Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Lisbonn-a 0 2531 274610 241791 2026-10-07T17:53:13Z N.Longo 12052 rev 274610 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Lisbónn-a |Nome ufficiale = {{Pt}} ''Lisboa'' |Panorama = Lisbon (36831596786) (cropped).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoràmma da-o castéllo de Sàn Zòrzo</div> |Stato = PRT |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lisbónn-a |Divisione amm grado 2 = Lisbónn-a |Amministratore locale = Carlos Moedas |Partito = PSD |Data elezione = 18-10-2021 |Note superficie = {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20181105172426/http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/|tìtolo=Áreas das freguesias, concelhos, distritos e país|léngoa=PT|vìxita=2023-07-12}} |Abitanti = 658236 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0012918&contexto=bd&selTab=tab2&xlang=en|tìtolo="Resident population (No.) by Place of residence (NUTS - 2024), Sex and Age group; Annual|editô=INE|léngoa=EN|vìxita=2026-10-07}} |Aggiornamento abitanti = 2025 |Sottodivisioni = 24 |Divisioni confinanti = [[Amadora]], [[Loures]], [[Odivelas]], [[Oeiras]] |Nome abitanti = {{Pt}} ''lisboeta'', ''lisbonense'', ''alfacinha'' ò ''olisiponense'' |Patrono = [[Sàn Vinçénso de Saragozza]], [[Sant'Antönio de Pàdova]] |Festivo = [[13 zûgno|13 de zùgno]] }} '''Lisbónn-a''' (''Lisboa'' in [[Lengoa portogheize|portoghéize]], prononçiòu {{IPA|/liʒˈβoɐ/}}) a l'é a [[capitâle]] e a [[çitæ]] ciù grànde do [[Portogallo|Portogàllo]], co-ina popolaçión stimâ de 658.236 abitànti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> into teritöio do comùn, ch'o s'esténde in sce 'n'ària de 100,05&nbsp;km<sup>2</sup><ref name="template divisione amministrativa-superficie" />. A seu [[ària urbànn-a]], a ''[[Grande Lisboa]]'', a l'é bén bén ciù ànpia di confìn aministratîvi, arivàndo a 'na popolaçión de ciù ò mêno 2,7 milioìn de persónn-e, tànto ch'a l'é l'11° pe abitànti inte tùtta l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|tìtolo=Demographia: World Urban Areas|léngoa=EN|vìxita=2023-07-12}}</ref>. Conscideràndo pe cóntra l'[[ària metropolitànn-a]], a tèrsa da [[Penîzoa Ibérica]] dòppo [[Madrid|Madrìd]] e [[Barçelónn-a]], a Lisbónn-a ghe stà tòsto 3 milioìn de persónn-e, ciù ò mêno o 27% di abitànti da naçión<ref>{{Çitta web|url=http://dre.pt/pdf1s/2013/09/17600/0568805724.pdf|tìtolo=Diário da República, 1.ª série — N.º 176 — 12 de setembro de 2013|léngoa=PT|vìxita=2023-07-12}}</ref>. == Giögrafîa == [[File:Panorama Lisbonne 08-12-2007.jpg|thumb|900px|center|Panoràmma de Lisbónn-a]] == Stöia == {{Seçión vêua}} == Pòsti de interesse == {{Seçión vêua}} == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Economîa == {{Seçión vêua}} == Manifestaçioìn == {{Seçión vêua}} == Fèste e fêe == {{Seçión vêua}} == Aministraçión == === Scìndichi de Lisbónn-a === {{Seçión vêua}} === Binelàggi === {{Seçión vêua}} == Comunicaçioìn == === Stràdde === {{Seçión vêua}} === Ferovîe === {{Seçión vêua}} === Ariopòrti === {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://www.lisboa.pt/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=PT|vìxita=2023-07-12}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Çitæ do Portogàllo]] [[Categorîa:Capitæ de Naçioîn]] 118tspu5q4acpqf4j2ffwiaxucyhqer Funchal 0 7375 274614 241793 2026-10-07T18:00:30Z N.Longo 12052 rev 274614 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Funchal |Panorama = Funchal Pico da Cruz.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoràmma de Funchal</div> |Stato = PRT |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Madeira |Divisione amm grado 2 = no |Amministratore locale = Jorge Carvalho |Partito = PPD/PSD.CDS-PP |Data elezione = 12-10-2025 |Abitanti = 105795 |Note abitanti = {{Çitta web|url=http://censos.ine.pt/xportal/xmain?xpid=CENSOS&xpgid=censos2011_apresentacao|tìtolo=«Resultados Provisórios dos Censos 2011|editô=INE|léngoa=PT|vìxita=2023-07-13}} |Aggiornamento abitanti = 2021 |Sottodivisioni = 10 |Divisioni confinanti = [[Câmara de Lobos]], [[Machico]], [[Santana]], [[Santa Cruz (Madeira)|Santa Cruz]] |Nome abitanti = {{Pt}} ''funchalense'' |Patrono = [[Sàn Giàcomo o Minô]] |Festivo = [[21 agosto|21 d'agósto]] |Mappa = Location FNC.svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comùn de Funchal inta región outònoma de Madeira }} '''Funchal''' (prononçiòu {{IPA|[fũˈʃal]}} in [[Lengoa portogheize|portoghéize]]) a l'é a [[capitâle]], a [[çitæ]] ciù inportànte e un di [[Comun|comùn]] de l'îzoa e región outònoma [[Portogallo|portoghéize]] de [[Madeira]], into mêzo de l'[[Oçeano Atlantico|Òcéano Atlàntico]]. Co-ina popolaçión de 105.795 abitanti (2021) a l'é a [[Lìsta de çitæ do Portogàllo|sèsta çitæ do Portogàllo pe nùmero de abitànti]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. O comùn de Funchal<ref>{{Çitta web|url=http://dre.pt/pdf1s/2013/01/01901/0000200147.pdf|tìtolo=Lei n.º 11-A/2013, de 28 de janeiro: Reorganização administrativa do território das freguesias.|editô=Anexo I. Diário da República, 1.ª Série, n.º 19|dæta=2013-01-28|léngoa=PT}}</ref>, ch'o coincìdde pe superfìcce e popolaçión co-a çitæ, o l'é spartîo inte dêxe ''[[Freguesia|freguesias]]''<ref>{{Çitta web|url=http://www.dre.pt/util/getdiplomas.asp?iddip=20130210|tìtolo=Reorganização administrativa do território das freguesias, Lei n.º 11-A/2013, de 28 de janeiro, Anexo I|outô=Diário da República|léngoa=PT|vìxita=2023-07-13}}</ref>. O confìnn-a a nòrd co-o comùn de [[Santana]], a nòrd-èst con quéllo de [[Machico]], a levànte con [[Santa Cruz (Madeira)|Santa Cruz]] e a ponénte con [[Câmara de Lobos]], méntre a sùd o s'avànsa in sce l'Òcéano Atlàntico. A çitæ a l'é stæta fondâ inte l'ànno [[1424]] da-o [[João Gonçalves Zarco]], ch'o l'àiva riçevûo o comàndo da región. Drénto a-o comùn de Funchal gh'é ascì l'arçipélago dezabitòu de [[Îzoe Sarvæghe]], scitoòu ciù ò mêno 250 chilòmetri ciù a sùd. == Giögrafîa == {{Seçión vêua}} == Stöia == {{Seçión vêua}} == Pòsti de interèsse == {{Seçión vêua}} == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Economîa == {{Seçión vêua}} == Manifestaçioìn == {{Seçión vêua}} == Fèste e fêe == {{Seçión vêua}} == Aministraçión == === Scìndichi de Funchal === {{Seçión vêua}} === Binelàggi === {{Seçión vêua}} == Comunicaçioìn == === Stràdde === {{Seçión vêua}} === Ariopòrti === {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://www.cm-funchal.pt/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=PT|vìxita=2023-07-13}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Çitæ do Portogàllo]] 5n3qjdvqm5r1i90eyo1p5u63slq3g8j Belota 0 11890 274605 255490 2026-10-07T13:51:18Z GeertivpBot 15241 #pwb Copy label image 274605 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu}} A '''Belota''' l'è ün zögu de carte. == Storia == [[Immaggine:Belot-9.jpg|miniatura|belota]] A Belota (pron. ''Belòta'') l'è nasciüa in [[Provensa|Pruvença]]. L'è u zögu de carte ciü zögà d'a [[Fransa|França]], maisci difüsu anca in [[Italia]]: in [[Liguria]], [[Piemonte]] e sopratütü in [[Valle d'Aosta|Val d'Aosta]]. L'è u zögu de carte ciü difüsu de l'Italia du Nordovest e dê zöne vixine in cültüra e geugrafia, cume a Pruvença, a [[Catalogna]], a [[Corsega]]. === Zögu === Se zöga cue carte Zeneizi, mea cun tüte ma cun e carte che e van d'u 7 a l'assu. L'è ün zögu maisce difiçile, parché gh'è tanti cunti da fà. Se zöga in due o in catru (in copie da due). == Autri prugetti == {{Interprogetto}} {{Tradiçioìn lìguri}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria]] nklmdqbbtyp9b7boustvz8g85mi3ly1 Template:Divisione amministrativa/Stemmi/ITA 10 18521 274618 274152 2026-10-07T18:18:59Z N.Longo 12052 + 274618 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{2|}}} |1 = {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |abrùsso|abrusso|abruzzo = Regione-Abruzzo-Stemma.svg |calàbria|calabria|calabbria = Coat of arms of Calabria.svg |campania|campannia|canpània = Regione-Campania-Stemma.svg |emìlia-romàgna|emilia-romagna|emilia-rumagna = Regione-Emilia-Romagna-Stemma.svg |friôli-venéçia giùlia|friôli venéçia giùlia|frioli-veneçia giulia|friuli-veneçia giulia|friùli-venessia giulia|friuli-venezia giulia = Friuli-Venezia-Giulia-Stemma.svg |lazio|lassio|làçio = Lazio Coat of Arms.svg |liguria|ligǜia|ligùria|ligü(r)ia|ligüria|ligüia|ligüṛia|ligûria|ligüřia|ligüȓia|ligür̂ia|ligüŕia|ligür̭ia = Coat of arms of Liguria.svg |marche = Coat of arms of Marche.svg |piemonte|piemónte|piemunte|piêmunte|piemont|piemunt|piemùnt|piemunt'|piemùnt'|pimunt|piemounte = Regione-Piemonte-Stemma.svg |puglia|puggia = Coat of Arms of Apulia.svg |sardegna|sardégna = Sardegna-Stemma.svg |sicilia|siçillia|sicìlia = Coat of arms of Sicily.svg |toscann-a|toscànn-a|toscana = Coat of arms of Tuscany.svg |trentino-alto adige/südtirol|trentino-alto adige|trentin-erto adixe|trentin-ato addexe|trentin-èrto àdixe = Coat of arms of Trentino-South Tyrol.svg |valle d'aosta = Valle d'Aosta-Stemma.svg |veneto|venneto|véneto = Coat of Arms of Veneto.png |#default = Regione-{{{1}}}-Stemma.svg }} |2 = {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |agrigénto|agrigento = Provincia di Agrigento-Stemma.svg |ancónn-a|anconn-a|ancona = Provincia di Ancona-Stemma.svg |arésso|aresso|arezzo|arézzo|aæzo|aæso = Provincia di Arezzo-Stemma.svg |àscoli picén|àscoli picêno|ascoli piceno = Provincia di Ascoli Piceno-Stemma.svg |bâri|bari = Città metropolitana di Bari-Stemma.svg |bèrgamo|bergamo = Provincia di Bergamo-Stemma.svg |belùn|belluno = Provincia di Belluno-Stemma.svg |bréscia|brescia = Provincia di Brescia-Stemma.svg |bològna|bologna = Città metropolitana di Bologna - Stemma.svg |bolsàn|provinsa de bolsàn|bolzano|bozen = Suedtirol CoA.svg |càgiai|càggiai|càliari|cagiai|caggiai|caliari|cagliari = Coat of Arms of the Metropolitan city of Cagliari.svg |caltanisetta|caltanizetta|caltanizétta = Provincia di Caltanissetta-Stemma.svg |canpobàsso|canpobasso|campobasso = Provincia di Campobasso-Stemma.svg |catània|catania = Provincia di Catania-Stemma.svg |catanzâo|catanzaro = Coat of Arms of the Province of Catanzaro.svg |cazèrta|casèrta|caserta = Provincia di Caserta-Stemma.svg |chieti|chiéti|chiêti = Provincia di Chieti-Stemma.svg |como|commo|còmmo = Provincia di Como-Stemma.svg |cozénsa|cosenza|cozensa = Provincia di Cosenza-Stemma.svg |cremónn-a|cremona|cremonn-a = Provincia di Cremona-Stemma.svg |crotón|croton|crotone = Provincia di Crotone-Stemma.svg |cùnio|cuneo|cuni|coni|cunio = Provincia di Cuneo-Stemma.svg |énna|enna = Provincia di Enna-Stemma.svg |firénse|firense|firenze = Provincia di Firenze-Stemma.svg |feræa|ferâra|ferrara = Provincia di Ferrara-Stemma.svg |fèrmo|fermo = Provincia di Fermo-Stemma.svg |forlì-cezénn-a|forlì-cesena = Provincia di Forlì-Cesena-Stemma.svg |froxinón|frozinón|froxinon|frozinon|frosinone = Provincia di Frosinone-Stemma.svg |gorìçia|gorizia = Provincia di Gorizia-Stemma.svg |grosêto|grosseto= Provincia di Grosseto-Stemma.svg |a spèza|speza|spézza|spezza|a spézza|a spezza|spezia|la spezia = Provincia della Spezia-Stemma.svg |imperia|imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|inpéria|inpêia|inpeia|impeȓia|impeřia|impéřia|imper̂ia|inperia = Coat of Arms of the Province of Imperia.svg |izèrnia|isernia = Provincia di Isernia-Stemma.svg |latìnn-a|latina|latinn-a = Provincia di Latina-Stemma.svg |l'àgogia = Provincia dell'Aquila-Stemma.svg |lisciandria|lusciàndria|alessandria|lusciàndria|lisciàndria|lisàndria|lisandria|lesàndria|lesandria|lisòndria|lisondria|alesàndria|alesandria|lisciandřia = Coat of Arms of the Province of Alessandria.svg |lecce = Coat of Arms of the Province of Lecce.svg |lécco|lecco = Provincia di Lecco-Stemma.svg |livórno|livorno = Coat of Arms of the Province of Livorno.svg |lùcca|lucca = Provincia di Lucca-Stemma.svg |macerâ|macerâa|macerata = Provincia di Macerata-Stemma.svg |màntova|màntoa|mantova = Coat of Arms of the Province of Mantova.svg |màssa e carâra|màssa-carâra|màssa e caræa|màssa-caræa|massa e carrara|massa-carrara = Provincia di Massa-Carrara-Stemma.svg |matêra|matera = Provincia di Matera-Stemma.svg |medio campidano = |mescìnn-a|messina|mescinn-a = Provincia di Messina-Stemma.svg |milàn|milan|milano = Provincia di Milano-Stemma.svg |modena|mòdena = Coat of Arms of the Province of Modena.svg |mónza|mónza e briànsa|monsa|monsa e briànsa = Provincia di Monza e della Brianza-Stemma.svg |nàpoli|nappoli|napoli = Coat of Arms of the Metropolitan City of Naples.svg |noeuo|nóoro|nuoro = Provincia di Nuoro-Stemma.svg |ogliastra = Provincia dell'Ogliastra-Stemma.svg |pàdova|pàdoa|padova = Provincia di Padova-Stemma.svg |palermo|palèrmo = Provincia di Palermo-Stemma.svg |pavîa|pavia = Provincia di Pavia-Stemma.svg |perùggia|peruggia|perugia = Provincia di Perugia-Stemma.svg |pézaro e urbìn|pesaro e urbin|pesaro e urbino = Coat of Arms of the Province of Pesaro and Urbino.svg |pescâa|pescâra|pescæa|pescara = Provincia di Pescara-Stemma.svg |piaxénsa|piaxensa|piaçénsa|piaçensa|piaxénça|piaxença|piacenza = Provincia di Piacenza-Stemma.svg |pistoia = Provincia di Pistoia-Stemma.svg |poténsa|potensa|potenza = Coat of Arms of the Province of Potenza.svg |pròu|prâto|prato = Provincia di Prato-Stemma.svg |ragûsa|ragûza|ragóza|ragùza|ragùsa|ragusa = Provincia di Ragusa-Stemma.svg |réggio emìlia|réggio inte l'emìlia|reggio nell'emilia|reggio emilia = Coat of Arms of the province of Reggio Emilia.svg |réggio calàbria|reggio calabbria = Coat of Arms of the Province of Reggio-Calabria.svg |rieti = Coat of arms of the province of Rieti.svg |rómma|roma|romma = Provincia di Roma-Stemma.svg |rovîgo|rovigo = Provincia di Rovigo-Stemma.svg |sann-a|savona|sànn-a|savónn-a|savuna|savùna|savuina|sana|sàna|saña|san-na|savôna|sauna|saùna = Provincia di Savona-Stemma.svg |sàsciai|sasciai|sàsari|sasari|sassari = Provincia di Sassari-Stemma.svg |sciracûza|siracusa = Provincia di Siracusa-Stemma.svg |siêna|sénn-a|senn-a|siénn-a|siena = Provincia di Siena-Stemma.svg |sondrio|sòndrio|sóndrio = Provincia di Sondrio-Stemma.svg |sùd sardegna|sùd sardégna|sud sardégna|sud sardegna = |tàranto|taranto = Provincia di Taranto-Stemma.svg |torin|turin|torìn|torino = Città metropolitana di Torino - Stemma.svg |tràpani|trapani = Provincia di Trapani-Stemma.svg |trénto = Trentino CoA.svg |trevîzo|trevîxo|trevizo|trevixo|treviso = Provincia di Treviso-Stemma.svg |trièste|trieste = Provincia di Trieste-Stemma.svg |vareise|vareize|varéize|varéise|varese = Provincia di Varese-Stemma.svg |venéçia|veneçia|venexa|venêxa|venesia|venésia|venezia = Provincia di Venezia-Stemma.svg |verbàn cûsio òssola|verbània|verbania = CoA of Verbano-Cusio-Ossola.svg |verçelli|vercèlli|vercelli = Provincia di Vercelli-Stemma.svg |verónn-a|veronn-a|verona = Provincia di Verona-Stemma.svg |vibo valençia|vibo valentia|vìbo valénçia|vîbo valénçia = Provincia di Vibo Valentia-Stemma.svg |viçénsa|vicénsa|viçença|viçénça|vicenza = Provincia di Vicenza-Stemma.svg |vitèrbo|viterbo = Provincia di Viterbo-Stemma.svg |zena|zêna|zéna|séna|genova = Provincia di Genova-Stemma.svg |#default = Provincia di {{{1}}}-Stemma.{{#ifexist:Media:Provincia di {{{1}}}-Stemma.svg|svg|png}} }} |3 = {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |a prìa|a pria|a prîa|pietra ligure = Pietra Ligure-Stemma.svg |arasce|aràsce|aràsci|alassio = Alassio-Stemma.svg |borṡi e veressi|borṡi e veréssi|bor̭ṡi e ver̭éssu = Borgio Verezzi-Stemma.svg |briga auta|briga âuta|ra briga âuta|briga alta = Briga Alta-Stemma.svg |campurussu|canpurussu|canporósso|canporosso|camporosso = Camporosso-Stemma.svg |campomon|canpomöo|campomòn|canpomòn|campomorone = Campomorone-Stemma.svg |camuggi|camoggi|camóggi|camogli = Camogli-Stemma.svg |cuggiæn|cugen|cugén|cuggen|cüggiæn|cügén|cügèn = Quilliano-Stemma.svg |finô|finâ|finà|finale ligure = Coat of arms of Finale Ligure.svg |garesce|garésce|garéshe|garessio = Garessio-Stemma.svg |imperia|imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|inpéria|inpêia|inpeia|impeȓia|impeřia|imper̂ia|inperia = Imperia-Stemma.svg |muntautu carpaxe|muntàutu carpàxe|montâto carpâxe|montato carpaxe = Montalto Carpasio-Stemma.svg |ricò|riccò|riccò del golfo di spezia = Riccò del Golfo di Spezia-Stemma.svg |rosagni|rusagni|ruzâgni|rozâgni|rezoâgio|rezoâgi|rezzoagi = Rezzoaglio-Stemma.svg |sanremu|sanremmu|san remu|san remmu|sanrémmo|sanremmo|san remmo|san remo|sanremo = Sanremo-Stemma.svg |santa margaita|sànta margàita|santa margherita ligure = Santa Margherita Ligure-Stemma.svg |savona|sànn-a|sann-a|savuna|savonn-a|savónn-a|savuina|sana|sàna|sauna|saùna = Stemma di Savona.svg |toriggia|torìggia|turiggia|torriglia = Torriglia-Stemma.svg |triöra|triöira|triöa|triêua|triora = Triora-Stemma.svg |tuiran|tuiràn|toiràn|toiàn|toiàn|toirano = Toirano-Stemma.svg |castrevegliu|castreveju|castelvecchio di rocca barbena = Castelvecchio di Rocca Barbena-Stemma.svg |ulmea|urmea|urméa|ulmèa|ormêa|ormea = Ormea-Stemma.svg |zena|zêna|zéna|séna|genova = Coat of arms of Genoa.svg |agra = Agra (Italia)-Stemma.png |alba = Alba (Italia)-Stemma.png |albanella = Albanella (Italia)-Stemma.png |albaredo per san marco = Albaredo per San Marco-Stemma.gif |albi = Albi (Italia)-Stemma.png |albosaggia = Albosaggia stemma.gif |alto = Alto (Italia)-Stemma.png |alvito = Alvito (Italia)-Stemma.png |arbenga|albenga = CoA Comune di Albenga.png |amato = Amato (Italia)-Stemma.png |amelia = Amelia (Italia)-Stemma.png |angrogna = CoA Comune di Angrogna.svg |aragona = Aragona (Italia)-Stemma.png |arce = Arce (Italia)-Stemma.png |arena = Arena (Italia)-Stemma.png |arona = Arona-Stemma it.png |arrone = Arrone-Stemma.jpg |asso = Asso (Italia)-Stemma.png |assolo = Assolo (Italia)-Stemma.png |atella = Atella (PZ)-Stemma.png |ausonia = Ausonia (comune)-Stemma.png |avezzano = Coat of arms of Avezzano.svg |barile = Barile (Italia)-Stemma.png |baronissi = Baronissi-Stemma it.png |baselga di pinè = Baselga di Piné-Stemma.png |bastiglia = Bastiglia (Italia)-Stemma.png |belmonte del sannio = Belmontedelsannio.gif |bema = Bema-Stemma.gif |bianchi = Bianchi (Italia)-Stemma.png |bibiana = Bibiana (Italia)-Stemma.png |bomba = Bomba (Italia)-Stemma.png |bonito = Bonito (Italia)-Stemma.png |bono = Bono (Italia)-Stemma.png |borgia = Borgia (Italia)-Stemma.png |bovino = Bovino (Italia)-Stemma.png |bra = Bra-Stemma uff.png |brenna = Brenna (Italia)-Stemma.png |brione = Brione (Lombardia)-Stemma.png |bronte = Bronte (Italia)-Stemma.png |burgos = Burgos (Italia)-Stemma.png |cagliari = CagliariStemma2015.png |caglio = Caglio (Italia)-Stemma.png |caino = Caino (Italia)-Stemma.png |calcio = Calcio (Italia)-Stemma.png |calenzano = Calenzano -Stemma.png |campana = Campana (Italia)-Stemma.png |campobasso = Stemma campobasso città rosso.png |candela = Candela (Italia)-Stemma.png |canna = Canna (Italia)-Stemma.png |capistrano = Capistrano (Italia)-Stemma.png |capriati a volturno = Coat of Arms of Capriati a Volturno.svg |capriolo = Capriolo (Italia)-Stemma.png |carapelle = Carapelle (Italia)-Stemma.png |caravaggio = CoA Città di Caravaggio.svg |carbone = Carbone (Italia)-Stemma.png |cardinale = Cardinale (Italia)-Stemma.png |cantagallo = Cantagallo (Italia)-Stemma.png |carmignano = Carmignano (Italia)-Stemma.png |carpino = Carpino (Italia)-Stemma.png |carro = Carro (Italia)-Stemma.png |casella = Casella (Italia)-Stemma.png |cassacco = Cassacco-Stemma.jpg |castelli = Castelli (Italia)-Stemma.png |castelnuovo = Castelnuovo (Italia)-Stemma.png |cavazzo carnico = Cavazzo Carnico-Stemma.jpg |cave = Cave (Italia)-Stemma.png |cento = Cento (Italia)-Stemma.png |cerano = Cerano (Italia)-Stemma.png |cerchio = Cerchio (Italia)-Stemma.png |ceres = Ceres (Italia)-Stemma.png |certosa di pavia = Certosa di Pavia (comune)-Stemma.png |cervo = Cervo (Italia)-Stemma.png |cesio = Cesio (Italia)-Stemma.png |chiusa = Klausen Suedtirol CoA.svg |cicala = Cicala (Italia)-Stemma.png |cittadella = Cittadella (Italia)-Stemma.png |cittanova = Cittanova (Italia)-Stemma.png |civita = Civita (Italia)-Stemma.png |claut = Claut-Stemma.jpg |contrada = Contrada (Italia)-Stemma.png |corbara = Corbara (Italia)-Stemma.png |crema = Crema (Italia)-Stemma.png |dazio = Dazio-Stemma.gif |delebio = Delebio-Stemma.gif |delia = Delia (Italia)-Stemma.png |diamante = Diamante (Italia)-Stemma.png |don = Don (Italia)-Stemma.png |enemonzo = Enemonzo-Stemma.jpg |eraclea = Eraclea-Stemma.gif |erba = Erba (Italia)-Stemma.png |este = Este (Italia)-Stemma.png |fallo = Fallo (Italia)-Stemma.png |felino = Felino (Italia)-Stemma.png |ferla = Ferla Stemma Colori.jpg |ferrara = CoA Città di Ferrara.svg |filadelfia = Filadelfia (Italia)-Stemma.png |firenze = FlorenceCoA.svg |fiumara = Fiumara (Italia)-Stemma.png |foligno = Foligno stemma.png |fondachelli-fantina = Fondachelli Fantina-Stemma.png |fondo = Fondo (Italia)-Stemma.png |fontanelice = Fontanelice-Stemma.jpg |fontanella = Fontanella (Italia)-Stemma.png |fonte = Fonte (Italia)-Stemma.png |forni di sotto = Stemmafornidisotto.jpg |fortezza = Fortezza (Italia)-Stemma.png |fossa = Fossa (Italia)-Stemma.png |frassino = Frassino (Italia)-Stemma.png |furore = Furore (Italia)-Stemma.png |fuscaldo = Fuscaldo-Stemma uff.png |gavignano = Gavignano (Italia)-Stemma.png |gerace = Gerace-Stemma uff.png |gerola alta = Gerola Alta-Stemma.jpg |ginestra = Ginestra (Italia)-Stemma.png |gonars = Gonars-Stemma.JPG |gorgonzola = Gorgonzola (Italia)-Stemma.png |grado = Grado (Italia)-Stemma.png |greci = Greci (Italia)-Stemma.png |greggio = Greggio (Italia)-Stemma.png |grigno = Grigno-Stemma it.png |grimaldi = Grimaldi (Italia)-Stemma.png |grottaferrata = Grottaferrata-Stemma it.png |hône = Hone-Stemma.png |incudine = Incudine (Italia)-Stemma.png |ingria = Ingria (Italia)-Stemma.png |irma = Irma (Italia)-Stemma.png |isso = Isso (Italia)-Stemma.png |jenne = Jenne-Stemma it.png |l'aquila = Coat of Arms of L'Aquila, Italy.svg |la salle = La Salle (Italia)-Stemma.png |la spezia = La Spezia-Stemma2.png |lago = Lago (Italia)-Stemma.png |laterza = Laterza (Italia)-Stemma.png |lauco = Lauco-Stemma.jpg |lauro = Lauro (Italia)-Stemma.png |laveno-mombello = CoA Laveno-Mombello.svg |leini = Leinì-Stemma.png |lesina = Lesina (Italia)-Stemma.png |lettere = Lettere (Italia)-Stemma.png |licenza = Licenza (Italia)-Stemma.png |ligonchio = Logo ligonchio.png |liveri = Liveri-Stemma.jpg |livo = Livo (Trentino-Alto Adige)-Stemma.png |locri = Locri-Stemma uff.png |longobardi = Longobardi (Italia)-Stemma.png |lucignano = Stemma di Lucignano.JPG |lugo = Lugo (Italia)-Stemma.png |lula = Lula (Italia)-Stemma.png |lupara = Stemma di Lupara.jpeg |macchiagodena = Macchiagodena-Stemma.gif |magenta = Magenta (Italia)-Stemma.png |malborghetto valbruna |malborghetto-valbruna = MalborghettoValbruna.gif |manta = Manta (Italia)-Stemma.png |mara = Mara (Italia)-Stemma.png |marcellina = Marcellina (Italia)-Stemma.png |marciana = Marciana (Italia)-Stemma.png |margarita = Margarita (Italia)-Stemma.png |marino = Marino (Italia)-Stemma.png |marone = Marone (Italia)-Stemma.png |martello = Martello (Italia)-Stemma.png |martirano = Martirano (Italia)-Stemma.png |maser = Maser (Italia)-Stemma.png |masi = Masi (Italia)-Stemma.png |massa = Massa (Italia)-Stemma.png |meda = Meda-Stemma.jpg |medicina = Medicina (Italia)-Stemma.png |mele = Mele (Italia)-Stemma.png |melissa = Melissa (Italia)-Stemma.png |mentana = Mentana (Italia)-Stemma.png |mercato saraceno = Mercato Saraceno-Stemma.jpg |merlino = Merlino (Italia)-Stemma.png |milano = CoA Città di Milano.svg |milena = Milena (Italia)-Stemma.png |milo = Milo (Italia)-Stemma.png |mirabello = Mirabello (Italia)-Stemma.png |misilmeri = Misilmeri-Stemma it.png |mistretta = Mistretta-Stemma it.png |moggio = Moggio (Italia)-Stemma.png |moimacco = Moimacco-Stemma.jpg |molare = Molare (Italia)-Stemma.png |molise = Molise (CB)-Stemma.png |momo = Momo (Italia)-Stemma.png |monopoli = Monopoli (Italia)-Stemma.png |montagna in valtellina = Montagna.png |montagna = Montagna (Italia)-Stemma.png |montaldo torinese = Montaldo Torinese-Stemma it.png |monte grimano terme = Monte Grimano-Stemma.png |monte san martino = Monte San Martino-Stemma.jpg |monte san pietrangeli = Monte San Pietrangeli-Stemma.jpg |montelparo = Montelparo-Stemma.gif |montemitro = Stemma comune di montemitro.gif |mori = Mori (Italia)-Stemma.png |morrone del sannio = Stemma morrone.png |mosciano sant'angelo = Mosciano Sant'Angelo-Stemma.jpg |mozzo = Mozzo (Italia)-Stemma.png |mura = Mura (Italia)-Stemma.png |musei = Musei (Italia)-Stemma.png |muzzano = Muzzano (Italia)-Stemma.png |napoli = CoA Città di Napoli.svg |naso = Naso (Italia)-Stemma.png |nave = Nave (Italia)-Stemma.png |ne = Ne (Italia)-Stemma.png |nespolo = Nespolo (Italia)-Stemma.png |nettuno = Nettuno (Italia)-Stemma.png |nicosia = Nicosia (Italia)-Stemma.png |nimis = Nimis-Stemma.jpg |noale = Noale-Stemma.jpg |nove = Nove (Italia)-Stemma.png |o castiggion|u castigiùn|castiglione chiavarese = Castiglione Chiavarese-Stemma.svg |olevano di lomellina = Olevano di Lomellina-Stemma.jpg |onore = Onore (Italia)-Stemma.png |ora = Ora (Italia)-Stemma.png |ortignano raggiolo = OrtignanoRaggiolo stemma.gif |ortona dei marsi = Ortona dei Marsi-stemma.jpg |osoppo = Osoppo-Stemma.jpg |ostiano = Ostiano (Italia)-Stemma.png |ottone = Ottone (Italia)-Stemma.png |paderno franciacorta = Stemma Comune di Paderno Franciacorta.jpg |paese = Paese (Italia)-Stemma.png |palau = Palau (Italia)-Stemma.png |palermo = Palermo-Stemma uff.png |palù = Palù (Italia)-Stemma.png |paluzza = Paluzza-Stemma.jpg |paola = Paola (Italia)-Stemma.png |parma=Coat of arms of Parma.svg |paterno = Paterno (comune)-Stemma.png |pavia di udine = PaviadiUdine-Stemma.jpg |pedemonte = Pedemonte-Stemma.gif |peglio = Peglio (Marche)-Stemma.png |pella = Pella (Italia)-Stemma.png |perca = Perca (Italia)-Stemma.png |pero = Pero (Italia)-Stemma.png |perugia = Logocomuneperugia.png |pettineo = Pettineo (Italia)-Stemma.png |pianezze = Pianezze-Stemma.gif |piatto = Piatto (Italia)-Stemma.png |pico = Pico (Italia)-Stemma.png |pienza = Pienza-Stemma.png |pietra de' giorgi = Pietra de' Giorgi-Stemma.jpg |pietracamela = Pietracamela-stemma.jpg |pila = Pila (Italia)-Stemma.png |piscina = Piscina (Italia)-Stemma.png |pizzo = Pizzo (Italia)-Stemma.png |poggiodomo = Poggiodomo-Stemma.jpg |pojana maggiore = Poiana Maggiore-Stemma.gif |porpetto = Porpetto-Stemma.png |posina = Posina-Stemma.gif |posta = Posta (Italia)-Stemma.png |potenza = Potenza (Italia)-Stemma.png |povoletto = Povoletto-Stemma.png |pré-saint-didier = Pré-Saint-Didier-Stemma.png |pula = Pula (Italia)-Stemma.png |quarto = Quarto (Italia)-Stemma.png |quindici = Quindici (Italia)-Stemma.png |rasura = Rasura-Stemma.gif |re = Re (Italia)-Stemma.png |regalbuto = Stemmaregalbuto.jpg |reggio calabria = Reggio Calabria Stemma.png |reggio nell'emilia = Reggio Emilia-Stemma.png |resiutta = Resiutta-Stemma.jpg |riano = Riano (Italia)-Stemma.png |rive d'arcano = RivedArcano-Stemma.jpg |rocca pia = Rocca Pia-Stemma.jpg |roccamonfina = Roccamonfina (Italia)-Stemma.png |rodano = Rodano stemma.jpg |rodengo = Rodengo (Zuid-Tirol)-Stemma.png |rogolo = Rogolo-Stemma.gif |roma capitale = Roma-Stemma.png |romeno = Romeno (Italia)-Stemma.png |rossa = Rossa (Italia)-Stemma.png |rossana = Rossana (Italia)-Stemma.png |rotonda = Rotonda (Italia)-Stemma.png |ruda = Ruda-Stemma.jpg |sabbia = Sabbia (Italia)-Stemma.png |saint-denis = Saint-Denis (Italia)-Stemma.png |saint-marcel = Saint-Marcel (Italia)-Stemma.png |salcedo = Salcedo (Italia)-Stemma.png |salento = Salento (comune)-Stemma.png |sambuca pistoiese = Stemma-pic.gif |sambuco = Sambuco (Italia)-Stemma.png |samo = Samo (Italia)-Stemma.png |san calogero = San Calogero (Italia)-Stemma.png |san cataldo = San Cataldo (Italia)-Stemma.png |san felice del benaco = Sanfelicedelbenacologo.jpg |san ferdinando = San Ferdinando (Italia)-Stemma.png |san fiorano = Sanfiorano.gif |san giacomo degli schiavoni = San Giacomo degli Schiavoni-Stemma.jpg |san giovanni al natisone = San Giovanni al Natisone-Stemma.png |san giuliano di puglia = SanGiulianodiPuglia.gif |san giustino = San Giustino (Italia)-Stemma.png |san leonardo = San Leonardo (Italia)-Stemma.png |san lorenzo = San Lorenzo (Italia)-Stemma.png |san luca = San Luca (Italia)-Stemma.png |san marcellino = San Marcellino (Italia)-Stemma.png |san martino di finita = San Martino di Finita-Stemma.JPG |san massimo = San Massimo (Italia)-Stemma.png |san michele al tagliamento = San Michele al Tagliamento-Stemma.jpg |san nazario = San Nazario (Italia)-Stemma.png |san pancrazio = San Pancrazio (Italia)-Stemma.png |san paolo = San Paolo (Italia)-Stemma.png |san pietro mussolino = San Pietro Mussolino-Stemma.gif |san roberto = San Roberto (Italia)-Stemma.png |san sostene = San Sostene-Gonfalone.png |san vincenzo = San Vincenzo (Italia)-Stemma.png |san vitaliano = San Vitaliano (Italia)-Stemma.png |san vito = San Vito (Italia)-Stemma.png |sant'agostino = Sant'Agostino (Italia)-Stemma.png |sant'alfio = Sant'Alfio (Italia)-Stemma.png |sant'anastasia = Sant'Anastasia (Italia)-Stemma.png |sant'angelo del pesco = Sant'Angelo del Pesco-Stemma.jpg |sant'angelo in vado = Stemma santangelo in vado.gif |sant'antonino di susa = Sant'Antonino di Susa-Stemma it.png |sant'apollinare = Sant'Apollinare (Italia)-Stemma.png |sant'elena = Sant'Elena (Italia)-Stemma.png |sant'eusanio del sangro = Stemma Sant'Eusanio del Sangro.jpg |sant'oreste = Sant'Oreste (Italia)-Stemma.png |santa brigida = Santa Brigida (Italia)-Stemma.png |santa elisabetta = Santa Elisabetta (Italia)-Stemma.png |santa giuletta = Santagiuletta.gif |santa giustina = Santa Giustina (Italia)-Stemma.png |santa maria la longa = SantaMarialaLonga-Stemma.jpg |santa maria maggiore = Santa Maria Maggiore (Italia)-Stemma.png |santa sofia = Santa Sofia (Italia)-Stemma.png |sarcedo = Sarcedo-Stemma.gif |sarego = Sarego-Stemma.gif |sassetta = Sassetta (Italia)-Stemma.png |sava = Sava (Italia)-Stemma.png |scala = Scala (Italia)-Stemma.png |scampitella = Scampitella-stemma.gif |scarperia = Scarperia-Stemma it.png |scena = Scena (Italia)-Stemma.png |scopa = Scopa (Italia)-Stemma.png |scorzè = Coat of Arms of Scorzè.svg |serina = Serina (Italia)-Stemma.png |sezze = Sezze-Stemma.jpg |signa = Signa-Stemma.jpg |socchieve = Socchieve-Stemma.jpg |solagna = Solagna-Stemma.gif |sturno = Sturno.gif |supino = Supino (Italia)-Stemma.png |taino = Taino (Italia)-Stemma.png |tarvisio = TarvisioStemma.png |tavagnacco = Tavagnacco-Stemma.jpg |taverna = Taverna (Italia)-Stemma.png |tenna = Tenna (Italia)-Stemma.png |tirolo = Tirolo (BZ)-Stemma.png |tocco caudio = Tocco Caudio-Stemma.jpg |torretta = Torretta (Italia)-Stemma.png |tortora = Tortora (Italia)-Stemma.png |trenta = Trenta (Italia)-Stemma.png |tripi = Tripi-Stemma it.png |trissino = Trissino-Stemma.gif |troia = Troia (Italia)-Stemma.png |ultimo = Ultimo (Italia)-Stemma.png |uri = Uri (Italia)-Stemma.png |valdastico = Valdastico-Stemma.gif |valenza = Valenza (Italia)-Stemma.png |vandoies = Vintl-Stemma.svg |vas = Vas (Italia)-Stemma.png |verzegnis = Verzegnis-Stemma.jpg |viano = Viano stemma comune 2.gif |villa di chiavenna = Villa di Chiavenna-Stemma.gif |villaverla = Villaverla-Stemma.gif |viola = Viola (Italia)-Stemma.png |virgilio = Virgilio (Italia)-Stemma.png |visco = Visco-Stemma.jpg |vittoria = Vittoria (Italia)-Stemma.png |voghiera = Voghiera-Stemma.gif |volano = Volano (Italia)-Stemma.png |voltaggio = Voltaggio (Italia)-Stemma.png |#default = {{#ifexist:Media:{{{1}}}-Stemma.svg|{{{1}}}-Stemma.svg|{{#ifexist:Media:{{{1}}}-Stemma.png|{{{1}}}-Stemma.png}}}} }} }}</includeonly><noinclude> Stémmi de regioìn, provìnse e comùn [[Categorîa:Template Divisione amministrativa]] </noinclude> 3j73ks3o1qj774853sp6rs9c6xtgri7 Template:Divisione amministrativa/Voci/ITA 10 18525 274617 273789 2026-10-07T18:18:06Z N.Longo 12052 + 274617 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{2|}}} |1={{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |calàbria|calabria = Calabria |emìlia-romàgna|emilia-romagna|emilia-rumagna = Emilia-Romagna |friôli-venéçia giùlia|friôli venéçia giùlia|frioli-veneçia giulia|friuli-veneçia giulia|friùli-venessia giulia|friuli-venezia giulia = Friùli-Venessia Giulia |làçio|laçio|làssio|lassio|lasio|lazio = Lassio |liguria|ligǜia|ligùria|ligü(r)ia|ligüria|ligüia|ligûria|ligüřia|ligüȓia|ligüṛia|ligür̂ia|ligüŕia|ligür̭ia = Liguria |piemonte|piemónte|piemunte|piêmunte|piemont|piemunt|piemùnt|piemunt'|piemùnt'|pimunt|piemounte = Piemonte |sardegna|sardégna = Sardegna |veneto|venneto|véneto = Venneto |#default = {{{1}}} }} |2={{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |spezia|la spezia|a spèza|spézza|a spézza = Provinsa dea Spèza |imperia|imperia|inpéria|inpêia|inpeia|impeȓia|impeřia|impéřia|inperia|imper̂ia = Pruvincia de Imper̂ia |sànn-a|sann-a|savuna|savùna|savona|savôna|savonn-a|savónn-a|savuina|sana|sàna|saña|san-na|sauna|saùna = Pruvincia de Sann-a |genova|zena|zêna|zéna|sena = Çittæ metropolitann-a de Zena |càgiai|càggiai|càliari|cagiai|caggiai|caliari|cagliari = Çittæ metropolitann-a de Càggiai |cuneo|cùnio|cuni|coni|cunio = Provinsa de Cuneo |lisciandria|lusciàndria|alessandria|lusciàndria|lisciàndria|lisàndria|lisandria|lesàndria|lesandria|lisòndria|lisondria|alesàndria|alesandria|lisciandřia = Provinsa de Lisciandria |àgogia|l'àgogia|àquila|l'àquila|aquila|l'aquila = Provinsa de L'Àgogia‎ |forlì-cezénn-a|forlì-cezenn-a|forlì-cesénn-a|forlì-cesenn-a|forlì-cesena = Provinsa de Forlì-Cesenn-a |medio campidano = Provincia del Medio Campidano |piaxénsa|piaxensa|piaçénsa|piaçensa|piaxénça|piaxença|piacenza = Provinsa de Piaçensa |sùd sardegna|sùd sardégna|sud sardegna|sud sardégna = Provinsa do Sùd Sardegna‎ |l'ogliastra|ogliastra=Provincia dell'Ogliastra |novara|novæa ‎= Provinsa de Novæa |réggio calàbria|reggio calabria = Çittæ metropolitann-a de Reggio Calabria |reggio emilia = Provinsa de Reggio Emilia |verbania|verbàn|cûsio|òssola|verbàn-cûsio-òssola|verbàn cûsio òssola = Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola |monsa|monsa e briànsa = Provinsa de Monsa e da Briànsa |bolzano|trento = Provincia autonoma di {{{1}}} |bari|bologna|catània|firense|mescìnn-a‎|milan|nappoli|palermo|turin|reggio calabbria‎ = Çittæ metropolitann-a de {{{1}}} |rómma|romma|rumma|roma = Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle |venéçia|veneçia|venexa|venêxa|venesia|venésia|venezia = Çittæ metropolitann-a de Venessia |agrigento|caltanissetta|enna|ragusa|siracusa|tràpani = Libero consòrçio comunâle de {{{1}}} |#default = Provinsa de {{ucfirst:{{{1}}}}} }} |3 = {{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} |borṡi e veressi|borṡi e veréssi|bor̭ṡi e ver̭éssu = Borṡi e Veressi |cuggiæn|cügén|cügèn|cugén|cuggen = Cuggiæn |imperia|imperia|inpéria|inpêia|inpeia|impeȓia|impeřia|inperia|imper̂ia = Imperia |muntautu carpaxe|muntàutu carpàxe|montâto carpâxe|montato carpaxe = Muntautu Carpaxe |santa margaita|sànta margàita|santa margherita ligure = Santa Margaita (comun) |triöra|triöira|triöa|triêua|triora = Triöra |ulmea|urmea|urméa|ulmèa|ormêa|ormea = Ulmea |canpomöo|campomòn|canpomòn|campomorone = Campomon |agra = Agra (Italia) |ala = Ala (Italia) |alba = Alba (Italia) |albanella = Albanella (Italia) |albi = Albi (Italia) |albino = Albino (Italia) |alì = Alì (Italia) |altare = Altare (Italia) |alto = Alto (Italia) |amaro = Amaro (Italia) |amato = Amato (Italia) |amelia = Amelia (Italia) |ampezzo = Ampezzo (Italia) |anoia = Anoia (Italia) |apice = Apice (Italia) |aprilia = Aprilia (Italia) |aragona = Aragona (Italia) |arborea = Arborea (comune) |arcade = Arcade (Italia) |archi = Archi (Italia) |arce = Arce (Italia) |arco = Arco (Italia) |arena = Arena (Italia) |armeno = Armeno (Italia) |armo = Armo (Italia) |asola = Asola (Italia) |asso = Asso (Italia) |assolo = Assolo (Italia) |atella = Atella (comune) |augusta = Augusta (Italia) |ausonia = Ausonia (comune) |badia = Badia (Italia) |balocco = Balocco (Italia) |barbara = Barbara (Italia) |barbaresco = Barbaresco (Italia) |bard = Bard (Italia) |barile = Barile (Italia) |barolo = Barolo (Italia) |baschi = Baschi (Italia) |basiliano = Basiliano (Italia) |bastiglia = Bastiglia (Italia) |bellino = Bellino (Italia) |bellona = Bellona (Italia) |bergamasco = Bergamasco (Italia) |berra = Berra (Italia) |bianchi = Bianchi (Italia) |bianco = Bianco (Italia) |bibiana = Bibiana (Italia) |bione = Bione (Italia) |bomba = Bomba (Italia) |bonito = Bonito (Italia) |bono = Bono (Italia) |borgia = Borgia (Italia) |bova = Bova (Italia) |bovino = Bovino (Italia) |bozzolo = Bozzolo (Italia) |brancaleone = Brancaleone (Italia) |brenna = Brenna (Italia) |breno = Breno (Italia) |brenta = Brenta (comune) |bronte = Bronte (Italia) |bruno = Bruno (Italia) |brusson = Brusson (Italia) |burgos = Burgos (Italia) |caglio = Caglio (Italia) |caino = Caino (Italia) |calcio = Calcio (Italia) |calco = Calco (Italia) |calvi = Calvi (Italia) |camino = Camino (Italia) |campagna = Campagna (Italia) |campana = Campana (Italia) |canale = Canale (Italia) |candela = Candela (Italia) |candida = Candida (Italia) |canna = Canna (Italia) |cantagallo = Cantagallo (Italia) |capistrano = Capistrano (Italia) |cappadocia = Cappadocia (Italia) |capriolo = Capriolo (Italia) |carapella = Carapella (Italia) |carbone = Carbone (Italia) |cardinale = Cardinale (Italia) |carmignano = Carmignano (Italia) |carpino = Carpino (Italia) |carro = Carro (Italia) |cascina = Cascina (Italia) |castel del monte = Castel del Monte (comune) |castel ivano = Castel Ivano (comune) |castel sant'angelo = Castel Sant'Angelo (comune) |castellar = Castellar (Italia) |castellaro = Castellaro (Italia) |castelli = Castelli (Italia) |castelnuovo = Castelnuovo (Italia) |cattolica = Cattolica (Italia) |cavallino = Cavallino (Italia) |cavour = Cavour (Italia) |cecina = Cecina (Italia) |cento = Cento (Italia) |cerano = Cerano (Italia) |cerchio = Cerchio (Italia) |ceres = Ceres (Italia) |certosa di pavia = Certosa di Pavia (comune) |cervino = Cervino (Italia) |cervo = Cervo (Italia) |cesio = Cesio (Italia) |ceto = Ceto (Italia) |chatillon |châtillon = Châtillon (Italia) |chiaramonti = Chiaramonti (Italia) |chiusa = Chiusa (Italia) |cicala = Cicala (Italia) |cimone = Cimone (Italia) |cino = Cino (Italia) |cis = Cis (Italia) |cittadella = Cittadella (Italia) |cittanova = Cittanova (Italia) |civita = Civita (Italia) |collio = Collio (Italia) |cologne = Cologne (Italia) |colonna = Colonna (Italia) |comano = Comano (Italia) |contrada = Contrada (Italia) |corbara = Corbara (Italia) |correggio = Correggio (Italia) |crema = Crema (Italia) |dazio = Dazio (Italia) |delia = Delia (Italia) |diamante = Diamante (Italia) |dignano = Dignano (Italia) |dolo = Dolo (Italia) |don = Don (Italia) |donato = Donato (Italia) |dongo = Dongo (Italia) |elice = Elice (Italia) |erba = Erba (Italia) |este = Este (Italia) |falcone = Falcone (Italia) |fallo = Fallo (Italia) |farnese = Farnese (Italia) |fascia = Fascia (Italia) |favignana = Favignana (Italia) |felino = Felino (Italia) |filadelfia = Filadelfia (Italia) |filago = Filago (Italia) |filetto = Filetto (Italia) |firmo = Firmo (Italia) |fiumara = Fiumara (Italia) |floresta = Floresta (Italia) |fondo = Fondo (Italia) |fontanella = Fontanella (Italia) |fontanelle = Fontanelle (Italia) |fonte = Fonte (Italia) |fornace = Fornace (Italia) |fortezza = Fortezza (Italia) |fossa = Fossa (Italia) |frassino = Frassino (Italia) |frontone = Frontone (Italia) |funes = Funes (Italia) |furore = Furore (Italia) |gallese = Gallese (Italia) |gallicano = Gallicano (Italia) |gallio = Gallio (Italia) |gallipoli = Gallipoli (Italia) |gesualdo = Gesualdo (Italia) |gildone = Gildone (Italia) |ginestra = Ginestra (Italia) |giove = Giove (Italia) |girasole = Girasole (Italia) |giustino = Giustino (Italia) |gonzaga = Gonzaga (Italia) |gorgonzola = Gorgonzola (Italia) |grado = Grado (Italia) |grana = Grana (Italia) |greci = Greci (Italia) |greggio = Greggio (Italia) |grimaldi = Grimaldi (Italia) |incudine = Incudine (Italia) |irma = Irma (Italia) |ischia = Ischia (Italia) |isso = Isso (Italia) |itala = Itala (Italia) |jolanda di savoia = Jolanda di Savoia (Italia) |la magdeleine = La Magdeleine (Italia) |la salle = La Salle (Italia) |la thuile = La Thuile (Italia) |laghi = Laghi (Italia) |lago = Lago (Italia) |lana = Lana (Italia) |lari = Lari (Italia) |laterza = Laterza (Italia) |lauro = Lauro (Italia) |lavagna = Lavagna (Italia) |lavello = Lavello (Italia) |lei = Lei (Italia) |lerma = Lerma (Italia) |lesina = Lesina (Italia) |lettere = Lettere (Italia) |licenza = Licenza (Italia) |lipari = Lipari (Italia) |longobardi = Longobardi (Italia) |lu = Lu (Italia) |lugo = Lugo (Italia) |lula = Lula (Italia) |lupara = Lupara (Italia) |macra = Macra (Italia) |mafalda = Mafalda (Italia) |magenta = Magenta (Italia) |magione = Magione (Italia) |magnano = Magnano (Italia) |mandela = Mandela (Italia) |mango = Mango (Italia) |manta = Manta (Italia) |mantello = Mantello (Italia) |mara = Mara (Italia) |marcellina = Marcellina (Italia) |marciana = Marciana (Italia) |margarita = Margarita (Italia) |margherita di savoia = Margherita di Savoia (Italia) |marone = Marone (Italia) |marta = Marta (Italia) |martello = Martello (Italia) |martirano = Martirano (Italia) |marzano = Marzano (Italia) |marzio = Marzio (Italia) |maser = Maser (Italia) |masi = Masi (Italia) |massa = Massa (Italia) |massimino = Massimino (Italia) |matrice = Matrice (Italia) |meda = Meda (Italia) |medea = Medea (Italia) |medicina = Medicina (Italia) |mentana = Mentana (Italia) |merlino = Merlino (Italia) |mese = Mese (Italia) |meta = Meta (Italia) |mezzanino = Mezzanino (Italia) |milena = Milena (Italia) |mileto = Mileto (Italia) |milo = Milo (Italia) |mira = Mira (Italia) |mirabello = Mirabello (Italia) |miranda = Miranda (Italia) |mirto = Mirto (Italia) |moggio = Moggio (Italia) |molare = Molare (Italia) |molise = Molise (comune) |momo = Momo (Italia) |monopoli = Monopoli (Italia) |montagna = Montagna (Italia) |montagne = Montagne (Italia) |monte cavallo = Monte Cavallo (Italia) |monte san vito = Monte San Vito (Italia) |montecarlo = Montecarlo (Italia) |montone = Montone (Italia) |mori = Mori (Italia) |mozzo = Mozzo (Italia) |mura = Mura (Italia) |muzzano = Muzzano (Italia) |naso = Naso (Italia) |nave = Nave (Italia) |ne = Ne (Italia) |nespolo = Nespolo (Italia) |nesso = Nesso (Italia) |nettuno = Nettuno (Italia) |nicosia = Nicosia (Italia) |norma = Norma (Italia) |nove = Nove (Italia) |onore = Onore (Italia) |opera = Opera (Italia) |opi = Opi (Italia) |ora = Ora (Italia) |orani = Orani (Italia) |ostiano = Ostiano (Italia) |ostra = Ostra (Italia) |ottaviano = Ottaviano (Italia) |ottone = Ottone (Italia) |paese = Paese (Italia) |palau = Palau (Italia) |palombaro = Palombaro (Italia) |palù = Palù (Italia) |paola = Paola (Italia) |parete = Parete (Italia) |paterno = Paterno (comune) |pau = Pau (Italia) |pella = Pella (Italia) |penne = Penne (Italia) |perca = Perca (Italia) |perito = Perito (Italia) |pero = Pero (Italia) |pettineo = Pettineo (Italia) |piatto = Piatto (Italia) |pico = Pico (Italia) |pigna = Pigna (Italia) |pignone = Pignone (Italia) |pila = Pila (Italia) |pisano = Pisano (Italia) |pizzo = Pizzo (Italia) |pollone = Pollone (Italia) |pont-saint-martin = Pont-Saint-Martin (Italia) |ponte = Ponte (Italia) |ponti = Ponti (Italia) |popoli = Popoli (Italia) |posta = Posta (Italia) |potensa = Potensa (Baxaicâ) |prato = Prato (Italia) |pray = Pray (Italia) |prezzo = Prezzo (Italia) |pula = Pula (Italia) |quart = Quart (Italia) |quarto = Quarto (Italia) |quero = Quero (Italia) |quindici = Quindici (Italia) |re = Re (Italia) |rea = Rea (Italia) |reggio emilia = Reggio nell'Emilia |rialto = Rialto (Italia) |riano = Riano (Italia) |ripe = Ripe (Italia) |ro = Ro (Italia) |roccabruna = Roccabruna (Italia) |roccafranca = Roccafranca (Italia) |roccamonfina = Roccamonfina (Italia) |rodano = Rodano (Italia) |romeno = Romeno (Italia) |roncola = Roncola (Italia) |rorà = Rorà (Italia) |rossa = Rossa (Italia) |rossana = Rossana (Italia) |rossiglione = Rossiglione (Italia) |rotonda = Rotonda (Italia) |ruda = Ruda (Italia) |russi = Russi (Italia) |sabbia = Sabbia (Italia) |sacco = Sacco (Italia) |saint-christophe = Saint-Christophe (Italia) |saint-denis = Saint-Denis (Italia) |saint-marcel = Saint-Marcel (Italia) |saint-nicolas = Saint-Nicolas (Italia) |saint-oyen = Saint-Oyen (Italia) |saint-pierre = Saint-Pierre (Italia) |saint-vincent = Saint-Vincent (Italia) |salcedo = Salcedo (Italia) |sale = Sale (Italia) |salento = Salento (comune) |saliceto = Saliceto (Italia) |samo = Samo (Italia) |san basilio = San Basilio (Italia) |san bellino = San Bellino (Italia) |san bonifacio = San Bonifacio (Italia) |san calogero = San Calogero (Italia) |san cassiano = San Cassiano (Italia) |san cataldo = San Cataldo (Italia) |san cono = San Cono (Italia) |san cristoforo = San Cristoforo (Italia) |san ferdinando = San Ferdinando (Italia) |san giustino = San Giustino (Italia) |san gregorio magno = San Gregorio Magno (Italia) |san leo = San Leo (Italia) |san leonardo = San Leonardo (Italia) |san lorenzo = San Lorenzo (Italia) |san luca = San Luca (Italia) |san lupo = San Lupo (Italia) |san marcellino = San Marcellino (Italia) |san marcello = San Marcello (Italia) |san massimo = San Massimo (Italia) |san nazario = San Nazario (Italia) |san nazzaro = San Nazzaro (Italia) |san pancrazio = San Pancrazio (Italia) |san paolo = San Paolo (Italia) |san pietro apostolo = San Pietro Apostolo (Italia) |san possidonio = San Possidonio (Italia) |san prospero = San Prospero (Italia) |san roberto = San Roberto (Italia) |san siro = San Siro (Italia) |san vincenzo = San Vincenzo (Italia) |san vitaliano = San Vitaliano (Italia) |san vito = San Vito (Italia) |sant'alfio = Sant'Alfio (Italia) |sant'agapito = Sant'Agapito (Italia) |sant'agostino = Sant'Agostino (Italia) |sant'anastasia = Sant'Anastasia (Italia) |sant'antimo = Sant'Antimo (Italia) |sant'antioco = Sant'Antioco (Italia) |sant'antonio abate = Sant'Antonio Abate (Italia) |sant'apollinare = Sant'Apollinnare (Italia) |sant'arsenio = Sant'Arsenio (Italia) |sant'elena = Sant'Elena (Italia) |sant'ippolito = Sant'Ippolito (Italia) |sant'onofrio = Sant'Onofrio (Italia) |sant'oreste = Sant'Oreste (Italia) |sant'urbano = Sant'Urbano (Italia) |santa brigida = Santa Brigida (Italia) |santa elisabetta = Santa Elisabetta (Italia) |santa giulietta = Santa Giulietta (Italia) |santa giusta = Santa Giusta (Italia) |santa giustina = Santa Giustina (Italia) |santa maria maggiore = Santa Maria Maggiore (Italia) |santa marina = Santa Marina (Italia) |santa sofia = Santa Sofia (Italia) |santi cosma e damiano = Santi Cosma e Damiano (Italia) |sassetta = Sassetta (Italia) |sava = Sava (Italia) |scala = Scala (Italia) |scena = Scena (Italia) |scilla = Scilla (Italia) |scopa = Scopa (Italia) |serina = Serina (Italia) |sesto = Sesto (Italia) |sigillo = Sigillo (Italia) |siliqua = Siliqua (Italia) |sini = Sini (Italia) |siris = Siris (Italia) |soglio = Soglio (Italia) |sostegno = Sostegno (Italia) |sperone = Sperone (Italia) |stella = Stella (Italia) |taino = Taino (Italia) |taverna = Taverna (Italia) |tenna = Tenna (Italia) |ternate = Ternate (Italia) |terrazzo = Terrazzo (Italia) |terzo = Terzo (Italia) |teti = Teti (Italia) |tirolo = Tirolo (Italia) |tito = Tito (Italia) |toro = Toro (Italia) |torretta = Torretta (Italia) |tortora = Tortora (Italia) |traves = Traves (Italia) |trenta = Trenta (Italia) |trinità = Trinità (Italia) |troia = Troia (Italia) |tufo = Tufo (Italia) |tula = Tula (Italia) |ultimo = Ultimo (Italia) |urbe = Urbe (Italia) |uri = Uri (Italia) |uta = Uta (Italia) |vaglia = Vaglia (Itaila) |val masino = Val Masino (comune) |valenza = Valenza (Italia) |valpelline = Valpelline (comune) |valperga = Valperga (Italia) |valtournenche = Valtournenche (comune) |valva = Valva (Italia) |vajont = Vajont (comune) |varna = Varna (Italia) |vas = Vas (Italia) |vescovato = Vescovato (Italia) |viale = Viale (Italia) |villeneuve = Villeneuve (Italia) |viola = Viola (Italia) |virgilio = Virgilio (Italia) |visone = Visone (Italia) |vita = Vita (Italia) |vittoria = Vittoria (Italia) |volano = Volano (Italia) |voltaggio = Voltaggio (Italia) <!