Wikipedia
lijwiki
https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Media
Speçiale
Discûscion
Utente
Discûscioîn ûtente
Wikipedia
Discûscioîn Wikipedia
Immaggine
Discûscioîn immaggine
MediaWiki
Discûscioîn MediaWiki
Template
Discûscioîn template
Agiûtto
Discûscioîn agiûtto
Categorîa
Discûscioîn categorîa
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Santa Margaita (comun)
0
1763
274641
267635
2026-10-08T18:48:30Z
N.Longo
12052
+ wl
274641
wikitext
text/x-wiki
{{Âtri ûxi|tìtolo=[[Sànta Margàita (dizanbigoaçión)]]}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Santa Margaita
|Panorama = View on Santa Margherita Ligure, Liguria (8858809255).jpg
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoramma de Santa Margaita</div>
|Stato = ITA
|Bandiera = Santa Margherita Ligure-Gonfalone.svg
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|Divisione amm grado 2 = Zena
|Amministratore locale = Guglielmo Caversazio
|Partito = lista civica de centro-mancinn-a "Uniti per Santa"
|Data elezione = 10-6-2024
|Data istituzione = 1861
|Abitanti = 8466
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S1&Reg=R07&Pro=P010&Com=39&anno=2023&submit=Tavola Dæto Istat] - Popolaçion rescidente a-i 31 d'òtobre do 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|Sottodivisioni = Noxægo, [[Paraggi]], San Loenso da Còsta
|Divisioni confinanti = [[Camuggi|Camoggi]], [[Portofin]], [[Rapallo]]
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1434
|Nome abitanti = Margaitin
|Patrono = [[Santa Margaita|Santa Margàita d'Antiochia]]
|Festivo = [[20 lûggio|20 de lûggio]]
|Mappa = Map of comune of Santa Margherita Ligure (province of Genoa, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçion do comun de Santa Margaita inta çitæ metropolitann-a de Zena
}}
'''Santa Margàita''' (''Santa Margherita Ligure'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è in [[comun]] [[Liguria|ligure]] de 8.466 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çitæ metropolitann-a de Zena]].
Santa Margàita a l'é in çentro turistico e balneare elegante e avoxou da [[Rivêa de Levànte|Rivea de Levante]], dïto a "Perla do [[Tigùlio|Tigullio]]".
== Giögrafîa ==
{{Çitaçión|Quésto paizàggio de mâ e de oîvi spéssi o no càngia mâi... e o m'öfre 'na vixón de l'eternitæ.|Valery Larbaud}}
{{Seçión vêua}}
== Stöia ==
{{Seçión vêua}}
== Abitanti ==
=== Evoluçión demografica ===
{{Demografia/Sànta Margàita}}
== Pòsti de interesse ==
{{Seçión vêua}}
== Economîa ==
{{Seçión vêua}}
== Coltûa ==
{{Seçión vêua}}
== Manifestaçioin ==
{{Seçión vêua}}
== Feste e fêe ==
{{Seçión vêua}}
== Aministraçión ==
{{Seçión vêua}}
== Comunicaçioin ==
{{Seçión vêua}}
== Nòtte ==
<references />
{{Clear}}
== Âtri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Çittæ metropolitann-a de Zena}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Comûni da çittæ metropolitann-a de Zena]]
9ww8wux4kbc4susyaq0858n4mjfvano
Template:Pagina prinçipâ/Urtime pagine
10
4968
274644
274446
2026-10-08T21:17:35Z
Arbenganese
12552
-rdr
274644
wikitext
text/x-wiki
<div style="width:95%; -moz-border-radius:2em; margin: 10pt auto 0.5em auto; border:solid 2pt {{{BORDO|#ffdab9}}};">
<div style="background-color:{{{COLORE|#D7FFC7}}}; position:relative; left:-2%; top:-10pt; padding-left:8px; width:102%; -moz-border-radius:2em; margin: 0 auto 0 auto; border:solid 2pt {{{BORDO|#ffdab9}}};">
[[Image:Gtk-new.svg|20px]] <big>'''Urtime pagine'''</big>
</div>
<div style="margin:-1ex auto 0; padding: 0 2ex .5ex" align=justify>
[[Lanifizzi d'Ulmèa]] -
[[Er quatter saxonj]] -
[[Gustin Scciafin]] -
[[U Buschettu (Camuggi)]] -
[[Camallo]] -
[[Gian Lořenzu Federicu Gavotti]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Cuňigliu brüscau]] -
[[Farchetto]] -
[[Antologia Ovadese]] -
[[Uô]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Marcel Firpo]] -
[[Cazâbüzùn]] -
[[Castello de Caréga]] -
[[Ver̭éssu]] -
[[Borṡi]] -
[[Mòuma]] -
[[Magiùncada]] -
[[Funtan-a chiüza]] -
[[Çitæ]] -
[[Lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi]] -
[[Cunniu]] -
[[Inbocatûa]] -
[[Raṿa de Craṿaüna]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Gumbu]] -
[[Eclisse de Sû]] -
[[Çeramica]] -
[[Rêla do fûzo]] -
[[Brìcco Càrlo]] -
[[Pélle]] -
[[Gróppo linfàtico]] -
[[Töa da Ponçeivia]]-
[[Càmoa di dénti]] -
[[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus]] -
[[Liguria Bakery]] -
[[Publius Aelius Paetus (cunsu(r)e du 201 a.C.)|Publius Aelius Paetus]] -
[[Gróppo linfàtico]] -
[[Lucius Baebius Dives]] -
[[Appius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 185 a.C.)|Appius Claudius Pulcher]] -
[[Töa da Ponçeivia]] -
[[U Lantèrnìn (Berzezzi)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Pigàu]] -
[[Tîxi]] -
[[Magra]] -
[[Anime salve]] -
[[Merlettu "al tombolo"]] -
[[A Fuxe (Camuggi)]] -
[[Punta Ciappa]] -
[[Zèrbia]] -
[[Rari Nantes Camogli]] -
[[Sant'Anna (Camuggi)]] -
[[U Migià (Camuggi)]] -
[[Cà de l'Ou]] -
[[A Murtua (Camuggi)]] -
[[Hotel Portofino Kulm]] -
[[Trasmetitù de Portufin]] -
[[A Vetta de Portufin (Camuggi)]] -
[[Tûre da Paciotta (Arbenga)]] -
[[Sàngoe]] -
[[Semafuru Növu (Camuggi)]] -
[[Letiatûa]] -
[[Semafuru Vegiu (Camuggi)]] -
[[Regio IX Liguria]] -
[[Barocco]] -
[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)]] -
[[Macramè de Camuggi]] -
[[Macramè]] -
[[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno]] -
[[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]] -
[[Soçiêtæ]] -
[[Metàllo]] -
[[Scritûa]] -
[[Fêugo]] -
[[Parocchie d'a diocexi de Sann-a-Noi]] -
[[Diocexi de Sann-a-Noi]] -
[[Proculus]] -
[[San Prospu (Camuggi)]] -
[[Preistöia]] -
[[San Fertuzu (Camuggi)]] -
[[A Rüa (Camuggi)]] -
[[Viturii]] -
[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Ôtri]] -
[[Sport Club Ligorna 1922]] -
[[Giaö]] -
[[Energîa]] -
[[Proteìnn-a]] -
[[Näve (tipu de bärcu)]] -
[[Càncou]] -
[[Camuggi FC]] -
[[Scindici de Camuggi]] -
[[Gexe de Camuggi]] -
[[Culoumbu Gajòun]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Caterina Accame (barcu, 1889)]] -
[[Farchi]] -
[[Emanuele Accame]] -
[[Coppa Italia Dilettanti Liguria]] -
[[Eccellensa Liguria]] -
[[Camuggi]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu pe'a Ligü(r)ia]] -
[[Punte de Prìa (Sann-a)]] -
[[Punte Russu (Arbenga)]] -
[[Diciaraçión universâle di dirìtti umâni]] -
[[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Müseu Archeulogicu de Camuggi]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -
[[Còlla du Trabichettu]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}}
</div>
</div>
<noinclude>[[Categorîa:Template pàgina prinçipâ]]</noinclude>
mq0ju0jn6gj7txvl7u5j79dz81td9vs
Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)
4
5288
274645
274137
2026-10-09T09:28:52Z
MediaWiki message delivery
5364
/* Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist */ nêuva seçión
274645
wikitext
text/x-wiki
__NEWSECTIONLINK__
{{Archìvio
|titolo = Archìvio
|testo =
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2010|Archìvio 2010]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2011|Archìvio 2011]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2012|Archìvio 2012]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2013|Archìvio 2013]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2014|Archìvio 2014]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2015|Archìvio 2015]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2016|Archìvio 2016]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2017|Archìvio 2017]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2018|Archìvio 2018]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2019|Archìvio 2019]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2020|Archìvio 2020]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2021|Archìvio 2021]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2022|Archìvio 2022]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2023|Archìvio 2023]]
* [[Wikipedia:Community portal (comunicaçioìn in ingléize)/Archìvio 2024|Archìvio 2024]]
}}
== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==
Dear All,
We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch.
This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.
* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]
To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.
Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.
Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.
Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.
Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!
For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 13:08, 16 zen 2025 (CET)
<!-- Messaggio inviato da User:ZI Jony@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 -->
== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].
Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:11, 24 zen 2025 (CET)
</div>
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 -->
== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==
<div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;>
[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<center>''{{int:please-translate}}''</center>
Dear Wiki Community,
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].
This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
We look forward to your immense coordination.
Thank you and Best wishes,
'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''
::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]] [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
</div></div>
--[[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 03:36, 29 zen 2025 (CET)
== Wiki Loves Folklore is back! ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
{{int:please-translate}}
[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.
You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.
You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.
Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance.
'''Kind regards,'''
'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 03:36, 29 zen 2025 (CET)
</div>
<!-- Messaggio inviato da User:Tiven2240@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 -->
== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.
This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review.
Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:48, 3 fre 2025 (CET)
</div>
<!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 -->
== Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter ==
<section begin="message"/>
Hello everyone!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]]
We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''.
This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba.
'''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''.
Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].
We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there!
<section end="message"/>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 09:29, 22 fre 2025 (CET)
<!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 -->
== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.
I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].
Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 19:51, 7 màr 2025 (CET)
</div>
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 -->
== GFDL ==
[[File:BD-propagande colour en.jpg|thumb|right]]
Hello!
GFDL is not a good license for media files. So it should not be used for new uploads. I have written to a few users using a translator. I do not know if it gives a good result or not so I try here in English (with a translation below).
My question is if those that have uploaded files as GFDL would also be willing to relicense to CC-BY-SA-4.0.
Also I would like to point out that articles on Wikipedia is licensed CC-BY-SA-4.0 so when they are used it is mandatory to use the same license. So when spoken wikipedia articles are uploaded as GFDL it is a violation of the license terms. Those files should either be deleted or relicensed to CC-BY-SA-4.0.
----
Bon giû!
O GFDL no l’é n’in bonä licensa pe i file multimediâ. Perchè o nu deveiva esse adoperô pe-o carigâ file nòvî. Mi l’ho scrito a quarchi ueuvo adoperando un traduzionnaire. No sò scî in risûta a l’é ouaighe ou nò, chi c’à provo a scrivî in inglése (cun n’in traduzion dae sota).
A me dumanda a l’é se chî ch’hanno carigò i file cun GFDL ancun ti sun disposti a reinformâ a CC-BY-SA-4.0.
Primmamente, veuggio segnâ che i articoli de Wikipedia sun licensiä CC-BY-SA-4.0, quindi in adoperâ quela licensa a l’é obbligatorio. Quindi quandu gli articoli parlæti de Wikipedia i veggian carigæ cun GFDL, l’é in violazion di termini de-a licensa. Quî file deven sêa strassæ sêa reinformæ a CC-BY-SA-4.0. [[Utente:MGA73|MGA73]] ([[Discûscioîn ûtente:MGA73|discuscioìn]]) 20:13, 11 màr 2025 (CET)
: Bon giû [[User:Arbenganese]], [[User:N.Longo]], [[User:Giodiassi5]]. Pe favô lêze sto mesaggio. Se ti te domande comme mi l’ho notò i file, ti peuvedeî cianâ a [[:c:Commons:Village_pump/Proposals#Proposal_(change_GFDL_cut-off_date)|sto proposeto in Commons]]. --[[Utente:MGA73|MGA73]] ([[Discûscioîn ûtente:MGA73|discuscioìn]]) 19:59, 9 arv 2025 (CEST)
== An improved dashboard for the Content Translation tool ==
<div lang="en" dir="ltr">
{{Int:hello}} Wikipedians,
Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.
The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.
With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic). Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]]
[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread.
Thank you!
On behalf of the Language and Product Localization team.
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 03:56, 13 màr 2025 (CET)
<!-- Messaggio inviato da User:UOzurumba (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 -->
== Your wiki will be in read-only soon ==
<section begin="server-switch"/><div class="plainlinks">
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]
The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.
All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-03-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''.
Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future.
'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''
*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-03-20|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.
''Other effects'':
*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.
This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:15, 15 màr 2025 (CET)
<!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 -->
== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.
Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months.
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].
Please share this message with members of your community so they can participate as well.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:04, 4 arv 2025 (CEST)
</div>
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 -->
== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==
<div lang="en" dir="ltr">
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}
Hello, dear Wikipedians!<br/>
[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language!
The most active contesters will receive prizes.
If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
<br/>
We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
</div>
18:11, 16 arv 2025 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Hide on Rosé@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 -->
== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].
Please share this message with members of your community so they can participate as well.
In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:34, 17 arv 2025 (CEST)
</div>
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 -->
== Sub-referencing: User testing ==
<div lang="en" dir="ltr">
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
<small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small>
Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:
#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher.
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.
We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.
Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 17:03, 28 arv 2025 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 -->
== Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==
<section begin="announcement-content" />
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.
The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].
Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.
In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" />
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:41, 29 arv 2025 (CEST)</div>
<!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 -->
== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==
''(Apologies for posting in English)''
Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.
As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].
After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.
The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.
If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].
Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:08, 6 màz 2025 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Sannita (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].
You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.
If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" />
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|discusción]])</bdi> 00:07, 16 màz 2025 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 -->
== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''
Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too.
We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.
You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 17:26, 22 màz 2025 (CEST)
</div>
<!-- Messaggio inviato da User:Sannita (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 -->
== Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions ==
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Dear all,
This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.
The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].
Here are the key planned dates:
* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated
Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].
'''Call for Questions'''
In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]
'''Election Volunteers'''
Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]
Thank you!
[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results
[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter
[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024
[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles
[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ
[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates
Best regards,
Victoria Doronina
Board Liaison to the Elections Committee
Governance Committee<section end="announcement-content" />
[[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 05:07, 28 màz 2025 (CEST)
<!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 -->
== <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="message"/>
Hello everyone,
''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''
The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.
This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.
The three main features of this extension are:
* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
* '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
* '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.
'''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.
The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])
If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.
Thank you! <section end="message"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|discusción]]) 18:47, 29 màz 2025 (CEST)</bdi>
<!-- Messaggio inviato da User:Udehb-WMF@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 -->
== Vote now in the 2025 U4C Election ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}
Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].
Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:00, 14 zùg 2025 (CEST) </div>
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 -->
== Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates ==
<section begin="announcement-content" />
:''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>
Hello all,
The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.
This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]
Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.
Best regards,
Abhishek Suryawanshi<br />
Chair of the Elections Committee
On behalf of the Elections Committee and Governance Committee
[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates
[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.
[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" />
[[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 19:44, 17 zùg 2025 (CEST)
<!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="message"/>
Dear Wikimedia Community,
The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].
A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.
Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.
Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.
Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.
Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.
=== Wikispore ===
The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.
After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support.
We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.
As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.
Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.
=== Wikinews ===
We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.
Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.
While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>].
[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.
Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.
SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.
'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.
=== Feedback and next steps ===
We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.
I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions.
<section end="message"/>
</div>
-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 22:57, 27 zùg 2025 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Johan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 -->
== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==
''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''
Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.
The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]
These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.
Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.
Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].
Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 14:45, 14 lùg 2025 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="body"/>
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.
Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate.
'''Why we are building temporary accounts'''
Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect.
Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.
'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.
'''What does this mean for different groups of users?'''
'''For logged-out editors'''
* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.
'''For community members interacting with logged-out editors'''
* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.
'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''
* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.
'''Our requests for you, and next steps'''
* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.
To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" />
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 23:36, 26 agó 2025 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Quiddity (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 -->
== Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon ==
<section begin="server-switch"/><div class="plainlinks">
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]
The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.
All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.
Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future.
A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation.
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.
'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''
*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.
''Other effects'':
*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.
This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule.
'''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/>
<span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 17:42, 18 set 2025 (CEST)
<!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
<em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em>
Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.
If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.
There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Confidence_Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.
To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
<section end="announcement-content" />
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 01:03, 19 set 2025 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:ABreault (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-09-22_Wikipedias&oldid=29294855 -->
== Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees ==
<section begin="announcement-content" />
Hello all,
The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.
To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].
Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].
When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].
'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''
Best regards,
Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" />
[[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 06:48, 9 òtô 2025 (CEST)
<!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 -->
== Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project ==
<section begin="function1"/>
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).
