-a Stràdda Varatèlla (1)
Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Varatèlla (2).jpg|Vìsta da-a Stràdda Varatèlla (2)
Scciumæa Varatèlla (Toiràn) - vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944.jpg|Vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944
&lt;/gallery&gt;

=== Riàn de Baresción ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Riàn de Baresción (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Provinciâle (1).jpg|Vìsta da-a Stràdda Provinciâle (1)
Riàn de Baresción (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Provinciâle (2).jpg|Vìsta da-a Stràdda Provinciâle (2)
Riàn de Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta da Stràdda Bandiàsse (1).jpg |Vìsta da Stràdda Bandiàsse (1)
Riàn de Baresción (Baresción, Toiràn) - vìsta da Stràdda Bandiàsse (2).jpg |Vìsta da Stràdda Bandiàsse (2)
Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a paserèlla (1).jpg|Vìsta da-a paserèlla (1)
Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a paserèlla (2).jpg|Vìsta da-a paserèlla (2)
Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a paserèlla (3).jpg|Vìsta da-a paserèlla (3)
Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a Stràdda da Bràia (1).jpg|Vìsta da-a Stràdda da Bràia (1)
Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a Stràdda da Bràia (2).jpg|Vìsta da-a Stràdda da Bràia (2)
Riàn de Baresción (Toiràn) - vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944.jpg|Vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944
Gónbo da Còlla (Bràia, Toiràn) - rêua (1).jpg|Rêua (1)
Gónbo da Còlla (Bràia, Toiràn) - rêua (2).jpg|Rêua (2)
Bêo in sciô Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta (1).jpg|Bêo (1)
Bêo in sciô Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta (2).jpg|Bêo (3)
Paserèlla in sciô Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-a Stràdda da Bràia.jpg|A paserèlla vìsta da-a Stràdda da Bràia
Paserèlla in sciô Riàn de Baresción (Bràia, Toiràn) - vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944.jpg|A paserèlla vìsta da-o Làrgo 12 Agósto 1944
&lt;/gallery&gt;

== Fæti ==
=== Rievocaçión da batàggia de Lêua ===
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (1).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (1)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (2).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (2)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (3).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (3)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (4).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (4)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (5).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (5)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (6).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (6)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (7).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (7)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (8).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (8)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - acanpaménto (9).jpg|Vìsta de l'acanpaménto into Pàrco do Marchéize (9)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (1).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (1)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (2).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (2)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (3).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (3)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (4).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (4)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (5).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (5)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (6).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (6)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (7).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (7)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (8).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (8)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (9).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (9)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (10).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (10)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (11).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (11)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (12).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (12)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (13).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (13)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (14).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (14)
Rievocaçión stòrica da batàggia de Lêua (Toiràn, 2023) - comemoraçión di cadûti (15).jpg|A comemoraçión di cadûti inta borgâ da Certôza (15)
&lt;/gallery&gt;</text>
      <sha1>jt57vvvv7wem58qcwutzvxiijzwf0ew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gian Lořenzu Federicu Gavotti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33206</id>
    <revision>
      <id>274561</id>
      <parentid>274480</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Agiostamenti da grafîa segondo e indicaçioìn do mæximo parlante do Sascello</comment>
      <origin>274561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5567" sha1="b8o6wnkbbpubjhizlpm3cfwh34fbsxy" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|&lt;small&gt;Sta pågina qui ř'è scricia an '''sasclìn'''&lt;/small&gt;
|}
{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascê}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 d'agustu dei 1774|var-nàscita=Nascita|mòrte=Sascé, 25 d'feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Atre infurmaziùn-ni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Ra prüma pagina di ''Sogni'' id Gavotti|var-dæti_personâli=Dati persunali}}
'''Gian Luřenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 id agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 id feivè]] dei [[1843]]) l’è stå ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure.

== Vita ==
Gian Luřenzu Federicu Gavotti u nåsce an tra nöce tra u 9 e u 10 agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducatu d’Zèna]], da l’avucåtu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. 

L’à řa sö prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampåřa u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiö u s’vèghe che l’è purtå pei l’årte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène paså e mustrå da řa famiia. An tei [[1788]] u va a [[Sann-a|Sana]] pei cuntinuè i stüdi ai scöře di Scignuři dra Misciùn. I söji i vurèivan ancaminèle ai stüdi id lège, ma u zèrne id piè řa vita religiusa, cume za i sö fråi i an fåciu prüma id chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Ceřighi Regulaři id San Påulu. Acsciü u va au nuviziåtu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti an tei [[1791]] e u vène destinå ai stüdi filusofici id [[Ascoli Piceno|Åscoli Piceno]]. 

Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] an tei scöře pübliche id Fuligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbizöra]], Gian Batista Spoturnu. An tei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltå a l'imperatù e fòscia anche pei řa gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lasciè Fuligno. 

Da'i puntu d'vista puliticu, l'è sèmpre restå atacå a'i vègie istituziùgni 'dl'Antigu Regime e scuntèntu di sta növa pulitica purtå da Napuleùn.

Quandu an tei [[1814]] Napuleùn u cåze, Gavotti u s'vèghe artiřè řa pensciùn e, an tei mèntre u s’tröva au Sascé, u n' pårla guåři ben d'ei guvèrnu arnuvå id Zèna. Arciamå a Zèna, u i è stå pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèna id mèixi, e u duvrà stèsne a Sana, an exiliu, faxendu l’istrutù. 

An tei [[1818]] u s'è fåciu secularizè peichè u n' purèiva ciü lascè u sö Sascé: sgundu quål che u scrive an tra sö ''Autobiografia'', řa causa eřa řa nustalgia (an veřitå u på ch'u fusse anamurå dra muiè d'Bonaventura Zunini, da řa quåle l'à avü aiménu ün fiö).

U påsa i sö ürtimi ågni id vita mařòtu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 id feivè dei [[1843]].

== Òpeře ==
{{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}}
Sbèn che Gavotti l'aia scriciu gran parte d'ei sö òpere an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta ün-na d'ei rère testimunianze d’leteratüra dialetale dl'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Nuvezèntu. Is Gavotti l’è stà cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamà ''Sogni'', publicà a [[Zena|Zèna]] an tei [[1813]] e pö stampà an tei [[1830]] a [[Lugàn]]. 

Tra i atri sö travaji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' ([[1809]]), ''Poesie estemporanee edite e inedite'' ([[1825]]), ''Prose'' ([[1833]]), l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' ([[1825]]) e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''.

L'ha faciu, ansème a Giuvanni Batista Sputurnu, di travaji a ciü man-ni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' ([[1830]]), di quali u s’parla ciü che atru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' ([[1835]]).

Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è misu a stüdiè ra stòria du sö Sascé e acsciü l'ha scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' ([[1833]]) e ün travaiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' ([[1837]]).

A prupòxitu di sö travaji an züma au sasclìn, ei mòdu d'parlè du Sascé, Gavotti l'ha scriciu ei puema ''[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni sasclin-ne]]'' ([[1829]]), ch'u descrive an mòdu idealizà ra vita d'campagna e d'chi u fa ra tèra, i cuntadin-ni. L'ha anche scriciu, a scéxe man-ni cui påře Giuxeppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föra che na sula strofa an sasclìn. 

{{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi&lt;br /&gt;E ti porti cun ti u su&lt;br /&gt;s'ti t na treuvi ancuṙa vivi&lt;br /&gt;diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Lurenzu Federicu Gavotti, &quot;[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni]]&quot;}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Atri prugetti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]]</text>
      <sha1>b8o6wnkbbpubjhizlpm3cfwh34fbsxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274562</id>
      <parentid>274561</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <comment>Âtri agiustaménti da grafîa</comment>
      <origin>274562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5610" sha1="66v9k4i1clnmrjp59zb28elq51f125m" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|&lt;small&gt;Sta pågina qui ř'è scricia an '''sasclìn'''&lt;/small&gt;
|}
{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascê}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 id agustu dei 1774|var-nàscita=Nåscita|mòrte=Sascé, 25 id feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Åtre infurmaziùgni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Řa prüma pågina id ''Sogni'' dei Gavotti|var-dæti_personâli=Dåti persunåli}}
'''Gian Luřenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 id agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 id feivè]] dei [[1843]]) l’è stå ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure.

== Vita ==
Gian Luřenzu Federicu Gavotti u nåsce an tra nöce tra u 9 e u 10 agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducatu d’Zèna]], da l’avucåtu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. 