-- |brione = Brione (Lombardia) |brione = Brione (Trentino-Alto Adige) |calliano = Calliano (Piemonte) |calliano = Calliano (Trentino-Alto Adige) |castro = Castro (Lombardia) |castro = Castro (Puglia) |livo = Livo (Lombardia) |livo = Livo (Trentino-Alto Adige) |peglio = Peglio (Lombardia) |peglio = Peglio (Marche) |samone = Samone (Piemonte) |samone = Samone (Trentino-Alto Adige) |san teodoro = San Teodoro (Sardegna) |san teodoro = San Teodoro (Sicilia) |valverde = Valverde (Lombardia) |valverde = Valverde (Sicilia) --> |#default = {{{1}}} }} }}</includeonly><noinclude> [[Categorîa:Template Divisione amministrativa]]</noinclude> 82m8y3wsfn4szqe7sli3ogobo2uxu4l Template:Divisione amministrativa/Mappe speciali 10 18626 274613 273472 2026-10-07T17:59:13Z N.Longo 12052 tl 274613 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{1}}} |ECU = {{#ifeq:{{{2}}}|Galápagos|ECU-W|ECU}} |ENG|WAL|SCO|NIR|IMN = GBR |ESP = {{#ifeq:{{{2}}}|Canarie|ES-CN|ESP}} |ITA = {{#switch:{{{2}}}|Liguria=IT-LIG|Ligùria=IT-LIG|Ligüria=IT-LIG|Ligǜia=IT-LIG|Ligü(r)ia=IT-LIG|Ligüia=IT-LIG|Ligûria=IT-LIG|Ligüřia=IT-LIG|Ligüȓia=IT-LIG|Ligür̂ia=IT-LIG|Ligür̭ia=IT-LIG|#default=ITA}} |PRT = {{#switch:{{{2}}}|Azzorre=PT20|Azôre=PT20|Azore=PT20|Madera=PT30|Madeira=PT30|#default=PRT}} |RUS = {{#switch:{{{2}}}|Estremo Oriente=RUS Estremo Oriente|Meridionâle=RUS W|#default=RUS}} |USA = {{#switch:{{{2}}}|Alaska=Alaska|Hawaii=Hawaii|#default=USA}} |WLF = {{#switch:{{{2}}}|Uvea=WLF-Wallis|#default=WLF-Futuna}} |#default = {{{1}}} }}</includeonly><noinclude>Quésto o sèrve inte quélli câxi quànde no se veu adêuviâ a normâle {{Tl|Màppa de localizaçión}} corispondénte a-o còdice ISO 3166-1 alpha-3 do stâto. O restitoìsce o còdice alternatîvo, sedónca o restitoisce o còdice stâto no modificòu. I comûni de Îzoe Canâie, prezénpio, no són mostræ in sciâ normâle màppa da Spàgna (còdice [[Template:Màppa de localizaçión/ESP|ESP]]) ma in sce 'na màppa diferénte (còdice [[Template:Màppa de localizaçión/ES-CN|ES-CN]]). Inte 'na mainêa pægia i comûni e i pàixi da Ligùria én mostræ in sciâ màppa da región ([[Template:Màppa de localizaçión/IT-LIG|IT-LIG]]). '''Paràmetri''': # còdice stâto # nómme divixón aministratîva de prìmmo gràddo [[Categorîa:Template Divisione amministrativa|Mappe speciali]]</noinclude> mz75ve7g64sog859sujgmt7gq6jzgha Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte 0 32280 274621 274428 2026-10-07T20:10:19Z Michæ.152 13747 rev. 274621 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}} {{Léngoa |nómme = Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte |stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]] |regioîn = {{scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br /><small>(pruveince d'[[Zena]] e d'[[Sann-a|Savoun-na]])</small><br />{{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]<br /><small>(pruveince d'[[Lisciandria]], [[Cuni|Cuneo]])</small> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]] |fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]] |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallu-itäliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]] |fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]] |fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] |mappa = Lìgure de l'Ôtrazôvo de Ponénte.jpg |didascalia = Mäppa di dialeti che i soun 'ndrainta u sutugrüpu du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte. }} U '''Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte''' l'é u sutugrüpu dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] ch'u 'rgöia ei parläde 'ntra pärte nord-ucidentäle dei baçì lenguiscticu ligüre, de d'lä dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], tiranda 'ndrainta boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'Uvadaise<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref><ref>[https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Liguria.html Una creusa tra le parole della Liguria. A proposito del Piccolo Dizionario Etimologico Ligure di Fiorenzo Toso] </ref>. == Definisioun == Ra clasificasioun ciü növa di [[Parlæ liguri|parlé ligüri]]<ref>PFISTER, 2002</ref> a disctingua tra i dialeti dra rivera ([[Lìgure òcidentâle|varietäie d'punainte]], [[du ciantru|d'mazu]], [[Zeneise|zenaixi]] e [[d'levante|d'levante]]), na [[regioun alpein-na]] cun di sò caräteri specifici e trai [[varietäie de tranxisioun|varietäie d'tranxisioun]] cun u [[Léngoe gàllo-itàliche|tipu galluitälicu]] veru e propi, urdinäie suta i numi d'Ligüre d'l'Ultrezuvu d'punainte, d'mazu e d'levante. A nord dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], föra che ei zone dra [[Väle Sccrivia]] e dra [[Väl Trebia]] dound'us pärla [[Zeneise|zenaise]], i dialeti d'tranxisioun tra u tipu ligüre e ei varietäie ciü decisamainte galluitäliche<ref>Petracco S. 1992a</ref> i se xläigu da [[Urmea]]<ref>Schädel 1905</ref> a l'auta [[Väle du Taru]]<ref>Petrolini 1983</ref>, d'solitu cun di caräteri fonetici, morfologici, sintatici e lesicäli che i s'mescciu d'vòta an vòta cui [[Piemontèis|piemuntaise]], cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emilian]] da maniman ch'u s'ie avxein-na a ra [[Cianûa padann-a|cianüra]]. C'scì 'ntra [[Väle Tänaru|Väl Tänaru]] [[Urmea]] l'é dei balu ciü “ligüre” d'[[Garesce]], che a sò vòta al è ciü d'[[Prióra|Priura]] o d'[[Ceva]]; 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] i soun ciü che ätru ligüri [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] riscpatu a [[Merexo|Milëximu]], [[L'Atè|L'Atä]], [[Còiri|Cäiri]] o [[O Dê|Degu]]<ref>Arnaud 1983-1984, Cadelli-Valle-bona 1990, Parry 1989, 1992</ref>; i soun ben bain ciü ligüri che piemuntaixi ei aute [[Väle d'l'Erru|Väle d'l'Erru]] ([[Sascê|U Sascé]]), [[d'l'Ùiba|d'l'Ùiba]] fein-na a [[Uà|Uä]]<ref>Torrielli 1980</ref> e [[du Scctüra]], anvece caräteri piemuntaixi e lumbärdi i prevairu süttu a nord de [[Gâvi|Gävi]], [[Lerma|Leima]] e [[L'Isoa do Canton|Isura dei Cantoun]] (ürtimi cunfigni du tipu zenaisizä). An generäle, dounca, u läigu grüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu]] u cröba l'entrutèra de d'lä dra crescta di Apenigni, presaintanda di träti maicäi d'incruxiu cui leingue regiunäle tacä, saraiva a dì cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]] (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte), cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] an giru au teritòriu d'[[Növe]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu du Ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]) e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emiliàn]] tra ra [[Val Staffura]] e ra [[Val Trebia]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Levante]]). I parlé 'ntra sudivixiòun d'Punainte i soun xbardläie tra ra [[Ligüria]] nord-ucidentäle e ei [[Piemonte|Piemounte]] meridiunäle, anterassanda ra zona a cavä tra ei pruveince d'[[Zena]], [[Savonn-a|Savoun-na]], [[Lisciandria]] e [[Cuni|Cuneo]]. 'Nt'is sutugrüpu u i a dounca i dialeti dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] che is tröuu an boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Val Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'[[Uà|Uvadaise]]. An raxoun dra sò geugraféia, sci dialeti i soun suvainte an cuntinuu cun di parlé d'tranxisioun cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]. == Evulusioun sctorica == A partì dai caraterisctiche du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, us vega an modu ceru ei carätere “duertu” e composctu dei cundisiugni di dialeti 'ntra zona e u rolu dei diverse cumpunainti leguisctiche che i i soun gnoue a cuntätu. Ra funsioun sctorica d'zounta e squäxi d'cruxera d'in teritoriu misu 'nmazu tra [[Ligüria]] e [[Piemonte|Piemounte]], mä duertu anche a impurtanti infruainse da est grasie a ia pusisioun d'in suicu d'väle ch'u cära zü versu [[Lisciandria]] “lumbärda”, a pä cunfeimäia anche dau xlunghése d'cundisiugni “setentriunäle” 'ntra [[Ligüria du ciantru|Ligüria d'mazu]] e da çerte sciurteie “ligüri” 'nt'l'ärea [[bäsu-piemuntaise]]. An base a dei cunsiderasiugni d'tipu geulenguiscticu, ei caraterisctiche “ligüri” e quele “lumbärde”, de d'lä d'l'urdine gerärchicu che d'solitu us dä ai fenomeni an exame (i han ciü impurtansa i fatùi murfulogici, pr'esaimpiu, riscpatu a queli funetici), i pän meiu raixäie d'quele “piemuntaixi”. I caräteri “ligüri” e “lumbärdi” i soun quei che i ricuru an manera ciü unitäria an tüttu u teritòriu e, maintre ei zone d'periferéia e di brichi ciü conseivative, c'me [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] (dound'un s'é nainta afeimä di träti “piemuntaixi” c'me l'infinì an ''-è'' e ra cäucia generalizäia dei vucäle atune), i metu l'aciaintu an çima au carätere “ligüre” du sò parlé, u n'i a nainta 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]], e ciü an generäle 'ntra zona d'l'Ultrezuvu d'Punainte, di rascti piemuntaixi antighi isuräi an mazu a zone scciäse cun caräteri “ligüri”. Ad ogni modu, i caräteri “ligüri” i mäicu a sò vòta di tipi diversci, di quei che i viru versu u tipu [[Zeneise|zenaise]] (pe mazu d'[[Savonn-a|Savoun-na]]) e ätri versu quelu “[[ligüre du ciantru|ligüre d'mazu]]”, che i se soun cunseiväi o generalizäi cun ciü furtäinia špecialmainte quande i gnivu a cumbaxié cui sciurteie “lumbärde” che i spunciävu da est. Sce ürtime i musctru na capacitä d'xlaighése davai forte, peicà an ciü d'oin cäxiu i cäru zü versu ra [[Ciâna d'Arbenga|cian-na d'Arbeinga]], fätu che 'nvece u n'riguärda nainta i tipi ”piemuntaixi”, föra che u cäxiu dra cäucia de -g-. U pä dounca che ei cundisiugni ciü antighe di dialeti dra Väl Burmia i duvésu ese maicäie da in tempuri ancountru tra n'antigu cuntasctu “ligüre” foscia d'mazu e dei curainte lenguisctiche d'urigine padan-na “lumbärda”, e che i caräteri ciü cèri dra “piemuntexitä” i se sagiu afeimäi sulamainte dopu, scpantiandase cun tüta prubabilitä pei mëxme linee che i avaivu zä peimisu l'escpansioun d'mudeli rimuntäi da nordest: ansciöin trätu “piemuntaise” dra Väl Burmia l'é difäti scunusciü ai [[Munfrä]]. Sa scpiegasioun l'hä ei vantägiu d'cumbaxié ciü o menu cun ra sctoria pulitica dra väle: l'escpansioun dra scignuréia munfréin-na a n'deva nainta ese l'zoua però c'me susctegnu ai tipi lenguisctici “piemuntaixi”. Us deva cunscideré difäti che i caräteri dialetäli particuläri dei Munfrä riscpatu au rasctu dei Piemounte lenguiscticu i soun ancöi ciütosctu cumüni a ra zona lumbärdo/emilian-na avxéin ai cunféin e che i duvaivu esle an modu ancù ciü cèru 'nt'i seculi pasäi. I dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i pän dounca ese u risultä d'in pruciasu dound'us afeima dei mudalitäie munfréin-ne, prima 'nt'in periudu “lumbärdu”, pöi ant'oin “piemuntaise” 'ndä avanci finaura, an çima a in scpesume ciü antigu ch'u mäica di tipi “ligüri”. Sce caraterisctiche ligüri i soun aura ben bain forte e scciäse, c'me 'nt'ei cäxiu dei palatizasiugni di grüpi d'cunsunante, aura ciü diversamainte indirissäie e foscia an pärte duvoue a infruainse culturäle e ecunomiche avxein an taimpi ciü tärdi ascì (c'me squäxi següramainte 'nt'ei cäxiu d'mudalitäie “zenaixi” che ra Val Burmia l'hä an cumüne cun [[Savonn-a|Savoun-na]]). Na cunfeima d'sa scpiegasioun a pä 'rivé da in posctu geugraficamainte luntàn, dounda l'hä duvü capitä, 'nt'in taimpu paregiu distante, na grande emigrasioun d'giante ch'a gniva da l'Ultrezuvu d'Punainte: se, c'me u pä prubäbile<ref>TOSO, 2002</ref>, di dialeti che i gnivu da ra zona d'tranxisioun ligüre-piemuntaise i han avü in rolu decisivu 'ntra fuimasioun dei [[varietäie “galloitäliche” dei Meridioun|varietäie “galluitäliche” dei Meridioun]] e špecialmainte dra [[Lucania]], ei cundisiugni d'ise antighe culonie, nascioue an giru a [[Potensa (Baxaicâ)|Putensa]] e 'nt'ei [[gurfu d'Pulicästru|gurfu d'Pulicästru]] aprövu a ia pulitica di matrimuni di scignuri d'Munfrä a partì da ra metä du [[XII secolo|seculu XII]], i duvraivu cunseivé aimancu an pärte u tipu lenguiscticu a sò taimpu lì armuä. Difäti l'é vera che ise varietäie antighe i musctru d'cundivide i träti “ligüri” e “piemuntaixi” ciü impurtanti di parlé dra Väl Burmia mä, c'me i dialeti ciü apartäi d'iscta, i n'han nainta ancù o scma in manera imperfeta ei ciü növe caraterisctiche “piemuntaixi”, che au mumaintu d'l'emigrasioun versu sud i n'eru ancù arsceie a afeimése e foscia i c'mençipiävu sulu alura a afaciése 'ntra zona d'l'[[Ultrezuvu]]. U tema du lucié e dei cuntinuu cangié di cunfigni u tröua dounca 'nt'l'Ultrezuvu e suvratütu 'nt'ei cäxiu dra Väl Burmia na cunfeima, ch'a l'é däia da ra realtä sincronica dei varietäie lucäle (ansame ai quele u i a tra l'ätru na läiga cunusciansa du “zenaise” o dei “piemuntaise” meridiunäle, de scpesu secoundu ei tendainse d'lavù e i raporti di parlanti), mä anche da quelu pocu che ra mëxma sctrutüra di dialeti e ra distribusioun 'nt'u teritòriu di sainci fenomeni u peimeta d'ricusctruì 'nt'in pountu d'viscta diacronicu. === Ei cäxiu dra Väl Burmia: ei cansugni pupuläri c'me scpegiu dei cuntasctu lenguiscticu === [[Fiorenzo Toso]], tratanda dou racolte d'cansugni pupuläri d'l'[[XIX secolo|Ötçaintu]], saraiva a dì ''Spigolatura di canti popolari parmigiani e monferrini'' ([[1889]]-[[1890]]) d'[[Giuseppe Ferraro]] cun dei materiäle d'[[O Dê|Degu]] e ''Canti popolari del Piemonte'' ([[1888]]) d'[[Costantino Nigra]] cun dei tesctimunianse d'[[L'Atè|L'Atä]]<ref>Fiorenzo Toso: Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528; 1995, 1997, Le Mani; Recco, Genova; Canti popolari della Val Bormida in raccolte demologiche ottocentesche</ref>, u tira dei impurtante cuncluxiugni an çima a ra natüra dei cuntasctu lenguiscticu dounda i dialeti dei posctu i se soun fuimäi. Dopu tütu, 'nt'l'evulusioun d'is ambiainte u deva següru ese cunsciderä u rolu da countu d'l'antigu duré a loungu dra [[scignuréia munfréin-na]] féin, d'fätu, ai periudu dra [[Rivoluçion françeize|Rivulusioun française]]. [[File:Map italy monferrato CG 37 CARTA GEOGRAFICA DELLO STATO DEL PIEMONTE.jpg|thumb|Mäppa cui Maichesätu dei Munfrä 'ntra sgòunda metä du Satçaintu]] L'autù u pärta da l'useivasioun che sci materiäli i musctru n'adatamaintu sulu an pärte di tascti sccetamainte piemuntaixi an çima ai rive dra [[Burmia]]. Difäti us vega pocu d'quei träti funetici, muifusintätici e lesicäli che, an dialeti tra l'ätru indirissäi an modu ceru versu u tipu [[bäsu-piemuntaise]] c'me quei d'[[L'Atè|L'Atä]] e suvratütu d'[[O Dê|Degu]], i metu an lüxe ra forte cunvivainsa d'caräteri ligüri an sa zona d'tranxisioun difiçile da clasifiché: reriscime ùime i s'tröuu, pr'esaimpiu, riscpatu a ra scciäsa sciurteia piemuntaise e tusccan-na, dei palatizasiugni “vansäie” di grüpi ''bl-, fl-, pl-'' che ra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] a cundivida cun u rasctu dra [[Ligüria]] (sulamainte an “''ciù''”<ref>cansoun 7, versu 3 d'Degu</ref>), anvece ra sulusioun “d'rivera” ''[dž]'' de ''-lj-'' a sciorta föra chì e lì 'nt'i tascti d'L'Atä (''figia''), dound'a cunviva cun ra fùima cumüne bäsu-piemuntaise (''fia''); ei pasägiu ''ge-, gi-, j-'' a ''[z]'' u cumpä chì e lä 'nt'i tascti d'Degu (''zuvo, za'') mä is carätere, c'me ei mëxmu articulu ''ro'', u vä ultre ei cunfein ligüre versu [[Acqui Terme|N'Äiqui]] sainsa cère sulusiugni d'cuntinuu. [[File:Morte occulta (Canti popolari del Piemonte).jpg|thumb|Öina dei cansugni pupuläri 'rgoue da Costantino Nigra ch'a vé da L'Atä]] Difäti ia tradisioun dei posctu, ch'a se scpegia anche an sce cansugni, l'esista propi c'me “scitu” ideäle d'ancountru tra infruainse diverse, ampignäie an modu cumplessu. [[Gianluigi Beccaria]] l'hä visctu is cumpurtamaintu 'nt'i taimpi zä dra tärda [[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] cun u scpantiése di mudeli culturäli ativi 'nt'ina läiga fäscia d'cunfein ligüre-piemuntaise fein a ra [[Arpi|regioun alpéin-na]]: chì, dounda na mudascta civiltä artisctica e leträria «se bain ancöi n'am vé nainta dedvanci cun in prufì unifuime, maicä, e l'é cueinni incruxiä d'grupi, d'ancountri, d'pose e d'pasägi [...] l'hä però in segnu disctintivu e na maicatüra d'funsioun cumüne: l'esista c'me prudotu “d'cunsümu”, per l'üzu dei cumunitäie dei campägne e di buighi». An çima a ra realtä abästa feima d'in “axmürciu” d'dialeti, dounda elemainti sccetamainte dei posctu i vivu 'nsame a spunciugni d'urigine diverse, disegnanda in cumplicä angavügnu d'[[isuglosse]] che i veru da nord e da sud (da dounda l'uriginalitä d'dialeti che i s'definisciu an “negativu” cun l'afeimése d'scmaianse e diferainse che i s'mesciu tra lui), l'infruainsa d'mudeli lenguisctici e culturäli d'föra ciü forti l'hä cuntinuä a duré 'nt'u taimpu, cundisiunäia da fatùi puliticu-aminisctrativi e suciu-ecunomici cumplesci. U risultä l'é dounca ra läiga cumpetainsa lenguisctica d'sce cumunitäie, scicà che pr'esaimpiu u n'i a sctä nainta in particoläre bsögnu d'adaté, dopu ra sò impurtasioun, ra leingua dei cansugni pasäie a vuxe, suvra mensunäie. C'scì us scpiega ascì ia pluriglusséia dra Väl Burmia, in teritòriu dounda ra cunusciansa e l'üzu du zenaise (savunaise) e dei piemuntaise (bäsu-piemuntaise) i n'soun nainta rèri tra persoun-ne che i han an modi diversci di raporti cui ciantri ciü impurtanti dei poscti avxein. [[File:Comunità Montana Alta Val Bormida-mappa 2009.svg|thumb|Cumüni d'l'auta Väl Burmia an Ligüria (Cumunitä d'Muntägna fein au 2011)]] === L'Ultrezuvu zenaise e lisciandréin === Ansame a na pärte ch'a gira an çima a Savoun-na cun ra sò pruveincia, l'ärea lenguisctica d'l'Ultrezuvu d'Punainte a péia 'ndrainta anche na pursioun zenaise ([[Mason|Masoun]], [[Campo|Campu]], [[Rosciggion|Rsciùgni]]) e, föra dai cunfigni ligüri zä 'ntra [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]], i cumüni d'l'[[Uô|Uvadaise]] dounda us pärla u [[dialetu uaröxiu]] cui sò varietäie lucäle<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref>. L'useivasioun fäcia dau lenguiscta [[Fiorenzo Toso]] an çima ai caräteri lenguisctici axmürciäi 'nt'ei cansugni pupuläri dra Väl Burmia a vä anche per quele d'l'Ultrezuvu an giru a Uä, ducumentäie 'nt'ei mëxme racolte (pr'esaimpiu, riguärdu ei palatizasiugni, us hä ''ciü''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 154, 174; Canti popolari del Piemonte; p. 159</ref> c'me ''pü''<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>, ''pian''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 174</ref>, ''bianca piümma''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 81</ref>; us sutulinea anche chì ra fùima ''giuvu'', mä l'üzu ascì de ''agugia'' 'nvece che “üja”<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>). Ra presainsa d'[[Zena]] e quela dei sò fameie patrisie, dou realtäie nainta saimpre d'acordi tra lui, i soun streciamainte antresäie cun ra sctoria d'tüta sa zona d'l'Ultrezuvu. Dounca i primi prutaguniscti dra penetrasioun zenaise i soun zä 'nt'l'[[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] i priväi, che per is fein i drubu ei istitusiugni feudäle suvra i teraigni catäi o i munesctéi. Ei raxiugni d'foundu che i han purtä i zenaixi e Zena a 'nterassèse a l'Ultrezuvu i soun a l'imprinçipi scma d'natüra cumerciäle, liäie ai bsögnu d'avai di avamposcti “ultra jugum” pei träfighi tra ei [[portu zenaise]] e u [[Cianûa padann-a|retrutèra padàn]]. U duminiu d'Zena 'nt'l'Ultrezuvu u sofra 'nt'i [[XIV secolo|seculi XIV]], [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] na forte cuntrasioun a causa dei purai d'[[Milan|Milàn]], suta ei quelu i priväi zenaixi i arsciràn comonque a truè u sò posctu: sulu a ra fein i [[Sforza]] i çernu d'favurì a lui ei fameie patrisie lisciandréin-ne. L'é propi alura che us cumpiscia n'impurtante integrasioun d'l'ecunumeia d'tüta ra zona cun quela lumbärda, c'scì cume cun quela