There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
<section end="function1"/>
-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:43, 20 òtô 2025 (CEST)
<!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers.
Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]
Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.
For the Committee Support team,
<section end="announcement-content" />
</div>
-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 15:12, 30 òtô 2025 (CET)
<!-- Messaggio inviato da User:MKaur (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 -->
== Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project ==
<section begin="function2"/>
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
<section end="function2"/>
-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:22, 20 nov 2025 (CET)
<!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 -->
== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==
Dear Wikimedia communities,
We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.
''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''
In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.
We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.
📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]
If you have questions about the project, please refer to the FAQs:
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]
''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''
''Stay connected and receive updates:''
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]
We look forward to collaborating with you and your community.
'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 zen 2026 (CET)
<!-- Messaggio inviato da User:ZI Jony@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 -->
== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==
<div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026
Dear Wiki Community,
We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.
The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.
;About the Campaign
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.
;What Can Participants Write About?
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:
* Folk festivals, rituals, and celebrations
* Folk dances, music, and traditional performances
* Women and queer figures in folklore
* Women in mythology and oral traditions
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives
* Fairy tales, folk stories, and legends
* Folk games, sports, and cultural practices
Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.
;How to Sign Up as an Organizer
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:
# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]]
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline
#* Local and international prizes
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''
;Campaign Tools
The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:
* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.
Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''
;Learn More & Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.
If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.
;Join Us
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.
Thank you and best wishes,
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''
----
''Stay connected:''
[[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]
[[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
</div></div>
== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,
We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.
;About Wiki Loves Folklore
'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals
* Cultural festivals and celebrations
* Traditional attire and crafts
* Performing arts, music, and dance
* Everyday practices rooted in folk heritage
Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.
[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]]
; Host a Local Edition
As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture
* Engage new contributors in your community
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content
'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''
If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.
If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.
;Get in Touch
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:
* The project Talk pages
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''
We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.
Warm regards,
'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
</div>
[[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 14:21, 18 zen 2026 (CET)
<!-- Messaggio inviato da User:Tiven2240@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].
The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].
Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" />
</div>
22:01, 19 zen 2026 (CET)
<!-- Messaggio inviato da User:Keegan (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 -->
== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==
<div lang="en" dir="ltr">
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}
Dear Wikipedians!
[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.
The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.
🧩'''How to participate?'''
Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.
🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.
'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''
If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language.
Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge!
[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
</div>
<!-- Messaggio inviato da User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 -->
== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==
Hello everyone,
This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>).
'''The Change:'''<br />
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]].
We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.
'''What You Need To Do:'''<br />
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.
'''Deadline:'''<br />
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.
Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 19:11, 3 arv 2026 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:ZI Jony@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 -->
== Request for comment (global AI policy) ==
<bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 02:58, 26 arv 2026 (CEST)
</bdi>
<!-- Messaggio inviato da User:Codename Noreste@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 -->
== Vote now in the 2026 U4C election ==
<section begin="announcement-content" />
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].
Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" />
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:14, 27 màz 2026 (CEST)
<!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==
<bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|discusción]])</bdi> 19:11, 23 zùg 2026 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Codename Noreste@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
== Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki ==
<section begin="Message"/>
'''Legal & Safety Contacts'''
Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].
<section end="Message"/>
-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:29, 25 zùg 2026 (CEST)
<!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 -->
== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==
<bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 14:24, 24 lùg 2026 (CEST)
</bdi>
<!-- Messaggio inviato da User:DreamRimmer@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
== <span lang="it" dir="ltr">Scambio Server - La tua wiki presto sarà in modalità solo lettura per un breve periodo</span> ==
<div lang="it" dir="ltr">
<section begin="server-switch"/><div class="plainlinks">
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Leggi questo messaggio in un'altra lingua]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]
[[foundation:|Wikimedia Foundation]] scambierà il traffico tra i suoi data center. Lo scopo è accertarsi che Wikipedia e le altre wiki Wikimedia riescano a rimanere online anche dopo un disastro.
Tutto il traffico sarà commutato il giorno '''{{#time:j xg|2026-09-23|it}}'''. Il test avrà inizio alle '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.
Purtroppo, a causa di alcune limitazioni di [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], tutte le attività di modifica dovranno essere interrotte mentre si effettua il cambio. Ci scusiamo per il disagio, stiamo lavorando per minimizzarlo in futuro.
Un banner apparirà su tutte le wiki 30 minuti prima dell'inizio dell'operazione. Questo avviso rimarrà visibile fino alla fine dell'operazione.
Puoi contribuire alla [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate traduzione o correzione] di questo testo.
'''Sarai in grado di leggere, ma non di modificare, tutte le wiki per un breve periodo di tempo.'''
* Il giorno {{#time:l j xg Y|2026-09-23|it}} non sarà possibile effettuare modifiche per al massimo un'ora.
* Se proverai a modificare o a salvare durante il periodo di sospensione, vedrai apparire un messaggio d'errore. Speriamo che nessuna modifica venga persa durante questi pochi minuti, ma non possiamo garantirlo. Se vedi apparire il messaggio di errore, per cortesia attendi fino a che non sia tornato tutto alla normalità. Da quel momento potrai salvare le tue modifiche. È comunque consigliabile fare prima una copia delle modifiche, per essere pronti a ogni eventualità.
''Altre conseguenze'':
* I processi in background saranno più lenti e alcuni potrebbero interrompersi. I link rossi potrebbero non essere aggiornati velocemente come al solito. Se crei una voce per cui esiste già un link entrante a partire da un'altra voce, il collegamento rimarrà rosso più a lungo del solito. Alcuni script in esecuzione di lunga durata dovranno essere fermati.
* La distribuzione del codice dovrebbe avvenire normalmente come le altre settimane. Tuttavia, alcuni blocchi nell'aggiornamento del codice potrebbero avvenire puntualmente se l'operazione lo dovesse richiedere in seguito.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] non sarà disponibile per circa 90 minuti.
Il progetto potrebbe essere posticipato se necessario. Puoi [[wikitech:Switch_Datacenter|leggere la tabella di marcia su wikitech.wikimedia.org]]. Ogni cambiamento sarà annunciato nella tabella di marcia.
'''Per favore, condividi queste informazioni con la tua comunità.'''</div><section end="server-switch"/>
</div>
[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 14:58, 15 set 2026 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Trizek (WMF)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 -->
== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''
Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/>
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).
We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/>
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]]
The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''.
Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]
Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 17:20, 21 set 2026 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067418 -->
== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''
Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.
The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/>
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.
Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[Utente:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discûscioîn ûtente:MediaWiki message delivery|discuscioìn]]) 11:28, 9 òtô 2026 (CEST)
<!-- Messaggio inviato da User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki usando l'elenco su https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 -->
ldb7lxwfvrfd5l24vlcpsvs7p2cupq3
Cuni
0
17706
274638
274543
2026-10-08T18:13:17Z
N.Longo
12052
wl
274638
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Cuni
|Tipo = [[comun|cumün]]
|Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Pms}} ''Coni'', {{It}} ''Cuneo''</div>
|Panorama = Cuneo PiazzaGalimberti panorama.jpg
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciàssa Galimberti</div>
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Piemunte
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Cuni
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Patrizia Manassero
|Partito = PD
|Data elezione = 4-7-2022
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 55819
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2025&i=D7B Dètu Istat] - Pupulasiùn residènte ai 31 d'agustu du 2025.
|Aggiornamento abitanti = 31-8-2025
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = 22 cumitèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141220194434/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/la_citta/ComitatiCartina.pdf|tìtolo=Cartina comitati|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], [[Vignolo]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3s
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 3012
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = De Cuni<br />{{Maioscolétto|([[Lengua brigašca|br]])}} ''cuneéṡ''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Alesciandria|léngoa=LIJ, IT|p=140|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref><br />{{Pms}} ''coniees''
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Michê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]]
|var-mòtto = Mòttu
|Motto = {{Maioscolétto|Ferendo}}
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Cuneo (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa.
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle
}}
'''Cuni'''{{#tag:ref|''Cuni'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], [[Lengua brigašca|brigascu]], [[Dialettu garescìn|garescìn]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cüneu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA12773|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|p=25}}</ref>|group=n.}} (''Coni'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], prununsiàu {{IPA|[ˈkʊni]}}, ''Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] du [[Piemonte|Piemunte]] de 55.798 abitanti, sêde de [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]] e de [[Diocexi de Cuni|diocexi]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/>. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cuneo/?search=Cuneo%2F|tìtolo=Cuneo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>.
A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna.
== Geugrafìa ==
=== Terito(r)iu ===
[[Immaggine:Cuneo e Bisalta.jpg|sinistra|miniatura|Cuni cu'a [[Munte Bisarta|Bisarta]] de derê]]
U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du [[Piemonte|Piemunte]], grossu moddu intu mezzu fra a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], au nòrd-èst, e a cadena de [[Arpi|Àrpi]], a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de [[Langhe]] e, in linea d'a(r)ia, a 70 km dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]].
I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431 mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de [[Ronchi (Cuni)|Ronchi]], ai 615 m da frasiùn de [[San Rocco Castagnaretta]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|tìtolo=Cuneo in cifre|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexêna de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a [[Còlla de l'Agnélu]] (2.748 m), a punènte a [[Còlla da Lumbarda]] (2.350 m) e a [[Còlla da Madalêna]] (1.996 m) e a meridiùn a [[Còlla de Tenda]] (1.871 m) e a [[Cóla ed Cazótu|Còlla de Casòttu]] (1.379 m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaalpina.org/cuneo-e-citta-alpina-dellanno-2024/|tìtolo=Cuneo è «Città Alpina dell’anno 2024»|léngoa=IT|vìxita=24 dixémbre 2023}}</ref>.
A sitè a l'è traversâ dai sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.parks.it/parco.gesso.stura/mapl.jpeg|tìtolo=Parco Gesso Stura, mappa|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150402181339/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/foto-gallery/la-capitale-verde-del-piemonte.html|tìtolo=La "Capitale verde del Piemonte"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte [[Grâna (turènte)|Grâna]]<ref name=":0" />.
Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121021071204/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/class2012_02prov.pdf|tìtolo=Classificazione sismica al 2012|outô=Prutesiùn Sivìle|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>.
=== Climma ===
U climma de Cuni u l'è du tìpu [[Clìmma tenpiòu ùmio|tempe(r)àu sub-cuntinentâle]], cun di inverni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6 °C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6 °C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3 °C<ref>{{Çitta web|url=https://it.climate-data.org/location/1111/|tìtolo=Temperatura media annua|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>.
A Cuni u ciöve de media 950 mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a [[Turin|Tü(r)ìn]], pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invernu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44 mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efettu du ''[[Stau]]'' di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de [[Arpi|Àrpi]], ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü.
A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2 m/s<ref>{{Çitta web|url=http://www.meoweather.com/history/Italy/na/44.3833333/7.5333333/Cuneo.html|tìtolo=Giorni di nebbia all'anno|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa<ref>{{Çitta web|url=https://weatherspark.com/averages/32271/Cuneo-Piemonte-Italy|tìtolo=Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Italy/Cuneo/climate-profile.aspx?month=1|tìtolo=Medie mensili Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti<ref>{{Çitta web|url=http://www.comuni-italiani.it/soleluna/comune/004078/|tìtolo=Alba/tramonto Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>.
Mi(r)andu a [[clascificasiùn du climma de Köppen]], Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni [[1961]]-[[1990]].
{| class="wikitable"
! rowspan="2" |Cuni - Sèntru
! colspan="12" |Mesi
! colspan="4" |Stagiùi
! rowspan="2" |Ànnu
|-
!Zen
!Fev
!Mar
!Arv
!Maz
!Züg
!Lüj
!Agu
!Set
!Utt
!Nuv
!Dix
!Inv
!Pri
!Est
!Aut
|-
!T. max. media (°C)
|5,3
|7,0
|10,9
|14,7
|19,1
|23,6
|26,6
|25,4
|21,5
|15,4
|9,6
|6,3
|6,2
|14,9
|25,2
|15,5
|15,5
|-
!T. min. media (°C)
| -1,8
| -0,7
|2,6
|6,1
|9,9
|13,9
|16,6
|16,1
|13,0
|7,8
|2,9
| -0,4
| -1,0
|6,2
|15,5
|7,9
|7,2
|-
!Nivu(r)e (okta au giurnu)
|4
|4
|4
|5
|4
|4
|3
|4
|5
|4
|4
|3
|3,7
|4,3
|3,7
|4,3
|4
|-
!Precipitasiùi (mm)
|52
|51
|88
|116
|126
|88
|44
|53
|77
|109
|94
|64
|167
|330
|185
|280
|962
|-
!Giurni d'ègua
|5
|5
|8
|9
|10
|8
|5
|5
|6
|8
|7
|5
|15
|27
|18
|21
|81
|-
!Giurni de neggia
|3
|2
|1
|1
|1
|1
|0
|1
|1
|3
|3
|5
|10
|3
|2
|7
|22
|-
!Vèntu (diresiùn-m/s)
|SW
2,2
|SW
2,2
|SW
2,2
|NE
2,3
|NE
2,2
|NE
2,2
|NE
2,2
|NE
2,1
|NE
2,1
|SW
2,1
|SW
2,2
|SW
2,3
|2,2
|2,2
|2,2
|2,1
|2,2
|}
== Sto(r)ia ==
=== Etè antìga ===
A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna.
Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de [[Auriate]], sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di [[Franchi]], fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi.
=== Etè de mezzu ===
==== Fundasiùn de Cuni ====
Fina dai tèmpi di [[Longobàrdi|lungubardi]] u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'[[abasìa de San Darmàssu de Pedona]], pe' passà de dòppu au [[Diocexi de Àsti|vescu de Àsti]]. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de ''[[Augusta Bagiennorum]]'', au dì d'ancöi [[Bene Vagienna]], cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di [[Liguri Antighi|lìgü(r)i]] [[Bagienni]]. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu [[cumitàu de Auriate]], cu'u [[Stü(r)a]] ch'u marcava i tèrmi fra e [[Arçidiòcexi de Turìn|diocexi de Tü(r)ìn]] e [[Diòcexi d'Àsti|de Àsti]] e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a [[Regio IX Liguria|Ligü(r)ia]] e a [[Lonbardîa (región stòrica)|Lumbardìa]].
E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme [[Quaranta]] e [[Brusaporcello]], pe' schivà e pretese di [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]] e [[Marchesàu de Salüssu|de Salüssu]] i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in [[Milan|Milàn]] cumme che l'impe(r)atû [[Federigo Barbarossa|Fede(r)igu Barbarussa]] u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme ''Monte Vico'', [[Munduì]], e [[Savijàn]].
A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du [[XII secolo|Millesèntu]], quande, du [[1198]], Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana.
==== Guère cu'i marchesi ====
Du [[1204]], i [[Marchesàu de Salüssu|marchesi de Salüssu]] i l'han dicia(r)àu guèra a [[Asti|Àsti]] e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau [[1202]], a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]], [[Marchesàu de Büsca|de Büsca]], [[Marchesàu de Sêva|de Sêva]], [[Du Carettu (famiggia)|du Carettu]] e [[Marchesàu de Clavesâna|de Clavesâna]], ciü che a sitè d'[[Àrba (Italia)|Àrba]]. Pe(r)ò, du [[1206]] u marchese [[Manfrêdu II de Salüssu]] u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de [[Villafalletto]], [[Costigliole Saluzzo|Costigliole]], [[Centallo]] e [[Romanisio]] de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu.
A ògni moddu, du [[1210]] u Manfrêdu II de Salüssu e u [[Guièrmu VI du Munferàu]] i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti.
Pe' di papèi ch'i se trövan a [[Tolosa|Tulusa]], ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai [[Catari|Càtari]] a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta ''bourg tournant'', titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi versu a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu.
Du [[1230]], Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u [[Borgo San Dalmazzo|Burgu de San Darmàssu]] e [[Savigliano|Savijàn]], cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de [[Milan|Milàn]], ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de [[Chivasso|Chivassu]]. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du [[1237]], du [[1238]] a l'è finìa au [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau [[1251]], ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n ''miles'', paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle [[Val Grana|du Grâna]] e [[Val Maira|du Maira]], spartìe cu'a grande [[abasìa de San Darmàssu]].
==== Fra i angiuìn e i Savoia ====
Du [[1259]] u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au [[Carlo d'Angiò|Carlu d'Angiò]], cunte de [[Provensa|Pruvènsa]]. I angiuìn, du [[1306]], i l'han purtàu a Cuni a secca du [[Régno de Nàpoli|regnu de Napuli]], regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du [[1307]] firmàu fra u senescallu du [[Carlo II d'Angiò|Carlu II d'Angiò]], u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a [[Àrba (Itlia)|Àrba]], Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai "pèi di munti". U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du [[1309]], i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]] e, int'in sigillu du Cumün du [[1379]], u se ghe tröva a scrìta "''Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis''".
U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], pe'a primma votta, du [[1347]]-[[1348]], i [[Viscónti (famìggia)|Viscunti]] du [[1348]]-[[1356]], u [[marchesàu de Salüssu]] du [[1356]] e, turna, i Viscunti du [[1366]]-[[1372]].