L’à řa sö prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampåřa u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiö u s’vèghe che l’è purtå pei l’årte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène paså e mustrå da řa famiia. An tei [[1788]] u va a [[Sann-a|Sana]] pei cuntinuè i stüdi ai scöře di Scignuři dra Misciùn. I söji i vurèivan ancaminèle ai stüdi id lège, ma u zèrne id piè řa vita religiusa, cume za i sö fråi i an fåciu prüma id chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Ceřighi Regulaři id San Påulu. Acsciü u va au nuviziåtu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti an tei [[1791]] e u vène destinå ai stüdi filusofici id [[Ascoli Piceno|Åscoli Piceno]]. 

Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] an tei scöře pübliche id Fuligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbizöra]], Gian Batista Spoturnu. An tei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltå a l'imperatù e fòscia anche pei řa gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lasciè Fuligno. 

Da'i puntu d'vista puliticu, l'è sèmpre restå atacå a'i vègie istituziùgni 'dl'Antigu Regime e scuntèntu di sta növa pulitica purtå da Napuleùn.

Quandu an tei [[1814]] Napuleùn u cåze, Gavotti u s'vèghe artiřè řa pensciùn e, an tei mèntre u s’tröva au Sascé, u n' pårla guåři ben dei guvèrnu arnuvå id Zèna. Arciamå a Zèna, u i è stå pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèna id mèixi, e u duvrà stèsne a Sana, an exiliu, faxendu l’istrutù. 

An tei [[1818]] u s'è fåciu secularizè peichè u n' purèiva ciü lascè u sö Sascé: sgundu quål che u scrive an tra sö ''Autobiografia'', řa causa eřa řa nustalgia (an veřitå u på ch'u fusse anamurå dra muiè id Bonaventura Zunini, da řa quåle l'à avü aiménu ün fiö).

U påsa i sö ürtimi ågni id vita mařòtu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 id feivè dei [[1843]].

== Òpeře ==
{{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}}
Sbèn che Gavotti l'åia scriciu gran pårte dei sö òpeře an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta üna dei rèře testimunianze id leteratüřa dialetåle id l'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Növezèntu. Is Gavotti l’è stå cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamå ''Sogni'', püblicå a [[Zena|Zèna]] an tei [[1813]] e pö stampå an tei [[1830]] a [[Lugàn]]. 

Tra i åtri sö travåji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' dei [[1809]], ''Poesie estemporanee edite e inedite'' dei [[1825]], ''Prose'' dei [[1833]], l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' dei[[1825]] e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''.

L'à fåciu, ansème a Giuvanni Batista Spoturnu, di travåji a ciü magni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' dei [[1830]], di quåli u s’pårla ciü che åtru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' dei [[1835]].

Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è missu a stüdiè řa stòria du sö Sascé e acsciü l'à scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' dei [[1833]] e ün travaiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' dei [[1837]].

A prupòxitu di sö travåji an züma au sasclìn, ei mòdu id parlè du Sascé, Gavotti l'à scriciu ei puema ''[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni sasclin-ne]]'' dei [[1829]], ch'u descrive an mòdu bela vivu řa vita id campågna id chi u fa řa tèra, i cuntadigni. L'à anche scriciu, a scéxe magni cui påře Giuseppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föřa che na sula strofa an sasclìn. 

{{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi&lt;br /&gt;E ti porti cun ti u su&lt;br /&gt;s'ti t na treuvi ancuṙa vivi&lt;br /&gt;diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Luřenzu Federicu Gavotti, &quot;[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni]]&quot;}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Åtri prugeti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]]</text>
      <sha1>66v9k4i1clnmrjp59zb28elq51f125m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274564</id>
      <parentid>274562</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T07:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <origin>274564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5611" sha1="d0gsvjavu2e15jurkvnak6xyzhwpffo" xml:space="preserve">{| width=50%
|- 
|style=&quot;background:orange; color:white&quot; width=10%|&lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;'''SA'''&lt;/div&gt;
|style=&quot;background:#FFD9B2; color:black&quot;|&lt;small&gt;Sta pågina qui ř'è scricia an '''sasclìn'''&lt;/small&gt;
|}
{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascê}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 id agustu dei 1774|var-nàscita=Nåscita|mòrte=Sascé, 25 id feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Åtre infurmaziùgni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Řa prüma pågina id ''Sogni'' dei Gavotti|var-dæti_personâli=Dåti persunåli}}
'''Gian Luřenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 id agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 id feivè]] dei [[1843]]) l’è stå ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure.

== Vita ==
Gian Luřenzu Federicu Gavotti u nåsce an tra nöce tra u 9 e u 10 agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducatu d’Zèna]], da l’avucåtu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. 