dei [[Munfrä]] lisciandréin: is pruciaisu, che us mescia a partì da ra cuntinua presainsa zenaise, u prudòua dei caraterisctiche etniche e lenguisctiche particuläri, dounda però ei cumpunainte piemuntaise a rascta saimpre subordinäia. Dopu ei 1528, grasie ai pättu d'[[Dria Doia|Andria Doria]] cun [[Carlo V|Cärlu V]], Zena a pò ripièse sce tère, che i turnu c'scì a fé pärte d'sò duminiu, dounda i i rasctràn sainsa ciü interusiugni per ciü d'trai seculi<ref> Emilio Podestà: [https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e300cb2a644840b96fe2678a5db960e7/Estratti/1a399a0560cb7f3adbb9e7e639965e09.pdf Genovesi nell'Oltregiogo] </ref>. Difäti u teritòriu d'Uä, ansame au [[Növe|Nuvaise]] e a ra [[Val Borbêa|Väl Burbeia]] (che dai pountu d'viscta lenguiscticu i fan però pärte du sutugrüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu du ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'mazu]]), i soun sctäi däi ai [[Piemonte|Piemounte]] per fuimé ra növa [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]] ant'ei [[1859]], quande ra pruveincia d'Növe a l'é sctä supresa da ra leze dei prim minisctru [[Urbano Rattazzi]]<ref>Daniela Mancini: [https://www.francobampi.it/liguria/rattazzi/oltregiogo.htm L'Oltregiogo e la Legge Rattazzi:] </ref>. Riguärdu a ra sctoria dra letratüra an dialetu d'sa zona, us ricorda prima du [[XX secolo|Növçaintu]] dei rère tesctimunianse c'me cäca pueséia 'nt'i parlé d'Campu d'[[Luciano Rossi]] 'ntra prima metä du [[XVIII secolo|seculu XVIII]]<ref>PONTE, 1998</ref>, na vaina ciü impurtante d'pueséia 'nt'u dialetu du [[Sascê|Sascé]], che ei mäscimu escpunainte, l'abau [[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti|Gio. Lorenzo Federico Gavotti]], l'hä vissü tra ra fein du [[XVIII secolo|seculu XVIII]] e l'imprinçipi du [[XIX secolo|XIX]]<ref> MARRAPODI, 2000</ref>. Tücci sci tascti i s'rifan a ia tradisioun leträria an zenaise o a di ätri mudeli cultiväi che i veru d'vòta an vòta imitäi o desctrutüräi, cun l'ecesioun foscia d'na [[Canzùn id guèra|Cansoun d'uèra]] du Sascé d'in autù scunusciü per ra [[Goæra de sucescion aostriaca|uèra dei 1746]], bain misa comonque, a sò vòta, 'nt'ina läiga curainte d'pueséia apulugetica e patriotica xvilupä a Zena 'nt'l'ambiainte d'trüscia pei suciasi dra lota d'liberasioun dai austru-piemuntaixi. A Uä, us mensoun-na [[Tugnein Rebbora]], cun poche cumpuxisiugni, e [[Francescu Carlini]], cun ''Ra carossa do diao''. Ad ogni modu, an sci cäxi us träta saimpre d'pueséia d'ucaxioun e anciuäia a mudeli d'föra, dounda u dialetu l'hä ra funsioun d'sisctema lenguiscticu dra realtä d'tücci i giourni e dounca d'sctrumaintu per forsa cunfinä, dai pountu d'viscta leträriu, ant'in rolu d'cèru suburdine, sainsa ia puscibilitä d'çeiché na sò uriginalitä artisctica. Sulu cun u Növçaintu ia pueséia 'nt'i dialeti minuri, 'nt'ei varietäie d'periferéia e isuräie u 'riva difäti a risultäi davai auti e au livelu d'vera letratüra. L'é difäti ai prinçipi du seculu ch'u fiuriscia ia prudusioun d'[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]], u ciü grande pueta aimancu dra zona d'Uä, ch'u s'é disctintu per avai elaburä cui sò mazi, sainsa purai fé riferimaintu a na “tradisioun” dei posctu che d'fätu a n'esistaiva nainta, na pueséia persunäle ch'a risauta, 'nt'ei cuntasctu ligüre-piemuntaise e an quélu nasiunäle, tantu per fùime e cuntegnüi cume per intensiugni e mudalitäie d'fruisioun. [[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue autoctone dra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte)}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]] == Caratterisctiche == Ant'ei parläde d'l'Ultrezuvu, ra cumpunainte “ligüre” ch'as mesccia cui träti galluitalici piemuntaixi, lumbärdi e emiliagni, a n'é nainta saimpre ra mëxma: pr'esaimpiu, l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä scciäsamainte ei palatizasiugni, mä paregiu ai piemuntaise u tainde a eliminé saimpre ei vucäli atune 'ndrainta ei parolle. Riguärdu l'Ultrezuvu d'Punainte an particuläre, di quei träti cumüni au tipu ligüre dra coscta i s'poru façilmainte nuté 'nt'ina serie d'sciurteie funetiche, muifusintätiche e lesicäli davai evidainte, che i peimetu d'vòte, per ra sò distribusioun diatopica e per ätre cunsciderasiugni, d'intuì u sò carätere antigu, “uriginäriu”, e d'ricusctruì u zö d'suvrapusisiugni, dätu che ei diverse curainte lenguisctiche che i han interassä u teritòriu i han duvü met'se i öina suvra l'ätra 'ntra cusctrusioun dra realtä lenguisctica d'ancöi. [[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] [[Fiorenzo Toso]], an ''Storia linguistica della Liguria'' e ''Liguria linguistica'' u presainta iscte c'me caraterisctiche ciü impurante di parlé du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte: # Ant'ei campu dei vucalixmu, ''al-'' tonicu dedvanci a cunsunante dentäle u päsa a ''ā-'' an tüttu l'Ultrezuvu d'Punainte, eventualmainte cun di xvilupi aprövu. Sa sciurteia l'é ra mëxma ch'a 'nterasa l'ärea dra rivera 'nmazu tra [[Arbenga|Arbeinga]] e [[Monterosso|Munterussu ai Mä]] 'nt'ei [[Çinque Tære|Çeinque Tère]], anvece ei [[bäsu Piemounte]], c'me [[Uà|Uä]] ascì 'nt'is cäxiu, l'hä 'nvece ei pasägiu a ''aw'': dopu ra velarizasioun de ''ā'' us hä, dounca, per l'italiàn “caldo”, ''kòd'' a [[Còiri|Cäiri]], a [[Còrcre|Cärcre]] e a [[L'Atè|L'Atä]], per “gonna” (falda) us hä ''fåda'' a [[Carizan|Carisan]], per “calcio” ''kòts'' a [[O Dê|Degu]]<ref>Ei vivägne dei parolle d'esaimpiu i soun an generäle VPL, AIS e PLOMTEUX, 1992</ref>. Ei sciurteie de ''al-'' prutonicu i pärtu dai mëxme cundisiugni, saraiva a dì ei pasägiu a ''ā'' (diversamainte realizäia) countra u tipu “piemuntaise” e (ligüre d'mazu-punainte) ''aw'', ch'u sciorta föra 'nvece dai pärte d'l'ärea, a [[Urmea]] e an [[Väle Scctüra]], lì anche 'ntra fùima ''ow'' cun ascimilasioun an pärte<ref>CUNEO, 2001</ref>; # L'Ultrezuvu d'Punainte l'hä scciäsamainte ia trasfuimasioun de ''-sj-'' e ''-tj-'' an ''-ž-'', pr'esaimpiu, dau latein basiu(m) ''báž'', da ratione(m) ''ražón''. Se bain che sa sciurteia a saigia suvainte ritegnoua in sainciu arcaixmu riscpatu a ra de-palatizasioun ch'u presainta 'ncöi ei piemuntaise (che l'hä an generäle ''báz'', ''razún''), u deva ese cunsciderä ra sò forsa an tüta l'ärea ligüre (cun dei xlançi an munfrein), che l'avrä següru cuntribuì a ra tegnoua 'nt'l'Ultrezuvu. Ad ogni modu, cosa ch'a n'é nainta menu impurtante pei vucalixmu, ei mantegnimaintu de ''-ž'' a ra fein dra parola u läscia veghe u scenté dei vucäle atune ciü tärdi che 'nt'u rasctu du setentrioun piemuntaise e ciü genericamainte gallu-itälicu, dound'u cäpita sciasamainte ra de-palatizasioun; # An manera scimile, l'Ultrezuvu d'Punainte u cunseiva ra sciurteia ''-š-'' de ''x'', ''ps'' e ''ssj'', c'me an ''káša'' per l'italiàn “cassa”, ''lašè'' per “lasciare”, c'me an tüta l'ärea ligüre, còuntra ra de-palatizasioun ch'a l'é tipica dei varietäie setentriunäle; # Ra palatisasioun “vansäia” de ''pl-'', ''bl-'' e ''fl-'', che i dan riscpativamainte ''ć-'', ''dž-'' e ''š-'' an pusisioun dei prinçipi d'parola o dopu na cunsunante, ''-dž-'', ''-dž-'' e ''-š-'' an pusisioun tra ei vucäle, l'é na caraterisctica “ligüre” per ecelensa ch'a cröba an modu scciäsu u teritòriu 'nmazu tra Urmea-Garesce a punainte e ra Väle Sccrivia a levante aimancu 'ntra pärte auta, anvece an giru a Növe i c'mençipiu a prevarai ei cundisiugni setentriunäle. Versu nord, u tipu “ligüre” u ricura ancù a Cameran-na e a Mumbarché mä nainta a Cortemilia, Punsoun e Murere; # An tüta ra Väl Burmia e 'nt'u teritòriu du Sascé, R'Urba, Uä, tiranda 'ndrainta ra Väle Sctüra, ra sciurteia de cl l'é discteinta da quela de ''lj'' c'me l'avé 'nt'l'ärea ligüre du ciantru, da Finä a Taggia: dau latein spec(u)lu(m), ch'u l'à dä l'italiàn “specchio”, us hä dounca a L'Atä e Millëximu ''spédž'', a Degu ''špédži'' e ''spédžu'' au Sascé e Campu, còuntra paya dau latein palea ch'u l'à dä l'italiàn “paglia”, anvece ''cl'' e ''lj'' i soun sctäi ampatäi an piemuntaise a ''-y-'' e an zenaise a ''-dž-''. Ra sciurteia de ''-cl-'' an ''-dž-'' divisa da ''lj'' an ''-y-'' a cuntinua d'ätra pärte da ra zona lumbärda an munfrein: dounca, isct'ürtimu trätu funeticu u n'é nainta da mete 'ntra liscta dei cunvergiainse cui piemuntaise, c'scì cume l'é ceru che ra sciurteia de ''cl'' a n'rimunta nainta a n'infruainsa zenaise/savunaise. Ia trasfuimasioun de ''-lj-'' an ''-i̯-'' c'me an piemuntaise l'é in trätu cumüne a tüta ra zona a punainte dra Väl Sccrivia, anvece a levante is fenomenu u sciorta föra d'rèru riscpatu a ra forsa d'l'exitu “zenaise”; # L'é d'tüta l'ärea ligüre e d'gran pärte dei Munfra, mä nainta dei piemuntaise “cumüne”, ei pasägiu de ''-l-'' tra ei vucäle a ''-r-''. Is fenomenu u vä pöi 'nsame a l'indebulimaintu aprövu de ''-r-'' an ''-ř-'', ch'u cröba gran pärte dra Väl Burmia sainsa però 'rivé a ra cäucia cumpleta c'me 'ntra zona zenaise (pr'esaimpiu ''ařéna, bankařé, ćiřéža, düřè'' a Useria, anvece L'Atä e Millëximu i han zä ''-r-''). 'Nt'is cuntasctu us tröua amche l'indebulimaintu de ''-r-'' prima d'cunsunante (e dopu cunsunante), c'me us vega pr'esaimpiu a Pounte d'Invrea e 'nt'u teritòriu du Sascé e dr'Urba e ch'u tröua curispundainsa an di quei parlé dra Ligüria d'ciantru-punainte (a Degu ''merká'', a Pounte d'Invrea ''meřká'', au Sascé ''meyká''); # U xvilupu de ''ge-, gi-, di-'', an Väl Burmia e 'nt'ei ätre zone d'l'Ultrezuvu d'Punainte, u vä aprövu a ra sciurteia scpantiäia an tüta ra Ligüria, cui pasägiu a ''dz-'' e ''z-'' cumüne ciütosctu a ra zona “lumbärda” che a quela “piemuntaise”. Pr'esaimpiu, per l'italiàn “ginocchio” us hä ''znúdžu'' au Sascé, an Väle Scctüra e a Carisan, ''znúdž'' a Useria, Degu e Pounte d'Invrea; per “gelare” us hä ''dzrè'' au Sascé e a Degu, ''dzrò'' a Carisan, per “genero” ''dzéne'' a Carisan, ''dzénr'' a Degu, ''dzrén'' a Millëximu, ''dzánr'' a L'Atä, e c'scì véia, còuntra ei fùime “piemuntaixi” ''dženúy'', ''dželé'', ''džéner''; # Zounta l'Ultrezuvu d'Punainte a l'ärea ligüre d'ciantru-punainte ra mancäia velarizasioun de -n- an pusisioun postonica, fenomenu ch'u cröba 'nvece, se bain cun dei sciurteie an pärte diverse, tantu ei Piemounte meridiunäle c'me, an Ligüria, ra zona zenaise a partì da Noli aprövu a ra coscta. Ra velarizasioun a manca cumpletamainte an tüta ra Väl Burmia e a punainte d'iscta (pr'esaimpiu, lána, tána), anvece u teritòriu du Sascé e dr'Urba u presainta na situasioun cangiante (ra nasäle veläre a ricura ciü che ätru 'nt'Ultrezuvu zenaise); # Ei cuncurdanse cun l'ärea ligüre i se scpantiu au campu muifulogicu ascì: pr'esaimpiu, ei pluräle di numi masculigni us fùima an Väl Burmia secoundu u modu ligüre, cun ra desinainsa -i, a diferainsa dei piemuntaise, dound'ei pluräle u n'cangia nainta riscpatu au singuläre. Ra Väl Burmia e u teritòriu du Sascé an particuläre i ripeiu ra -i anche dopu cunsunante nasäle, andanda aprövu dounca ei cundisiugni “tusccan-ne” dounda i han piä urigine, an epuca ben bain tempuri, ra fuimasioun d'in particuläre pluräle cun metatexi tipicu 'ncöi du zenaise. Pr'esaimpiu, maintre ei pluräle d'l'italiàn “cane” u n'cangia nainta 'nt'ei piemuntaise (“kán”), ant'l'ärea ligüre us fùima c'me an italiàn cun ra desinainsa -i; an zenaise però e aprövu ra coscta ligüre d'punainte sa -l a vä 'ndrera e a päsa pöi an pusisioun prima dra cunsunante, 'nt'ina fùima kayn ducumentäia 'nt'i tascti antighi fein au seculu XIV, da dounda 'ntra Rivera d'Punainte us hä kay per ra cäucia aprövu dra nasäle e, 'ntra zona zenaise, us hä kèn, kén per ra cuntrasioun aprövu. 'Nt'l'Ultrezuvu d'Punainte us hä, anvece, fùime du tipu káni, a Useria baléñi per l'italiàn “pallini”, bibéñi per “tacchini”. Paregiu us fùima i pluräli ascì di numi feminigni du tipu “ragioni”, “stagioni”. # Saimpre riguärdu ra fuimasioun dei pluräle, u vä missu an evidainsa ei pasägiu ai feminein d'quelu di numi masculigni an urigine neutri an latein, che an piemuntaise i s'adätu au singuläre: c'me 'ntra zona zenaise, pr'esaimpiu, ei pluräle di italiagni “ginocchio” e “labbro” l'é dounca du tipu xnuge e leife/lävre (Uä), anvece an piemuntaise i soun du tipu gënoj e laver. # Riguärdu ei caraterisctiche muifulogiche e sintätiche, ra Väl Burmia a cundivida cun ra Ligüria, pr'esaimpiu, l'aveibiu d'lögu kí per l'italiàn “qui”, anvece dei piemuntaise sí (latein ecce hic), u n'cunuscia nainta l'enclixi d'in prunume d'lögu 'ntra sctrutüra d'presentasioun e l'üzu de ke dopu l'intrudutù d'dumanda (cusctrusioun ch'a pä 'nvece generalizäia an piemuntaise); # Tra i fenomeni che l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an cumüne cun u tipu “piemuntaise”, u ciü cèru l'é següru ra cäucia dei vucäle atune, tantu a ra fein dei parole cume prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ei parole proparusitune, d'vòte ripianda dopu na -i a ra fein. Ra zona ciü 'nterassäia dai fenomenu l'é quela dra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] tra [[Oseria|Useria]] e [[O Dê|Degu]] (cun [[O Ponte|Pounte d'Invrea]]), anvece u teritòriu dr'[[Urba]] e [[Uà|Uä]], cun u [[Sascê|Sascé]] e ra [[Väle Scctüra]] ([[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]]) u cunseiva ei vucäle a ra fein dei parole e u ridoua quele prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ei parole. 'Nt'l'auta Väl Burmia, a [[Bardenèi|Bardineu]] e a [[Carizan|Carisan]] us cunseiva però ei vucäle a ra fein dra parola, c'scì cume, an ciü, anche quele dopu l'aciaintu 'ndrainta ia parola e a Bardineu quele prima ascì, che a Carisan i veru debule sainsa 'rivé ad ogni modu a scenté saimpre. A punainte dra Väl Burmia ei cundisiugni i soun dopu tütu ei mëxme d'Carisan, anvece a levante, 'ntra Väl Sccrivia cun ciantru a Növe e Gävi, ra situasioun l'é scimile a quela d'Uä e du Sascé; # Riguärdu ei cunsunantixmu, ra -g- tra ei vucäle, da -c- e -g- latéin-ne, c'me an piemuntaise a vé debule<ref>Rohlfs 1966: 197</ref> fein a ra cäucia an tüta ra Väl Burmia da Bardineu-Carisan fein au Sascé e Campu-Rsciùgni, anvece us cunseiva pr'esaimpiu an tüta ra Väle Sccrivia<ref>per esaimpiu us hä c'scì per l'italiàn “spiga” a Millëximu, Degu e Pounte d'Invrea špía, per “formica” a Degu furmía, a Carisan fürmía, a Pounte d'Invrea fermía, au Sascé füymiya, per “lago” a Carisan lòyu</ref>; a punainte, a scenta an Väl Tänaru e u i a dei ùime d'na antiga cäucia, se bain nainta sisctematica, 'nt'l'entrutèra d'[[Arbenga|Arbeinga]] versu levante ([[Castrevegliu]], [[Erli]] e u teritòriu de drainta ch'u bräsa [[Finô|Finä]])<ref>Us hä a Castrevegliu fürmía</ref>. Is fenomenu l'era foscia presainte an taimpi antighi 'nt'u [[Savuneize|savunaise]] ascì (ra diciarasioun d'Paxia dei 1178-1182 a riporta buada per l'italiàn “bucato”) mä 'ncöi u dialetu dra çittä, ch'u s'é votu zä an epuca tempuri versu u tipu zenaise, u n'an cunseiva nainta ciü ùima; # Impurtante trätu muifulogicu d'carätere piemuntaise l'é ra sciurteia an -úma dra prima persoun-na pluräle, ch'a cröba tüta ia pärte d'l'Ultrezuvu d'Punainte tra Carisan e Bardineu da na pärte e Uä e ra Väle Scctüra da l'ätra, mainte ra Väle Sccrivia da na pärte l'hä ei cundisiugni “zenaixi” (-ému) e ra Väl Tänaru da l'ätra (Urmea, Garesce) a presainta dei cundisiugni növe d'tipu lucäle. # Paregiu d'carätere piemuntaise l'é ra fein an -é d'l'infinì 'ntra prima cuniugasioun di veibi (-are) e di numi an -arium, -ale, ch'a tuca na zona curispundainte ciü o menu a isu settù d'l'Ultrezuvu dound'us hä ra cäucia dei vucäle atune e a ra fein dra parolla (špecialmainte da ra Väl Burmia a ra Väl Scctüra, chinanda fein a Sctela ançä du Zuvu) # L'é d'tipu piemuntaise i caräteri muifulogici e sintätici<ref>Mair Parry: Sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte. Parluma 'd Còiri</ref> c'me ra sciurteia an -u dra 3ª persoun-na pluräle d'l'indicativu presainte, ra fùima d'l'articulu determinativu, l'üzu dei prunume liberu d'3ª persoun-na singuläre kyèl e dei prunume dativu e cliticu d'lögu i riscpatu a ra fùima ligüre ge; # Na serie d'sciurteie i soun cumüni tantu a di parlé d'tipu “piemuntaise” cume a ätri d'tipu “ligüre”: pr'esaimpiu, cumüne ai Piemounte meridiunäle, a ra zona zenaise e a l'Emilia d'punainte l'é ra sulusioun d'na saincia teiminasioun per ra tersa persoun-na pluräle an tüte ei cuniugasiùgni, se bain ch'u pö esie ciü sulusiugni puscibile per ra teiminasioun<ref>PETRACCO SICARDI, 19922: 23</ref> (che an Väl Burmia a balocia tra l'üzu de -u dra tersa cuniugasioun secoundu ei mudelu piemuntaise e quelu “ligüre” de -a dra prima, pr'esaimpiu a Carisan); # Ra sciurteia particuläre de -tr- an máre, páre ch'a mäica i parlé d'l'Ultrezuvu d'Punainte riscpatu ai fùime che i prevairu an Ligüria (che i pärtu da máyre, páyre cunseiväi pr'esaimpiu 'ntra zona d'esctremu punainte), a cröba anche na läiga ärea dra Rivera d'Punainte, curispundainte au tipu ligüre “d'mazu”, dounda a Arbeinga, a Portu o a Ceive d'Tegu u i a pr'esaimpiu ei mëxme cundisiugni. Cumüne ai “piemuntaise” e au “ligüre” d'mazu-punainte (e d'levante) l'é anche ra distribusioun di clitici sugettu, che u i se xluntana - e meia an tüta ra zona - scma u tipu zenaise; # Cun u “zenaise” e cui “piemuntaise”, mä nainta cun l'ärea ligüre d'punainte, i dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i hän an cumüne i modi d'fuimé i ditonghi de -é- rumansa (mèyz, mèyzu 'mese', sèyra, sáyra 'sera'); # I exiti che i s'poru cunscideré “particuläri” d'l'Ultrezuvu riscpatu au tipu “piemuntaise” e a quelu “ligüre” i n'soun nainta tanci, mä tücci ciü o menu impurtanti: an di quei pounti d'sa zona ra ditungasioun de -é- rumansa a pö avgnì anche dedvanci a nasäle (a L'Atä tsáyna per l'italiàn “cena” e váyna mä a Carisan tséna e véna), a diferainsa d'quantu u suciada an Piemounte e an Ligüria, mä c'scì cume l'avé 'nt'l'ärea emilian-na, cun ra quela ra Väl Burmia a cundivida anche ra ditungasioun de -i- dedvanci a nasäle, che 'nt'ei pasä l'hä duvü 'rivé a ra coscta aimancu 'ntra zona d'Uneria. Difäti, ra ditungasioun de -i- as é scpantiäia da l'ärea padan-na 'nt'l'Ultrezuvu, scicà che pr'esaimpiu us hä per l'italiàn “vino” véin a Uä e a Növe; # Cumüne a l'Ultrezuvu d'Punainte e a na läiga zona lumbärda d'punainte cun dei xlançi an Emilia e 'nt'ei Piemounte setentriunäle l'é ei pasägiu du grüpu -ct- a -ć-<ref>Us hä c'scì per esaimpiu i tipi fáču per l'italiàn “fatto”, láče per “latte”</ref> (pe mazu du sctädiu cumüne a l'ärea ligüre e a quela piemuntaise -it-), che da ra Väl Burmia a cheina ascì 'nt'l'entrutèra d'Arbeinga e 'nt'i parlé bäsu-piemunaixi ciü avxein; # I soun segnaläie ancù ei fùime particuläri, 'nt'u dialetu d'Cäiri, dei cundisiunäle cun generalizasioun d'infisu -s- (sarésa, sarési, sarésa, sarésimu ecc.), che i s'ritröuu ancù na vòta 'nt'l'ärea lumbärda e emilian-na d'punainte (mä anche, bsögna dìle, an cäca parlé ligüre, pr'esaimpiu an [[Munegascu|munegasccu]]<ref>AZARETTI, 1977: 206-207</ref>). == Note == <references /> == Bibliugraféia == * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528|editô=Le Mani|léngoa=IT|}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Liguria linguistica, Dialettologia, storia della lingua e della letteratura nel Ponente. Saggi 1987-2005|editô=Philobilion Edizioni |léngoa=IT|}} == Pägine cureläie == * [[Dialetu uaröxiu]] == Ätri prugetti == {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] 578wc45lbg7o6h4bfyqsc4usd67ss8o 274622 274621 2026-10-07T22:09:30Z Michæ.152 13747 rev. 274622 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}} {{Léngoa |nómme = Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte |stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]] |regioîn = {{scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br /><small>(pruveince d'[[Zena]] e d'[[Sann-a|Savoun-na]])</small><br />{{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]<br /><small>(pruveince d'[[Lisciandria]], [[Cuni|Cuneo]])</small> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]] |fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]] |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallu-itäliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]] |fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]] |fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] |mappa = Lìgure de l'Ôtrazôvo de Ponénte.jpg |didascalia = Mäppa di dialeti che i soun 'ndrainta u sutugrüpu du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte. }} U '''Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte''' l'é u sutugrüpu dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] ch'u 'rgöia ei parläde 'ntra pärte nord-ucidentäle dei baçì lenguiscticu ligüre, de d'lä dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], tiranda 'ndrainta boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'Uvadaise<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref><ref>[https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Liguria.html Una creusa tra le parole della Liguria. A proposito del Piccolo Dizionario Etimologico Ligure di Fiorenzo Toso] </ref>. == Definisioun == Ra clasificasioun ciü növa di [[Parlæ liguri|parlé ligüri]]<ref>PFISTER, 2002</ref> a disctingua tra i dialeti dra rivera ([[Lìgure òcidentâle|varietäie d'punainte]], [[du ciantru|d'mazu]], [[Zeneise|zenaixi]] e [[d'levante|d'levante]]), na [[regioun alpein-na]] cun di sò caräteri specifici e trai [[varietäie de tranxisioun|varietäie d'tranxisioun]] cun u [[Léngoe gàllo-itàliche|tipu galluitälicu]] veru e propi, urdinäie suta i numi d'Ligüre d'l'Ultrezuvu d'punainte, d'mazu e d'levante. A nord dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], föra che ei zone dra [[Väle Sccrivia]] e dra [[Väl Trebia]] dound'us pärla [[Zeneise|zenaise]], i dialeti d'tranxisioun tra u tipu ligüre e ei varietäie ciü decisamainte galluitäliche<ref>Petracco S. 1992a</ref> i se xläigu da [[Urmea]]<ref>Schädel 1905</ref> a l'auta [[Väle du Taru]]<ref>Petrolini 1983</ref>, d'solitu cun di caräteri fonetici, morfologici, sintatici e lesicäli che i s'mescciu d'vòta an vòta cui [[Piemontèis|piemuntaise]], cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emilian]] da maniman ch'u s'ie avxein-na a ra [[Cianûa padann-a|cianüra]]. C'scì 'ntra [[Väle Tänaru|Väl Tänaru]] [[Urmea]] l'é dei balu ciü “ligüre” d'[[Garesce]], che a sò vòta al è ciü d'[[Prióra|Priura]] o d'[[Ceva]]; 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] i soun ciü che ätru ligüri [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] riscpatu a [[Merexo|Milëximu]], [[L'Atè|L'Atä]], [[Còiri|Cäiri]] o [[O Dê|Degu]]<ref>Arnaud 1983-1984, Cadelli-Valle-bona 1990, Parry 1989, 1992</ref>; i soun ben bain ciü ligüri che piemuntaixi ei aute [[Väle d'l'Erru|Väle d'l'Erru]] ([[Sascê|U Sascé]]), [[d'l'Ùiba|d'l'Ùiba]] fein-na a [[Uà|Uä]]<ref>Torrielli 1980</ref> e [[du Scctüra]], anvece caräteri piemuntaixi e lumbärdi i prevairu süttu a nord de [[Gâvi|Gävi]], [[Lerma|Leima]] e [[L'Isoa do Canton|Isura dei Cantoun]] (ürtimi cunfigni du tipu zenaisizä). An generäle, dounca, u läigu grüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu]] u cröba l'entrutèra de d'lä dra crescta di Apenigni, presaintanda di träti maicäi d'incruxiu cui leingue regiunäle tacä, saraiva a dì cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]] (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte), cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] an giru au teritòriu d'[[Növe]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu du Ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]) e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emiliàn]] tra ra [[Val Staffura]] e ra [[Val Trebia]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Levante]]). I parlé 'ntra sudivixiòun d'Punainte i soun xbardläie tra ra [[Ligüria]] nord-ucidentäle e ei [[Piemonte|Piemounte]] meridiunäle, anterassanda ra zona a cavä tra ei pruveince d'[[Zena]], [[Savonn-a|Savoun-na]], [[Lisciandria]] e [[Cuni|Cuneo]]. 