Du [[1382]] Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'[[Amedeu IV de Savoia]], u "cunte vèrde", in cangiu du sò agiüttu aa regìna [[Giovanna d'Angiò|Giuànna d'Angiò]] a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu [[Ducâto de Savöia|stâtu di Savoia]], pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a [[Savoia]] e a [[cuntea de Nissa]], cu'a funsiùn, daa fìn da [[Goæra di çent'anni|guèra di sent'ànni]] fin'ai tèmpi du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], de blucà e pretese di fransesi in scia [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]].
=== Etè mudèrna ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
– Statuta civitatis Cunei, 1590 – BEIC 14493098.jpg|I statüi de Cuni du [[1590]]
Belagerung von Coni-1691-Huchtenburg.jpg|[[Jan van Huchtenburgh]], l'asêdiu de Cuni du [[1691]]
Cuneo (1726) - 2.jpg|Vista de Cuni du [[1726]]
Le prince de Conti à la bataille de Coni, 30 septembre 1744.jpg|[[Henri Serrur]], ''Le prince de Conti à la bataille de Coni'', [[1837]]
</gallery>
Inti seculi da duminasiùn di [[Savöia (famìggia)|Savoia]], Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du [[1515]] e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u [[Françesco I|Fransescu I]]. Du [[1542]] u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau [[Claude d'Annebault]], turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du [[1557]]. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte [[Carlo Manfredi Luserna d'Angrogna|Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna]], l'[[Emanuele Filiberto di Savoia|Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du [[1639]] e du [[1641]], Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da [[Cristìna de Burbùn-Fransa|Cristìna de Burbùn]] e, du [[1691]], dai fransesi cumandèi dau [[Nicolas de Catinat]].
In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du [[1744]]. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa [[Bataja da Madònna de l'Urmu|Madònna de l'Urmu]] cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn [[Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum]], dìtu dae sò gènte u "Barùn Litrùn" e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu [[Baron Litron|in ballu]].
=== Etè cuntempuranea ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Battaglia di Cuneo Bagetti.jpg|[[Giuseppe Pietro Bagetti]], Cuni piâ dai fransesi ai 28 d'arvì du [[1796]]
Le Provincie d'Italia - Cuneo - Piemonte.jpg|A növa pruvinsa de Cuni aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]
THE SPECIAL AIR SERVICE (SAS) IN ITALY DURING THE SECOND WORLD WAR NA25417.jpg|Surdatti inglesi aa messa pe'a fìn da guèra in Ciàssa Galimberti ai 4 de Mazzu du 1945<ref>https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205196762</ref>
</gallery>
Ai tèmpi de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère rivulusiuna(r)ie]], Cuni a l'è stèta piâ dau [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de [[Bataggia de Muntenötte|Muntenötte]], [[Bataggia de Dêgu|Dêgu]], [[Bataggia de Cuscèria|Cuscèria]] e [[Bataja de San Michê de Munduì|San Michê de Munduì]]. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du [[1799]], p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a [[Batàggia de Maréngo|vito(r)ia de Marengu]] tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi.
Sutta au [[Primmu Impe(r)u fransese]] Cuni a l'è vegnüa a capitâle du [[dipartimèntu du Stü(r)a]], da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa d'ancöi]], levàu numma che u terito(r)iu da veggia [[pruvinsa de Sêva]], ch'u l'é(r)a finìu au [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimèntu de Muntenötte]]. Inti ànni da [[Restaoraçión|restaurasiùn]], a sitè a l'è stèta issâ a [[Diocexi de Cuni|diocexi]], vegnindu destacâ da [[Diocexi de Munduì|quella de Munduì]] du [[1817]], e, dau [[1859]], a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du [[1859]], a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di [[Cacioéi de Àrpi|Caciaûi de Àrpi]] du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]].
Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiâle]], Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a [[4° divixón arpìnn-a "Cuneense"|divixùn "Cuneense"]] pe'a sò ruìna inta [[Canpàgna de Rùscia|campagna de Rüscia]] e, fra u [[1943]] e [[1945]], tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a [[Rexisténsa italiànn-a|rexistènsa]], animâ da l'aucattu [[Duccio Galimberti]]. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du [[1944]] e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du [[1945]].
=== Scimbuli ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Cuneo-Stemma 1559.svg|U stemma de Cuni au [[1559]]
Cuneo-Stemma.svg|U stemma de Cuni au dì d'ancöi
Flag of Cuneo.svg|A bande(r)a de Cuni
</gallery>
Cun l'asêdiu du [[1557]] e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca [[Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni, "fedelìscima invitta", u titulu de sitè ai 31 de zenà du [[1559]], ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di [[Savöia (famìggia)|Savoia]] in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: "fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Manno|tìtolo=Bibliografia storica degli Stati della monarchia di Savoia|url=https://books.google.com/books/about/Biblioteca_storica_italiana.html?id=7x4RAAAAYAAJ|ànno=1893|editô=F.lli Bocca|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=85|volùmme=Vul. 5}}</ref>.
U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du [[1936]]<ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?189|tìtolo=Cuneo, decreto 1936-01-28 DCG, riconoscimento di stemma|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/3762ea24-f26f-4b6e-a1df-faa081bf0b83/690-cuneo|tìtolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref>, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia:
{{Çitaçión|Truncàu. U primmu inquartàu: 1° e 4° partìu de Vestfalia <small>(de purpu(r)a, au cavallu inarbu(r)àu e revertegàu d'argèntu)</small> e de Sasônia <small>(fasciàu de öttu tocchi d'ò(r)u e de negru, au crancelìn de vèrde, traversante in banda)</small>, inestàu in punta d'Angria <small>(d'argèntu ai trèi puntâli de russu, missi 1 e 2)</small>; 2° de Chiablese <small>(d'argèntu seminàu de plinti de negru, au leùn du mèximu, armàu e lampasàu de russu)</small>; 3° de Aòsta <small>(de negru, au leùn d'argèntu, armàu e lampasàu de russu)</small>; in sce tüttu in cö, de Savoia mudèrna <small>(de russu, aa crûxe d'argèntu)</small>. U segundu fasciàu d'argèntu e de russu. U scüu u l'è fianchezàu da due brunde de parma e surmuntàu daa cu(r)una de sitè aculâ da 'n nastru cu'u mòttu {{Maioscolétto|Ferendo}}.|3=Troncato. Il primo inquartato: 1° e 4° partito di Vestfalia <small>(di porpora, al cavallo inalberato e rivoltato d'argento)</small> e di Sassonia <small>(fasciato di otto pezzi d'oro e di nero, al crancelino di verde, attraversante in banda)</small>, innestato in punta di Angria <small>(d'argento ai tre puntali di rosso, disposti 1 e 2)</small>; 2° di Chiablese <small>(d'argento, seminato di plinti di nero, al leone dello stesso, armato e lampassato di rosso)</small>; 3° di Aosta <small>(di nero, al leone d'argento, armato e lampassato di rosso)</small>; sul tutto in cuore, di Savoia moderna <small>(di rosso, alla croce d'argento)</small>. Il secondo fasciato d'argento e di rosso. Lo scudo è accostato da due fronde di palma e sormontato dalla corona di città accollata da un nastro con il motto {{Maioscolétto|Ferendo}}.|lingua=IT}}
U mòttu latìn da sitè, ''Ferendo'' ("Supurtandu"), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220601000000*/https://www.comune.cuneo.it/uploads/media/Il_palazzo_municipale_di_Cuneo.pdf|tìtolo=Il Palazzo municipale di Cuneo|outô=Giovanni Cerutti (a cü(r)a de)|léngoa=IT|p=7}}</ref>. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Cuni}}
=== Minu(r)anse fu(r)èste ===
Ai 31 de dixèmbre du [[2024]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera e popolazione residente straniera per sesso al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>.
=== Cugnummi ciü difüsi ===
I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun ''Dutto'', ''Giordano'', ''Giraudo'', ''Pellegrino'' e ''Bruno''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>.
=== Persune lighèi cun Cuni ===
* [[San Steva da Cuni]] (Cuni, [[1340]] ca. - [[Gerusalemme|Gerüsalèmme]], [[1391]]), religiusu, martire e santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Carta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/stefano-da-cuneo-santo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 94|capìtolo=STEFANO da Cuneo, santo}}</ref>.
* [[Angelo Carletti]] ([[Chivasso|Chivassu]], [[1411]] - Cuni, [[1495]]), religiusu, lete(r)àu e ümanista<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sosio Pezzella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-carletti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1977|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 20|capìtolo=CARLETTI, Angelo}}</ref>.
* [[Gian Luigi Pascale]] (Cuni, [[1525]]/[[1530]] - [[Romma|Rumma]], [[1560]]), editû, tradutû e religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Susanna Pyronel|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gian-luigi-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Gian Luigi}}</ref>.
* [[Carlo Pascale]] (Cuni, [[1547]] - [[Abbeville]], [[1625]]), lete(r)àu e diplumaticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Belligni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Carlo}}</ref>.
* [[Giovanni Aicardi]] (Cuni, [[1550]] - [[Zena]], [[1631]]), architèttu e inzegnê<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Labò|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-aicardi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=AICARDI, Giovanni}}</ref>.
* [[Giovanni Francesco Ferrari]] (Cuni, [[1609]]/[[1610]] - [[Anqing]], [[1671]]), misciuna(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Bertuccioli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-francesco-ferrari_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRARI, Giovanni Francesco}}</ref>.
* [[Bruno Bruni]] (Cuni, [[1714]] - [[Romma|Rumma]], [[1796]]), stò(r)icu e teolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Pignatelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/bruno-bruni_res-0bed41c1-87e9-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Bruno}}</ref>.
* [[Pio Eula]] (Cuni, [[1722]]/[[1723]] - Cuni, [[1801]]), architèttu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Signorelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-eula_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1993|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 43|capìtolo=EULA, Pio}}</ref>.
* [[Vittorio Filippo Melano]] (Cuni, [[1737]] - [[Novæa|Nuva(r)a]], [[1813]]), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Palumbo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/vittorio-filippo-melano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2009|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 73|capìtolo=MELANO, Vittorio Filippo}}</ref>.
* [[Maurizio Pipino]] (Cuni, [[1739]] - [[Symi]], [[1788]]), megu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rafaella Pilo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/maurizio-pipino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PIPINO, Maurizio}}</ref>.
* [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (Cuni, [[1757]] - Cuni, [[1821]]), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Scalabrino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bartolomeo-bruni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Antonio Bartolomeo}}</ref>.
* [[Bruno Lanteri]] (Cuni, [[1759]] - Pineròllu, [[1830]]), religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Griseri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-bruno-lanteri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LANTERI, Pio Bruno}}</ref>.
* [[Giuseppe Barbaroux]] (Cuni, [[1772]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1843]]), aucattu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Narciso Nada|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-barbaroux_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1964|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 6|capìtolo=BARBAROUX, Giuseppe}}</ref>.
* [[Franco Andrea Bonelli]] (Cuni, [[1784]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1830]]), ornitolugu e entumolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Baccio Baccetti|outô2=Pietro Omodeo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-andrea-bonelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BONELLI, Franco Andrea}}</ref>.
* [[Alessandro Riberi]] ([[Stroppo]], [[1794]] - Cuni, [[1861]]), megu, academicu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierangelo Gentile|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-riberi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=RIBERI, Alessandro}}</ref>.
* [[Lelio Della Torre]] (Cuni, [[1805]] - [[Padova|Pàduva]], [[1871]]), scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Di Segni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/della-torre-lelio-hillel_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1989|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 37|capìtolo=DELLA TORRE, Lelio Hillel}}</ref>.
* [[Carlo Baudi di Vesme]] (Cuni, [[1809]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1877]]), lete(r)àu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maria Fubini Leuzzi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/baudi-di-vesme-carlo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BAUDI DI VESME, Carlo}}</ref>.
* [[Gustavo Ponza di San Martino]] (Cuni, [[1810]] - [[Dronero]], [[1876]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-alessandro-gustavo-giorgio-filippo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Alessandro Gustavo Giorgio Filippo Maria}}</ref>.
* [[Emilio Ferrero]] (Cuni, [[1819]] - [[Firense|Firènse]], [[1887]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Caciulli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Emilio}}</ref>.
* [[Giovanni Toselli]] (Cuni, [[1819]] - [[Zena]], [[1886]]), atû de teâtru<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Emanuela Agostini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-toselli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 96|capìtolo=TOSELLI, Giovanni}}</ref>.
* [[Antonio Allegretti]] (Cuni, [[1840]] - [[Carrara]], [[1918]]), scurtû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nello Tarchiani|outô2=Franco Russoli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-allegretti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=ALLEGRETTI, Antonio}}</ref>.
* [[Coriolano Ponza di San Martino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1842]] - Cuni, [[1926]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-coriolano-cesare-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Coriolano Cesare Luigi}}</ref>.
* [[Carolina Invernizio]] ([[Voghera]], [[1851]] - Cuni, [[1916]]), scritrixe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Zaccaria|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carolina-invernizio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 62|capìtolo=INVERNIZIO, Carolina}}</ref>.
* [[Giuseppe Brignone]] (Cuni, [[1854]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1937]]), atû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sisto Sallusti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-brignone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRIGNONE, Giuseppe}}</ref>.
* [[Gherardo Ferreri]] (Cuni, [[1856]] - [[Romma|Rumma]], [[1929]]), megu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Domenico Celestino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gherardo-ferreri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRERI, Gherardo}}</ref>.
* [[Tancredi Galimberti]] (Cuni, [[1856]] - Cuni, [[1939]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_res-99642c2c-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>.
* [[Giovanni Muffone]] (Cuni, [[1859]] - [[Cortemilia]], [[1927]]), prefettu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Wladimiro Settimelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-muffone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUFFONE, Giovanni}}</ref>.
* [[Lorenzo Michelangelo Billia]] (Cuni, [[1860]] - [[Firense|Firènse]], [[1924]]), studiusu de filusufia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Traniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lorenzo-michelangelo-billia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1968|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 10|capìtolo=BILLIA, Lorenzo Michelangelo}}</ref>.
* [[Giovanni Battista Ceirano]] (Cuni, [[1860]] - [[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[1912]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-ceirano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CEIRANO, Giovanni}}</ref>.
* [[Cesare Goria Gatti]] (Cuni, [[1860]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1939]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Brignone|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-goria-gatti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2002|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 58|capìtolo=GORIA GATTI, Cesare}}</ref>.
* [[Camillo Manfroni]] (Cuni, [[1863]] - [[Romma|Rumma]], [[1935]]), prufesû e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Monsagrati|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-manfroni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MANFRONI, Camillo}}</ref>.
* [[Luigi Caissotti di Chiusano]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1868]] - Cuni, [[1963]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandro Zussini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caissotti-di-chiusano-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CAISSOTTI DI CHIUSANO, Luigi}}</ref>.
* [[Attilio Mussino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1878]] - Cuni, [[1954]]), ilustratû, fümetista e pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariadelaide Cuozzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/attilio-mussino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUSSINO, Attilio}}</ref>.
* [[Antonio Stefano Benni]] (Cuni, [[1880]] - [[Losanna]], [[1945]]), impresa(r)iu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Pertici|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marcello-soleri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 93|capìtolo=SOLERI, Marcello}}</ref>.
* [[Nino Berrini]] (Cuni, [[1880]] - [[Boves]], [[1962]]), giurnalista, scritû e dramatürgu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pino Fasano|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nino-berrini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1967|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 9|capìtolo=BERRINI, Nino}}</ref>.
* [[Marcello Soleri]] (Cuni, [[1882]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1945]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>.
* [[Aldo Ferrabino]] (Cuni, [[1892]] - [[Romma|Rumma]], [[1972]]), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Treves|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/aldo-ferrabino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRABINO, Aldo}}</ref>.
* [[Giorgio Federico Ghedini]] (Cuni, [[1892]] - [[Nervi|Nèrvi]], [[1965]]), cumpusitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Sardi De letto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-federico-ghedini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 53|capìtolo=GHEDINI, Giorgio Federico}}</ref>.
* [[Augusto Rostagni]] (Cuni, [[1892]] - [[Muzzano (Italia)|Muzzano]], [[1961]]), filolugu clascicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Piras|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/augusto-rostagni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROSTAGNI, Augusto}}</ref>.
* [[Sergio Ortolani]] ([[Napoli|Napuli]], [[1896]] - Cuni, [[1949]]), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Federica De Rosa|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/sergio-ortolani_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2013|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 79|capìtolo=ORTOLANI, Sergio}}</ref>.
* [[Gastone Lambertini]] (Cuni, [[1902]] - [[Firense|Firènse]], [[1994]]), biolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>.
* [[Amedeo Giacomini]] (Cuni, [[1905]] - [[Romma|Rumma]], [[1979]]), fisicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulio Maltese|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amedeo-giacomini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 54|capìtolo=GIACOMINI, Amedeo}}</ref>.
* [[Duccio Galimberti]] (Cuni, [[1906]] - [[Centallo]], [[1944]]), aucattu e partigiàn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>.