L’à řa sö prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampåřa u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiö u s’vèghe che l’è purtå pei l’årte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène paså e mustrå da řa famiia. An tei [[1788]] u va a [[Sann-a|Sana]] pei cuntinuè i stüdi ai scöře di Scignuři dra Misciùn. I söji i vurèivan ancaminèle ai stüdi id lège, ma u zèrne id piè řa vita religiusa, cume za i sö fråi i an fåciu prüma id chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Ceřighi Regulaři id San Påulu. Acsciü u va au nuviziåtu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti an tei [[1791]] e u vène destinå ai stüdi filusofici id [[Ascoli Piceno|Åscoli Piceno]]. 

Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] an tei scöře pübliche id Fuligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbizöra]], Gian Batista Spoturnu. An tei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltå a l'imperatù e fòscia anche pei řa gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lasciè Fuligno. 

Da'i puntu d'vista puliticu, l'è sèmpre restå atacå a'i vègie istituziùgni 'dl'Antigu Regime e scuntèntu di sta növa pulitica purtå da Napuleùn.

Quandu an tei [[1814]] Napuleùn u cåze, Gavotti u s'vèghe artiřè řa pensciùn e, an tei mèntre u s’tröva au Sascé, u n' pårla guåři ben dei guvèrnu arnuvå id Zèna. Arciamå a Zèna, u i è stå pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèna id mèixi, e u duvrà stèsne a Sana, an exiliu, faxendu l’istrutù. 

An tei [[1818]] u s'è fåciu secularizè peichè u n' purèiva ciü lascè u sö Sascé: sgundu quål che u scrive an tra sö ''Autobiografia'', řa causa eřa řa nustalgia (an veřitå u på ch'u fusse anamurå dra muiè id Bonaventura Zunini, da řa quåle l'à avü aiménu ün fiö).

U påsa i sö ürtimi ågni id vita mařòtu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 id feivè dei [[1843]].

== Òpeře ==
{{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}}
Sbèn che Gavotti l'åia scriciu gran pårte dei sö òpeře an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta üna dei rèře testimunianze id leteratüřa dialetåle id l'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Növezèntu. Is Gavotti l’è stå cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamå ''Sogni'', püblicå a [[Zena|Zèna]] an tei [[1813]] e pö stampå an tei [[1830]] a [[Lugàn]]. 

Tra i åtri sö travåji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' dei [[1809]], ''Poesie estemporanee edite e inedite'' dei [[1825]], ''Prose'' dei [[1833]], l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' dei [[1825]] e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''.

L'à fåciu, ansème a Giuvanni Batista Spoturnu, di travåji a ciü magni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' dei [[1830]], di quåli u s’pårla ciü che åtru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' dei [[1835]].

Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è missu a stüdiè řa stòria du sö Sascé e acsciü l'à scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' dei [[1833]] e ün travaiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' dei [[1837]].

A prupòxitu di sö travåji an züma au sasclìn, ei mòdu id parlè du Sascé, Gavotti l'à scriciu ei puema ''[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni sasclin-ne]]'' dei [[1829]], ch'u descrive an mòdu bela vivu řa vita id campågna id chi u fa řa tèra, i cuntadigni. L'à anche scriciu, a scéxe magni cui påře Giuseppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föřa che na sula strofa an sasclìn. 

{{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi&lt;br /&gt;E ti porti cun ti u su&lt;br /&gt;s'ti t na treuvi ancuṙa vivi&lt;br /&gt;diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Luřenzu Federicu Gavotti, &quot;[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni]]&quot;}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Åtri prugeti ==
{{Interprogetto}}

{{Letiatûa in lìgure}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]]</text>
      <sha1>d0gsvjavu2e15jurkvnak6xyzhwpffo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:S1880C</title>
    <ns>2</ns>
    <id>33260</id>
    <revision>
      <id>274538</id>
      <parentid>274532</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T16:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>modìfica minô</comment>
      <origin>274538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="713" sha1="n79azgjo41cloq59yll07bvzph9v8ee" xml:space="preserve">Ciao tutti, son un zoeno che, comme sens’atro tanti de viatri, o l'à deçiso de apprende a lengua zeneise di nòstri vegi. 

Son attivo inta Wikipedia Ligure da-o meise de ottobre do 2026: preuvo delongo à ëse ben ben attento e preçiso co-i mæ edit, modifiche e traduçioin ma, essendo un studente pivetto, pòsso fâ erroî. Dæme unna man d’aggiutto se ne attreuvan, ne saiò delongo obrigou (e avvertîme, se voei, che tanto e correçioin son delongo boñe quande s'apprende una lengua neuva!).