'Nt'is sutugrüpu u i a dounca i dialeti dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] che is tröuu an boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Val Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'[[Uà|Uvadaise]]. An raxoun dra sò geugraféia, sci dialeti i soun suvainte an cuntinuu cun di parlé d'tranxisioun cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]. == Evulusioun sctorica == A partì dai caraterisctiche du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, us vega an modu ceru ei carätere “duertu” e composctu dei cundisiugni di dialeti 'ntra zona e u rolu dei diverse cumpunainti leguisctiche che i i soun gnoue a cuntätu. Ra funsioun sctorica d'zounta e squäxi d'cruxera d'in teritoriu misu 'nmazu tra [[Ligüria]] e [[Piemonte|Piemounte]], mä duertu anche a impurtanti infruainse da est grasie a ia pusisioun d'in suicu d'väle ch'u cära zü versu [[Lisciandria]] “lumbärda”, a pä cunfeimäia anche dau xlunghése d'cundisiugni “setentriunäle” 'ntra [[Ligüria du ciantru|Ligüria d'mazu]] e da çerte sciurteie “ligüri” 'nt'l'ärea [[bäsu-piemuntaise]]. An base a dei cunsiderasiugni d'tipu geulenguiscticu, ei caraterisctiche “ligüri” e quele “lumbärde”, de d'lä d'l'urdine gerärchicu che d'solitu us dä ai fenomeni an exame (i han ciü impurtansa i fatùi murfulogici, pr'esaimpiu, riscpatu a queli funetici), i pän meiu raixäie d'quele “piemuntaixi”. I caräteri “ligüri” e “lumbärdi” i soun quei che i ricuru an manera ciü unitäria an tüttu u teritòriu e, maintre ei zone d'periferéia e di brichi ciü conseivative, c'me [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] (dound'un s'é nainta afeimä di träti “piemuntaixi” c'me l'infinì an ''-è'' e ra cäucia generalizäia dei vucäle atune), i metu l'aciaintu an çima au carätere “ligüre” du sò parlé, u n'i a nainta 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]], e ciü an generäle 'ntra zona d'l'Ultrezuvu d'Punainte, di rascti piemuntaixi antighi isuräi an mazu a zone scciäse cun caräteri “ligüri”. Ad ogni modu, i caräteri “ligüri” i mäicu a sò vòta di tipi diversci, di quei che i viru versu u tipu [[Zeneise|zenaise]] (pe mazu d'[[Savonn-a|Savoun-na]]) e ätri versu quelu “[[ligüre du ciantru|ligüre d'mazu]]”, che i se soun cunseiväi o generalizäi cun ciü furtäinia scpecialmainte quande i gnivu a cumbaxié cui sciurteie “lumbärde” che i spunciävu da est. Sce ürtime i musctru na capacitä d'xlaighése davai forte, peicà an ciü d'oin cäxiu i cäru zü versu ra [[Ciâna d'Arbenga|cian-na d'Arbeinga]], fätu che 'nvece u n'riguärda nainta i tipi ”piemuntaixi”, föra che u cäxiu dra cäucia de -g-. U pä dounca che ei cundisiugni ciü antighe di dialeti dra Väl Burmia i duvésu ese maicäie da in tempuri ancountru tra n'antigu cuntasctu “ligüre” foscia d'mazu e dei curainte lenguisctiche d'urigine padan-na “lumbärda”, e che i caräteri ciü cèri dra “piemuntexitä” i se sagiu afeimäi sulamainte dopu, scpantiandase cun tüta prubabilitä pei mëxme linee che i avaivu zä peimisu l'escpansioun d'mudeli rimuntäi da nordest: ansciöin trätu “piemuntaise” dra Väl Burmia l'é difäti scunusciü ai [[Munfrä]]. Sa scpiegasioun l'hä ei vantägiu d'cumbaxié ciü o menu cun ra sctoria pulitica dra väle: l'escpansioun dra scignuréia munfréin-na a n'deva nainta ese l'zoua però c'me susctegnu ai tipi lenguisctici “piemuntaixi”. Us deva cunscideré difäti che i caräteri dialetäli particuläri dei Munfrä riscpatu au rasctu dei Piemounte lenguiscticu i soun ancöi ciütosctu cumüni a ra zona lumbärdo/emilian-na avxéin ai cunféin e che i duvaivu esle an modu ancù ciü cèru 'nt'i seculi pasäi. I dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i pän dounca ese u risultä d'in pruciasu dound'us afeima dei mudalitäie munfréin-ne, prima 'nt'in periudu “lumbärdu”, pöi ant'oin “piemuntaise” 'ndä avanci finaura, an çima a in scpesume ciü antigu ch'u mäica di tipi “ligüri”. Sce caraterisctiche ligüri i soun aura ben bain forte e scciäse, c'me 'nt'ei cäxiu dei palatizasiugni di grüpi d'cunsunante, aura ciü diversamainte indirissäie e foscia an pärte duvoue a infruainse culturäle e ecunomiche avxein an taimpi ciü tärdi ascì (c'me squäxi següramainte 'nt'ei cäxiu d'mudalitäie “zenaixi” che ra Val Burmia l'hä an cumüne cun [[Savonn-a|Savoun-na]]). Na cunfeima d'sa scpiegasioun a pä 'rivé da in posctu geugraficamainte luntàn, dounda l'hä duvü capitä, 'nt'in taimpu paregiu distante, na grande emigrasioun d'giante ch'a gniva da l'Ultrezuvu d'Punainte: se, c'me u pä prubäbile<ref>TOSO, 2002</ref>, di dialeti che i gnivu da ra zona d'tranxisioun ligüre-piemuntaise i han avü in rolu decisivu 'ntra fuimasioun dei [[varietäie “galloitäliche” dei Meridioun|varietäie “galluitäliche” dei Meridioun]] e scpecialmainte dra [[Lucania]], ei cundisiugni d'ise antighe culonie, nascioue an giru a [[Potensa (Baxaicâ)|Putainsa]] e 'nt'ei [[gurfu d'Pulicästru|gurfu d'Pulicästru]] aprövu a ia pulitica di matrimuni di scignuri d'Munfrä a partì da ra metä du [[XII secolo|seculu XII]], i duvraivu cunseivé aimancu an pärte u tipu lenguiscticu a sò taimpu lì armuä. Difäti l'é vera che ise varietäie antighe i musctru d'cundivide i träti “ligüri” e “piemuntaixi” ciü impurtanti di parlé dra Väl Burmia mä, c'me i dialeti ciü apartäi d'iscta, i n'han nainta ancù o scma an manera imperfeta ei ciü növe caraterisctiche “piemuntaixi”, che au mumaintu d'l'emigrasioun versu sud i n'eru ancù arsceie a afeimése e foscia i c'mençipiävu sulu alura a afaciése 'ntra zona d'l'[[Ultrezuvu]]. U tema du lucié e dei cuntinuu cangié di cunfigni u tröua dounca 'nt'l'Ultrezuvu e suvratütu 'nt'ei cäxiu dra Väl Burmia na cunfeima, ch'a l'é däia da ra realtä sincronica dei varietäie lucäle (ansame ai quele u i a tra l'ätru na läiga cunusciansa du “zenaise” o dei “piemuntaise” meridiunäle, de scpesu secoundu ei tendainse d'lavù e i raporti di parlanti), mä anche da quelu pocu che ra mëxma sctrutüra di dialeti e ra distribusioun 'nt'u teritòriu di sainci fenomeni u peimeta d'ricusctruì 'nt'in pountu d'viscta diacronicu. === Ei cäxiu dra Väl Burmia: ei cansugni pupuläri c'me scpegiu dei cuntasctu lenguiscticu === [[Fiorenzo Toso]], tratanda dou racolte d'cansugni pupuläri d'l'[[XIX secolo|Ötçaintu]], saraiva a dì ''Spigolatura di canti popolari parmigiani e monferrini'' ([[1889]]-[[1890]]) d'[[Giuseppe Ferraro]] cun dei materiäle d'[[O Dê|Degu]] e ''Canti popolari del Piemonte'' ([[1888]]) d'[[Costantino Nigra]] cun dei tesctimunianse d'[[L'Atè|L'Atä]]<ref>Fiorenzo Toso: Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528; 1995, 1997, Le Mani; Recco, Genova; Canti popolari della Val Bormida in raccolte demologiche ottocentesche</ref>, u tira dei impurtante cuncluxiugni an çima a ra natüra dei cuntasctu lenguiscticu dounda i dialeti dei posctu i se soun fuimäi. Dopu tütu, 'nt'l'evulusioun d'is ambiainte u deva següru ese cunsciderä u rolu da countu d'l'antigu duré a loungu dra [[scignuréia munfréin-na]] féin, d'fätu, ai periudu dra [[Rivoluçion françeize|Rivulusioun française]]. [[File:Map italy monferrato CG 37 CARTA GEOGRAFICA DELLO STATO DEL PIEMONTE.jpg|thumb|Mäppa cui Maichesätu dei Munfrä 'ntra sgòunda metä du Satçaintu]] L'autù u pärta da l'useivasioun che sci materiäli i musctru n'adatamaintu sulu an pärte di tascti sccetamainte piemuntaixi an çima ai rive dra [[Burmia (valä)|Burmia]]. Difäti us vega pocu d'quei träti funetici, muifusintätici e lesicäli che, an dialeti tra l'ätru indirissäi an modu ceru versu u tipu [[bäsu-piemuntaise]] c'me quei d'[[L'Atè|L'Atä]] e suvratütu d'[[O Dê|Degu]], i metu an lüxe ra forte cunvivainsa d'caräteri ligüri an sa zona d'tranxisioun difiçile da clasifiché: reriscime ùime i s'tröuu, pr'esaimpiu, riscpatu a ra scciäsa sciurteia piemuntaise e tusccan-na, dei palatizasiugni “vansäie” di grüpi ''bl-, fl-, pl-'' che ra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] a cundivida cun u rasctu dra [[Ligüria]] (sulamainte an “''ciù''”<ref>cansoun 7, versu 3 d'Degu</ref>), anvece ra sulusioun “d'rivera” ''[dž]'' de ''-lj-'' a sciorta föra chì e lì 'nt'i tascti d'L'Atä (''figia''), dound'a cunviva cun ra fùima cumüne bäsu-piemuntaise (''fia''); ei pasägiu ''ge-, gi-, j-'' a ''[z]'' u cumpä chì e lä 'nt'i tascti d'Degu (''zuvo, za'') mä is carätere, c'me ei mëxmu articulu ''ro'', u vä ultre ei cunfein ligüre versu [[Acqui Terme|N'Äiqui]] sainsa cère sulusiugni d'cuntinuu. [[File:Morte occulta (Canti popolari del Piemonte).jpg|thumb|Öina dei cansugni pupuläri 'rgoue da Costantino Nigra ch'a vé da L'Atä]] Difäti ia tradisioun dei posctu, ch'a se scpegia 'nt'is cansugni ascì, l'esiscta propi c'me “scitu” ideäle d'ancountru tra infruainse diverse, ampignäie an modu cumplessu. [[Gianluigi Beccaria]] l'hä visctu is cumpurtamaintu 'nt'i taimpi zä dra tärda [[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] cun u scpantiése di mudeli culturäli ativi 'nt'ina läiga fäscia d'cunfein ligüre-piemuntaise fein a ra [[Arpi|regioun alpéin-na]]: chì, dounda na mudascta civiltä artisctica e leträria «se bain ancöi n'am vé nainta dedvanci cun in prufì unifuime, maicä, e l'é cueinni incruxiä d'grupi, d'ancountri, d'pose e d'pasägi [...] l'hä però in segnu disctintivu e na maicatüra d'funsioun cumüne: l'esiscta c'me prudotu “d'cunsümu”, per l'üzu dei cumunitäie dei campägne e di buighi». An çima a ra realtä abästa feima d'in “axmürciu” d'dialeti, dounda elemainti sccetamainte dei posctu i vivu 'nsame a spunciugni d'urigine diverse, disegnanda in cumplicä angavügnu d'[[isuglosse]] che i veru da nord e da sud (da dounda l'uriginalitä d'dialeti che i s'definisciu an “negativu” cun l'afeimése d'scmaianse e diferainse che i s'mesciu tra lui), l'infruainsa d'mudeli lenguisctici e culturäli d'föra ciü forti l'hä cuntinuä a duré 'nt'u taimpu, cundisiunäia da fatùi puliticu-aminisctrativi e suciuecunomici cumplesci. U risultä l'é dounca ra läiga cumpetainsa lenguisctica d'sce cumunitäie, scicà che pr'esaimpiu u n'i a sctä nainta in particoläre bsögnu d'adaté, dopu ra sò impurtasioun, ra leingua dei cansugni pasäie a vuxe, suvra mensunäie. C'scì us scpiega ascì ia pluriglusséia dra Väl Burmia, in teritòriu dounda ra cunusciansa e l'üzu du zenaise (savunaise) e dei piemuntaise (bäsu-piemuntaise) i n'soun nainta rèri tra persoun-ne che i han an modi diversci di raporti cui ciantri ciü impurtanti dei poscti avxein. [[File:Comunità Montana Alta Val Bormida-mappa 2009.svg|thumb|Cumüni d'l'auta Väl Burmia an Ligüria (Cumunitä d'Muntägna fein au 2011)]] === L'Ultrezuvu zenaise e lisciandréin === Ansame a na pärte ch'a gira an çima a Savoun-na cun ra sò pruveincia, l'ärea lenguisctica d'l'Ultrezuvu d'Punainte a péia 'ndrainta anche na pursioun zenaise ([[Mason|Masoun]], [[Campo|Campu]], [[Rosciggion|Rsciùgni]]) e, föra dai cunfigni ligüri zä 'ntra [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]], i cumüni d'l'[[Uô|Uvadaise]] dounda us pärla u [[dialetu uaröxiu]] cui sò varietäie lucäle<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref>. L'useivasioun fäcia dau lenguiscta [[Fiorenzo Toso]] an çima ai caräteri lenguisctici axmürciäi 'nt'ei cansugni pupuläri dra Väl Burmia a vä anche per quele d'l'Ultrezuvu an giru a Uä, ducumentäie 'nt'ei mëxme racolte (pr'esaimpiu, riguärdu ei palatizasiugni, us hä ''ciü''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 154, 174; Canti popolari del Piemonte; p. 159</ref> c'me ''pü''<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>, ''pian''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 174</ref>, ''bianca piümma''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 81</ref>; us sutulinea anche chì ra fùima ''giuvu'', mä l'üzu ascì de ''agugia'' 'nvece che “üja”<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>). Ra presainsa d'[[Zena]] e quela dei sò fameie patrisie, dou realtäie nainta saimpre d'acordi tra lui, i soun streciamainte antresäie cun ra sctoria d'tüta sa zona d'l'Ultrezuvu. Dounca i primi prutaguniscti dra penetrasioun zenaise i soun zä 'nt'l'[[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] i priväi, che pr'is fein i drubu ei istitusiugni feudäle an çima ai teraigni catäi o ai munesctéi. Ei raxiugni d'foundu che i han purtä i zenaixi e Zena a 'nterassèse a l'Ultrezuvu i soun a l'imprinçipi scma d'natüra cumerciäle, liäie ai bsögnu d'avai di avamposcti “''ultra jugum''” pei träfighi tra ei [[portu zenaise]] e u [[Cianûa padann-a|retrutèra padàn]]. U duminiu d'Zena 'nt'l'Ultrezuvu u sofra 'nt'i [[XIV secolo|seculi XIV]], [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] na forte cuntrasioun a causa dei purai d'[[Milan|Milàn]], suta ei quelu i priväi zenaixi i arsciràn comonque a truè u sò posctu: sulu a ra fein i [[Sforza]] i çernu d'favurì a luiätri ei fameie patrisie lisciandréin-ne. L'é propi alura ch'us cumpiscia n'impurtante integrasioun d'l'ecunumeia d'tüta ra zona cun quela lumbärda, c'scì cume cun quela dei [[Munfrä]] lisciandréin: is pruciaisu, ch'us mescia a partì da ra cuntinua presainsa zenaise, u prudòua dei caraterisctiche etniche e lenguisctiche particuläri, dounda però ra cumpunainte piemuntaise a rascta saimpre subordinäia. Dopu ei 1528, grasie ai pättu d'[[Dria Doia|Andria Doria]] cun [[Carlo V|Cärlu V]], Zena a pò ripièse sce tère, che i turnu c'scì a fé pärte d'sò duminiu, dounda i i rasctràn sainsa ciü interusiugni per ciü d'trai seculi<ref> Emilio Podestà: [https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e300cb2a644840b96fe2678a5db960e7/Estratti/1a399a0560cb7f3adbb9e7e639965e09.pdf Genovesi nell'Oltregiogo] </ref>. Difäti u teritòriu d'Uä, ansame au [[Növe|Nuvaise]] e a ra [[Val Borbêa|Väl Buibaira]] (che dai pountu d'viscta lenguiscticu i fan però pärte du sutugrüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu du ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]), i soun sctäi däi ai [[Piemonte|Piemounte]] per fuimé ra növa [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]] ant'ei [[1859]], quande ra pruveincia d'Növe l'é sctä supresa da ra leze dei prim minisctru [[Urbano Rattazzi]]<ref>Daniela Mancini: [https://www.francobampi.it/liguria/rattazzi/oltregiogo.htm L'Oltregiogo e la Legge Rattazzi:] </ref>. Riguärdu a ra sctoria dra letratüra an dialetu d'sa zona, us ricorda prima du [[XX secolo|Növçaintu]] dei rère tesctimunianse c'me cäca pueséia 'nt'i parlé d'[[Campo|Campu]] d'[[Luciàn Rósci|Luciano Rossi]] 'ntra prima metä du [[XVIII secolo|seculu XVIII]]<ref>PONTE, 1998</ref>, na vaina ciü impurtante d'pueséia 'nt'u dialetu du [[Sascê|Sascé]], che ei mäscimu escpunainte, l'abau [[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti|Gio. Lorenzo Federico Gavotti]], l'hä vissü tra ra fein du [[XVIII secolo|seculu XVIII]] e l'imprinçipi du [[XIX secolo|XIX]]<ref> MARRAPODI, 2000</ref>. Tücci sci tascti i s'rifan a ia tradisioun leträria an zenaise o a di ätri mudeli cultiväi che i veru d'vòta an vòta imitäi o desctrutüräi, cun l'ecesioun foscia d'na [[Canzùn id guèra|Cansoun d'uèra]] du Sascé d'in autù scunusciü per ra [[Goæra de sucescion aostriaca|uèra dei 1746]], bain misa comonque, a sò vòta, 'nt'ina läiga curainte d'pueséia apulugetica e patriotica xvilupä a Zena 'nt'l'ambiainte d'trüscia pei suciasi dra lota d'liberasioun dai austru-piemuntaixi. A Uä, us mensoun-na [[Tugnein Rebbora]], cun poche cumpuxisiugni, e [[Françésco Carlìn|Françescu Carlini]], cun ''Ra carossa do diao''. Ad ogni modu, an sci cäxi l'é saimpre na pueséia d'ucaxioun e anciuäia a mudeli d'föra, dounda u dialetu l'hä ra funsioun d'sisctema lenguiscticu dra realtä d'tücci i giourni e dounca d'sctrumaintu per forsa cunfinä, dai pountu d'viscta leträriu, ant'in rolu d'cèru suburdine, sainsa ia puscibilitä d'çeiché na sò uriginalitä artisctica. Sulu cun u Növçaintu ia pueséia 'nt'i dialeti minuri, 'nt'ei varietäie d'periferéia e isuräie a 'riva difäti a risultäi davai auti e au livelu d'vera letratüra. L'é difäti ai prinçipi du seculu ch'u fiuriscia ia prudusioun d'[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]], u ciü grande pueta aimancu dra zona d'Uä, ch'u s'é disctintu per avai elaburä cui sò mazi, sainsa purai fé riferimaintu a na “tradisioun” dei posctu che d'fätu a n'esisctaiva nainta, na pueséia persunäle ch'a risauta, 'nt'ei cuntasctu ligüre-piemuntaise e an quélu nasiunäle, tantu per fùime e cuntegnüi cume per intensiugni e mudalitäie d'fruisioun. [[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue autoctone dra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte)}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]] == Caratterisctiche == Ant'ei parläde d'l'Ultrezuvu, ra cumpunainte “ligüre” ch'as mesccia cui träti galluitalici piemuntaixi, lumbärdi e emiliagni, a n'é nainta saimpre ra mëxma: pr'esaimpiu, l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä scciäsamainte ei palatizasiugni, mä paregiu ai piemuntaise u tainde a eliminé saimpre ei vucäli atune 'ndrainta ei parolle. Riguärdu l'Ultrezuvu d'Punainte an particuläre, di quei träti cumüni au tipu ligüre dra coscta i s'poru façilmainte nuté 'nt'ina serie d'sciurteie funetiche, muifusintätiche e lesicäli davai evidainte, che i peimetu d'vòte, per ra sò distribusioun diatopica e per ätre cunsciderasiugni, d'intuì u sò carätere antigu, “uriginäriu”, e d'ricusctruì u zö d'suvrapusisiugni, dätu che ei diverse curainte lenguisctiche che i han interassä u teritòriu i han duvü met'se i öina suvra l'ätra 'ntra cusctrusioun dra realtä lenguisctica d'ancöi. [[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] [[Fiorenzo Toso]], an ''Storia linguistica della Liguria'' e ''Liguria linguistica'' u presainta iscte c'me caraterisctiche ciü impurante di parlé du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte: # Ant'ei campu dei vucalixmu, ''al-'' tonicu dedvanci a cunsunante dentäle u päsa a ''ā-'' an tüttu l'Ultrezuvu d'Punainte, eventualmainte cun di xvilupi aprövu. Sa sciurteia l'é ra mëxma ch'a 'nterasa l'ärea dra rivera 'nmazu tra [[Arbenga|Arbeinga]] e [[Monterosso|Munterussu ai Mä]] 'nt'ei [[Çinque Tære|Çeinque Tère]], anvece ei [[bäsu Piemounte]], c'me [[Uà|Uä]] ascì 'nt'is cäxiu, l'hä 'nvece ei pasägiu a ''aw'': dopu ra velarizasioun de ''ā'' us hä, dounca, per l'italiàn “caldo”, ''kòd'' a [[Còiri|Cäiri]], a [[Còrcre|Cärcre]] e a [[L'Atè|L'Atä]], per “gonna” (falda) us hä ''fåda'' a [[Carizan|Carisan]], per “calcio” ''kòts'' a [[O Dê|Degu]]<ref>Ei vivägne dei parolle d'esaimpiu i soun an generäle VPL, AIS e PLOMTEUX, 1992</ref>. Ei sciurteie de ''al-'' prutonicu i pärtu dai mëxme cundisiugni, saraiva a dì ei pasägiu a ''ā'' (diversamainte realizäia) countra u tipu “piemuntaise” e (ligüre d'mazu-punainte) ''aw'', ch'u sciorta föra 'nvece dai pärte d'l'ärea, a [[Urmea]] e an [[Väle Scctüra]], lì anche 'ntra fùima ''ow'' cun ascimilasioun an pärte<ref>CUNEO, 2001</ref>; # L'Ultrezuvu d'Punainte l'hä scciäsamainte ia trasfuimasioun de ''-sj-'' e ''-tj-'' an ''-ž-'', pr'esaimpiu, dau latein basiu(m) ''báž'', da ratione(m) ''ražón''. Se bain che sa sciurteia a saigia suvainte ritegnoua in sainciu arcaixmu riscpatu a ra de-palatizasioun ch'u presainta 'ncöi ei piemuntaise (che l'hä an generäle ''báz'', ''razún''), u deva ese cunsciderä ra sò forsa an tüta l'ärea ligüre (cun dei xlançi an munfrein), che l'avrä següru cuntribuì a ra tegnoua 'nt'l'Ultrezuvu. Ad ogni modu, cosa ch'a n'é nainta menu impurtante pei vucalixmu, ei mantegnimaintu de ''-ž'' a ra fein dra parola u läscia veghe u scenté dei vucäle atune ciü tärdi che 'nt'u rasctu du setentrioun piemuntaise e ciü genericamainte gallu-itälicu, dound'u cäpita sciasamainte ra de-palatizasioun; # An manera scimile, l'Ultrezuvu d'Punainte u cunseiva ra sciurteia ''-š-'' de ''x'', ''ps'' e ''ssj'', c'me an ''káša'' per l'italiàn “cassa”, ''lašè'' per “lasciare”, c'me an tüta l'ärea ligüre, còuntra ra de-palatizasioun ch'a l'é tipica dei varietäie setentriunäle; # Ra palatisasioun “vansäia” de ''pl-'', ''bl-'' e ''fl-'', che i dan riscpativamainte ''ć-'', ''dž-'' e ''š-'' an pusisioun dei prinçipi d'parola o dopu na cunsunante, ''-dž-'', ''-dž-'' e ''-š-'' an pusisioun tra ei vucäle, l'é na caraterisctica “ligüre” per ecelensa ch'a cröba an modu scciäsu u teritòriu 'nmazu tra Urmea-Garesce a punainte e ra Väle Sccrivia a levante aimancu 'ntra pärte auta, anvece an giru a Növe i c'mençipiu a prevarai ei cundisiugni setentriunäle. Versu nord, u tipu “ligüre” u ricura ancù a Cameran-na e a Mumbarché mä nainta a Cortemilia, Punsoun e Murere; # An tüta ra Väl Burmia e 'nt'u teritòriu du Sascé, R'Urba, Uä, tiranda 'ndrainta ra Väle Sctüra, ra sciurteia de cl l'é discteinta da quela de ''lj'' c'me l'avé 'nt'l'ärea ligüre du ciantru, da Finä a Taggia: dau latein spec(u)lu(m), ch'u l'à dä l'italiàn “specchio”, us hä dounca a L'Atä e Millëximu ''spédž'', a Degu ''špédži'' e ''spédžu'' au Sascé e Campu, còuntra paya dau latein palea ch'u l'à dä l'italiàn “paglia”, anvece ''cl'' e ''lj'' i soun sctäi ampatäi an piemuntaise a ''-y-'' e an zenaise a ''-dž-''. Ra sciurteia de ''-cl-'' an ''-dž-'' divisa da ''lj'' an ''-y-'' a cuntinua d'ätra pärte da ra zona lumbärda an munfrein: dounca, isct'ürtimu trätu funeticu u n'é nainta da mete 'ntra liscta dei cunvergiainse cui piemuntaise, c'scì cume l'é ceru che ra sciurteia de ''cl'' a n'rimunta nainta a n'infruainsa zenaise/savunaise. Ia trasfuimasioun de ''-lj-'' an ''-i̯-'' c'me an piemuntaise l'é in trätu cumüne a tüta ra zona a punainte dra Väl Sccrivia, anvece a levante is fenomenu u sciorta föra d'rèru riscpatu a ra forsa d'l'exitu “zenaise”; # L'é d'tüta l'ärea ligüre e d'gran pärte dei Munfra, mä nainta dei piemuntaise “cumüne”, ei pasägiu de ''-l-'' tra ei vucäle a ''-r-''. Is fenomenu u vä pöi 'nsame a l'indebulimaintu aprövu de ''-r-'' an ''-ř-'', ch'u cröba gran pärte dra Väl Burmia sainsa però 'rivé a ra cäucia cumpleta c'me 'ntra zona zenaise (pr'esaimpiu ''ařéna, bankařé, ćiřéža, düřè'' a Useria, anvece L'Atä e Millëximu i han zä ''-r-''). 