* [[Leonardo Ferrero]] (Cuni, [[1915]] - [[Trieste|Trièste]], [[1965]]), filolugu e prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Gigante|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Leonardo}}</ref>.
* [[Nuto Revelli]] (Cuni, [[1919]] - Cuni, [[2004]]), stò(r)icu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lidia Piccioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/benvenuto-revelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=REVELLI, Benvenuto}}</ref>.
* [[Valerio Verra]] (Cuni, [[1928]] - [[Romma|Rumma]], [[2001]]), prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Melica|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-verra_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2020|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 98|capìtolo=VERRA, Valerio}}</ref>.
== Pòsti de interesse ==
=== Architetü(r)e religiuse ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Cuneo - Duomo di Cuneo - 2023-09-24 16-13-08 001.JPG|A catedrâle de Cuni
Cuneo - Chiesa di Sant'Ambrogio - 2023-09-24 16-16-47 001.JPG|A gêxa de Sant'Ambröxu
Cuneo - Chiesa di Santa Maria della Pieve - 2023-09-24 16-19-58 001.JPG|A faciâ de Santa Ma(r)ìa da Cêve
Cuneo, Chiesa di San Sebastiano, esterno, facciata.jpg|Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn
Chiesa di Sant'Anna, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de Sant'Ànna
Santuario Madonna della Riva, Cuneo 01.jpg|U santua(r)iu da Madònna da Riva
</gallery>
;Paròcchia da catedrâle
* Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu: a l'è a catedrâle da [[diocexi de Cuni-Fusàn]] e a l'è mensunâ fina du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a gêxa d'ancöi a secce du [[XVII secolo|Seisèntu]], cun di âtri intervènti fèti pe'i dànni de l'asêdiu du [[1774]]. A catedrâle de Cuni a g'ha ina furma a crûxe grêga cuèrta da vorte a butte, cu'ina faciâ neuclascica. De drentu a l'è decu(r)â da pitü(r)e e finimènti fèti tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12213/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria del Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-02}}</ref>.
;Paròcchia de Sant'Ambröxu
* Gêxa de Sant'Ambröxu: fina dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a Cuni u gh'é(r)a in gêxa dedicâ a [[Sant'Ambrœuxo|Sant'Ambröxu]], fèta növa aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e turna du [[XVIII secolo|Settesèntu]], quand'a l'ha piàu a sò furma d'ancöi, scibèn che i travai pe'a faciâ ba(r)òcca i sun finìi numma che du [[1890]]. Prugettu du [[Francesco Gallo (architèttu)|Francesco Gallo]], de drentu a g'ha ina cianta a crûxe grega cun de capélle dae parte, cun de vorte e de mü(r)aje tütte decu(r)èi cu'in güstu ba(r)òccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12229/|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/185-chiesa-di-sant-ambrogio|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>.
;Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve
* Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve: a se tröva intu veggiu, dund'i l'han fèta aa mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]] cumme capélla pe'u culêgiu di Gesuiti, sciü prugettu du [[Giovenale Botto]]. Cunsacrâ du [[1673]], du [[1773]] u gh'è stètu a supresciùn de l'urdine e, passàu quarche tèmpu, a l'è stèta rangiâ a gêxa paruchiâle, funsiùn ch'a l'ha tegnüu fina au dì d'ancöi. Derê da faciâ ba(r)òcca a g'ha ina sula navâ, cun quattru èrchi dae parte dund'i se dröven di atèi, ciü de quellu au fundu, de marme(r)u du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12228/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/183-chiesa-di-santa-maria-della-pieve|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref>.
;Paròcchia de San Michê
* Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn: fundâ du [[1481]] in scia pòrte pe' [[Boves]], a l'è stèta fèta növa fra u [[1595]] e u [[1630]], pe' pià a sò faciâ d'ancöi de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De drentu a g'ha ina navâ sula, cuèrta da 'na cupula intu mezzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/11996/|tìtolo=Chiesa dei Santi Giacomo e Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>.
* Gêxa de Sant'Ànna: a punènte du cèntru, inte basse ch'e ne pian u numme.
* Gêxa du Semina(r)iu Vescuvìle: capélla ch'a se tröva intu cumplessu du Semina(r)iu, au sò servissiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12197/|tìtolo=Chiesa del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>.
* Santua(r)iu da Madònna da Riva: fètu in curispundènsa d'ina funte, u l'existeva da primma du [[XV secolo|Quattrusèntu]] ma u l'è stètu fabricàu de növu ciü votte, a l'ürtimu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], p'esse stètu purtàu vìa da de bu(r)e du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]] o ruvinàu au tèmpu di asêdi da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_della_riva_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna della Riva (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>.
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Chiesa del Cuore Immacolato di Maria, Cuneo, campanile.jpg|A gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia
Chiesa di Sant'Antonio, Cuneo, vista frontale.jpg|Sant'Antôgnu, vegnüu ina gêxa urtudossa
Chiesa di San Giovanni Bosco, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni Bòscu
Chiesa di San Paolo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Paulu, vista de frunte
Chiesa del Sacro Cuore di Gesù (Cuneo).jpg|A gêxa du Sacru Cö
</gallery>
;Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia
* Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia: a l'è ina gêxa mudèrna, inandiâ du [[1957]] ma custruìa de növu, ciü grossa, a partì dau [[1961]], pe' êsse cunsacrâ du [[1970]]. Fèta int'in güstu mudèrnu, a g'ha ina faciâ a cabanna e de drentu a se svilüppa int'in'aula ünica, dund'u ghe fà lüxe sette grandi barcùi e in lüxernâ. Tantu l'atâ che u co(r)u, au fundu da gêxa, i sun fèti de legnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12214/|tìtolo=Chiesa del Cuore Immacolato di Maria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>.
* Santua(r)iu de Sant'Antôgnu de Pàduva: inte quartèi növi de Cuni, faciâ in sce Cursu Nissa, u santua(r)iu u l'è stètu issàu du [[1907]] pe' vuluntè du prève Don Peano, di [[Òpia picìnn-a da Divìnn-a Providénsa|fratti de Don Orione]]. Dau [[2003]] u l'è passàu aa cumünitè urtudossa rümêna, ricunusciüa dau [[2005]] cumme ina sò paròcchia da [[Diòcexi ortodòssa roménn-a d'Itàlia|diocexi d'Italia]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2016/01/chiesa-di-santantonio.html|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>.
;Paròcchia de San Giuànni Bòscu
* Gêxa de San Giuànni Bòscu: paròcchia ch'a l'è gestìa dai [[Socjêtæ Saleziànn-a de Sàn Gioâne Bòsco|salesièi de Don Bòscu]], urdine che a Cuni u gh'é(r)a dau [[1928]], a l'è ina custrusiùn mudèrna, cu'a sò primma prìa ch'a l'è stèta missa ai 8 de dixèmbre du [[1975]]. Passàu in ànnu precisu inta gêxa u se gh'è dìtu a primma messa, mèntre a cunsacrasiùn ufisiâle a l'è stèta ai 8 de dixèmbre du [[1977]]<ref>{{Çitta web|url=https://salecuneo.it/i-sale-a-cuneo/|tìtolo=I Sale a Cuneo|outô=Salesiani Don Bosco Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. Daa furma squadrâ, cun l'artâ intu cantu in faccia a quellu de l'intrâ, a l'è fèta de lastre de ciümèntu, de drentu cuèrtu da maùi a vista<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12219/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>.
;Paròcchia de San Paulu
* Gêxa de San Paulu: missa a meridiùn du sèntru, intu quartê növu cu'u mèximu numme, a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1976]], ch'u se n'è ti(r)àu sciü da prinsippiu a canònica e u primmu cian, duve(r)àu cumme gêxa pruviso(r)ia. Fra u [[1982]] e u [[1983]] u s'è finìu i travài, ch'i g'han dètu in tèitu a ciü ègue, rezüu da de trâve pusèi in sce duzze pilastri. Tantu a gêxa che u campanìn i sun de ciümèntu, de cu(r)û in sciu giancu, cun de mü(r)aje che drentu e sun ceghèi a ti(r)à l'öggiu versu l'atâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/195-chiesa-di-san-paolo|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12223/|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>.
;Paròcchia du Sacru Cö
* Gêxa du Sacru Cö: dedicâ au Sacru Cö du Segnû, a se faccia in sce l'àsse de Vìa Nissa, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü fra u [[1892]] e u [[1895]] da prugettu du [[Carlo Ponzo]]. Cunsacrâ ai 20 d'utubre du [[1895]], a l'è vegnüa paròcchia ai 10 d'agustu du [[1905]], cu'a sò faciâ d'ancöi ch'a l'è pe(r)ò du [[1925]]. Fèta int'ina mescciü(r)a fra u güstu rumanicu, pe'u ciü au de fö(r)a, e gòticu, cu'e culònne ch'u gh'è drentu, a g'ha trê navè e quattru atèi pe' parte, mèntre l'atâ magiû u l'è in travaju du [[Giovanni Sassi]]. U campanìn, du [[1902]], u l'è cuèrtu de tère cötte de tanti cu(r)ûi e u g'ha in scia punta ina stàttua de brunzu du Sacru Cö<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/193-chiesa-del-sacro-cuore-di-gesu|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore di Gesù|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>.
* Capélla da Madònna de Lourdes: pensâ cumme sacra(r)iu, a se tröva drentu aa Cà du Mütilàu, ina custrusiùn dau güstu rasiunalista inaugü(r)â au primmu de lüju du [[1936]], prugettu du [[Cesare Genovese]] e de l'[[Augusto Toselli]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2014/01/casa-del-mutilato.html|tìtolo=Casa dei mutilati e degli invalidi di guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>.
* Capélla di Feruvê: au dì d'ancöi u se ghe tegne i incuntri de gêxe evangeliche, ciü che de manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2017/10/25/news/cuneo-polemica-in-consiglio-comunale-sul-centro-islamico-1.34408813/amp/|tìtolo=Cuneo, polemica in Consiglio comunale sul centro islamico|outô=Lorenzo Boratto|dæta=25 utubre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>.
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
ChiesaDiBombonina.jpg|Vista da gêxa da Bombonina
Chiesa di San Giuseppe, Borgo San Giuseppe, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giüsèppe
Chiesa di San Pio X, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Piu X a Cerialdo
Cappella di San Giacomo, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de San Giacumu
Chiesa di San Defendente, Confreria, Cuneo, vista frontale.jpg|San Defendènte de Confreria
</gallery>
;Paròcchia de Bombonina-Tetti Pesio
* Gêxa de San Grâtu: a se tröva inta lucalitè de Tetti Pesio, a levante de Cuni, dund'u gh'è ascì ina capélla dedicâ au mèximu santu inta grangia di [[Órdine certozìn|certusìn]] de Pesio<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/grangia-certosina-di-tetti-pesio|tìtolo=Grangia certosina di Tetti Pesio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. A l'è a sêde de sta paròcchia, ch'a l'è dedicâ pe' cuntru a San Fransescu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12233/|tìtolo=Chiesa di San Grato|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-valle-stura-964/parrocchia-san-grato-in-tetti-pesio-di-cuneo-41/|tìtolo=Parrocchia San Grato in Tetti Pesio di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>.
* Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi: a se tröva intu quartê de Bombonina, au nòrd-èst du sèntru. Quande che sta lucalitè a l'è vegnüa paròcchia, du [[1952]], u s'è pensàu de frabicà ina gêxa növa, ch'a servisse au pòstu da capélla da scignu(r)i duve(r)â fina a quellu mumèntu. Cumensâ du [[1955]], a sò faciâ a repia u güstu rumanicu e, de drentu, a g'ha ina cianta a crûxe latìna, cu'in atâ de marme(r)u e de mü(r)aje gianche, sènsa gua(r)i de decu(r)asiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12222/|tìtolo=Chiesa di San Matteo e Beata Vergine Addolorata|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>.
;Paròcchia de Borgo San Giuseppe
* Gêxa de San Giüsèppe: missa inta lucalitè ch'a pìa u numme da stu santu, vegnüa paròcchia dau [[1936]], a sò custrusiùn a l'è cumensâ dui ànni de dòppu ma, du [[1943]], a l'è stèta derucâ dai bumbardamènti. Rangiâ du [[1950]]-[[1954]], a l'è stèta finìa du [[1987]]-[[1989]] segundu u primmu prugettu de l'inzegnê Toselli, bèn che cun de decu(r)asiùi de mênu. A gêxa a se mustra cu'in frunte fiancàu da dui campanìn binélli, mèntre de drentu a g'ha ina furma a crûxe latìna, cu'a navâ cuèrta da 'na votta a butte e, intu presbite(r)iu, l'atâ magiû fètu du [[1989]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12220/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>.
;Paròcchia de Cerialdo
* Gêxa de San Piu X: a l'è ina gêxa mudèrna, sêde da paròcchia de Cerialdo, lucalitè ch'a se tröva au nòrd-òvest du sèntru de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-pio-x-in-cerialdo-di-cuneo-46/|tìtolo=Parrocchia San Pio X in Cerialdo di Cuneo|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref>.
* Capélla da Madònna du Rusa(r)iu: a fa parte du cumplessu de vìlla Oldofredi Tadini, a setentriùn de Cerialdo, dund'a l'è stèta frabicà du [[1764]] dai Mocchia de San Michê, i sò pruprieta(r)i inte quelli ànni, in moddu che i cuntadìn du pòstu i puxevan sentì a messa sènsa andâsene fina daa paròcchia, che alantu(r)a a l'é(r)a a Passatore. A capélla, asemme aa vìlla, a l'è stèta brüxâ dai fransesi du [[1799]], pe' êsse dunca rangiâ du [[1802]]; quand'u s'è custruìu ascì u nicciu pe'e relicchie du beàu [[Angelo Carletti]] da [[Chivasso|Chivassu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.villaoldofreditadini.it/?La_Villa___Il_Fantasma___La_Storia_del_Fantasma|tìtolo=Villa Oldofredi Tadini: La Storia del Fantasma|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>.
* Capélla de San Giacumu: a se tröva a meridiùn de Cerialdo, fiancâ da 'n giardìn pübbriu. U pà ch'a secce stèta fabricà pe'a primma votta du [[1041]] ma, truvanduse int'ina pusisiùn strategica, a l'è stèta derucâ intu cursu di asêdi de Cuni, pe' êsse turna custruìa dai cuntadìn de ste tère. Rangiâ cun l'intervèntu de gènte da lêva du [[1924]], cumpresu u prève don Ugo Bessone, de drentu a cunserva di travài de legnu fèti dau scurtû Beppe Viada, de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2026/07/04/un-giardino-di-cerialdo-candidato-luogo-del-cuore-fai|tìtolo=Il giardino della cappella di San Giacomo a Cerialdo candidato "Luogo del cuore FAI"|dæta=4 lüju 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>.