== Chi gh'é i mæ travaggi ==

* [[Vittoiale di Italien]] (incompleto)
* [[O Secolo]] (incompleto)
* [[Monte de Portofin]]
* [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]]
* [[Niccolò Mihanovich]]
* [[Mattia Calandrelli]]</text>
      <sha1>n79azgjo41cloq59yll07bvzph9v8ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vittoiale di Italien</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33275</id>
    <revision>
      <id>274536</id>
      <parentid>274535</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T14:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>traduto &quot;a nave puglia&quot; e parte de &quot;i giardin&quot;.</comment>
      <origin>274536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8999" sha1="qowub7o4xqhl98sevax4po0vg72w3tw" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
[[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]]
O '''Vittoiale di Italien''' o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]].

Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da &quot;''vita inimitabile''&quot; do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. 

De spesso a poula &quot;Vittoiale&quot; a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma &quot;Prioria&quot;. 

A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 gennaio 2016|vìxita=6 gennaio 2023}}&lt;/ref&gt;

== O parco ==
[[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]]
O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ.

O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia de d'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.}}
In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano &quot;Mi ò quello ch'ò regallou&quot; (''Io ho quel che ho donato'').

Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).&lt;ref&gt;''[https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi]'', in sce ''web.vittoriale.it''. &lt;small&gt;URL consultou a-i 5 ottobre 2026&lt;/small&gt;.&lt;/ref&gt;

[[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]]
Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao   rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da &quot;modernitæ&quot;, comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio.


O antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O  l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. 

Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. 

=== A tomba monumentale ===
In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte di d'Annunzio.

O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio.

Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua di d'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante.

Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. .

=== A nave ''Puglia'' ===
[[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]]
Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera.

A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo preçioxi modelli de navi de guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]].

Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'&lt;nowiki/&gt;''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. 

=== I giardin ===
Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion de d'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô ao [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (&quot;parente&quot; dæto che o Vate gh'o se sentiva vexin pe affinitæ e inzegno).  A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ.

Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe çeimònie. 

=== E machine ===
Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina (&quot;A machina a l'é femina&quot;) ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e machine, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento tre di ultimi veicoli de d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo &quot;[https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/ sciuscio de Satana]&quot; (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo &quot;A machina a l'é femina&quot;
File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta &quot;Traù&quot;| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ &quot;Traù&quot; da-o poeta.
&lt;/gallery&gt;

== Villa ''Prioria'' ==

== Schifamondo ==

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
[[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]
[[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]]
[[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]]</text>
      <sha1>qowub7o4xqhl98sevax4po0vg72w3tw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274537</id>
      <parentid>274536</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T15:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S1880C</username>
        <id>20449</id>
      </contributor>
      <comment>Azzonto Schifamondo</comment>
      <origin>274537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10696" sha1="r2sar2ous7a23kp86xrxn6y9cvb9yn9" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
[[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]]
O '''Vittoiale di Italien''' o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]].

Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da &quot;''vita inimitabile''&quot; do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. 

De spesso a poula &quot;Vittoiale&quot; a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma &quot;Prioria&quot;. 

A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 gennaio 2016|vìxita=6 gennaio 2023}}&lt;/ref&gt;

== O parco ==
[[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]]
O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ.

O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia de d'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.}}
In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano &quot;Mi ò quello ch'ò regallou&quot; (''Io ho quel che ho donato'').

Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).&lt;ref&gt;''[https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi]'', in sce ''web.vittoriale.it''. &lt;small&gt;URL consultou a-i 5 ottobre 2026&lt;/small&gt;.&lt;/ref&gt;

[[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]]
Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao   rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da &quot;modernitæ&quot;, comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio.


O antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O  l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. 

Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. 

=== A tomba monumentale ===
In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte di d'Annunzio.

O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe elevâ spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio.

Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua di d'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante.

Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. .

=== A nave ''Puglia'' ===
[[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]]
Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera.

A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo preçioxi modelli de navi de guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]].

Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'&lt;nowiki/&gt;''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin.

=== I giardin ===
Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion de d'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô ao [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (&quot;parente&quot; dæto che o Vate gh'o se sentiva vexin pe affinitæ e inzegno).  A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ.

Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. 

Anando zu verso o lago gh'é a limonaia co-o ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia de d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. 