'Nt'is cuntasctu us tröua amche l'indebulimaintu de ''-r-'' prima d'cunsunante (e dopu cunsunante), c'me us vega pr'esaimpiu a Pounte d'Invrea e 'nt'u teritòriu du Sascé e dr'Urba e ch'u tröua curispundainsa an di quei parlé dra Ligüria d'ciantru-punainte (a Degu ''merká'', a Pounte d'Invrea ''meřká'', au Sascé ''meyká''); # U xvilupu de ''ge-, gi-, di-'', an Väl Burmia e 'nt'ei ätre zone d'l'Ultrezuvu d'Punainte, u vä aprövu a ra sciurteia scpantiäia an tüta ra Ligüria, cui pasägiu a ''dz-'' e ''z-'' cumüne ciütosctu a ra zona “lumbärda” che a quela “piemuntaise”. Pr'esaimpiu, per l'italiàn “ginocchio” us hä ''znúdžu'' au Sascé, an Väle Scctüra e a Carisan, ''znúdž'' a Useria, Degu e Pounte d'Invrea; per “gelare” us hä ''dzrè'' au Sascé e a Degu, ''dzrò'' a Carisan, per “genero” ''dzéne'' a Carisan, ''dzénr'' a Degu, ''dzrén'' a Millëximu, ''dzánr'' a L'Atä, e c'scì véia, còuntra ei fùime “piemuntaixi” ''dženúy'', ''dželé'', ''džéner''; # Zounta l'Ultrezuvu d'Punainte a l'ärea ligüre d'ciantru-punainte ra mancäia velarizasioun de -n- an pusisioun postonica, fenomenu ch'u cröba 'nvece, se bain cun dei sciurteie an pärte diverse, tantu ei Piemounte meridiunäle c'me, an Ligüria, ra zona zenaise a partì da Noli aprövu a ra coscta. Ra velarizasioun a manca cumpletamainte an tüta ra Väl Burmia e a punainte d'iscta (pr'esaimpiu, lána, tána), anvece u teritòriu du Sascé e dr'Urba u presainta na situasioun cangiante (ra nasäle veläre a ricura ciü che ätru 'nt'Ultrezuvu zenaise); # Ei cuncurdanse cun l'ärea ligüre i se scpantiu au campu muifulogicu ascì: pr'esaimpiu, ei pluräle di numi masculigni us fùima an Väl Burmia secoundu u modu ligüre, cun ra desinainsa -i, a diferainsa dei piemuntaise, dound'ei pluräle u n'cangia nainta riscpatu au singuläre. Ra Väl Burmia e u teritòriu du Sascé an particuläre i ripeiu ra -i anche dopu cunsunante nasäle, andanda aprövu dounca ei cundisiugni “tusccan-ne” dounda i han piä urigine, an epuca ben bain tempuri, ra fuimasioun d'in particuläre pluräle cun metatexi tipicu 'ncöi du zenaise. Pr'esaimpiu, maintre ei pluräle d'l'italiàn “cane” u n'cangia nainta 'nt'ei piemuntaise (“kán”), ant'l'ärea ligüre us fùima c'me an italiàn cun ra desinainsa -i; an zenaise però e aprövu ra coscta ligüre d'punainte sa -l a vä 'ndrera e a päsa pöi an pusisioun prima dra cunsunante, 'nt'ina fùima kayn ducumentäia 'nt'i tascti antighi fein au seculu XIV, da dounda 'ntra Rivera d'Punainte us hä kay per ra cäucia aprövu dra nasäle e, 'ntra zona zenaise, us hä kèn, kén per ra cuntrasioun aprövu. 'Nt'l'Ultrezuvu d'Punainte us hä, anvece, fùime du tipu káni, a Useria baléñi per l'italiàn “pallini”, bibéñi per “tacchini”. Paregiu us fùima i pluräli ascì di numi feminigni du tipu “ragioni”, “stagioni”. # Saimpre riguärdu ra fuimasioun dei pluräle, u vä missu an evidainsa ei pasägiu ai feminein d'quelu di numi masculigni an urigine neutri an latein, che an piemuntaise i s'adätu au singuläre: c'me 'ntra zona zenaise, pr'esaimpiu, ei pluräle di italiagni “ginocchio” e “labbro” l'é dounca du tipu xnuge e leife/lävre (Uä), anvece an piemuntaise i soun du tipu gënoj e laver. # Riguärdu ei caraterisctiche muifulogiche e sintätiche, ra Väl Burmia a cundivida cun ra Ligüria, pr'esaimpiu, l'aveibiu d'lögu kí per l'italiàn “qui”, anvece dei piemuntaise sí (latein ecce hic), u n'cunuscia nainta l'enclixi d'in prunume d'lögu 'ntra sctrutüra d'presentasioun e l'üzu de ke dopu l'intrudutù d'dumanda (cusctrusioun ch'a pä 'nvece generalizäia an piemuntaise); # Tra i fenomeni che l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an cumüne cun u tipu “piemuntaise”, u ciü cèru l'é següru ra cäucia dei vucäle atune, tantu a ra fein dei parole cume prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ei parole proparusitune, d'vòte ripianda dopu na -i a ra fein. Ra zona ciü 'nterassäia dai fenomenu l'é quela dra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] tra [[Oseria|Useria]] e [[O Dê|Degu]] (cun [[O Ponte|Pounte d'Invrea]]), anvece u teritòriu dr'[[Urba]] e [[Uà|Uä]], cun u [[Sascê|Sascé]] e ra [[Väle Scctüra]] ([[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]]) u cunseiva ei vucäle a ra fein dei parole e u ridoua quele prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ei parole. 'Nt'l'auta Väl Burmia, a [[Bardenèi|Bardineu]] e a [[Carizan|Carisan]] us cunseiva però ei vucäle a ra fein dra parola, c'scì cume, an ciü, anche quele dopu l'aciaintu 'ndrainta ia parola e a Bardineu quele prima ascì, che a Carisan i veru debule sainsa 'rivé ad ogni modu a scenté saimpre. A punainte dra Väl Burmia ei cundisiugni i soun dopu tütu ei mëxme d'Carisan, anvece a levante, 'ntra Väl Sccrivia cun ciantru a Növe e Gävi, ra situasioun l'é scimile a quela d'Uä e du Sascé; # Riguärdu ei cunsunantixmu, ra -g- tra ei vucäle, da -c- e -g- latéin-ne, c'me an piemuntaise a vé debule<ref>Rohlfs 1966: 197</ref> fein a ra cäucia an tüta ra Väl Burmia da Bardineu-Carisan fein au Sascé e Campu-Rsciùgni, anvece us cunseiva pr'esaimpiu an tüta ra Väle Sccrivia<ref>per esaimpiu us hä c'scì per l'italiàn “spiga” a Millëximu, Degu e Pounte d'Invrea špía, per “formica” a Degu furmía, a Carisan fürmía, a Pounte d'Invrea fermía, au Sascé füymiya, per “lago” a Carisan lòyu</ref>; a punainte, a scenta an Väl Tänaru e u i a dei ùime d'na antiga cäucia, se bain nainta sisctematica, 'nt'l'entrutèra d'[[Arbenga|Arbeinga]] versu levante ([[Castrevegliu]], [[Erli]] e u teritòriu de drainta ch'u bräsa [[Finô|Finä]])<ref>Us hä a Castrevegliu fürmía</ref>. Is fenomenu l'era foscia presainte an taimpi antighi 'nt'u [[Savuneize|savunaise]] ascì (ra diciarasioun d'Paxia dei 1178-1182 a riporta buada per l'italiàn “bucato”) mä 'ncöi u dialetu dra çittä, ch'u s'é votu zä an epuca tempuri versu u tipu zenaise, u n'an cunseiva nainta ciü ùima; # Impurtante trätu muifulogicu d'carätere piemuntaise l'é ra sciurteia an -úma dra prima persoun-na pluräle, ch'a cröba tüta ia pärte d'l'Ultrezuvu d'Punainte tra Carisan e Bardineu da na pärte e Uä e ra Väle Scctüra da l'ätra, mainte ra Väle Sccrivia da na pärte l'hä ei cundisiugni “zenaixi” (-ému) e ra Väl Tänaru da l'ätra (Urmea, Garesce) a presainta dei cundisiugni növe d'tipu lucäle. # Paregiu d'carätere piemuntaise l'é ra fein an -é d'l'infinì 'ntra prima cuniugasioun di veibi (-are) e di numi an -arium, -ale, ch'a tuca na zona curispundainte ciü o menu a isu settù d'l'Ultrezuvu dound'us hä ra cäucia dei vucäle atune e a ra fein dra parolla (scpecialmainte da ra Väl Burmia a ra Väl Scctüra, chinanda fein a Sctela ançä du Zuvu) # L'é d'tipu piemuntaise i caräteri muifulogici e sintätici<ref>Mair Parry: Sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte. Parluma 'd Còiri</ref> c'me ra sciurteia an -u dra 3ª persoun-na pluräle d'l'indicativu presainte, ra fùima d'l'articulu determinativu, l'üzu dei prunume liberu d'3ª persoun-na singuläre kyèl e dei prunume dativu e cliticu d'lögu i riscpatu a ra fùima ligüre ge; # Na serie d'sciurteie i soun cumüni tantu a di parlé d'tipu “piemuntaise” cume a ätri d'tipu “ligüre”: pr'esaimpiu, cumüne ai Piemounte meridiunäle, a ra zona zenaise e a l'Emilia d'punainte l'é ra sulusioun d'na saincia teiminasioun per ra tersa persoun-na pluräle an tüte ei cuniugasiùgni, se bain ch'u pö esie ciü sulusiugni puscibile per ra teiminasioun<ref>PETRACCO SICARDI, 19922: 23</ref> (che an Väl Burmia a balocia tra l'üzu de -u dra tersa cuniugasioun secoundu ei mudelu piemuntaise e quelu “ligüre” de -a dra prima, pr'esaimpiu a Carisan); # Ra sciurteia particuläre de -tr- an máre, páre ch'a mäica i parlé d'l'Ultrezuvu d'Punainte riscpatu ai fùime che i prevairu an Ligüria (che i pärtu da máyre, páyre cunseiväi pr'esaimpiu 'ntra zona d'esctremu punainte), a cröba anche na läiga ärea dra Rivera d'Punainte, curispundainte au tipu ligüre “d'mazu”, dounda a Arbeinga, a Portu o a Ceive d'Tegu u i a pr'esaimpiu ei mëxme cundisiugni. Cumüne ai “piemuntaise” e au “ligüre” d'mazu-punainte (e d'levante) l'é anche ra distribusioun di clitici sugettu, che u i se xluntana - e meia an tüta ra zona - scma u tipu zenaise; # Cun u “zenaise” e cui “piemuntaise”, mä nainta cun l'ärea ligüre d'punainte, i dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i hän an cumüne i modi d'fuimé i ditonghi de -é- rumansa (mèyz, mèyzu 'mese', sèyra, sáyra 'sera'); # I exiti che i s'poru cunscideré “particuläri” d'l'Ultrezuvu riscpatu au tipu “piemuntaise” e a quelu “ligüre” i n'soun nainta tanci, mä tücci ciü o menu impurtanti: an di quei pounti d'sa zona ra ditungasioun de -é- rumansa a pö avgnì anche dedvanci a nasäle (a L'Atä tsáyna per l'italiàn “cena” e váyna mä a Carisan tséna e véna), a diferainsa d'quantu u suciada an Piemounte e an Ligüria, mä c'scì cume l'avé 'nt'l'ärea emilian-na, cun ra quela ra Väl Burmia a cundivida anche ra ditungasioun de -i- dedvanci a nasäle, che 'nt'ei pasä l'hä duvü 'rivé a ra coscta aimancu 'ntra zona d'Uneria. Difäti, ra ditungasioun de -i- as é scpantiäia da l'ärea padan-na 'nt'l'Ultrezuvu, scicà che pr'esaimpiu us hä per l'italiàn “vino” véin a Uä e a Növe; # Cumüne a l'Ultrezuvu d'Punainte e a na läiga zona lumbärda d'punainte cun dei xlançi an Emilia e 'nt'ei Piemounte setentriunäle l'é ei pasägiu du grüpu -ct- a -ć-<ref>Us hä c'scì per esaimpiu i tipi fáču per l'italiàn “fatto”, láče per “latte”</ref> (pe mazu du sctädiu cumüne a l'ärea ligüre e a quela piemuntaise -it-), che da ra Väl Burmia a cheina ascì 'nt'l'entrutèra d'Arbeinga e 'nt'i parlé bäsu-piemunaixi ciü avxein; # I soun segnaläie ancù ei fùime particuläri, 'nt'u dialetu d'Cäiri, dei cundisiunäle cun generalizasioun d'infisu -s- (sarésa, sarési, sarésa, sarésimu ecc.), che i s'ritröuu ancù na vòta 'nt'l'ärea lumbärda e emilian-na d'punainte (mä anche, bsögna dìle, an cäca parlé ligüre, pr'esaimpiu an [[Munegascu|munegasccu]]<ref>AZARETTI, 1977: 206-207</ref>). == Note == <references /> == Bibliugraféia == * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528|editô=Le Mani|léngoa=IT|}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Liguria linguistica, Dialettologia, storia della lingua e della letteratura nel Ponente. Saggi 1987-2005|editô=Philobilion Edizioni |léngoa=IT|}} == Pägine cureläie == * [[Dialetu uaröxiu]] * [[Gian Lořenzu Federicu Gavotti]] * [[Culoumbu Gajòun]] == Ätri prugetti == {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] tfzbz9vvtfvjepzf8f0zf0nzzscza13 274623 274622 2026-10-08T11:32:20Z Michæ.152 13747 rev. 274623 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}} {{Léngoa |nómme = Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte |stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]] |regioîn = {{scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br /><small>(pruveince d'[[Zena]] e d'[[Sann-a|Savoun-na]])</small><br />{{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]<br /><small>(pruveince d'[[Lisciandria]], [[Cuni|Cuneo]])</small> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]] |fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]] |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallu-itäliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]] |fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]] |fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] |mappa = Lìgure de l'Ôtrazôvo de Ponénte.jpg |didascalia = Mäppa di dialeti che i soun 'ndrainta au sutugrüpu du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte. }} U '''Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte''' l'é u sutugrüpu dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] ch'u 'rgöia ei parläde 'ntra pärte nord-ucidentäle dei baçì lenguiscticu ligüre, de d'lä dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], tiranda 'ndrainta boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'Uvadaise<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref><ref>[https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Liguria.html Una creusa tra le parole della Liguria. A proposito del Piccolo Dizionario Etimologico Ligure di Fiorenzo Toso] </ref>. == Definisioun == Ra clasificasioun ciü növa di [[Parlæ liguri|parlé ligüri]]<ref>PFISTER, 2002</ref> a disctingua tra i dialeti dra rivera ([[Lìgure òcidentâle|varietäie d'punainte]], [[Lìgure de Mêzo|d'mazu]], [[Zeneise|zenaixi]] e [[Lìgure de Levànte|d'levante]]), na [[regioun alpein-na]] cun di sò caräteri specifici e trai [[varietäie de tranxisioun|varietäie d'tranxisioun]] cun u [[Léngoe gàllo-itàliche|tipu galluitälicu]] veru e propi, urdinäie suta i numi d'Ligüre d'l'Ultrezuvu d'punainte, d'mazu e d'levante. A nord dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], föra che ei zone dra [[Väle Sccrivia]] e dra [[Väl Trebia]] dound'us pärla [[Zeneise|zenaise]], i dialeti d'tranxisioun tra u tipu ligüre e ei varietäie ciü decisamainte galluitäliche<ref>Petracco S. 1992a</ref> i se xläigu da [[Urmea]]<ref>Schädel 1905</ref> a l'auta [[Väle du Taru]]<ref>Petrolini 1983</ref>, d'solitu cun di caräteri fonetici, morfologici, sintatici e lesicäli che i s'mescciu d'vòta an vòta cui [[Piemontèis|piemuntaise]], cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emilian]] da maniman ch'u s'ie avxein-na a ra [[Cianûa padann-a|cianüra]]. C'scì 'ntra [[Väle Tänaru|Väl Tänaru]] [[Urmea]] l'é dei balu ciü “ligüre” d'[[Garesce]], che a sò vòta al è ciü d'[[Prióra|Priura]] o d'[[Ceva]]; 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] i soun ciü che ätru ligüri [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] riscpatu a [[Merexo|Milëximu]], [[L'Atè|L'Atä]], [[Còiri|Cäiri]] o [[O Dê|Degu]]<ref>Arnaud 1983-1984, Cadelli-Valle-bona 1990, Parry 1989, 1992</ref>; i soun ben bain ciü ligüri che piemuntaixi ei aute [[Väle d'l'Erru|Väle d'l'Erru]] ([[Sascê|U Sascé]]), [[d'l'Ùiba|d'l'Ùiba]] fein-na a [[Uà|Uä]]<ref>Torrielli 1980</ref> e [[du Scctüra]], anvece caräteri piemuntaixi e lumbärdi i prevairu süttu a nord de [[Gâvi|Gävi]], [[Lerma|Leima]] e [[L'Isoa do Canton|Isura dei Cantoun]] (ürtimi cunfigni du tipu zenaisizä). An generäle, dounca, u läigu grüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu]] u cröba l'entrutèra de d'lä dra crescta di Apenigni, presaintanda di träti maicäi d'incruxiu cui leingue regiunäle tacä, saraiva a dì cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]] (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte), cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] an giru au teritòriu d'[[Növe]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu du Ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]) e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emiliàn]] tra ra [[Val Staffura|Väl Staffura]] e ra [[Val Trebia|Väl Trebia]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Levante]]). I parlé 'ntra sudivixiòun d'Punainte i soun xbardläie tra ra [[Ligüria]] nord-ucidentäle e ei [[Piemonte|Piemounte]] meridiunäle, anterassanda ra zona a cavä tra ei pruveince d'[[Zena]], [[Savonn-a|Savoun-na]], [[Lisciandria]] e [[Cuni|Cuneo]]. 'Nt'is sutugrüpu u i a dounca i dialeti dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] che is tröuu an boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Val Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'[[Uà|Uvadaise]]. An raxoun dra sò geugraféia, sci dialeti i soun suvainte an cuntinuu cun di parlé d'tranxisioun cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]. == Evulusioun sctorica == A partì dai caraterisctiche du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, us vega an modu ceru ei carätere “duertu” e composctu dei cundisiugni di dialeti 'ntra zona e u rolu dei diverse cumpunainti leguisctiche che i i soun gnoue a cuntätu. Ra funsioun sctorica d'zounta e squäxi d'cruxera d'in teritoriu misu 'nmazu tra [[Ligüria]] e [[Piemonte|Piemounte]], mä duertu anche a impurtanti infruainse da est grasie a ia pusisioun d'in suicu d'väle ch'u cära zü versu [[Lisciandria]] “lumbärda”, a pä cunfeimäia anche dau xlunghése d'cundisiugni “setentriunäle” 'ntra [[Ligüria du ciantru|Ligüria d'mazu]] e da çerte sciurteie “ligüri” 'nt'l'ärea [[bäsu-piemuntaise]]. Secoundu dei cunsiderasiugni d'tipu geulenguiscticu, ei caraterisctiche “ligüri” e quele “lumbärde”, de d'lä d'l'urdine gerärchicu che d'solitu us dä ai fenomeni an exäme (i han ciü impurtansa i fatùi murfulogici, pr'esaimpiu, riscpatu a queli funetici), i pän meiu raixäie d'quele “piemuntaixi”. I caräteri “ligüri” e “lumbärdi” i soun quei che i sciourtu föra an manera ciü scciäsa an tüttu u teritòriu e, maintre ei zone d'periferéia e di brichi ciü conseivative, c'me [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] (dound'un s'é nainta afeimä di träti “piemuntaixi” c'me l'infinì an ''-è'' e ra cäucia generalizäia dei vucäle ätune), i metu l'aciaintu an çima au carätere “ligüre” du sò parlé, u n'i a nainta 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]], e ciü an generäle 'ntra zona d'l'Ultrezuvu d'Punainte, di rascti piemuntaixi antighi isuräi an mazu a zone scciäse cun caräteri “ligüri”. Ad ogni modu, i caräteri “ligüri” i mäicu a sò vòta di tipi diversci, di quei che i viru versu u tipu [[Zeneise|zenaise]] (per mazu d'[[Savonn-a|Savoun-na]]) e ätri versu quelu du “[[ligüre du ciantru|ligüre d'mazu]]”, che i se soun cunseiväi o generalizäi cun ciü furtäinia scpecialmainte quande i gnivu a cumbaxié cui sciurteie “lumbärde” che i spunciävu da est. Sce ürtime i musctru d'ese davai boun-ne a xlaighése, peicà an ciü d'oin cäxiu i cäru zü versu ra [[Ciâna d'Arbenga|cian-na d'Arbeinga]], fätu che 'nvece u n'riguärda nainta i tipi ”piemuntaixi”, föra che u cäxiu dra cäucia de ''-g-''. U pä dounca che ei cundisiugni ciü antighe di dialeti dra Väl Burmia i duvésu ese maicäie da in tempuri ancountru tra n'antigu cuntasctu “ligüre” foscia d'mazu e dei curainte lenguisctiche d'urigine padan-na “lumbärda”, e che i caräteri ciü cèri dra “piemuntexitä” i se sagiu afeimäi sulamainte dopu, scpantiandase cun tüta prubabilitä pei mëxme linee che i avaivu zä peimisu l'escpansioun d'mudeli rimuntäi da nord-est: ansciöin trätu “piemuntaise” dra Väl Burmia l'é difäti scunusciü ai [[Munfrä]]. Sa scpiegasioun l'hä ei vantägiu d'cumbaxié ciü o menu cun ra sctoria pulitica dra väle: l'escpansioun dra scignuréia munfréin-na a n'deva nainta ese l'zoua però c'me susctegnu ai tipi lenguisctici “piemuntaixi”. Us deva cunscideré difäti che i caräteri dialetäli particuläri dei Munfrä riscpatu au rasctu dei Piemounte lenguiscticu i soun ancöi ciütosctu cumüni a ra zona lumbärdo/emilian-na aprövu ai cunféin e che i duvaivu esle an modu ancù ciü cèru 'nt'i seculi pasäi. I dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i pän dounca ese u risultä d'in pruciasu dound'us afeima dei mudalitäie munfréin-ne, prima 'nt'in periudu “lumbärdu”, pöi ant'oin “piemuntaise” 'ndä avanci finaura, an çima a in scpesume ciü antigu ch'u mäica di tipi “ligüri”. Sce caraterisctiche ligüri i soun dei vòte ben bain forte e scciäse, c'me 'nt'ei cäxiu dei palatizasiugni di grüpi d'cunsunante, ätre vòte ciü sbardläie e foscia an pärte purtäie dai infruainse culturäle e ecunomiche avxein-ne 'riväie ciü tärdi ascì (c'me squäxi d'següru 'nt'ei cäxiu di caräteri “zenaixi” che ra Val Burmia l'hä an cumüne cun [[Savonn-a|Savoun-na]]). Na cunfeima d'sa scpiegasioun a pä 'rivé da in posctu luntàn, dounda l'é capitä, 'nt'in taimpu paregiu disctante, na grande emigrasioun d'giante ch'a gniva da l'Ultrezuvu d'Punainte: se, c'me u pä prubäbile<ref>TOSO, 2002</ref>, di dialeti che i gnivu da ra zona d'tranxisioun ligüre-piemuntaise i han avü in rolu decisivu 'ntra fuimasioun dei [[varietäie “galloitäliche” dei Meridioun|varietäie “galluitäliche” dei Meridioun]] e scpecialmainte dra [[Lucania]], ei cundisiugni d'ise antighe culonie, nascioue an giru a [[Potensa (Baxaicâ)|Putainsa]] e 'nt'ei [[gurfu d'Pulicästru|gurfu d'Pulicästru]] aprövu a ia pulitica di matrimoni di scignuri dei Munfrä a partì da ra metä du [[XII secolo|seculu XII]], i duvraivu cunseivé aimancu an pärte u tipu lenguiscticu che l'é sctä alura lì armuä. Difäti l'é vera che ise varietäie antighe i musctru d'cundivide i träti “ligüri” e “piemuntaixi” ciü impurtanti di parlé dra Väl Burmia mä, c'me i dialeti ciü apartäi d'iscta, i n'han nainta ancù o scma an manera imperfeta ei ciü növe caraterisctiche “piemuntaixi”, che au mumaintu d'l'emigrasioun versu sud i n'eru ancù arsceie a afeimése e foscia i c'mençipiävu sulu alura a afaciése 'ntra zona d'l'[[Ultrezuvu]]. U tema du lucié di cunfigni e du sò cuntinuu cangié u tröua dounca 'nt'l'Ultrezuvu e suvratütu 'nt'ei cäxiu dra Väl Burmia na cunfeima, ch'a l'é däia da ra realtä sincronica dei varietäie lucäle (ansame ai quele u i a tra l'ätru na läiga cunusciansa du “zenaise” o dei “piemuntaise” meridiunäle, de scpesu secoundu ei tendainse d'lavù e i raporti di parlanti), mä anche da quelu pocu che ra mëxma sctrutüra di dialeti e ra distribusioun 'nt'u teritòriu di sainci fenomeni u peimeta d'ricusctruì 'nt'in pountu d'viscta diacronicu. === Ei cäxiu dra Väl Burmia: ei cansugni pupuläri c'me scpegiu dei cuntasctu lenguiscticu === [[Fiorenzo Toso]], tratanda dou racolte d'cansugni pupuläri d'l'[[XIX secolo|Ötçaintu]], saraiva a dì ''Spigolatura di canti popolari parmigiani e monferrini'' ([[1889]]-[[1890]]) d'[[Giuseppe Ferraro]] cun dei materiäle d'[[O Dê|Degu]] e ''Canti popolari del Piemonte'' ([[1888]]) d'[[Costantino Nigra]] cun dei tesctimunianse d'[[L'Atè|L'Atä]]<ref>Fiorenzo Toso: Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528; 1995, 1997, Le Mani; Recco, Genova; Canti popolari della Val Bormida in raccolte demologiche ottocentesche</ref>, u tira dei impurtante cuncluxiugni an çima a ra natüra dei cuntasctu lenguiscticu dounda i dialeti dei posctu i se soun fuimäi. Dopu tütu, 'nt'l'evulusioun d'is ambiainte u deva següru ese cunsciderä u rolu da countu d'l'antigu duré a loungu dra [[scignuréia munfréin-na]] féin, d'fätu, ai periudu dra [[Rivoluçion françeize|Rivulusioun française]]. [[File:Map italy monferrato CG 37 CARTA GEOGRAFICA DELLO STATO DEL PIEMONTE.jpg|thumb|Mäppa cui Maichesätu dei Munfrä 'ntra sgòunda metä du Satçaintu]] L'autù u pärta da l'useivasioun che sci materiäli i musctru n'adatamaintu sulu