;Paròcchia de Confreria
* Gêxa de San Defendènte: sêde da paròcchia pe'a frasiùn de Confreria, a l'è stèta ti(r)â sciü, cu'ina primma capeletta, du [[1623]], pe' pià u pòstu d'in pilùn dedicàu au mèximu santu. Dutâ de campanìn dau [[1683]], tèmpu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] a l'è stèta slargâ cun pa(r)eggi intervènti ma, quandu che du [[1897]] u paìse u l'è vegnüu paròcchia, u s'è pensàu da frabicà ina gêxa növa, cunsacrâ ufisialmènte ai 26 de mazzu du [[1926]]. A faciâ, spartìa da finte culònne, a se mustra cu'in barcùn reundu e in porteghettu avansàu davanti au purtâ, mèntre de drentu a gêxa a g'ha di pilastri ch'i ne spartiscen e trê navè, cu'in presbite(r)iu issàu de trèi sca(r)ìn e in fundu a mezzu serciu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12170/|tìtolo=Chiesa di San Defendente|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Chiesa della Madonna delle Grazie, Madonna delle Grazie, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa da Madònna de Grassie
Cuneo - chiesa parrocchiale di Madonna dell'Olmo, vista frontale.jpg|A Madònna de l'Urmu
San Grato, Madonna dell'Olmo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Grâtu aa Madònna de l'Urmu
Chiesa di San Giovanni Battista, Passatore, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni u Batìsta
I-CN-Ronchi.JPG|San Lu(r)ènsu de Ronchi
</gallery>
;Paròcchia de Madonna delle Grazie
* Gêxa da Madònna de Grassie: inta frasiùn cu'u mèximu numme, au de là du Gessu dau sèntru de Cuni, a l'è stèta issâ du [[1941]], da prugettu de l'inzegnê Martino Gallo, mèntre u campanìn u l'è stètu finìu du [[1947]] e u ciasâ du [[1955]]. In scia drìta du presbite(r)iu, du [[1990]], u s'è recavàu ina capélla, prugetâ da l'architèttu Franco Fogliacco, mèntre du [[2001]] u s'è missu in növu purtâ in regordu du giübileu de l'ànnu de primma<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12216/|tìtolo=Chiesa della Madonna delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
;Paròcchia de Madonna dell'Olmo
* Gêxa da Madònna de l'Urmu: missa in scia zìna de mancìna du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]], a setentriùn du sèntru de Cuni, a fa parte d'in gran cumplessu furmàu ancù da vìlla Tornaforte e u sò parcu. Frabicâ du [[1593]]-[[1595]] au pòstu d'in antìgu pilùn, intu scitu d'in'apa(r)isiùn da Madònna a in surdumüttu, a gêxa a l'è stèta prugetâ da l'[[Ercole Negri di Sanfront]]. Pe'a sò pusisiùn strategica a l'ha patìu i dànni de tante bataje e, tèmpu di fransesi, a l'è stèta sachezâ e serâ ae funsiùi. A l'è stèta dunca rangiâ in scia mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], piandu cuscì e sò furme d'ancöi. Daa cianta a crûxe latìna e a 'na sula navâ, a cunserva u quaddru miraculusu da ''Madònna de l'Urmu fra i santi Fransescu e Benardu'', di primmi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/281-chiesa-della-madonna-dell-olmo|tìtolo=Chiesa della Madonna dell'Olmo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_dell_olmo_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna dell’Olmo (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
* Capélla de San Grâtu: missa in scia vìa veggia pe' [[Busca]], fètu dund'u gh'é(r)a zà in pilùn dedicàu au santu<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolocomdo.com/storia/|tìtolo=La Storia della Frazione|outô=Proloco MDO|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
;Paròcchia de Passatore
* Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a paròcchia da frasiùn a l'è stèta issâ inta segunda mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au pòstu da veggia capélla de Santa Ma(r)ìa, mèntre e sò decu(r)asiùi, travaju du [[Giuseppe Toselli]], e sun stète finìe du [[1844]]. A se mustra cu'ina strutü(r)a ciütòstu semplice, spartìa inte trê navè sènsa de decu(r)asiùi gua(r)i fìn, mèntre l'artâ a l'è stètu sustituìu du [[1956]]. In sce mü(r)aje du drentu au campanìn u se pò vegghe ina pitü(r)a da Madònna cu'u Bambìn che, de prubabile, a l'è scampâ fìn dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12171/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
;Paròcchia de Roà Canale
* Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima: gêxa da paròcchia de Roà Canale, a l'è stèta frabicâ du [[1927]] in sce prugettu de l'inzegnê [[Antonio Toselli]], inglubandughe a capélla ciü antìga ch'u gh'é(r)a fìn dau [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'u se ne vegghe di resti inte mü(r)aje. A gêxa a l'è fèta int'in stìle repiàu dau rumanicu, a g'ha ina furma a retangulu inte trê navè, cun di pilastri curinsi, mèntre au fundu a g'ha in artâ de marma(r)u de güstu neuclascicu, cu'in quaddru de l'Imaculâ du [[Luigi Morgari]] du [[1921]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12165/|tìtolo=Chiesa dell'Immacolata Concezione di Maria Santissima|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>.
;Paròcchia de Roata Rossi
* Gêxa de San Ròccu: a l'è a sêde da paròcchia de Roata Rossi, frasiùn ch'a se tröva a setentriùn du sèntru de Cuni, dund'a l'è missa a faciâse in sca vìa veggia pe' Busca<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-rocco-in-roata-rossi-di-cuneo-47/|tìtolo=Parrocchia San Rocco in Roata Rossi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. Fundâ cumme capélla de campagna, de dòppu du [[1639]], cun l'intitulasiùn ai santi Ròccu e Andrea, a l'é(r)a in parte intu terito(r)iu da paròcchia de Passatore e pe' in tòccu inte quella de San Benignu. Passâ du [[1807]] daa diocexi de Fusàn inte [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e, du [[1817]], inte quella de Cuni, du [[1897]] a l'è stèta issâ a paròcchia pe' sò cuntu<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/bibliografia-diocesana/parrocchie/|tìtolo=Parrocchie|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>.
;Paròcchia de Ronchi
* Gêxa de San Lu(r)ènsu: a sêde da paròcchia de Ronchi, a l'è faciâ in scia SS231, pe'u sò tòccu da Cuni a [[Fusàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-lorenzo-in-ronchi-di-cuneo-42/|tìtolo=Parrocchia San Lorenzo in Ronchi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. A l'è sêde de paròcchia dau [[1595]], intitulâ ai santi Lu(r)ènsu e Benardu, quand'a l'è stèta destacâ da quella de Passatore; du [[1822]] a l'ha persu u terito(r)iu da Madònna de l'Urmu, vegnüa ina paròcchia pe' cuntu sò<ref name=":3" />.
* Gêxa de Sant'Ànna: inta lucalitè de Cascìna Colombaro<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12118/|tìtolo=Chiesa di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>.<br />
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Chiesa di San Pietro del Gallo, San Pietro del Gallo, Cuneo, vista frontale.jpg|Faciâ da gêxa de San Pe(r)u
Immaggine:Chiesa di San Rocco, San Rocco Castagnaretta, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Ròccu
</gallery>
;Paròcchia de San Benigno
* Gêxa de San Benignu: sta gêxa, ch'a dà de numme aa lucalitè intrega, a g'ha de u(r)igine bèn antìghe, cu'a sò strutü(r)a rumanica ch'a ne vegne dau [[XIII secolo|Duxèntu]]. Du [[XIV secolo|Trexèntu]] u gh'è stètu pe(r)ò levàu i marme(r)i pe' duve(r)âli inta custrusiùn da gêxa de [[Fusàn]], mèntre du [[XV secolo|Quattrusèntu]] a l'è stèta rangiâ a növu. A l'imprinsippiu a l'è nasciüa cumme in priu(r)àu di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] ae dipendènse de l'[[abasìa de Fruttuaria]] ma, du [[1604]], a l'è intrâ a fà parte da [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi de Fusàn]] cumme paròcchia, mèximu tèmpu ch'u n'è stètu ti(r)àu sciü a votta. A l'ürtimu, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u gh'è stètu fètu e decu(r)asiùi de drentu, e capélle rembèi ae mü(r)aje e a faciâ cumme ch'a se vegghe au dì d'ancöi, tütta cuèrta de maùi<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.chieseromaniche.it/Schede/1420-Cuneo-San-Benigno.htm|tìtolo=Chiesa di San Benigno - Cuneo Frazione San Benigno (CN)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>.
* Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ: a se tröva int'ina cascìna inta lucalitè de Tetti Rubatto, a punènte de San Benignu.
;Paròcchia de San Pietro del Gallo
* Gêxa de San Pe(r)u: mensunâ pe'a primma votta du [[1664]] cumme ina capélla de campagna, e sò u(r)igine e sa(r)ean da ligà aa presènsa d'in veggiu pilùn ch'u mustrava ina pitü(r)a de [[Sàn Pê|San Pe(r)u]] cu'in gallu. A l'è stèta issâ a paròcchia du [[1819]], a primma a êsse creâ inta növa diocexi de Cuni, pe vegnì slargâ du [[1832]], quand'u s'è purtàu ciü in âtu a votta e frabicàu e capelette dae parte e u co(r)u. Inta segunda mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] de drentu a l'è stèta pitü(r)â a frescu dai pitûi Gautier e Agnese, mèntre a sò faciâ a l'ha piàu e sò furme d'ancöi cun di travai du [[1879]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/276-chiesa-di-san-pietro-apostolo|tìtolo=Chiesa di San Pietro Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>.
;Paròcchia de San Rocco Castagnaretta
* Gêxa de San Ròccu: a l'è stèta custruìa inta lucalitè ch'a ne pìa u numme, finìu a [[Pèsta néigra|pèste]] du [[1630]], pe' vutu da pupulasiùn e vuluntè du prève Giacomo Riberi de [[Entracque]], ch'u g'ha dìtu a primma messa du [[1632]]. Finìa inte l'ànnu de dòppu, a l'è stèta issâ a paròcchia dau vescu de Munduvì e a nu l'è cangiâ gua(r)i cu'u tèmpu. A ògni moddu, du [[1937]] u s'è cumensàu a frabicà ina gêxa növa nu gua(r)i da distante, cunsacrâ numma che du [[1956]], mèntre quella veggia a l'ha finìu pe' êsse caciâ zü intu dixèmbre de quellu ànnu, e u n'è restàu numma che u campanìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/197-chiesa-di-san-rocco|tìtolo=Chiesa di San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>.
* Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia: a se tröva inta burgâ da Cruxetta, raxùn ch'a a fà cunusce cumme a capélla da Cruxetta ascì, pròpiu in sci cunfìn fra Cuni e [[Burgu San Darmàssu]], custruìa du [[1180]] segundu ina targa ch'a gh'è missa. Ciamâ du [[1755]] cumme a capélla de "Salvagna" o "Salvaggia", intu tèmpu u gh'è stètu rembàu de âtre custrusiùi, cumme ina stansia picìna dunde fòscia u ghe staxeva in e(r)emittu. De drentu a l'é(r)a decu(r)â cu'ina pitü(r)a gòtica ch'u ne restàu numma che di tòcchi, mèximu güstu duve(r)àu inta figü(r)a de Ma(r)ìa ch'a se pò vegghe in simma a l'artâ<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2025/08/15/la-cappella-della-crocetta-sullantica-strada-che-divideva-cuneo-da-borgo|tìtolo=La Cappella della Crocetta sull'antica strada che divideva Cuneo da Borgo|dæta=15 agustu 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>.
;Paròcchia de Spinetta
* Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima
;Âtre architetü(r)e
* Veggiu cunvèntu de San Fransescu
* Veggia gêxa de San Tumaxu
* Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu
* Scinagoga de Cuni
=== Architetü(r)e sivìli ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Cuneo - Palazzo della Prefettura - 2025-09-26 12-42-03 001.jpg|U palàssiu da Prefetü(r)a
Immaggine:PiazzaGalimberti-Cuneo3.jpg|U palàssiu du Tribünà
Immaggine:Cuneo palazzo vescovile.jpg|U palàssiu du Vescu
</gallery>
* Palàssiu Alberti
* Palàssiu Andreis di Mondrone
* Palàssiu-Cà Galimberti
* Palàssiu Delfino
* Palàssiu Delfino di Trivero
* Palàssiu da Banca d'Italia
* Palàssiu da Prefetü(r)a
* Palàssiu da Pruvinsa
* Palàssiu da Stasiùn
* Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica
* Palàssiu du Municìpiu
* Palàssiu du Tribünà
* Palàssiu du Vescu
* Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi
* Palàssiu Rubatti di Toricella
* Palàssiu Scotti di Sauze
* Palàssiu Taricchi di Stroppo
* Teâtro Toselli
* Palàssiu Uffici Finanziari PUF
* Vìlla Oldofredi Tadini
* Vìlla Tornaforte
* Munümèntu au Giuseppe Barbaroux
* Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu
* Munümèntu aa rexistènsa
==== Pòrteghi ====
{{Çitaçión||''[[:pms:s:Giovanni Cerutti/Canson/Sota ij pòrti 'd Coni|Ij pòrti 'd Coni]]''|Là sota ij pòrti 'd Coni, là sota ij pòrti neuv,<br />a-i é na bela, bela bionda, larà, ch’a vend ij parapieuv.|lingua=PMS}}
[[Immaggine:Portici di Cuneo.jpg|miniatura|I pòrteghi de Cuni]]
Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci<ref>{{Çitta web|url=https://viaggi.corriere.it/itinerari-e-luoghi/cards/portici-ditalia-le-passeggiate-nel-cuore-di-10-citta/?img=2|tìtolo=Sotto i portici più eleganti d'Italia: passeggiate nel cuore di 10 città|outô=Luca Sartori|dæta=17 nuvèmbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse.
Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che [[Bologna|Bulògna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Padova|Pàduva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ecoditorino.org/quali-sono-le-citta-con-piu-portici-in-italia.htm|tìtolo=Quali sono le città con più portici in Italia?|outô=Emanuel Silci|dæta=19 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>.
=== Architetü(r)e militâri ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Cuneo – Caserma Vittorio Emanuele II (xilografia).jpg|A caserma Vittorio Emanuele II, [[1893]]
Targa Via Cesare Battisti, Cuneo.jpg|Targa au Cesare Battisti in scia caserma ch'a gh'è dedicâ
</gallery>
* Caserma "Cesare Battisti": nasciüa in gì(r)u au [[1889]] cumme caserma "Vittorio Emanuele II", a l'è stèta fabricâ da fiancu da caserma "generâle Antonio Cantore", ciü antìga, pe' furmà in cumplessu ünicu. Fra i quattri fabrichèi ch'i furmavan sta caserma, quellu ciü a punènte, de ciü prexu pe' êsse duve(r)àu pe'i servissi e di ufissi, u l'è vegnüu a sêde de l'[[Archiviu de Stàttu de Cuni]]<ref>{{Çitta web|url=https://artbonus.gov.it/1431-archivio-di-stato-di-cuneo.html|tìtolo=Archivio di Stato di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
* Caserma "Gonzaga": missa inte Cursu Soleri, a l'è ancù duve(r)â cumme sêde du cumandu di carabinèi pe'a pruvinsa de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/eventi/cuneo-e-valli/caserma-gonzaga-aperta-al-pubblico_3514.html|tìtolo=Caserma "Gonzaga" aperta al pubblico|dæta=3 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
=== Müsei ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Cuneo - Museo Casa Galimberti - Marcok 2024-10-11 001 015.jpeg|U Müseu Cà Galimberti
Cuneo - Museo civico di Cuneo - Marcok 2024-10-11 022.jpeg|Müseu Sivicu de Cuni
Cuneo, Museo Diocesano San Sebastiano Interno Sala di San Giacomo, veduta d'insieme con ex voto.jpg|Sâla de San Giacumu, Müseu Diucesàn
</gallery>
* Müseu Cà Galimberti: u se tröva drentu au palàssiu Osasco, intu scitu ch'u l'é(r)a da famìa Galimberti e intu scagnu de l'aucattu e partigiàn [[Duccio Galimberti]]. Lì, u gh'è in mustra a culesiùn d'ope(r)e d'arte da famìa, ciü che a sò bibliutêca e archiviu<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/vivere-il-comune/luoghi/museo-casa-galimberti/|tìtolo=Museo Casa Galimberti|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
* Müseu Sivicu: u müseu da sitè, da-i [[Anni 1980|ànni '80]] u tröva de pòstu intu cumplessu de San Fransescu e u campa insemme de testimunianse in scia sto(r)ia de Cuni dau sò imprinsippiu fin'au dì d'ancöi. Furmàu da pa(r)eggi fundi, u g'ha fina de bibliutêca e de archiviu stò(r)icu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneocultura.it/musei/museo-civico-di-cuneo/informazioni/|tìtolo=Museo civico di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
* Müseu Diucesàn "San Bastiàn": inta Cuntrâ Munduì, u l'è missu intu cumplessu de San Bastiàn, cu'e ciü tante ope(r)e mustrèi intu müseu ch'e ne vegnen da stu lì e daa cungrega ch'a gh'axeva de sêde<ref>{{Çitta web|url=https://www.museodiocesanocuneo.it/|tìtolo=Il percorso espositivo|outô=Müseu Diucesàn "San Bastiàn"|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
* Müseu feruviàriu: u se tröva inta [[stasiùn de Cuni]] e u se ghe pò vegghe tante testimunianse in scia sto(r)ia de feruvìe a Cuni, cun tantu de vestì e beretti da feruvê, manifesti, papèi e futugrafìe. De ciü, au de fö(r)a u gh'è in vagùn du [[1943]] e ina veggia [[Lucumutìva FS E.551|lucumutìva E.551]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120929010308/http://www.dlfcuneo.net/museo.html|tìtolo=Il Museo Ferroviario di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
* Memu(r)iâle Divixùn Arpìna "Cuneense": inta veggia [[stasiùn de Cuni Gessu]], u mette in mustra memo(r)ie e testimunianse da "Cuneense" e di mòrti in guèra de tütta a pruvinsa, cun di repèrti de quelli tèmpi<ref>{{Çitta web|url=https://www.memocuneense.it/|tìtolo=Memoriale Divisione Alpina Cuneense|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>.