=== E machine ===
Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina (&quot;A machina a l'é femina&quot;) ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e machine, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento tre di ultimi veicoli de d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo &quot;[https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/ sciuscio de Satana]&quot; (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo &quot;A machina a l'é femina&quot;
File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta &quot;Traù&quot;| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ &quot;Traù&quot; da-o poeta.
&lt;/gallery&gt;

== Villa ''Prioria'' ==

== Schifamondo ==
[[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]]
O &quot;''Schifamondo''&quot; (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma no o l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). 

O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento &quot;Palaçio ''Schifanoia''&quot; (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. 

L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. 

Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa, gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. do avvoxou xeuo in sce Vienna.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
[[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]
[[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]]
[[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]]</text>
      <sha1>r2sar2ous7a23kp86xrxn6y9cvb9yn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274554</id>
      <parentid>274537</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nòtta con modello (template) çitta</comment>
      <origin>274554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10855" sha1="ezyhqj3kc694nll385r0qewcqfuadb5" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
[[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]]
O '''Vittoiale di Italien''' o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]].

Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da &quot;''vita inimitabile''&quot; do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. 

De spesso a poula &quot;Vittoiale&quot; a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma &quot;Prioria&quot;. 

A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 gennaio 2016|vìxita=6 gennaio 2023}}&lt;/ref&gt;

== O parco ==
[[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]]
O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ.

O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia de d'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.}}
In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano &quot;Mi ò quello ch'ò regallou&quot; (''Io ho quel che ho donato'').

Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).&lt;ref&gt;''[https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi]'', in sce ''web.vittoriale.it''. &lt;small&gt;URL consultou a-i 5 ottobre 2026&lt;/small&gt;.&lt;/ref&gt;

[[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]]
Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da &quot;modernitæ&quot;, comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio.


L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O  l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. 

Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. 

=== A tomba monumentale ===
In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte di d'Annunzio.

O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe elevâ spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio.

Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua di d'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante.

Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. .

=== A nave ''Puglia'' ===
[[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]]
Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera.

A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo preçioxi modelli de navi de guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]].

Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'&lt;nowiki/&gt;''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin.

=== I giardin ===
Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion de d'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô ao [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (&quot;parente&quot; dæto che o Vate gh'o se sentiva vexin pe affinitæ e inzegno).  A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ.

Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. 

Anando zu verso o lago gh'é a limonaia co-o ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia de d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. 

=== E machine ===
Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina (&quot;A machina a l'é femina&quot;) ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e machine, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento tre di ultimi veicoli de d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo &quot;sciuscio de Satana&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo &quot;A machina a l'é femina&quot;
File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta &quot;Traù&quot;| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ &quot;Traù&quot; da-o poeta.
&lt;/gallery&gt;

== Villa ''Prioria'' ==

== Schifamondo ==
[[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]]
O &quot;''Schifamondo''&quot; (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma no o l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). 

O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento &quot;Palaçio ''Schifanoia''&quot; (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. 

L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. 

Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa, gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. do avvoxou xeuo in sce Vienna.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
[[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]
[[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]]
[[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]]</text>
      <sha1>ezyhqj3kc694nll385r0qewcqfuadb5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274556</id>
      <parentid>274554</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T18:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Menuçie (-spaçi doggi)</comment>
      <origin>274556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10853" sha1="prrf42psvmkrv5ga0ts9mygzkv0c02r" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
[[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]]
O '''Vittoiale di Italien''' o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]].

Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da &quot;''vita inimitabile''&quot; do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. 

De spesso a poula &quot;Vittoiale&quot; a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma &quot;Prioria&quot;. 

A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 gennaio 2016|vìxita=6 gennaio 2023}}&lt;/ref&gt;

== O parco ==
[[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]]
O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ.

O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia de d'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.}}
In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano &quot;Mi ò quello ch'ò regallou&quot; (''Io ho quel che ho donato'').

Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).&lt;ref&gt;''[https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi]'', in sce ''web.vittoriale.it''. &lt;small&gt;URL consultou a-i 5 ottobre 2026&lt;/small&gt;.&lt;/ref&gt;

[[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]]
Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da &quot;modernitæ&quot;, comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio.


L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. 

Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. 

=== A tomba monumentale ===
In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte di d'Annunzio.

O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe elevâ spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio.

Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua di d'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante.

Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. .

=== A nave ''Puglia'' ===
[[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]]
Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera.