an pärte di tascti sccetamainte piemuntaixi an çima ai rive dra [[Burmia (valä)|Burmia]]. Difäti us vega pocu d'quei träti funetici, muifusintätici e lesicäli che, an dialeti tra l'ätru indirissäi an modu ceru versu u tipu [[bäsu-piemuntaise]] c'me quei d'[[L'Atè|L'Atä]] e suvratütu d'[[O Dê|Degu]], i metu an lüxe ra forte cunvivainsa d'caräteri ligüri an sa zona d'tranxisioun difiçile da clasifiché: reriscime ùime i s'tröuu, pr'esaimpiu, riscpatu a ra scciäsa sciurteia piemuntaise e tusccan-na, dei palatizasiugni “vansäie” di grüpi ''bl-, fl-, pl-'' che ra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] a cundivida cun u rasctu dra [[Ligüria]] (sulamainte an “''ciù''”<ref>cansoun 7, versu 3 d'Degu</ref>), anvece ra sulusioun “d'rivera” ''[dž]'' de ''-lj-'' a sciorta föra chì e lì 'nt'i tascti d'L'Atä (''figia''), dound'a cunviva cun ra fùima cumüne bäsu-piemuntaise (''fia''); ei pasägiu ''ge-, gi-, j-'' a ''[z]'' u cumpä chì e lä 'nt'i tascti d'Degu (''zuvo, za'') mä is carätere, c'me ei mëxmu articulu ''ro'', u vä ultre ei cunfein ligüre versu [[Acqui Terme|N'Äiqui]] sainsa cère sulusiugni d'cuntinuu. [[File:Morte occulta (Canti popolari del Piemonte).jpg|thumb|Öina dei cansugni pupuläri 'rgoue da Costantino Nigra ch'a vé da L'Atä]] Difäti ia tradisioun dei posctu, ch'a se scpegia 'nt'is cansugni ascì, l'esiscta propi c'me “scitu” ideäle d'ancountru tra infruainse diverse, ampignäie an modu cumplessu. [[Gianluigi Beccaria]] l'hä visctu is cumpurtamaintu 'nt'i taimpi zä dra tärda [[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] cun u scpantiése di mudeli culturäli ativi 'nt'ina läiga fäscia d'cunfein ligüre-piemuntaise fein a ra [[Arpi|regioun alpéin-na]]: chì, dounda na mudascta civiltä artisctica e leträria «se bain ancöi n'am vé nainta dedvanci cun in prufì unifuime, maicä, e l'é cueinni incruxiä d'grupi, d'ancountri, d'pose e d'pasägi [...] l'hä però in segnu disctintivu e na maicatüra d'funsioun cumüne: l'esiscta c'me prudotu “d'cunsümu”, per l'üzu dei cumunitäie dei campägne e di buighi». An çima a ra realtä abästa feima d'in “axmürciu” d'dialeti, dounda elemainti sccetamainte dei posctu i vivu 'nsame a spunciugni d'urigine diverse, disegnanda in cumplicä angavügnu d'[[isuglosse]] che i veru da nord e da sud (da dounda l'uriginalitä d'dialeti che i s'definisciu an “negativu” cun l'afeimése d'scmaianse e diferainse che i s'mesciu tra lui), l'infruainsa d'mudeli lenguisctici e culturäli d'föra ciü forti l'hä cuntinuä a duré 'nt'u taimpu, cundisiunäia da fatùi puliticu-aminisctrativi e suciuecunomici cumplesci. U risultä l'é dounca ra läiga cumpetainsa lenguisctica d'sce cumunitäie, scicà che pr'esaimpiu u n'i a sctä nainta in particoläre bsögnu d'adaté, dopu ra sò impurtasioun, ra leingua dei cansugni pasäie a vuxe, suvra mensunäie. C'scì us scpiega ascì ia pluriglusséia dra Väl Burmia, in teritòriu dounda ra cunusciansa e l'üzu du zenaise (savunaise) e dei piemuntaise (bäsu-piemuntaise) i n'soun nainta rèri tra persoun-ne che i han an modi diversci di raporti cui ciantri ciü impurtanti dei poscti avxein. [[File:Comunità Montana Alta Val Bormida-mappa 2009.svg|thumb|Cumüni d'l'auta Väl Burmia an Ligüria (Cumunitä d'Muntägna fein au 2011)]] === L'Ultrezuvu zenaise e lisciandréin === Ansame a na pärte ch'a gira an çima a Savoun-na cun ra sò pruveincia, l'ärea lenguisctica d'l'Ultrezuvu d'Punainte a péia 'ndrainta anche na pursioun zenaise ([[Mason|Masoun]], [[Campo|Campu]], [[Rosciggion|Rsciùgni]]) e, föra dai cunfigni ligüri zä 'ntra [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]], i cumüni d'l'[[Uô|Uvadaise]] dounda us pärla u [[dialetu uaröxiu]] cui sò varietäie lucäle<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref>. L'useivasioun fäcia dau lenguiscta [[Fiorenzo Toso]] an çima ai caräteri lenguisctici axmürciäi 'nt'ei cansugni pupuläri dra Väl Burmia a vä anche per quele d'l'Ultrezuvu an giru a Uä, ducumentäie 'nt'ei mëxme racolte (pr'esaimpiu, riguärdu ei palatizasiugni, us hä ''ciü''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 154, 174; Canti popolari del Piemonte; p. 159</ref> c'me ''pü''<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>, ''pian''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 174</ref>, ''bianca piümma''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 81</ref>; us sutulinea anche chì ra fùima ''giuvu'', mä l'üzu ascì de ''agugia'' 'nvece che “üja”<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>). Ra presainsa d'[[Zena]] e quela dei sò fameie patrisie, dou realtäie nainta saimpre d'acordi tra lui, i soun streciamainte antresäie cun ra sctoria d'tüta sa zona d'l'Ultrezuvu. Dounca i primi prutaguniscti dra penetrasioun zenaise i soun zä 'nt'l'[[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] i priväi, che pr'is fein i drubu ei istitusiugni feudäle an çima ai teraigni catäi o ai munesctéi. Ei raxiugni d'foundu che i han purtä i zenaixi e Zena a 'nterassèse a l'Ultrezuvu i soun a l'imprinçipi scma d'natüra cumerciäle, liäie ai bsögnu d'avai di avamposcti “''ultra jugum''” pei träfighi tra ei [[portu zenaise]] e u [[Cianûa padann-a|retrutèra padàn]]. U duminiu d'Zena 'nt'l'Ultrezuvu u sofra 'nt'i [[XIV secolo|seculi XIV]], [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] na forte cuntrasioun a causa dei purai d'[[Milan|Milàn]], suta ei quelu i priväi zenaixi i arsciràn comonque a truè u sò posctu: sulu a ra fein i [[Sforza]] i çernu d'favurì a luiätri ei fameie patrisie lisciandréin-ne. L'é propi alura ch'us cumpiscia n'impurtante integrasioun d'l'ecunumeia d'tüta ra zona cun quela lumbärda, c'scì cume cun quela dei [[Munfrä]] lisciandréin: is pruciaisu, ch'us mescia a partì da ra cuntinua presainsa zenaise, u prudòua dei caraterisctiche etniche e lenguisctiche particuläri, dounda però ra cumpunainte piemuntaise a rascta saimpre subordinäia. Dopu ei 1528, grasie ai pättu d'[[Dria Doia|Andria Doria]] cun [[Carlo V|Cärlu V]], Zena a pò ripièse sce tère, che i turnu c'scì a fé pärte d'sò duminiu, dounda i i rasctràn sainsa ciü interusiugni per ciü d'trai seculi<ref> Emilio Podestà: [https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e300cb2a644840b96fe2678a5db960e7/Estratti/1a399a0560cb7f3adbb9e7e639965e09.pdf Genovesi nell'Oltregiogo] </ref>. Difäti u teritòriu d'Uä, ansame au [[Növe|Nuvaise]] e a ra [[Val Borbêa|Väl Buibaira]] (che dai pountu d'viscta lenguiscticu i fan però pärte du sutugrüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu du ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]), i soun sctäi däi ai [[Piemonte|Piemounte]] per fuimé ra növa [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]] ant'ei [[1859]], quande ra pruveincia d'Növe l'é sctä supresa da ra leze dei prim minisctru [[Urbano Rattazzi]]<ref>Daniela Mancini: [https://www.francobampi.it/liguria/rattazzi/oltregiogo.htm L'Oltregiogo e la Legge Rattazzi:] </ref>. Riguärdu a ra sctoria dra letratüra an dialetu d'sa zona, us ricorda prima du [[XX secolo|Növçaintu]] dei rère tesctimunianse c'me cäca pueséia 'nt'i parlé d'[[Campo|Campu]] d'[[Luciàn Rósci|Luciano Rossi]] 'ntra prima metä du [[XVIII secolo|seculu XVIII]]<ref>PONTE, 1998</ref>, na vaina ciü impurtante d'pueséia 'nt'u dialetu du [[Sascê|Sascé]], che ei mäscimu escpunainte, l'abau [[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti|Gio. Lorenzo Federico Gavotti]], l'hä vissü tra ra fein du [[XVIII secolo|seculu XVIII]] e l'imprinçipi du [[XIX secolo|XIX]]<ref> MARRAPODI, 2000</ref>. Tücci sci tascti i s'rifan a ia tradisioun leträria an zenaise o a di ätri mudeli cultiväi che i veru d'vòta an vòta imitäi o desctrutüräi, cun l'ecesioun foscia d'na [[Canzùn id guèra|Cansoun d'uèra]] du Sascé d'in autù scunusciü per ra [[Goæra de sucescion aostriaca|uèra dei 1746]], bain misa comonque, a sò vòta, 'nt'ina läiga curainte d'pueséia apulugetica e patriotica xvilupä a Zena 'nt'l'ambiainte d'trüscia pei suciasi dra lota d'liberasioun dai austru-piemuntaixi. A Uä, us mensoun-na [[Tugnein Rebbora]], cun poche cumpuxisiugni, e [[Françésco Carlìn|Françescu Carlini]], cun ''Ra carossa do diao''. Ad ogni modu, an sci cäxi l'é saimpre na pueséia d'ucaxioun e anciuäia a mudeli d'föra, dounda u dialetu l'hä ra funsioun d'sisctema lenguiscticu dra realtä d'tücci i giourni e dounca d'sctrumaintu per forsa cunfinä, dai pountu d'viscta leträriu, ant'in rolu d'cèru suburdine, sainsa ia puscibilitä d'çeiché na sò uriginalitä artisctica. Sulu cun u Növçaintu ia pueséia 'nt'i dialeti minuri, 'nt'ei varietäie d'periferéia e isuräie a 'riva difäti a risultäi davai auti e au livelu d'vera letratüra. L'é difäti ai prinçipi du seculu ch'u fiuriscia ia prudusioun d'[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]], u ciü grande pueta aimancu dra zona d'Uä, ch'u s'é disctintu per avai elaburä cui sò mazi, sainsa purai fé riferimaintu a na “tradisioun” dei posctu che d'fätu a n'esisctaiva nainta, na pueséia persunäle ch'a risauta, 'nt'ei cuntasctu ligüre-piemuntaise e an quélu nasiunäle, tantu per fùime e cuntegnüi cume per intensiugni e mudalitäie d'fruisioun. [[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue autoctone dra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte)}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]] == Caratterisctiche == Ant'ei parläde d'l'Ultrezuvu, ra cumpunainte “ligüre” ch'as mesccia cui träti galluitalici piemuntaixi, lumbärdi e emiliagni, a n'é nainta saimpre ra mëxma: pr'esaimpiu, l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä ei palatizasiugni an modu scciäsu, mä paregiu ai piemuntaise a tainde a eliminé saimpre ei vucäli ätune 'ndrainta ai parole. Riguärdu l'Ultrezuvu d'Punainte an particuläre, di quei träti cumüni au tipu ligüre dra coscta i s'poru façilmainte nuté 'nt'ina serie d'sciurteie funetiche, muifusintätiche e lesicäli davai evidainte, che i peimetu dei vòte, per ra sò distribusioun diatopica e per ätre cunsciderasiugni, d'intuì u sò carätere antigu, “uriginäriu”, e d'ricusctruì u zö d'suvrapusisiugni, dätu che ei diverse curainte lenguisctiche che i han interassä u teritòriu i han duvü met'se i öina suvra l'ätra 'ntra cusctrusioun dra realtä lenguisctica d'ancöi. [[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] [[Fiorenzo Toso]], an ''Storia linguistica della Liguria'' e ''Liguria linguistica'' u presainta iscte c'me caraterisctiche ciü impurante di parlé du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte: # Ant'ei campu dei vucalixmu, ''al-'' tonicu dedvanci a cunsunante dentäle u päsa a ''ā-'' an tüttu l'Ultrezuvu d'Punainte, dei vòte anche cun di xvilupi aprövu. Sa sciurteia l'é ra mëxma ch'a 'nterasa l'ärea dra rivera 'nmazu tra [[Arbenga|Arbeinga]] e [[Monterosso|Munterussu ai Mä]] 'nt'ei [[Çinque Tære|Çeinque Tère]], anvece ei [[bäsu Piemounte]], c'me [[Uà|Uä]] ascì 'nt'is cäxiu, l'hä ei pasägiu a ''aw'': dopu ra velarizasioun de ''ā'' us hä, dounca, per l'italiàn “caldo”, ''kòd'' a [[Còiri|Cäiri]], a [[Còrcre|Cärcre]] e a [[L'Atè|L'Atä]], per “gonna” (falda) us hä ''fåda'' a [[Carizan|Carisan]], per “calcio” ''kòts'' a [[O Dê|Degu]]<ref>Ei vivägne dei parole d'esaimpiu i soun an generäle VPL, AIS e PLOMTEUX, 1992</ref>. Ei sciurteie de ''al-'' prutonicu i pärtu dai mëxme cundisiugni, saraiva a dì ei pasägiu a ''ā'' (diversamainte realizäia) countra u tipu “piemuntaise” e (ligüre d'mazu-punainte) ''aw'', ch'u sciorta föra 'nvece dai pärte d'l'ärea, a [[Urmea]] e an [[Väle Scctüra]], lì anche 'ntra fùima ''ow'' cun ascimilasioun an pärte<ref>CUNEO, 2001</ref>; # L'Ultrezuvu d'Punainte l'hä scciäsamainte ia trasfuimasioun de ''-sj-'' e ''-tj-'' an ''-ž-'', pr'esaimpiu, dau latein basiu(m) ''báž'', da ratione(m) ''ražón''. Se bain che sa sciurteia a saigia suvainte ritegnoua in sainciu arcaixmu riscpatu a ra de-palatizasioun ch'u presainta 'ncöi ei piemuntaise (che l'hä an generäle ''báz'', ''razún''), u deva ese cunsciderä ra sò forsa an tüta l'ärea ligüre (cun dei xlançi an munfrein), che l'avrä següru cuntribuì a ra tegnoua 'nt'l'Ultrezuvu. Ad ogni modu, cosa ch'a n'é nainta menu impurtante pei vucalixmu, ei mantegnimaintu de ''-ž'' a ra fein dra parola u läscia veghe u scenté dei vucäle ätune ciü tärdi che 'nt'u rasctu du setentrioun piemuntaise e ciü genericamainte gallu-itälicu, dound'u cäpita sciasamainte ra de-palatizasioun; # An manera scimile, l'Ultrezuvu d'Punainte u cunseiva ra sciurteia ''-š-'' de ''x'', ''ps'' e ''ssj'', c'me an ''káša'' per l'italiàn “cassa”, ''lašè'' per “lasciare”, c'me an tüta l'ärea ligüre, còuntra ra de-palatizasioun ch'a l'é tipica dei varietäie setentriunäle; # Ra palatisasioun “vansäia” de ''pl-'', ''bl-'' e ''fl-'', che i dan riscpativamainte ''ć-'', ''dž-'' e ''š-'' an pusisioun dei prinçipi d'parola o dopu na cunsunante, ''-dž-'', ''-dž-'' e ''-š-'' an pusisioun tra ei vucäle, l'é na caraterisctica “ligüre” per ecelensa ch'a cröba an modu scciäsu u teritòriu 'nmazu tra Urmea-Garesce a punainte e ra Väle Sccrivia a levante aimancu 'ntra pärte auta, anvece an giru a Növe i c'mençipiu a prevarai ei cundisiugni setentriunäle. Versu nord, u tipu “ligüre” u ricura ancù a Cameran-na e a Mumbarché mä nainta a Cortemilia, Punsoun e Murere; # An tüta ra Väl Burmia e 'nt'u teritòriu du Sascé, R'Urba, Uä, tiranda 'ndrainta a ra Väle Sctüra, ra sciurteia de cl l'é discteinta da quela de ''lj'' c'me l'avé 'nt'l'ärea ligüre du ciantru, da Finä a Taggia: dau latein spec(u)lu(m), ch'u l'à dä l'italiàn “specchio”, us hä dounca a L'Atä e Millëximu ''spédž'', a Degu ''špédži'' e ''spédžu'' au Sascé e Campu, còuntra paya dau latein palea ch'u l'à dä l'italiàn “paglia”, anvece ''cl'' e ''lj'' i soun sctäi ampatäi an piemuntaise a ''-y-'' e an zenaise a ''-dž-''. Ra sciurteia de ''-cl-'' an ''-dž-'' divisa da ''lj'' an ''-y-'' a cuntinua d'ätra pärte da ra zona lumbärda an munfrein: dounca, isct'ürtimu trätu funeticu u n'é nainta da mete 'ntra liscta dei cunvergiainse cui piemuntaise, c'scì cume l'é ceru che ra sciurteia de ''cl'' a n'rimunta nainta a n'infruainsa zenaise/savunaise. Ia trasfuimasioun de ''-lj-'' an ''-i̯-'' c'me an piemuntaise l'é in trätu cumüne a tüta ra zona a punainte dra Väl Sccrivia, anvece a levante is fenomenu u sciorta föra d'rèru riscpatu a ra forsa d'l'exitu “zenaise”; # L'é d'tüta l'ärea ligüre e d'gran pärte dei Munfra, mä nainta dei piemuntaise “cumüne”, ei pasägiu de ''-l-'' tra ei vucäle a ''-r-''. Is fenomenu u vä pöi 'nsame a l'indebulimaintu aprövu de ''-r-'' an ''-ř-'', ch'u cröba gran pärte dra Väl Burmia sainsa però 'rivé a ra cäucia cumpleta c'me 'ntra zona zenaise (pr'esaimpiu ''ařéna, bankařé, ćiřéža, düřè'' a Useria, anvece L'Atä e Millëximu i han zä ''-r-''). 'Nt'is cuntasctu us tröua amche l'indebulimaintu de ''-r-'' prima d'cunsunante (e dopu cunsunante), c'me us vega pr'esaimpiu a Pounte d'Invrea e 'nt'u teritòriu du Sascé e dr'Urba e ch'u tröua curispundainsa an di quei parlé dra Ligüria d'ciantru-punainte (a Degu ''merká'', a Pounte d'Invrea ''meřká'', au Sascé ''meyká''); # U xvilupu de ''ge-, gi-, di-'', an Väl Burmia e 'nt'ei ätre zone d'l'Ultrezuvu d'Punainte, u vä aprövu a ra sciurteia scpantiäia an tüta ra Ligüria, cui pasägiu a ''dz-'' e ''z-'' cumüne ciütosctu a ra zona “lumbärda” che a quela “piemuntaise”. Pr'esaimpiu, per l'italiàn “ginocchio” us hä ''znúdžu'' au Sascé, an Väle Scctüra e a Carisan, ''znúdž'' a Useria, Degu e Pounte d'Invrea; per “gelare” us hä ''dzrè'' au Sascé e a Degu, ''dzrò'' a Carisan, per “genero” ''dzéne'' a Carisan, ''dzénr'' a Degu, ''dzrén'' a Millëximu, ''dzánr'' a L'Atä, e c'scì véia, còuntra ei fùime “piemuntaixi” ''dženúy'', ''dželé'', ''džéner''; # Zounta l'Ultrezuvu d'Punainte a l'ärea ligüre d'ciantru-punainte ra mancäia velarizasioun de -n- an pusisioun postonica, fenomenu ch'u cröba 'nvece, se bain cun dei sciurteie an pärte diverse, tantu ei Piemounte meridiunäle c'me, an Ligüria, ra zona zenaise a partì da Noli aprövu a ra coscta. Ra velarizasioun a manca cumpletamainte an tüta ra Väl Burmia e a punainte d'iscta (pr'esaimpiu, lána, tána), anvece u teritòriu du Sascé e dr'Urba u presainta na situasioun cangiante (ra nasäle veläre a ricura ciü che ätru 'nt'Ultrezuvu zenaise); # Ei cuncurdanse cun l'ärea ligüre i se scpantiu au campu muifulogicu ascì: pr'esaimpiu, ei pluräle di numi masculigni us fùima an Väl Burmia secoundu u modu ligüre, cun ra desinainsa -i, a diferainsa dei piemuntaise, dound'ei pluräle u n'cangia nainta riscpatu au singuläre. Ra Väl Burmia e u teritòriu du Sascé an particuläre i ripeiu ra -i anche dopu cunsunante nasäle, andanda aprövu dounca ei cundisiugni “tusccan-ne” dounda i han piä urigine, an epuca ben bain tempuri, ra fuimasioun d'in particuläre pluräle cun metatexi tipicu 'ncöi du zenaise. Pr'esaimpiu, maintre ei pluräle d'l'italiàn “cane” u n'cangia nainta 'nt'ei piemuntaise (“kán”), ant'l'ärea ligüre us fùima c'me an italiàn cun ra desinainsa -i; an zenaise però e aprövu ra coscta ligüre d'punainte sa -l a vä 'ndrera e a päsa pöi an pusisioun prima dra cunsunante, 'nt'ina fùima kayn ducumentäia 'nt'i tascti antighi fein au seculu XIV, da dounda 'ntra Rivera d'Punainte us hä kay per ra cäucia aprövu dra nasäle e, 'ntra zona zenaise, us hä kèn, kén per ra cuntrasioun aprövu. 'Nt'l'Ultrezuvu d'Punainte us hä, anvece, fùime du tipu káni, a Useria baléñi per l'italiàn “pallini”, bibéñi per “tacchini”. Paregiu us fùima i pluräli ascì di numi feminigni du tipu “ragioni”, “stagioni”. # Saimpre riguärdu ra fuimasioun dei pluräle, u vä missu an evidainsa ei pasägiu ai feminein d'quelu di numi masculigni an urigine neutri an latein, che an piemuntaise i s'adätu au singuläre: c'me 'ntra zona zenaise, pr'esaimpiu, ei pluräle di italiagni “ginocchio” e “labbro” l'é dounca du tipu xnuge e leife/lävre (Uä), anvece an piemuntaise i soun du tipu gënoj e laver. # Riguärdu ei caraterisctiche muifulogiche e sintätiche, ra Väl Burmia a cundivida cun ra Ligüria, pr'esaimpiu, l'aveibiu d'lögu kí per l'italiàn “qui”, anvece dei piemuntaise sí (latein ecce hic), u n'cunuscia nainta l'enclixi d'in prunume d'lögu 'ntra sctrutüra d'presentasioun e l'üzu de ke dopu l'intrudutù d'dumanda (cusctrusioun ch'a pä 'nvece generalizäia an piemuntaise); # Tra i fenomeni che l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an cumüne cun u tipu “piemuntaise”, u ciü cèru l'é següru ra cäucia dei vucäle ätune, tantu a ra fein dei parole cume prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ai parole proparusitune, d'vòte ripianda dopu na -i a ra fein. Ra zona ciü 'nterassäia dai fenomenu l'é quela dra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] tra [[Oseria|Useria]] e [[O Dê|Degu]] (cun [[O Ponte|Pounte d'Invrea]]), anvece u teritòriu dr'[[Urba]] e [[Uà|Uä]], cun u [[Sascê|Sascé]] e ra [[Väle Scctüra]] ([[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]]) u cunseiva ei vucäle a ra fein dei parole e u ridoua quele prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ai parole. 'Nt'l'auta Väl Burmia, a [[Bardenèi|Bardineu]] e a [[Carizan|Carisan]] us cunseiva però ei vucäle a ra fein dra parola, c'scì cume, an ciü, anche quele dopu l'aciaintu 'ndrainta a ia parola e a Bardineu quele prima ascì, che a Carisan i veru debule sainsa 'rivé ad ogni modu a scenté saimpre. A punainte dra Väl Burmia ei cundisiugni i soun dopu tütu ei mëxme d'Carisan, anvece a levante, 'ntra Väl Sccrivia cun ciantru a Növe e Gävi, ra situasioun l'é scimile a quela d'Uä e du Sascé; # Riguärdu ei cunsunantixmu, ra -g- tra ei vucäle, da -c- e -g- latéin-ne, c'me an piemuntaise a vé debule<ref>Rohlfs 1966: 197</ref> fein a ra cäucia an tüta ra Väl Burmia da Bardineu-Carisan fein au Sascé e Campu-Rsciùgni, anvece us cunseiva pr'esaimpiu an tüta ra Väle Sccrivia<ref>per esaimpiu us hä c'scì per l'italiàn “spiga” a Millëximu, Degu e Pounte d'Invrea špía, per “formica” a Degu furmía, a Carisan fürmía, a Pounte d'Invrea fermía, au Sascé füymiya, per “lago” a Carisan lòyu</ref>; a punainte, a scenta an Väl Tänaru e u i a dei ùime d'na antiga cäucia, se bain nainta sisctematica, 'nt'l'entrutèra d'[[Arbenga|Arbeinga]] versu levante ([[Castrevegliu]], [[Erli]] e u teritòriu de drainta ch'u bräsa [[Finô|Finä]])<ref>Us hä a Castrevegliu fürmía</ref>. Is fenomenu l'era foscia presainte an taimpi antighi 'nt'u [[Savuneize|savunaise]] ascì (ra diciarasioun d'Paxia dei 1178-1182 a riporta buada per l'italiàn “bucato”) mä 'ncöi u dialetu dra çittä, ch'u s'é votu zä an epuca tempuri versu u tipu zenaise, u n'an cunseiva nainta ciü ùima; # Impurtante trätu muifulogicu d'carätere piemuntaise l'é ra sciurteia an -úma dra prima persoun-na pluräle, ch'a cröba tüta ia pärte d'l'Ultrezuvu d'Punainte tra Carisan e Bardineu da na pärte e Uä e ra Väle Scctüra da l'ätra, mainte ra Väle Sccrivia da na pärte l'hä ei cundisiugni “zenaixi” (-ému) e ra Väl Tänaru da l'ätra (Urmea, Garesce) a presainta dei cundisiugni növe d'tipu lucäle. # Paregiu d'carätere piemuntaise l'é ra fein an -é d'l'infinì 'ntra prima cuniugasioun di veibi (-are) e di numi an -arium, -ale, ch'a tuca na zona curispundainte ciü o menu a isu settù d'l'Ultrezuvu dound'us hä ra cäucia dei vucäle ätune e a ra fein dra parola (scpecialmainte da ra Väl Burmia a ra Väl Scctüra, chinanda fein a Sctela ançä du Zuvu) # L'é d'tipu piemuntaise i caräteri muifulogici e sintätici<ref>Mair Parry: Sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte. Parluma 'd Còiri</ref> c'me ra sciurteia an -u dra 3ª persoun-na pluräle d'l'indicativu presainte, ra fùima d'l'articulu determinativu, l'üzu dei prunume liberu d'3ª persoun-na singuläre kyèl e dei prunume dativu e cliticu d'lögu i riscpatu a ra fùima ligüre ge; # Na serie d'sciurteie i soun cumüni tantu a di parlé d'tipu “piemuntaise” cume a ätri d'tipu “ligüre”: pr'esaimpiu, cumüne ai Piemounte meridiunäle, a ra zona zenaise e a l'Emilia d'punainte l'é ra sulusioun d'na saincia teiminasioun per ra tersa persoun-na pluräle an tüte ei cuniugasiùgni, se bain ch'u pö esie ciü sulusiugni puscibile per ra teiminasioun<ref>PETRACCO SICARDI, 19922: 23</ref> (che an Väl Burmia a balocia tra l'üzu de -u dra tersa cuniugasioun secoundu ei mudelu piemuntaise e quelu “ligüre” de -a dra prima, pr'esaimpiu a Carisan); # Ra sciurteia particuläre de -tr- an máre, páre ch'a mäica i parlé d'l'Ultrezuvu d'Punainte riscpatu ai fùime che i prevairu an Ligüria (che i pärtu da máyre, páyre cunseiväi pr'esaimpiu 'ntra zona d'esctremu punainte), a cröba anche na läiga ärea dra Rivera d'Punainte, curispundainte au tipu ligüre “d'mazu”, dounda a Arbeinga, a Portu o a Ceive d'Tegu u i a pr'esaimpiu ei mëxme cundisiugni. Cumüne ai “piemuntaise” e au “ligüre” d'mazu-punainte (e d'levante) l'é anche ra distribusioun di