=== Natü(r)a ===
* Parcu da Zuentù
* Parcu da Rexistènsa
* Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a
* Parcu Munvìsu
* Giardìn "Piazza della Libertà"
* Parcu da Castagna
* Giardìn "Dino Fresia"
* Giardìn "Don Cesare Stoppa"
* Giardìn "Lalla Romano"
* Giardìn "Villa Sarah"
* Parcu Parri
== Cultü(r)a ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
[[Immaggine:Biblioteca civica di Cuneo - cortile 01.jpg|miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica]]
A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305093342/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/cultura/biblioincitta/Pieghevole_Biblioincitta.pdf|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteche della Città di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma ''Biblioincittà''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130127161018/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta.html|tìtolo=Biblioincittà|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. Intu detaju, ste chi e sun:
* Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a [[Lengua françéise|lengua fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210353/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellalliance-francaise.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Alliance Française di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210355/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellassociazione-apice.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Associazione APICE di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210319/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dei-bambini-e-dei-ragazzi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dei Bambini e dei Ragazzi|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du [[Club arpin italian|Clüb Arpìn Italiàn]] "A. Borsi": a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210331/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-club-alpino-italiano-a-borsi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Club Alpino Italiano A. Borsi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210349/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-della-camera-di-commercio.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca della Camera di Commercio di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa<ref>{{Çitta web|url=https://archive.is/20121219024220/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-di-doc-sportiva.html|tìtolo=Biblioteca del Centro di Documentazione Sportiva|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210324/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-studi-fond-crc.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Centro Studi della Fondazione CRC di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du [[1802]], e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210116/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-civica-di-cuneo.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Civica di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210409/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-per-ragazzi-di-cuneo-sud.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca per Ragazzi di Cuneo Sud|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du Cunservato(r)iu "G. F. Gherdini"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210335/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-conservatorio-g-f-ghedini.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Conservatorio G. F. Ghedini di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210359/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-diocesana.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Diocesana di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210406/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-ist-storico-resistenza.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Istituto Storico della Resistenza di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210339/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-museo-casa-galimberti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Museo Casa Galimberti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210117/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-compl-monum-san-francesco.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Complesso Monumentale di San Francesco di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca du prugetti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210344/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-progetto-adolescenti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Progetto Adolescenti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210414/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-universitaria-cuneese.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Universitaria Cuneese di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
* Bibliutêca "Davide Cavaglion": a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte.
;Scö(r)e
Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün.
I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi "Corso Soleri", "Via Sobrero", "Viale Angeli", "Oltrestura" e "Borgo San Giuseppe", mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle "E. De Amicis", u tecnicu cumerciâle "F. Bonelli", u tecnicu indüstriâle "M. Delpozzo", l'istitüu d'istrusiùn superiûre "S. Grandis", u scientificu e clascicu "S. Pellico - G.Peano", l'I.I.S. "Bianchi - Virginio" e l'I.I.S. "Virgino - Donadio"<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/wp-content/uploads/2025/10/SEDI-ISTITUTI-SCOLASTICI.pdf|tìtolo=Sedi istituti scolastici|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>.
De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu "Giorgio Federico Ghedini", l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi "A. Macagno".
=== Parlà de Cuni ===
U [[parlà de Cuni]] u l'è ina va(r)ietè da [[Léngoa piemontéize|lengua piemuntese]], cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au [[parlà de Tü(r)ìn]]. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi.
=== Cuxìna ===
U dûse tipicu de Cuni i sun i "[[cuneesi au rum]]", di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du [[1923]], ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/topnews/edizioni-locali/cuneo/2021/05/25/news/un-secolo-di-cuneesi-il-dolce-che-fa-sognare-golosi-in-tutto-il-mondo-1.40314156/|tìtolo=Un secolo di "cuneesi", il dolce che fa sognare golosi in tutto il mondo|dæta=15 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>.
== Ecunumia ==
L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e de l'[[Alevaménto|alevamèntu]], cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu<ref name=":1" />.
== Manifestasiùi ==
* ''Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima'': mustra de béstie fèta fina dau [[1952]] intu tèmpu de [[Qua(r)exima]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106184035/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostre-agricole-mostra-regionale-zootecnica-di-quaresima.html|tìtolo=Mostre Agricole - Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>.
* ''Degustibus'': manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau [[2010]], intu segundu fìn de setemâna de mazzu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150527121951/http://cuneo.degustibus.cuneo.it/|tìtolo=Degustibus|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>.
* ''La Fausto Coppi'': cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau [[1987]], a cazze aa segunda dumenega de lüju<ref>{{Çitta web|url=http://www.faustocoppi.net/|tìtolo=La Fausto Coppi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>.
* ''Cuneo Illuminata'': fèta dau [[2014]], de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.cuneoilluminata.eu/|tìtolo=Cuneo Illuminata|léngoa=IT|vìxita=2026-01-17}}</ref>.
* ''Grande Fiera d'Estate'': manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau [[1976]] fina du [[2019]]. Sta fe(r)a, che dau [[2010]] a g'ha u titulu de "Nasiunâle", a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321193220/http://grandefieradestate.com/|tìtolo=Grande Fiera d'Estate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>.
* ''Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival'': in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalmirabilia.it/|tìtolo=Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>.
* ''Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106165759/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostra-regionale-ortofrutticola-citta-di-cuneo.html|tìtolo=Comune di Cuneo - Portale Istituzionale - Mostra Regionale Ortofrutticola - Città di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>.
* ''Fiera Nazionale del Marrone'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa [[castagna]] e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau [[1999]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.marrone.net/|tìtolo=Fiera del Marrone|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>.
* ''Sono un uomo di mondo'': a tèrsa dumenega d'utùbre, dau [[1999]], u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu<ref>{{Çitta web|url=http://www.uominidimondo.it/|tìtolo=Uomini di mondo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>.
* ''Stracôni'': a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7 km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]], intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau [[1978]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.straconicard.it/|tìtolo=Stracôni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>.
* ''Scrittorincittà'': ciamâ a ''Festa Europea degli autori'' fina du [[2002]], a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. ''Scrittorincittà'' a l'è inandiâ, dau [[1999]], intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre<ref>{{Çitta web|url=http://www.scrittorincitta.it/|tìtolo=Scrittorincittà|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>.
* ''IllumiNatale'': manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè<ref name=":2" />.
== Sport ==
=== Zögu du balùn ===
[[Immaggine:Stadio Fratelli Paschiero vista Tribuna Matteotti.jpg|miniatura|U stàddiu "Fratelli Paschiero", u campu de cà pe' l'AC Cuneo]]
A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'[[Associazione Calcio Cuneo 1905]], fundâ du [[1905]] e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du [[2019]], a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du "Cuneo" u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa.
Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du [[2010]] intu [[Centro Sportivo Italiano|C.S.I.]] du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/sport/cuneo-e-valli/calcio-rimpatriata-tra-ex-allinaugurazione-del-museo-dedicato-alla-saetta_53532.html|tìtolo=Calcio, rimpatriata tra ex all’inaugurazione del museo dedicato alla Saetta|dæta=12 setèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli<ref>{{Çitta web|url=http://www.tuttocampo.it/Piemonte/CN/ElencoNews#!|tìtolo=Società calcistiche di Cuneo e provincia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. De ciü, du [[2019]] u l'è nasciüu a "Scuola calcio Cuneo Oltrestura", ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoltrestura.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi Siamo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>.
A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a [[Cuneo Calcio Femminile]], fundâ du [[1985]], che defèti a l'ha zügàu due votte inta [[Serie A (dònne)|Serie A]], finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa [[Juventus Football Club (dònne)|Juventus Women]] du [[2017]].
=== Bricichette ===
Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du [[Gîo d'Italia|gì(r)u d'Italia]] e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du [[1949]], dunde u [[Fausto Coppi]] u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a [[Pinerolo|Pine(r)òllu]] cun 11'52" in sce [[Gino Bartali]]. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e [[Còlla da Madalena|còlle da Madalena]], [[Còlla du Vars|du Vars]], [[Còlla de l'Izoard|de l'Izoard]], [[Còlla du Munginevru|du Munginevru]] e [[Còlla du Sestriere|du Sestriere]], stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u.
Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du [[Tour de France]], a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du [[2008]], ch'a l'è finìa a [[Jausiers]], in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://newsfood.com/cuneo-granda-tour-2008-presentato-il-comitato-organizzatore/|tìtolo=Cuneo: "Granda Tour 2008", presentato il Comitato organizzatore|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref>.
=== Volley ===
[[Immaggine:PalazzettodellosportCuneo.jpg|miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta]]
A sucietè de [[volley]] de rife(r)imèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u [[Piemonte Volley]], squaddra fundâ du [[1958]] cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du [[2014]], rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du [[2015]], quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du [[Cuneo Volley]], ch'a l'ha cumensàu daa [[Serie B2 (volley òmmi)|Sé(r)ie B]] e che au dì d'ancöi a zöga inta [[Superlega (volley)|Superlega]].
Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a [[Cuneo Granda Volley]], che aù a zöga inta [[Série A1 (volley dònne)|Sé(r)ie A1]].
A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi.
=== Balùn ===
In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u [[Balón (zêugo)|balùn]], cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]], u mascimu livéllu du [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]], guagnàu dau Cuni bèn 14 votte, ciü che e 8 vito(r)ie inta [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia de primma categu(r)ìa]].
U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu "Francesco Capello", ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune.
=== Âtru ===
Pe'u [[Ballabanastra|basket]] a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta [[Serie C (basket òmmi)|Sé(r)ie C]] da regiùn.
Pe'u [[rugby]], a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta [[Serie C (rugby a 15)|Sé(r)ie C]] in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo.
A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu "Walter Merlo", daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'[[atletica]].
== Aministrasiùn ==
=== Scindichi de Cuni ===
[[Immaggine:I-CN-Cuneo13.JPG|miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1860|1862|Carlo Brunet||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1862|1862|Francesco Lovera||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1863|1863|Agostino Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1863|1865|Carlo Brunet||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1866|1866|Agostino Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1867|1868|Luigi Fabre||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1869|1872|Giacinto Ballario||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1872|1874|Agostino Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1874|1884|Virginio Allione||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1885|1888|Giuseppe Calcagno||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1888|1905|Angelo Bocca||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1905|1907|Attilio Pirinoli||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1907|1907|Luigi Moschetti||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1907|1908|Giulio Bertoldi||Regiu cum.|}}
{{ComuniAmminPrec|1908|1912|Luigi Fresia||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1912|1913|Marcello Soleri||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1913|1914|Marco Cassin||Pro-scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1914|1920|Luigi Fresia||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1920|1925|Antonio Bassignano||Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1925|1926|Vincenzo Gueli||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1926|1926|Ugo Franco||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1926|1927|Pietro Frigerio||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1927|1938|Giovanni Battista Imberti|PNF|Pudestè|}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1940|Michele Olivero|PNF|Pudestè|}}
{{ComuniAmminPrec|1940|1941|Giovanni Marchetti|PNF|Pudestè f.f.|}}
{{ComuniAmminPrec|1941|1941|Massimo Ferreri||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1941|1943|Carlo Viglino||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Antonio Bassignano||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1944|Angelo Tua||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1944|Pensiero Macciotta||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Caiani|PFR|Pudestè|}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Armando Sartirana||Cum. pref.|}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1948|Ettore Rosa|CLN|Scindicu|<ref group="n.">Scindicu indicàu dau Cumitàu de Libe(r)asiùn Nasiunâle</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1948|Antonio Toselli|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1948|1951|Luigi Teresio Cavallo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1951|8 zügnu 1965|Mario Delpozzo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 zügnu 1965|1976|Tancredi Dotta Rosso|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1976|1985|Guido Bonino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1985|1990|Elvio Viano|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1990|1995|Giuseppe Menardi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 mazzu 1995|11 zügnu 2002|Elio Rostagno|Indipendènte|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|11 zügnu 2002|23 mazzu 2012|Alberto Valmaggia|DL - La Margherita|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 zügnu 2017|4 lüju 2022|Federico Borgna|Indipendènte|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 lüju 2022|''in càrega''|Patrizia Manassero|PD|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemelaggi ===
A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/la-citta/storia/gemellaggi.html|tìtolo=Gemellaggi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>:
* {{Binelàggio|FRA|Nissa|1964|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|DEU|Fürstenberg/Havel|1974|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|SEN|Richard Toll|1986|var-da-o=da-u}}
* {{Binelàggio|ARG|Santa Fe de la Vera Cruz|1991|var-da-o=da-u|Santa Fe (Argentinn-a)}}
De ciü, a l'è binélla ascì cun<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpalio.org/aneddoti_selva03.htm|tìtolo=Gemellaggio Cuneo-Contrada Selva|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>:
* {{Scìnbolo|600px Verde e Arancione listati di Bianco.PNG}} [[Cuntrâ da Selva]], [[Senn-a|Siena]], da-u [[1959]]
== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
[[Immaggine:Cuneo map.png|miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni]]
L'[[Autustradda A33 (Italia)|Autustradda A33 Cuni-Asti]] a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'[[Autustradda A6 (Italia)|Autustradda A6 Türìn-Savuna]]. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, ''Cuneo Centro'', e de Cuni Levante'', Cuni Est''.
Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta ''Variante Est-Ovest'', che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a "bovesâna", ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmassu|feruvìa Cuni-Boves]].
=== Feruvìe ===
[[Immaggine:Stazione di Cuneo (2).jpg|sinistra|miniatura|U fabricàu da [[stasiùn de Cuni]]]]
{{Véddi ascì|Stasiùn de Cuni|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
A [[stasiùn de Cuni]] a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de [[Trenitalia]] pe'a [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa]] e de [[Arenaways]] pe'a [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a [[Piemonte|Regiùn Piemunte]]. Fina du [[1960]] sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]].
A [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa]], cunusciüa cumme a "feruvìa de ma(r)aveje", a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u [[Piemonte|Piemunte]] cu'a [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta.
Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a [[stasiùn de Cuni Gessu]], che fina du [[1937]] a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du [[2012]], a [[feruvìa Cuni-Munduvì]] a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a [[Stasiùn de Roata Rossi|fermâ de Roata Rossi]] in scia [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], supressa du [[2003]], e [[Stasiùn de San Benignu de Cuni|quella de San Benignu de Cuni]], in scia [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea pe' Fusàn]].
=== Tranvài ===
[[Immaggine:Cuneo, piazza VE II - 1905.JPG|miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du [[1905]]]]
A partì dau [[1877]] a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au [[1948]]:
* [[Tranvài Cuni-Burgu San Darmàssu-Demunte|Cuni-Burgu San Darmàssu]] (1877-1948, slungâ du 1914 fina a [[Demonte|Demunte]])
* [[Tranvài Cuni-Drune(r)u|Cuni-Drune(r)u]] (1879-1948)
* [[Tranvài Cuni-Salüssu|Cuni-Salüssu]] (1880-1948)
* [[Tranvài Cuni-Boves|Cuni-Boves]] (1903-1935)
=== Ariupòrti ===
[[Immaggine:Cuneo Airport aerial view.jpg|miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra]]
A sitè a l'è servìa da l'[[Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi]], che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu "de Langhe e de Arpi du Mâ", dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da [[Stradda statâle 20 da Còlla de Tènda e da Valâ du Röia|SS20]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoairport.com/|tìtolo=Aeroporto di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-28}}</ref>.
St'impiantu u l'è intràu in funsiùn du [[1929]], cu'ina primma pista d'èrba, pe' êsse fètu a növu du [[1960]] e passà de man a di privèi dau [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20251231164144/https://cuneoairport.com/home/storia/|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-05}}</ref>.
=== Trasporti ürbani ===
U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa ''Conurbazione di Cuneo'', ch'a l'è gestìa dau ''Consorzio Trasporti GrandaBus''.
De ciü, a Cuni u se ghe tröva in [[Ascensû de Cuni|ascensû panu(r)àmicu inclinàu]], ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau [[2009]], st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune.
Fra u [[1908]] e u [[1968]] Cuni a gh'axeva fina ina sò [[Réa de filobus de Cuni|réa de filobus]].
== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
<references group="n." />
;Nòtte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Cuni| ]]
[[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]]
[[Categorîa:Çittæ d'Italia]]
scedfwsnzfk94wd4xympug5ly64bpeg
Categorîa:Pàgine in Arbenganese
14
28009
274639
274586
2026-10-08T18:14:29Z
N.Longo
12052
+ 1
274639
wikitext
text/x-wiki
Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é:
* 77 pàgine in ''arbenganese sitadìn''
** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi''
** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia''
* 11 pàgine in ''tuiranìn''
* 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu''
* 6 pàgine in ''parlà d'Èrli''
* 4 pàgine in ''burghetìn''
* 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè''
* 3 pàgine in ''parlà de Craṿaüna''
* 2 pàgine in ''baresté''
* 2 pàgine in ''lecaiö''
* 1 pàgina in ''carendìn''
* 1 pàgina in ''parlà de Villanöva''
* 1 pàgina in ''carporu''
* 1 pàgina in ''castergianchìn''
[[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]]
m2zfhoibfnenvee5g4c0nsiajnclm07
Balón (zêugo)
0
29988
274637
274579
2026-10-08T18:12:52Z
N.Longo
12052
wl
274637
wikitext
text/x-wiki
{{Âtri ûxi|tìtolo=[[Balón (dizanbigoaçión)]]}}
{{Grafîa ofiçiâ}}
[[Immaggine:Partita_di_pallapugno_nello_sferisterio_comunale_di_Bormida.JPG|miniatura|250x250px|'Na partîa de balón into sferistêio de [[Bormia|Bórmia]]]]
O '''balón''' (''balon'' in [[Léngoa piemontéize|piemontéize]], ''pallapugno'' ò, scìnn-a-o [[2001]], ''pallone elastico'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) o l'é 'n [[zêugo de squàddra]] zugòu inti [[Sferistêio|sferistêi]], tìpico da [[Liguria|Ligùria]] e do [[Piemonte|Piemónte]]. O l'é zugòu co-in [[Balón (spòrt)|balón]] in sce 'n terén in ciàn con, da 'na pàrte, 'na superfìcce "do bótto" ch'a peu êse formâ da 'na miâgia, 'na ræ ò âtro.