A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo preçioxi modelli de navi de guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]].

Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'&lt;nowiki/&gt;''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin.

=== I giardin ===
Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion de d'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô ao [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (&quot;parente&quot; dæto che o Vate gh'o se sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ.

Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. 

Anando zu verso o lago gh'é a limonaia co-o ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia de d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. 

=== E machine ===
Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina (&quot;A machina a l'é femina&quot;) ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e machine, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento tre di ultimi veicoli de d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo &quot;sciuscio de Satana&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo &quot;A machina a l'é femina&quot;
File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta &quot;Traù&quot;| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ &quot;Traù&quot; da-o poeta.
&lt;/gallery&gt;

== Villa ''Prioria'' ==

== Schifamondo ==
[[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]]
O &quot;''Schifamondo''&quot; (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma no o l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). 

O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento &quot;Palaçio ''Schifanoia''&quot; (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. 

L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. 

Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa, gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. do avvoxou xeuo in sce Vienna.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
[[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]
[[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]]
[[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]]</text>
      <sha1>prrf42psvmkrv5ga0ts9mygzkv0c02r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274557</id>
      <parentid>274556</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Nòtte */ +cat</comment>
      <origin>274557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10893" sha1="gk8u2qvv03mbvgzhebf36krslr34wfm" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
[[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]]
O '''Vittoiale di Italien''' o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]].

Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da &quot;''vita inimitabile''&quot; do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. 

De spesso a poula &quot;Vittoiale&quot; a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma &quot;Prioria&quot;. 

A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 gennaio 2016|vìxita=6 gennaio 2023}}&lt;/ref&gt;

== O parco ==
[[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]]
O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ.

O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia de d'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.}}
In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano &quot;Mi ò quello ch'ò regallou&quot; (''Io ho quel che ho donato'').

Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).&lt;ref&gt;''[https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi]'', in sce ''web.vittoriale.it''. &lt;small&gt;URL consultou a-i 5 ottobre 2026&lt;/small&gt;.&lt;/ref&gt;

[[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]]
Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da &quot;modernitæ&quot;, comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio.


L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. 

Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. 

=== A tomba monumentale ===
In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte di d'Annunzio.

O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe elevâ spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio.

Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua di d'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante.

Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. .

=== A nave ''Puglia'' ===
[[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]]
Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera.

A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo preçioxi modelli de navi de guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]].

Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'&lt;nowiki/&gt;''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin.

=== I giardin ===
Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion de d'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô ao [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (&quot;parente&quot; dæto che o Vate gh'o se sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ.

Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. 

Anando zu verso o lago gh'é a limonaia co-o ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia de d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. 

=== E machine ===
Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina (&quot;A machina a l'é femina&quot;) ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e machine, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento tre di ultimi veicoli de d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo &quot;sciuscio de Satana&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo &quot;A machina a l'é femina&quot;
File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta &quot;Traù&quot;| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ &quot;Traù&quot; da-o poeta.
&lt;/gallery&gt;

== Villa ''Prioria'' ==

== Schifamondo ==
[[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]]
O &quot;''Schifamondo''&quot; (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma no o l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). 

O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento &quot;Palaçio ''Schifanoia''&quot; (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. 

L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. 

Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa, gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. do avvoxou xeuo in sce Vienna.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
[[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]]
[[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]
[[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]]
[[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]]</text>
      <sha1>gk8u2qvv03mbvgzhebf36krslr34wfm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274558</id>
      <parentid>274557</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Schifamondo */ +template interprogetto (atri progetti), coscì che ghe segge o ligamme a Commons pe'e fotografie</comment>
      <origin>274558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10932" sha1="2pm8qtlw7j337owe9vz8y8pp1qvozix" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
[[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]]
O '''Vittoiale di Italien''' o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]].

Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da &quot;''vita inimitabile''&quot; do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. 

De spesso a poula &quot;Vittoiale&quot; a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma &quot;Prioria&quot;. 

A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 gennaio 2016|vìxita=6 gennaio 2023}}&lt;/ref&gt;

== O parco ==
[[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]]
O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ.

O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia de d'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.}}
In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano &quot;Mi ò quello ch'ò regallou&quot; (''Io ho quel che ho donato'').

Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).&lt;ref&gt;''[https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi]'', in sce ''web.vittoriale.it''. &lt;small&gt;URL consultou a-i 5 ottobre 2026&lt;/small&gt;.&lt;/ref&gt;

[[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]]
Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da &quot;modernitæ&quot;, comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio.