clitici sugettu, che u i se xluntana - e meia an tüta ra zona - scma u tipu zenaise; # Cun u “zenaise” e cui “piemuntaise”, mä nainta cun l'ärea ligüre d'punainte, i dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i hän an cumüne i modi d'fuimé i ditonghi de -é- rumansa (mèyz, mèyzu 'mese', sèyra, sáyra 'sera'); # I exiti che i s'poru cunscideré “particuläri” d'l'Ultrezuvu riscpatu au tipu “piemuntaise” e a quelu “ligüre” i n'soun nainta tanci, mä tücci ciü o menu impurtanti: an di quei pounti d'sa zona ra ditungasioun de -é- rumansa a pö avgnì anche dedvanci a nasäle (a L'Atä tsáyna per l'italiàn “cena” e váyna mä a Carisan tséna e véna), a diferainsa d'quantu u suciada an Piemounte e an Ligüria, mä c'scì cume l'avé 'nt'l'ärea emilian-na, cun ra quela ra Väl Burmia a cundivida anche ra ditungasioun de -i- dedvanci a nasäle, che 'nt'ei pasä l'hä duvü 'rivé a ra coscta aimancu 'ntra zona d'Uneria. Difäti, ra ditungasioun de -i- as é scpantiäia da l'ärea padan-na 'nt'l'Ultrezuvu, scicà che pr'esaimpiu us hä per l'italiàn “vino” véin a Uä e a Növe; # Cumüne a l'Ultrezuvu d'Punainte e a na läiga zona lumbärda d'punainte cun dei xlançi an Emilia e 'nt'ei Piemounte setentriunäle l'é ei pasägiu du grüpu -ct- a -ć-<ref>Us hä c'scì per esaimpiu i tipi fáču per l'italiàn “fatto”, láče per “latte”</ref> (pe mazu du sctädiu cumüne a l'ärea ligüre e a quela piemuntaise -it-), che da ra Väl Burmia a cheina ascì 'nt'l'entrutèra d'Arbeinga e 'nt'i parlé bäsu-piemunaixi ciü avxein; # I soun segnaläie ancù ei fùime particuläri, 'nt'u dialetu d'Cäiri, dei cundisiunäle cun generalizasioun d'infisu -s- (sarésa, sarési, sarésa, sarésimu ecc.), che i s'ritröuu ancù na vòta 'nt'l'ärea lumbärda e emilian-na d'punainte (mä anche, bsögna dìle, an cäca parlé ligüre, pr'esaimpiu an [[Munegascu|munegasccu]]<ref>AZARETTI, 1977: 206-207</ref>). == Note == <references /> == Bibliugraféia == * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528|editô=Le Mani|léngoa=IT|}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Liguria linguistica, Dialettologia, storia della lingua e della letteratura nel Ponente. Saggi 1987-2005|editô=Philobilion Edizioni |léngoa=IT|}} == Pägine cureläie == * [[Dialetu uaröxiu]] * [[Gian Lořenzu Federicu Gavotti]] * [[Culoumbu Gajòun]] == Ätri prugetti == {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] 3vyxf06ej95c8b7eb8oikwqxp48qlnq Utente:S1880C 2 33260 274606 274538 2026-10-07T14:10:04Z S1880C 20449 274606 wikitext text/x-wiki Ciao tutti, son un zoeno che, comme sens’atro tanti de viatri, o l'à deçiso de apprende a lengua zeneise di nòstri vegi. Son attivo inta Wikipedia Ligure da-o meise de ottobre do 2026: preuvo delongo à ëse ben ben attento e preçiso co-i mæ edit, modifiche e traduçioin ma, essendo un studente pivetto, pòsso fâ erroî. Dæme unna man d’aggiutto se ne attreuvan, ne saiò delongo obrigou (e avvertîme, se voei, che tanto e correçioin son delongo boñe quande s'apprende una lengua neuva!). == Chi gh'é i mæ travaggi == * [[Paraggi]] * [[Lago de Garda]] * [[Vittoiale di Italien]] (incompleto) * [[O Secolo]] (incompleto) * [[Monte de Portofin]] * [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] * [[Niccolò Mihanovich]] * [[Mattia Calandrelli]] apr1d37ojmopi8nwtef4tn9ac94aw05 Vittoiale di Italien 0 33275 274609 274600 2026-10-07T15:51:32Z S1880C 20449 Azzonto primmo paragrafo de "villa prioria", seçion "intrâ" e struttua pe-o resto de "villa prioria" ch'o l'é ancoa incompleto. 274609 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] ("parente" dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico de arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'o s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli librri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta o gh'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in mente a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia crocifissa de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === === Stançia da muxica === === Stançia do mappamondo === === ''Zambracca'' === === Stançia da Leda === === Poggiölo de l'Apollino === === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] 5nyrari4vx539748vwhb2tobw6gg4lc 274619 274609 2026-10-07T19:02:35Z Arbenganese 12552 detaggi picin 274619 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] ("parente" dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in mente a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === === Stançia da muxica === === Stançia do mappamondo === === ''Zambracca'' === === Stançia da Leda === === Poggiölo de l'Apollino === === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] 7o0b3wg6oqk01l1dpr2m0482imrrgeo 274620 274619 2026-10-07T19:51:48Z Luensu1959 1211 /* Villa Prioria */ ciù zeneize 274620 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] ("parente" dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === === Stançia da muxica === === Stançia do mappamondo === === ''Zambracca'' === === Stançia da Leda === === Poggiölo de l'Apollino === === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] 6mar2g2p3evgzrhvox1joqbm2jq8zoi Lago de Garda 0 33279 274602 274587 2026-10-07T12:51:48Z S1880C 20449 Azzonto Geografia fixica 274602 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Màssa d'ægoa |nómme = Lago de Garda |inmàgine = Lake Garda ESA344667.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">O lago ammiou da-o satellite</div> |var-localizaçión = Localizzaçion |var-stâto = Stato |stâto = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] |var-sudivixoìn1 = Regioin |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Lombardy.svg}} [[Lombardïa|Lombardia]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Trentino-South Tyrol.svg}} [[Trentin-Ato Addexe|Trentin-Erto Adige]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Veneto.svg}} [[Venneto|Veneto]] |var-caraterìstiche_fìxiche = Caratteristiche fixiche |var-longhéssa = Longhessa |longhéssa = 52&nbsp;km |var-larghéssa = Larghessa |larghéssa = 16&nbsp;km |var-estensción = Estenscion |estensción = 368&nbsp;km<sup>2</sup> |var-ertéssa_superfìcce = Ertessa do cian |profonditæ_màscima = 346 |profonditæ_média = 133 |var-volùmme = Volumme |volùmme = 49 |var-ténpo_de_permanénsa = Tempo de permanensa |ténpo_de_permanénsa = 26,8&nbsp;anni |salinitæ = < 0,05&nbsp;% |var-bacìn_idrogràfico = Baçî idrografico |bacìn_idrogràfico = 2.260 |var-imisâi = Immisäi prinçipæ |imisâi = [[Sarca]] |var-emisâi = Emisäi prinçipæ |emisâi = [[Mincio]] |sìgla_màppa = ITA }} O '''lago de Garda''', ò '''Benaco''', o l'é o ciù grande lago italian, con unna estenscion de 370&nbsp;km² pöcassæ. Diviso tra trei regioin, [[Lombardïa|Lombardia]] ([[Provinsa de Bréscia|provinsa de Brescia]]), [[Venneto|Veneto]] ([[Provinsa de Veronn-a|provinsa de Veroña]]) e [[Trentin-Erto Adixe|Trentin-Erto Adige]] ([[Provinsa de Trénto|provinsa autonoma de Trento]]), o Garda o s'attreuva parallelo a-o sciumme Adige, co-o [[monte Baldo]] into mezo à spartîli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lago-di-garda/|tìtolo=Garda, Lago di - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2026-10-06}}</ref> Verso o nord o lago o l'é streito à mòddo de tortaieu, ma dapeu verso o sud o s'inlarghisce. O Garda o l'avvanta unna grande nòmina pe-o turiximo, con mioin de persoñe che ô vixitan tutti i anni.<ref>{{Çitta web|url=http://statistica.regione.veneto.it/jsp/turi1.jsp?D0=2010&D1=STL&D2=1112+Garda&D3=Movimento+annuale+per+mese&B1=Visualizza|tìtolo=Movimento turistico nel Veneto|léngoa=IT|vìxita=2026-10-06}}</ref>  == Geografia fixica == A parte settentrionale do lago a l'é longa e streita, contornâ da montagne pe-o ciù do gruppo do monte Baldo. Sta forma chì a l'é tipica de vallæ formæ da l'eroxon de riæ e sciummi: into caxo do Garda, se credde che o segge stæto o sciumme [[Sarca]], affluente prinçipâ, à dagghela. A parte meridionale, incangio, a l'é ciù larga e arriondâ, creâ da-o deslenguâse de un giassâ antigo de l'etæ neozòica ch'o l'à creou anche atre vallæ inta zöna. O solo emisaio do lago o l'é o sciumme [[Mincio]], ch'o sbocca into [[Pò]] vexin à [[Governolo]] (fraçion de [[Roncoferraro]]). === Isoe === O Garda o l'à 5 isoe, tutte picciñe. A ciù grande a l'é l'[[Isoa do Garda]], renommâ pe avei accuggeito un monestê fondou da [[San Françesco|San Françesco de Assizi]].<ref name=":1">Giuseppe Solitro, ''Benaco. Notizie e appunti geografici e storici'', Salò, Devoti, 1897, SBN&#x20;[http://opac.sbn.it/bid/PUV0011635 PUV0011635].</ref> A pöca distansa gh'é a segonda isoa pe dimenscioin: l'[[Isoa de San Giaxo (Garda)|Isoa de San Giaxo]], ò Isoa di Coniggi pe-i tanti coniggi che gh'ea into [[XVI secolo]], quande a l'ea addeuviâ comme riserva da caccia da-i nòbili che n'ean proprietäi.<ref name=":1" /> L'Isoa de San Giaxo s'attreuva vexin a-a riva do lago, e inti momenti de seçia a sciòrte unna secca percorribile à pê ch'a va da-a riva fin à l'isoa. Verso l'est s'attreuvan atre træ isoe, tutte picciñe e vexin à [[Malcesine]]: * l'Isoa di Oivi; * l'Isoa do Seunno; * l'Isoa do Trimelone. {{Clear}} == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Lâghi]] [[Categorîa:Geografia de l'Euròpa]] h35vq3kboey2jkswok9czo74y0y6z7l Paraggi 0 33281 274603 2026-10-07T13:39:31Z S1880C 20449 Creâ da-a traduçión da pàgina "[[:it:Special:Redirect/revision/149707808|Paraggi]]" 274603 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} '''Paraggi''' a l'é unna fraçion do commun de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çittæ metropolitaña de Zena]]. O censimento do 2001 o l'à rilevou unna popolaçion de solo 16 abitanti.<ref>''[https://web.archive.org/web/20201029225739/http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/MD/dawinciMD.jsp?a1=m0GG0c0I0&a2=mG0Y8048f8&n=1UH90T081B52S&v=1UH08207RC5000000 ISTAT - 14º Censimento Generale della Popolazione e delle Abitazioni - Tavola: Popolazione residente per sesso]'', in sce ''dawinci.istat.it''. <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026</small> <small>(archiviou da l'<abbr>url</abbr> originäio a-i 29 de ottobre do 2020)</small>.</ref> == Geografia fixica == [[File:Paraggi_2019.jpg|sinistra|miniatura| A bäia de Paraggi vista da-a ciazza. ]] Paraggi a s'attreuva in sciâ coscì dita "Còsta di Drafin", tramezo à [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Portofin]]. Ghe se peu arrivâ à pê, in machina o in autobo longo a stradda do stato 227 (SS227 de Portofin), e anche pe mâ. == Stöia == Nasciuo comme paisetto de pescoei e moinæ, alantoa gh'ea ciù de trenta moin longo "via di moin". Ancheu, Paraggi o l'é vegnuo un renommou çentro balneare con unna ciazza pubrica ben fornia e locali a-a mòdda. == Pòsti de interesse == === Construçioin militare === * Castello de Paraggi: ancheu à uso privou, conosciuo comme Villa Bonomi Bolchini. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:P2044 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P395 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P281 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P18 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P473 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P625 lètta da Wikidata]] 18tqy5t27qn3rljsfk9rcja83moh3a4 274604 274603 2026-10-07T13:49:59Z S1880C 20449 Azzonto template 274604 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}}{{Divisione amministrativa |Nome = Paraggi |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = Santa Margaita |Abitanti = 16 |Note abitanti = {{cita web |url=http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/MD/dawinciMD.jsp?a1=m0GG0c0I0&a2=mG0Y8048f8&n=1UH90T081B52S&v=1UH08207RC5000000 |titolo=ISTAT - 14º Censimento Generale della Popolazione e delle Abitazioni - Tavola: Popolazione residente per sesso |accesso=23 ottobre 2020 |dataarchivio=29 ottobre 2020 |urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201029225739/http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/MD/dawinciMD.jsp?a1=m0GG0c0I0&a2=mG0Y8048f8&n=1UH90T081B52S&v=1UH08207RC5000000 |urlmorto=sì }} }} '''Paraggi''' a l'é unna fraçion do commun de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çittæ metropolitaña de Zena]]. O censimento do 2001 o l'à rilevou unna popolaçion de solo 16 abitanti.<ref>''[https://web.archive.org/web/20201029225739/http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/MD/dawinciMD.jsp?a1=m0GG0c0I0&a2=mG0Y8048f8&n=1UH90T081B52S&v=1UH08207RC5000000 ISTAT - 14º Censimento Generale della Popolazione e delle Abitazioni - Tavola: Popolazione residente per sesso]'', in sce ''dawinci.istat.it''. <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026</small> <small>(archiviou da l'<abbr>url</abbr> originäio a-i 29 de ottobre do 2020)</small>.</ref> == Geografia fixica == [[File:Paraggi_2019.jpg|miniatura| A bäia de Paraggi vista da-a ciazza. ]] Paraggi a s'attreuva in sciâ coscì dita "Còsta di Drafin", tramezo à [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Portofin]]. Ghe se peu arrivâ à pê, in machina o in autobo longo a stradda do stato 227 (SS227 de Portofin), e anche pe mâ. == Stöia == Nasciuo comme paisetto de pescoei e moinæ, alantoa gh'ea ciù de trenta moin longo "via di moin". Ancheu, Paraggi o l'é vegnuo un renommou çentro balneare con unna ciazza pubrica ben fornia e locali a-a mòdda. == Pòsti de interesse == === Construçioin militare === * Castello de Paraggi: ancheu à uso privou, conosciuo comme Villa Bonomi Bolchini. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:P2044 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P395 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P281 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P18 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P473 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P625 lètta da Wikidata]] 3550b55szjv2x0eafbpdeah8tssye4j 274607 274604 2026-10-07T14:11:23Z S1880C 20449 274607 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}}{{Divisione amministrativa |Nome = Paraggi |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = Santa Margaita |Abitanti = 16 |Note abitanti = {{Çita web |url=http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/MD/dawinciMD.jsp?a1=m0GG0c0I0&a2=mG0Y8048f8&n=1UH90T081B52S&v=1UH08207RC5000000 |titolo=ISTAT - 14º Censimento Generale della Popolazione e delle Abitazioni - Tavola: Popolazione residente per sesso |accesso=23 ottobre 2020 |dataarchivio=29 ottobre 2020 |urlarchivio=https://web.archive.org/web/20201029225739/http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/MD/dawinciMD.jsp?a1=m0GG0c0I0&a2=mG0Y8048f8&n=1UH90T081B52S&v=1UH08207RC5000000 |urlmorto=sì }} }} '''Paraggi''' a l'é unna fraçion do commun de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çittæ metropolitaña de Zena]]. O censimento do 2001 o l'à rilevou unna popolaçion de solo 16 abitanti.<ref>''[https://web.archive.org/web/20201029225739/http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/MD/dawinciMD.jsp?a1=m0GG0c0I0&a2=mG0Y8048f8&n=1UH90T081B52S&v=1UH08207RC5000000 ISTAT - 14º Censimento Generale della Popolazione e delle Abitazioni - Tavola: Popolazione residente per sesso]'', in sce ''dawinci.istat.it''. <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026</small> <small>(archiviou da l'<abbr>url</abbr> originäio a-i 29 de ottobre do 2020)</small>.</ref> == Geografia fixica == [[File:Paraggi_2019.jpg|miniatura| A bäia de Paraggi vista da-a ciazza. ]] Paraggi a s'attreuva in sciâ coscì dita "Còsta di Drafin", tramezo à [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Portofin]]. Ghe se peu arrivâ à pê, in machina o in autobo longo a stradda do stato 227 (SS227 de Portofin), e anche pe mâ. == Stöia == Nasciuo comme paisetto de pescoei e moinæ, alantoa gh'ea ciù de trenta moin longo "via di moin". Ancheu, Paraggi o l'é vegnuo un renommou çentro balneare con unna ciazza pubrica ben fornia e locali a-a mòdda. == Pòsti de interesse == === Construçioin militare === * Castello de Paraggi: ancheu à uso privou, conosciuo comme Villa Bonomi Bolchini. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:P2044 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P395 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P281 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P18 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P473 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P625 lètta da Wikidata]] 72cgsrwr4qq6z8zowguilak4rxwx9q4 274608 274607 2026-10-07T14:14:01Z S1880C 20449 274608 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}}{{Divisione amministrativa |Nome = Paraggi |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Divisione amm grado 1 = Liguria |Divisione amm grado 2 = Zena |Divisione amm grado 3 = Santa Margaita |Abitanti = 16 |Note abitanti = {{Çitta web | url=https://web.archive.org/web/20201029225739/http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/MD/dawinciMD.jsp?a1=m0GG0c0I0&a2=mG0Y8048f8&n=1UH90T081B52S&v=1UH08207RC5000000 | tìtolo=ISTAT - 14º Censimento Generale della Popolazione e delle Abitazioni - Tavola: Popolazione residente per sesso | vìxita=2026-10-07 }} }} '''Paraggi''' a l'é unna fraçion do commun de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çittæ metropolitaña de Zena]]. O censimento do 2001 o l'à rilevou unna popolaçion de solo 16 abitanti.<ref>''[https://web.archive.org/web/20201029225739/http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/MD/dawinciMD.jsp?a1=m0GG0c0I0&a2=mG0Y8048f8&n=1UH90T081B52S&v=1UH08207RC5000000 ISTAT - 14º Censimento Generale della Popolazione e delle Abitazioni - Tavola: Popolazione residente per sesso]'', in sce ''dawinci.istat.it''. <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026</small> <small>(archiviou da l'<abbr>url</abbr> originäio a-i 29 de ottobre do 2020)</small>.</ref> == Geografia fixica == [[File:Paraggi_2019.jpg|miniatura| A bäia de Paraggi vista da-a ciazza. ]] Paraggi a s'attreuva in sciâ coscì dita "Còsta di Drafin", tramezo à [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Portofin]]. Ghe se peu arrivâ à pê, in machina o in autobo longo a stradda do stato 227 (SS227 de Portofin), e anche pe mâ. == Stöia == Nasciuo comme paisetto de pescoei e moinæ, alantoa gh'ea ciù de trenta moin longo "via di moin". Ancheu, Paraggi o l'é vegnuo un renommou çentro balneare con unna ciazza pubrica ben fornia e locali a-a mòdda. == Pòsti de interesse == === Construçioin militare === * Castello de Paraggi: ancheu à uso privou, conosciuo comme Villa Bonomi Bolchini. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:P2044 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P395 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P281 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P18 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P473 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P625 lètta da Wikidata]] cf7kk3s0hzfrudzpe3yncotz4ca910a 274615 274608 2026-10-07T18:15:41Z N.Longo 12052 formattaçion, adattou à l'uso 274615 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Divisione amministrativa |Nome = Paraggi |Panorama = Paraggi-IMG 0092.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoramma de Paraggi</div> |var-localizaçión = Localizzaçion |var-stâto = Stato |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |Tipo = [[Fraçion geògrafica|fraçion]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Region]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Çittæ metropolitaña]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Commun]] |Divisione amm grado 3 = Santa Margaita |var-teritöio = Territöio |var-altitùdine = Ertessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 16 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20201029225739/http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/MD/dawinciMD.jsp?a1=m0GG0c0I0&a2=mG0Y8048f8&n=1UH90T081B52S&v=1UH08207RC5000000|tìtolo=ISTAT - 14º Censimento Generale della Popolazione e delle Abitazioni - Tavola: Popolazione residente per sesso|vìxita=2026-10-07}} |Aggiornamento abitanti = 2001 |var-âtre_informaçioìn = Atre informaçioin |var-prefìsso = Prefisso |var-fûzo_orâio = Fuso oräio |var-tàrga = Targa |var-cartografîa = Cartografia }} '''Paraggi''' (dita '''Pagi''' ascì, ''Paraggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é unna [[Fraçion geògrafica|fraçion]] do [[Comun|commun]] de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çittæ metropolitaña de Zena]]. O censimento do 2001 o l'à rilevou unna popolaçion de solo 16 abitanti.<ref>''[https://web.archive.org/web/20201029225739/http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/MD/dawinciMD.jsp?a1=m0GG0c0I0&a2=mG0Y8048f8&n=1UH90T081B52S&v=1UH08207RC5000000 ISTAT - 14º Censimento Generale della Popolazione e delle Abitazioni - Tavola: Popolazione residente per sesso]'', in sce ''dawinci.istat.it''. <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026</small> <small>(archiviou da l'<abbr>url</abbr> originäio a-i 29 de ottobre do 2020)</small>.</ref> == Geografia == [[File:Paraggi_2019.jpg|miniatura|A bäia de Paraggi vista da-a ciazza.|sinistra]] Paraggi a s'attreuva in sciâ coscì dita "Còsta di Drafin", tramezo à [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Portofin]]. Se ghe peu arrivâ à pê, in machina ò in autobo longo a stradda do stato 227 (SS227 de Portofin), e anche pe mâ. == Stöia == Nasciuo comme paisetto de pescoei e moinæ, alantoa gh'ea ciù de trenta moin longo a "via di moin". Ancheu, Paraggi o l'é vegnuo un renommou çentro balneare con unna ciazza pubrica ben fornia e locali a-a mòdda. == Pòsti de interesse == === Architettue militare === * Castello de Paraggi: ancheu à uso privou, conosciuo comme Villa Bonomi Bolchini. == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]] snoa3c85wo35e08gl72lz1grgvrnlxw Template:Pt 10 33282 274611 2026-10-07T17:53:49Z N.Longo 12052 + tl 274611 wikitext text/x-wiki {{Léngoe|Pt}}<noinclude> [[Categorîa:Template léngoe di colegaménti estèrni]]</noinclude> j4g2k3mfz8pqef9gmkj9gymr1z4mb4n Template:Màppa de localizaçión/PT30 10 33283 274612 2026-10-07T17:58:05Z N.Longo 12052 + tl 274612 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name=Madeira |top=33.16 |bottom=32.38 |left=-17.31 |right=-16.23 |image=Portugal Madeira location map.svg |image1=Madeira relief location map.svg }}<noinclude>{{Màppa de localizaçión/info|cat=sudivixoìn di stâti}} </noinclude> ltrodw7gz38sb4fe5p3kyl2o3qtbdgv Pagi (Santa Margaita) 0 33284 274616 2026-10-07T18:16:21Z N.Longo 12052 + rdr 274616 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Paraggi]] qowq3b17l7776xa8aasl7rfq01fiqdq