A-a giornâ d'ancheu gh'é ciù ò mêno çénto socjêtæ de balón, pe 'n totâle de 20.000 zugoéi<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://comune.info/sport/pallapugno/|tìtolo=Pallapugno, il gioco del "Balon"|léngoa=IT|vìxita=2022-06-26}}</ref>.
== Stöia ==
[[Immaggine:Pallapugno_storica_a_Cortemilia.jpg|sinistra|miniatura|247x247px|A squàddra da balón de [[Cortemilia|Cortemìlia]] inte l'ànno [[1956]]]]O balón o l'é 'n zêugo storicaménte praticòu tra o [[bàsso Piemónte]] e a Ligùria, spécce inta [[Rivêa de Ponénte]], dond'o vén òrganizòu a livéllo profescionìstico. A ògni mòddo, coscì cómme âtri zêughi co-o balón, o l'à 'n'òrigìne bén bén ciù antîga, arivàndo drîto drîto da-i zêughi pratichæ a l'época di [[Popolo roman|antîghi români]] cómme o ''follis'' e o ''ludere espulsim'', inti quæ o balón o vegnîva za corpîo co-o pùgno<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.speb.it/curiosita-sulla--pallapugno.html|tìtolo=La Pallapugno (già Pallone Elastico)|léngoa=IT|vìxita=2022-06-26}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]] sti zêughi chi se són evolûi inte 'n mòddo 'n pö diferénte, ciù scìmile a-o modèrno [[balón co-o brasàllo]], ch'o l'é stæto o zêugo ciù avoxòu da penîzoa scìnn-a-o prinçìpio do [[XX secolo|sécolo XX]] e ch'ancheu o l'é zugòu sorviatùtto in [[Toscann-a|Toscànn-a]]<ref name=":1" />. A ògni mòddo, into balón s'é tornæ a-e òrìgine de sti spòrt chi, co-o brasàllo ch'o l'é stæto sostitoîo da 'na sénplice fasciatûa a-a màn do zugòu, ancheu formâ da 'na strìscia de stöfa lónga dêxe mêtri, fermâ da 'n tòcco de chêuio e da 'n tochétto de gómma lighæ con tréi cordìn òpû con de l'âtra gómma.
Coscì cómme i âtri zêughi sferìstichi, o balón o l'êa bén bén ciù comùn into pasòu, vegnìndo zugòu inte 'n'àrea ciù gròssa e arivàndo, tra l'[[XIX secolo|Eutoçénto]] e o prìnçìpio do [[XX secolo|Nêuveçénto]], a-o moménto da sò màscima espansción. Defæti, inte quélli ànni gh'é stæta a realizaçión di prìmmi sferistêi segóndo a conceçión modèrna, a ògni mòddo inspirâ a-i antîghi ''sphaeristeria'' români, e dêuviæ pe âtri zêughi tradiçionâli co-a bàlla ascì<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.pallapugnoalba.it/home/storia/|tìtolo=Storia - La Pallapugno in Italia|léngoa=IT|vìxita=2022-06-26}}</ref>. In particolâ, o prìmmo inpiànto modèrno o l'é stæto quéllo de [[Peruggia|Perùggia]], costroîo into [[1804]]<ref name=":2" />. Da-o [[1855]] s'é decîzo de dêuviâ 'na bàlla de gómma (dónca elàstica) de quæxi 10 cìtti de diàmetro a-o pósto de quélla de chêuio (de quæxi 40 cìtti de diàmetro), da-o quæ sta disciplìnn-a chi a l'à pigiòu o sò vêgio nómme in italiàn<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pallapugno.html|tìtolo=Scîto ofiçiâ da Federaçión Italiànn-a Balón|léngoa=IT|vìxita=2022-06-26}}</ref>. Into [[1912]] l'é stæto òrganizòu o prìmmo [[Campiunàu italiàn de balùn|canpionòu italiàn de balón]]<ref name=":3" />.
Inti ànni a vegnî, aprêuvo a-a "concorénsa" do nêuvo [[Zeugo do ballon|zêugo do balón]] e a-a progrescîva disgregaçión da vêgia socjêtæ contadìnn-a<ref name=":0" />, sta disciplìnn-a chi a l'é intrâ inte 'n perîodo de fortìscima crîxi, tànto ch'a l'é sopravisciûa sôlo inte provìnse de [[Çittæ metropolitann-a de Turin|Torìn]], [[Provinsa de Asti|Àsti]] e [[Provinsa de Cuneo|Cùnio]] in Piemónte e inte quélle de [[Pruvincia de Sann-a|Sànn-a]] e [[Pruvincia de Imper̂ia|Inpêia]] in Ligùria. A ògni mòddo, inti [[Anni 1930|ànni '30]] do sécolo pasòu, o balón o l'é stæto tra i spòrt formalizæ da l'Òrganizaçión Naçionâle Dòppo lavôro (OND)<ref name=":0" />.
O prìmmo tentatîvo de rinàscita de sta disciplìnn-a chi o l'é stæto inandiòu inti ànni '50, fæto ch'o l'à portòu into [[1951]] a-a costituçión de l'Unión Italiànn-a Balón Elàstico e a-e prìmme mençioìn de partîe de balón inte revìste sportîve naçionâli<ref name=":0" />. Into mæximo perîodo, in [[California|Califòrnia]] l'é stæto òrganizòu 'n canpionòu da balón da-i numerôxi emigræ lìguri e piemontéixi, i quæ àn continoòu a praticâlo pe vàrri ànni. In grànde agiùtto a-o recùpero da tradiçión do balón o l'é stæto o svilùppo do coscì dîto "[[Balón legêro|Balón Legêro]]", ch'o peu êse zugòu a-o scròu sénsa avéi de bezéugno de 'na gràn ténica e inti mæximi cànpi da zêugo do [[basket]] e da [[pàllavölo]], fæto ch'o l'à permìsso a sò difuxón inte schêue<ref name=":1" />. Into [[1982]] a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') a l'é stæta ofiçialménte riconosciûa da-o [[Comitato olimpico nazionale italiano|CONI]]<ref name=":1" />.
O balón o l'é de lóngo stæto un di scìnboli da coltûa contadìnn-a e do folclôre de sò dôe regioìn de ciù grànde difuxón e o l'é stæto contòu da gréndi scritoî cómme l'[[Edmondo De Amicis]], ch'o l'à dedicòu 'n lìbbro intrêgo - ''Gli azzurri e i rossi'' - a-a maestrîa di eroî di sferistêi, o [[Cesare Pavese]], o [[Beppe Fenoglio]], o [[Giovanni Arpino]] e o [[Franco Piccinelli]], ch'o l'é stæto pe tànto ténpo ascì, prescidénte da Federaçión do Balón<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Gh'é ascì 'n conponiménto in [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]] do [[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], contegnûo into sò ''Ro Chittarrin'', co-îna löde a 'n avoxòu zugòu de balón de l'época ch'a l'incoménsa coscì:
{{Çitaçión|Vorræ dâve ro retræto, dro famozo Barbaggiâ;<br>Ma per metteme à ro fæto, non sò donde incomençâ.<br><br>Me ne vaggo all'Accassœura, zù da basso in ro bastion,<br>Donde à tutti lê dà scœura d'un bon zœugo da balon [...]|[[Steva De Franchi|Stêva De Frànchi]], ''[[s:Ro_Chittarrin/In_lode_de_Giacomo_Agneize_dito_ro_Barbaggiâ|In lode de Giacomo Agneize dito ro Barbaggiâ]]''}}
== Rególe ==
=== Cànpo de zêugo ===
[[Immaggine:Sferisterio Ruffino.jpg|miniatura|250x250px|O sferistêio Giàn Càrlo Rufìn de Sànn-a|sinistra]]
O [[cànpo de zêugo]] o l'é de fórma retangolâre, con de mezûe specìfiche e delimitòu in scî fiànchi e in fóndo da de lìnie giànche. O terén do cànpo o l'é de spésso fæto de [[tæra batûa]], scibén che gh'é di cànpi realizæ con l'[[asfàlto]], con materiâli scintétichi òpû co-in fóndo mésccio, e, a-o pòsto de unn-a de lìnie laterâli, o dêve prezentâ 'na superfìcce verticâ òtegnûa co-îna miâgia òpû, in pàrte, co-îna ræ ascì. Pe de ciù, gh'é 'na lìnia ch'a spartìsce o cànpo a meitæ dîta mediànn-a, co-ê estremitæ do cànpo (fêua che quélle co-â miâgia) che dêvan êse indichæ da de anténne sormontæ da bandierìnn-e grîxe. Into regolaménto gh'é elencòu ascì a lìsta de dotaçioìn necesâie inte ògni sferistêio, ch'o dêv'êse aprovòu<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Càppo I - Cànpi de zêugo|revìsta=Regolaménto técnico balón|editô=Federaçión Italiànn-a Balón|pp=5-9|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>.
In sciô terén do cànpo dêv'êse pöi individoòu o retangolìn da coscì dîta àrea de batûa, de lóngo scitoòu vèrso o fóndo do cànpo mæximo ma da-e dimenscioìn e da l'aliniaménto ch'o peu cangiâ in bâze a-a categorîa e a-o tîpo de cànpo. In particolâ gh'é e træ tipologîe de sferistêio, de cànpo "''alla lizza''" (ö sæ sénsa a miâgia laterâle) e de cànpo de adataménto (ö sæ di pòsti cómme ciàsse ò stràdde adatæ pe l'òcaxón), co-i prìmmi doî che són logicaménte i ùnichi a êse açetæ inte série magioî. In particolâ, i sferistêi de màscima categorîa són lónghi quæxi 90 mêtri, làrghi tra i 16 e i 18 e co-îna superfìcce laterâle èrta quæxi 12 mêtri<ref name=":4" />.
L'eleménto architetònico ciù inportànte do cànpo, ö sæ a miâgia laterâle, a dêv'êse èrta a-o mànco doî mêtri, sénsa nisciùnn-a avertûa e da-a superfìcce lìscia (pe consentî de deviaçioìn regolâri a-i córpi da bàlla). Gh’é pöi sórvia 'na ræ ch'a dêve permétte lê ascì de deviaçioìn regolâri e co-în'altéssa mìnima valuâ in sciâ bâze da categorîa<ref name=":4" />.
=== Bàlla ===
[[Immaggine:Pallone pallapugno.JPG|miniatura|A bàlla]]
A [[bàlla]], fæta de gómma e de cô giànco-grîxo, inte categorîe magioî a dêve avéi 'na circonferénsa de 305 milìmetri pe 'n péizo de 195 gràmmi (con de tolerànse, rispetivaménte, de 5 g e de 5 mm), vegnìndo insciòu a 'na presción de 0,65 bar. Inte âtre categorîe l'é dêuviòu de bàlle da-e dimenscioìn e da-i péixi diferénti, de sòlito ciù picìn, fæto ch'o l'é mìsso in ciæo da 'na tìnta diferénte de l'atrésso. L'é inportànte che-e bàlle dêuviæ inta mæxima partîa ségian pæge pe tîpo e pe màrca de fàbrica<ref name=":5">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Càppo II - Baloìn da zêugo|revìsta=Regolaménto técnico balón|editô=Federaçión Italiànn-a Balón|pp=9-10|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>.
Da-arénte a l'àrea de batûa, fêua do cànpo de zêugo, o dêv'êse mìsso o distribotô de bàlle, ch'a-o prinçìpo de ògni partîa o ne dêve contegnî qùattro, da dêuviâ into câxo che quélla in zêugo a no se pósse ciù utilizâ. E bàlle són da netezâ cómme ìntran in zêugo, co-i zugoéi che, prìmma de fâ a batûa, no dêvan fâli botezâ in tæra ò in sciô pùgno. Pe cóntra, conclûza 'n'açión, a bàlla apénn-a dêuviâ a dêv'êse mìssa tórna into distribotô<ref name=":5" />.
=== Zugoéi e squàddre ===
[[Immaggine:Il campione Oscar Giribaldi.jpg|sinistra|miniatura|O canpión [[Oscar Giribaldi]] a-a rebatûa]]
O balón o l'é 'n [[spòrt de squàddra]], caraterizòu da incóntri de dôe squàddre pe ògni partîa. E squàddre, de sòlito, són formæ da quàttro zugoéi, ö sæ o batitô, a spàlla (ciamòu "centrâle" ascì) e doî tersìn. In càngio, se gh'é sôlo dôe zugoéi in cànpo, a partîa a dêv'êse fermâ (e dòppo 'n màscimo de trénta menûti a l'âtra squàddra a saiâ asegnâ 'na vitöia "a zêro"), l'é poscìbile continoâla se, pe 'na qualónque raxón, 'na squàddra a l'à 'n òmmo de mêno. A ògni mòddo, se ghe n'é a disponibilitæ (ma no into câxo de espulsción), l'é poscìbile tegnî di zugoéi de risèrva pe fâ de sostituçioìn, da efetoâ sôlo inti moménti de zêugo fèrmo<ref name=":6">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Càppo III - Zugoéi e Squàddre|revìsta=Regolaménto técnico balón|editô=Federaçión Italiànn-a Balón|pp=11-14|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>.
In particolâ, gh'é doî tîpi de sostituçión, ö sæ definitîva, co-o [[zugòu]] ch'o no poriâ ciù tornâ in cànpo, òpû lìbera, ciamâ tenporània ascì. O câxo tìpico de sostituçión definitîva o l'é quéllo pe infortùnio, scibén chò-u zugòu o peu êse lasciòu 'n menûto de "ténpo mêgo" pe repigiâse ma sôlo pe 'na vòtta, âtriménti o dêve anâ in banchìnn-a e, s'o se repîgia, o poriâ tornâ into cànpo a-a fìn de quéllo zêugo<ref name=":6" />.
A divîza di zugoéi a dêv'êse pægia pe tùtti i ménbri da mæxima squàddra e a l'é formâ de 'n pâ de braghétte cùrte, in scê quæ, a-a drîta, gh'é scrîto o nùmero do zugòu, e 'n mariölo, in sciô quæ gh'é scrîto o nómme do zugòu e o nómme di ''sponsor''. Pe de ciù, o zugòu ch'o l'à o ròllo de capitànio da squàddra o dêv'êse identificòu da 'na fàscia mìssa in sciô bràsso<ref name=":6" />.
Prìmma do prinçìpio da partîa, co-în antìçipo a-o mànco de 35 menûti, e dôe squàddre dêvan intrâ in cànpo pe ezegoî tùtte e formalitæ necesâie, da-o contròllo di papê, a l'identificaçión di zugoéi e a-a vérifica da regolaritæ do materiâle da fasciatûa, òperaçión che defeæti a no peu comensâ sénsa l'aprovaçión de l'[[Àrbitro sportîvo|àrbitro]] e ch'a l'é da lê supervixonâ. Finîe e prìmme òperaçioìn, i zugoéi pêuan inandiâse pò-u rescâdaménto, da fâ into cànpo mæximo<ref name=":6" />.
Sùbito prìmma de l'inìçio da partîa, e dôe squàddre són reciamæ da l'àrbitro da-e pàrte de l'àrea de batûa pe intrâ insémme in cànpo e saluâ o pùblico, sortegiàndo pöi co-îna monæa o dirìtto de çèrnia. O capitànio da squàddra ch'a goàgna o sortéggio o peu dónca decìdde tra a batûa e a remìssa, óltre chò-u cô pi-â sò squàddra in sciô tabelìn di pónti<ref name=":6" />.
=== O zêugo ===
[[Immaggine:Pallapugno tradizionale nelle vie.jpg|miniatura|Partîa in sce cànpo arangiòu inte 'na stràdda de [[Cortemilia|Cortemìlia]], [[1970]]]]
O prinçìpio de ògni zêugo o l'é dæto da 'n'açión de batûa, ch'a l'é consciderâ vàlida si-â bàlla a va, in xêuo, a-o de la da lìnia mediànn-a sénsa avéi botezòu (vìncolo ch'o no l'é ciù necesâio inti córpi dòppo a batûa), con l'âtra squàddra che, sôlo inta sò meitæ de cànpo, a peu rispónde co-în'açión de remìssa a-o xêuo òpû, a-o màscimo, a-o prìmmo bótto in tæra da bàlla. A batûa a l'é consciderâ vàlida si-â bàlla a l'é stæta corpîa co-o pùgno, co-a màn ò l'avanbràsso do batitô dòppo 'n asbrîo ch'o dêve pe fòrsa finî inti limìti de l'àrea de batûa. St'açión chi a peu êse ripetûa sôlo 'na vòtta pe squàddra e ténpo e, into câxo de 'n qualónque erô inta sò procedûa, l'âtra squàddra a goâgna 'n pónto. A batûa a l'é da fâ tùtte e vòtte che unn-a de squàddre a goàgna 'n pónto òpû into câxo a ségge stæta segnâ 'na [[Càccia (açión de zêugo)|càccia]]<ref name=":7">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Càppo V - O zêugo|revìsta=Regolaménto técnico balón|editô=Federaçión Italiànn-a Balón|pp=18-23|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>.