L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. 

Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. 

=== A tomba monumentale ===
In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte di d'Annunzio.

O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe elevâ spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio.

Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua di d'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante.

Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. .

=== A nave ''Puglia'' ===
[[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]]
Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera.

A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo preçioxi modelli de navi de guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]].

Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'&lt;nowiki/&gt;''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin.

=== I giardin ===
Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion de d'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô ao [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (&quot;parente&quot; dæto che o Vate gh'o se sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ.

Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. 

Anando zu verso o lago gh'é a limonaia co-o ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia de d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. 

=== E machine ===
Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina (&quot;A machina a l'é femina&quot;) ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e machine, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento tre di ultimi veicoli de d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo &quot;sciuscio de Satana&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo &quot;A machina a l'é femina&quot;
File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta &quot;Traù&quot;| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ &quot;Traù&quot; da-o poeta.
&lt;/gallery&gt;

== Villa ''Prioria'' ==

== Schifamondo ==
[[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]]
O &quot;''Schifamondo''&quot; (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma no o l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). 

O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento &quot;Palaçio ''Schifanoia''&quot; (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. 

L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. 

Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa, gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. do avvoxou xeuo in sce Vienna.
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}


== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
[[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]]
[[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]
[[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]]
[[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]]</text>
      <sha1>2pm8qtlw7j337owe9vz8y8pp1qvozix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274559</id>
      <parentid>274558</parentid>
      <timestamp>2026-10-05T19:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Menuçie (poxiçion)</comment>
      <origin>274559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10932" sha1="425nryavtag1k6nt1tx8xqtt0azoqny" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
[[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]]
O '''Vittoiale di Italien''' o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]].

Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da &quot;''vita inimitabile''&quot; do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. 

De spesso a poula &quot;Vittoiale&quot; a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma &quot;Prioria&quot;. 

A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 gennaio 2016|vìxita=6 gennaio 2023}}&lt;/ref&gt;

== O parco ==
[[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]]
O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ.

O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia de d'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.}}
In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano &quot;Mi ò quello ch'ò regallou&quot; (''Io ho quel che ho donato'').

Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).&lt;ref&gt;''[https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi]'', in sce ''web.vittoriale.it''. &lt;small&gt;URL consultou a-i 5 ottobre 2026&lt;/small&gt;.&lt;/ref&gt;

[[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]]
Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da &quot;modernitæ&quot;, comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio.


L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. 

Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. 

=== A tomba monumentale ===
In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte di d'Annunzio.

O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe elevâ spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio.

Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua di d'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante.

Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. .

=== A nave ''Puglia'' ===
[[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]]
Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera.

A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo preçioxi modelli de navi de guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]].

Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'&lt;nowiki/&gt;''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin.

=== I giardin ===
Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion de d'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô ao [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (&quot;parente&quot; dæto che o Vate gh'o se sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ.

Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. 

Anando zu verso o lago gh'é a limonaia co-o ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia de d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. 

=== E machine ===
Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina (&quot;A machina a l'é femina&quot;) ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e machine, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento tre di ultimi veicoli de d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo &quot;sciuscio de Satana&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}&lt;/ref&gt; (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo &quot;A machina a l'é femina&quot;
File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta &quot;Traù&quot;| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ &quot;Traù&quot; da-o poeta.
&lt;/gallery&gt;

== Villa ''Prioria'' ==

== Schifamondo ==
[[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]]
O &quot;''Schifamondo''&quot; (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma no o l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). 

O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento &quot;Palaçio ''Schifanoia''&quot; (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. 

L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. 

Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa, gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. do avvoxou xeuo in sce Vienna.
== Nòtte ==
&lt;references /&gt;
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}


[[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]]
[[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]
[[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]]
[[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]]</text>
      <sha1>425nryavtag1k6nt1tx8xqtt0azoqny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Série A (balón)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33276</id>
    <redirect title="Sé(r)ie A (balùn)" />
    <revision>
      <id>274541</id>
      <timestamp>2026-10-05T18:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Série A (balón)]] a [[Sé(r)ie A (balùn)]]: ⇒ ar</comment>
      <origin>274541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="nhtzfam1dnboa2jti6a6z4j8rhmmwvt" xml:space="preserve">#RINVIA [[Sé(r)ie A (balùn)]]</text>
      <sha1>nhtzfam1dnboa2jti6a6z4j8rhmmwvt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>