Óltre che inta batûa, a bàlla a peu êse corpîa inte tùtte e òcaxoìn de "bàlla vàlida", ö sæ a-o xêuo ò dòppo 'n bótto in tæra, into mæximo mòddo da batûa. Superòu 'n bótto a bàlla a no peu ciù êse zugâ, e dónca o l'é o câxo de "bàlla no vàlida". O balón o rèsta in zêugo se, dòppo o prìmmo bótto, a va a sbàtte cóntra a-i "arêdi permanénti" do cànpo (inclûxi i spetatoî ascì), con l'açión ch'a se conclùdde into moménto quand'a o tócca tórna pe tæra. Pe cóntra, si-â bàlla a tócca a-o xêuo un de sti eleménti chi, vén dæto 'n pónto a l'âtra squàddra<ref name=":7" />.
A partîa a dûa ùnze zêughi, scibén ch'a peu êse amermâ inte çèrti câxi a 9, 8 ò 7 zêughi. Pe de ciù, de vòtte e partîe són zugæ a ténpo ciufîto chi-â zêughi ma, in ògni câxo, no dêvan superâ e træ ôe<ref name=":7" />. L'é prevìsto ascì di intervàlli inta partîa: in particolâ ghe n'é un de dêxe menûti prìmma de l'ùrtimo zêugo e, in sce domànda de squàddre, se peu avéi di ''time-break'' da dûata de tréi menûti e in nùmero màscimo de doî pe squàddra<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Càppo VIII - Rególe pe-e partîe|revìsta=Regolaménto técnico balón|editô=Federaçión Italiànn-a Balón|pp=26-28|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>.
Gh'é tréi scistêmi ofiçialménte riconosciûi pe zugâ a-o balón, ö sæ co-e càcce, a-o cordìn òpû co-e càcce a-a ''pantalera''<ref name=":7" />.
==== Scistêma co-e càcce ====
[[Immaggine:Finâle de Còppa Itàlia (2022, Bórmia) - 'na càccia.jpg|sinistra|miniatura|'Na [[Càccia (açión de zêugo)|càccia]] inta finâle de l'ediçión 2022 da Còppa Itàlia]]
O l'é o scistêma ciù comùn pe zugâ a-o balón, con ògni zêugo ch'o l'é spartîo inte dôe fâze da formaçión de [[Càccia (açión de zêugo)|càcce]] e de "càccia" a-e càcce mæxime.
In generâle, scimilménte a-i âtri doî mòddi de zugâ a-o balón, ògni zêugo o l'é formòu da quàttro pónti, indichæ cómme into [[ténni]] cómme "chìnze", ö sæ, inte l'órdine, chìnze-trènta-quarànta-zêugo. O zêugo séncio o l'é goagnòu, dòppo o quarànta pâri, da-a squàddra ch'a conquìsta doî pónti da-a fîa. Sta rególa chi, dîta "rególa do vantàggio" a no l'é però aplicâ tùtte e vòtte ma a peu cangiâ in bâze a-a scitoaçión ò de decixoìn pigiæ pe quélla partîa, inti âtri câxi o zêugo o l'é defæti goagnòu da-a prìmma squàddra che, a-o quarànta, a ségna 'n âtro pónto<ref name=":7" />.
I pónti se goâgnan inte tréi mòddi<ref name=":7" />:
* into câxo chò-u balón, a-o xêuo ò co-in bótto sôlo, o va a-o de la da lìnia do fóndo da meitæ do cànpo de l'âtra squàddra, pasàndo tra e anténne mìsse a-i sò cànti. Sto córpo chi, tra i ciù spetacolâri do zêugo, o l'é conosciûo cómme o "çê" (''céllu'' in çèrte parlæ) òpû, da-o piemontéize, ''intra''
* quànde vén goagnâ 'na càccia
* quànde un di zugoéi de l'âtra squàddra o fa 'n fàllo
L'eleménto centrâle de sto mòddo chi de zugâ a-o balón o l'é, apónto, quéllo da formaçión e da catûa de càcce. In particolâ, 'na càccia a l'é 'na quæ se sæ açión ch'a no l'é finîa a pónti, e dónca no co-in çê, in fàllo ò 'na conquìsta de 'n'âtra càccia. I doî mòddi de formaçión de 'na càccia són dónca quànde a bàlla a no l'é ciù vàlida e a vén fermâ da 'n zugòu, òpû quand'a sciòrte de fêua de lìnie laterâli do cànpo dòppo o prìmmo bótto (no se in xêuo, sedónca o l'é 'n fàllo). Alôa, in corispondénsa do pónto dónde l'é stæto fermòu a bàlla (o peu cangiâ 'n pitìn in bâze a-o mòddo comm'a l'é stæta fermâ) ò dond'a l'à atraversòu a lìnia laterâle, vén segnâ da l'arbìtro a càccia co-îna lìnia giànca de 10 cìtti, de pitûa ò gésso in sciâ bâze do fóndo. Si-â bàlla, dòppo ch'a l'é tocâ da un di zugoéi da squàddra in remìssa, a contìnoa a mesciâse inte 'n çèrto mòddo, o pónto da càccia o diventiâ quéllo ciù a sfavô da squàddra ch'a l'à goagnòu a càccia mæxima<ref name=":7" />.
Pe de ciù, 'na càccia a dêv'êse segnalâ co-i segnacàcce e co-i coscì dîti portacàcce. O segnacàcce o l'é formòu da 'na balétta, mìssa da l'arbìtro in corispondénsa do pónto da lê segnòu, pe 'n màscimo de quàttro e con sôrvia scrîto o sò nùmero, ch'o peu dónca anâ da 1 a 4. In segnacàccia o l'é conpletòu da 'na bâze d'arénbo ch'a l'à, in sce un di sò fiànchi, 'n'àsta èrta 1 mêtro co-îna targhétta co-o sò nùmero, mìssa a fî da lìnia laterâle. Inta fâze de moviménto e de poxiçionaménto di segnacàcce in sciô terén, in corispondénsa do pónto segnòu da l'arbìtro, vén mìssa unn-a ò ciù persónn-e, dîte portacàcce, pe marcâ a lìnia in corispondénsa da quæ se metiâ o segnacàccia<ref name=":7" />.
O nùmero totâle de càcce che se peu formâ o l'é inversaménte proporçionâle a-o pontézzo za òtegnûo da-e squàddre into córso da prìmma fâze de zêugo, segóndo o schêma chi de sótta<ref name=":7" />:
{| class="wikitable"
!Pontézzo
!Nùmero de càcce
|-
|0-0
|4
|-
|15-0 15-15
|3
|-
|30-0 30-15 30-30
|2
|-
|40-40 (co-a rególa do vantàggio)
|2
|-
|40-0 40-15 40-30
|1
|-
|40-40 (sénsa vantàggi)
|1
|}
Quànde s'arîva a-o nùmero de càcce valutòu in bâze a-o schêma chi sórvia e dôe squàddre dêvan scangiâse o cànpo, con l'açión da batûa ch'a pàssa dónca a l'âtra squàddra. A quésto pónto incoménsa a segónda fâze do zêugo, co-e dôe squàddre che dêvan "conquistâ" e càcce (con valô de 'n pónto/chìnze p'ògnidùnn-a). In prinçìpio vén pigiòu cómme riferiménto a càccia nùmero 1, in corispondénsa da quæ, co-îna lìnia inmaginâia perpendicolâre a quélla laterâle, o cànpo o vén spartîo inte doî tòcchi. A sto pónto chi a càccia a l'é goagnâ da-a squàddra ch'a rîesce a fermâ a bàlla prìmma do sò atraversaménto da lìnia inmaginâia da càccia òpû, se o sciòrte de fêua da-o cànpo de zêugo, da-a squàddra ch'a sta inta pàrte de cànpo no interesâ da-o pasàggio da bàlla in sciâ lìnia laterâle. Goagnòu a prìmma càccia vén levòu o sò segnacàccia e se continoiâ a lòtta pe quélle che rèstan, inte l'órdine indicòu da-i nùmeri in scê targhétte<ref name=":7" />.
==== Scistêma a-o cordìn ====
In âtro scistêma de zêugo do balón o l'é quéllo "a-o cordìn", ch'o l'à e mæxime rególe de quéllo "clàscico" fêua che pe-e sò caraterìstiche particolæ. E ciù inportànti diferénse tra i dôe scistêmi són a mancànsa totâle da formaçión e da conquìsta de càcce, co-i zêughi che no són dónca spartîi inte dôe pàrte, e a presénza do "cordìn". O cordìn, fæto de [[nàilon]] ò de [[iôta]], o l'é tiòu in mòddo perpendicolâre a-a longhéssa do cànpo, in corispondénsa da sò meitæ e a 'n'altéssa de 1,20 m ò de 2,10 m, inte partîe individoâli. O cordìn o l'é inportànte inte l'asegnaçión di pónti perché o peu portâ a fâ di fàlli, prezénpio s'o vén corpîo ò s'o no vén superòu da-a bàlla, che de rególa dan 'n pónto a l'âtra squàddra ò zugòu<ref name=":7" />.
Tra e âtre rególe de sto scistêma chi, o scàngio de cànpo o vén fæto ògni tréi zêughi si-â batûa a vén zugâ da vàrri batitoî òpû za a-o prìmmo, e pöi ògni doî, sò-u batitô o l'é o mæximo ò l'ùnico zugòu in cànpo. De sòlito no gh'é a rególa do vantàggio (fêua che inti ùrtimi doî zêughi), co-o zêugo ch'o l'é goagnòu da quéllo ch'o fa 'n pónto de ciù rispétto a-o quarànta. Into câxo a partîa a l'é sôlo tra doî zugoéi a l'aviâ 'na dûata de 13 zêughi, sedónca saiàn 15, co-o sòlito intervàllo de dêxe menûti prìmma de l'ùrtimo zêugo e de 'n menûto tra 'n zêugo e l'âtro se gh'é o scàngio de cànpo<ref name=":7" />.
==== A ''Pantalera'' ====
{{Véddi ascì|Pantalera}}Asæ scìmile a-o balón, a ''[[pantalera]]'' a l'é zugâ inte ciàsse di pàixi, tànto che a peu êse consciderâ cómme a versción ciù antîga e tradiçionâle de sto zêugo chi. Defæti, vegnìndo de lóngo praticâ inti spàççi stréiti tra e câze, a no l'à de bezéugno de 'n cànpo de zêugo dedicòu cómme i sferistêi. A ciù inportànte diferénsa inte rególe do zêugo a conscìste into fæto chi-â bàlla, a-o moménto da batûa, a no vén corpîa co-o pùgno ma tiòu in sce 'na toâ de légno, dîta apónto "''pantalera''" in piemontéize, ch'a l'é inclinâ, arenbâ a 'na miâgia e rifinîa con de listélle che dàn de deviaçioìn iregolâri a-o camìn do balón<ref name=":8">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Scîto ofiçiâ da Federaçión Italiànn-a Balón - Pantalera|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}</ref>.
Dòppo a batûa, fæta da-o zugòu dîto o "''campau''", a partîa a contìnoa co-e mæxime rególe do balón. Aprêuvo a-e particolaritæ do cànpo, inta ''pantalera'' gh'é bén bén de diferénse tra 'n pòsto a l'âtro, co-a prezénsa de vàrri eleménti architetònichi cómme grondànn-e, pòrte, scæn, lanpioìn e pogiöli che réndan asæ inprevedìbile o camìn da bàlla<ref name=":8" />.
== Conpetiçioìn ==
{{Véddi ascì|Campiunàu italiàn de balùn}}
O prìmmo [[Campiunàu italiàn de balùn|canpionòu de balón]] o l'é stæto zugòu into [[1912]]<ref name=":3" />; sucescivaménte o l'é stæto spartîo inte quàttro livélli ([[Sé(r)ie A (balùn)|Série A]], [[Sé(r)ie B (balùn)|Série B]], Série C1 e Série C2) ciù quélli de giovanîli (ö sæ ''Under 25'', ''Juniores'', Aliêvi, Debutànti, Polìn e Promoçionâli). Gh'é pöi o tornêo da [[Cuppa Italia (balùn)|Cóppa Itàlia]] (creòu into [[1983]]) e da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cóppa Itàlia de Série B]] (creòu into [[2012]]), óltre quéllo da [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Supercóppa italiànn-a de balón]].
A livéllo giovanîle vén de spésso òrganizòu di tornêi do coscì dîto [[balón lêgio]], zugòu sorviatùtto inte schêue pe avixinâ i zóveni a-o móndo do balón<ref name=":1" />.
Tra e disciplìnn-e tradiçionâli lighæ a-o móndo do balón vén òrganizòu 'n [[canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi]] ascì. In particolâ, l'ediçión do 2004 a l'é stæta disputâ in Itàlia e, tra e quàttro specialitæ çernûe pe l'òcaxón, gh'êa pròpio o balón (co-e âtre træ che êan o ''[[frontó]]'' valençiàn, o ''[[llargues]]'' alicantìn e o "[[zêugo internaçionâle]]", 'na mescciûa di vàrri zêughi sferistérichi eoropêi)<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=Scîto in scî Mondiæ de Balón|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}</ref>.
== Nòtte ==
<references responsive="" />
== Bibliografîa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Edmondo De Amicis|tìtolo=Gli Azzurri e i Rossi|url=https://books.google.it/books?id=F4VxMwEACAAJ|ànno=1897|editô=Casanova|çitæ=Torìn|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.it/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Àrba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.it/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Àrba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallone elastico: una sfida tra terra e cielo|ànno=1994|editô=I.E.E Editoriale Europea|çitæ=Camerànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Bracco|outô2=Gino Perotto|tìtolo=Le colline in pugno. Franco Balestra e il mondo del pallone|url=https://books.google.it/books?id=x1_APAAACAAJ|ànno=1996|editô=L'Arciere|çitæ=Cùnio|léngoa=IT|ISBN=88-86-39826-3}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|outô2=Raffaele Grillo|tìtolo=Pallone elastico re tra colline e mare|url=https://books.google.it/books?id=ANxfMwEACAAJ|ànno=2000|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Merlotti|tìtolo=Giochi di palla nel Piemonte medievale e moderno: convegno di Rocca de' Baldi, 30 settembre-1° ottobre 2000|url=https://books.google.it/books?id=AMvLNQAACAAJ|ànno=2001|editô=Società per gli Studi Storici, Archeologici ed Artistici della Provincia di Cuneo e Centro studi etnografici museo storico etnografico A. Doro|çitæ=Ròcca Di Bàldi|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Prima dello sport: le sfere volanti|ànno=2007|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=G. Castella|outô2=P. G. Rissolio|outô3=B. Sola|tìtolo=Pallone elastico. Evoluzione tecnica di uno sport|ànno=2007|editô=La Bilancia|çitæ=Sànn-a|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Fernando Vioglio|tìtolo=Mermet. Storie di Pallapugno e ordinaria albesità|url=https://books.google.it/books?id=AxiqAQAACAAJ|ànno=2007|editô=Famija Albèisa|çitæ=Àrba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}}
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Colegaménti estèrni ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scîto ofiçiâ da Federaçión Italiànn-a Balón|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=Scîto in scî Mondiæ de Balón|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070929061216/http://www.aigipe.it/|tìtolo=Scîto de l'Asociaçión Italiànn-a Zugoéi de Balón|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scîto ofiçiâ da "Confederación Internacional de Pelota a Mano"|léngoa=ES|vìxita=2022-06-27}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/|tìtolo=Scîto do giornâle "Lo Sferisterio"|léngoa=IT|vìxita=2022-06-27}}
{{Tradiçioìn lìguri}}
[[Categorîa:Balón (zêugo)| ]]
5t0n69a9nryr3p0xuyzuilmg31fta5g
Campiunàu italiàn de balùn
0
29997
274625
274580
2026-10-08T18:08:41Z
N.Longo
12052
⇒ ar
274625
wikitext
text/x-wiki
{{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Campionato italian do Zeugo do ballon|Campiunàu italiàn de futuballu]]}}
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
U '''campiunàu italiàn de balùn''' (''campionato italiano di pallapugno'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è l'insemme di turnei de [[Balón (zêugo)|balùn]], de livéllu nasiunâle e regiunâle, ch'i sun inandièi daa Federasiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P., ''Federazione Italiana Pallapugno''). I campiunèi i sun spartìi e urganizèi in sce quattru livélli, ch'i sun tütti ricunusciüi cumme de carattere diletantisticu, ciü che quelli dedichèi ai zügaûi ciü zùeni. Tütti i livélli, tantu inte categu(r)ìe ''senior'' che inte quelle di ciü zùeni, i pòrtan a guagnà in scüdettu e ina Cuppa Italia de categu(r)ìa.
E sucietè spurtìve e pìan parte ai dife(r)ènti campiunèi in scia base di diritti spurtìvi ch'e l'han guagnàu inta stagiùn passâ e, a dife(r)ènsa che inte de âtre disciplìne, a mèxima sucietè a pu(r)ea zügà cun de quadrette dife(r)ènti inte ciü campiunèi.
== Sé(r)ie A ==
{{Véddi ascì|Sé(r)ie A (balùn)|Cuppa Italia (balùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu intu detaju}}
A [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] a l'è u turneu de livéllu nasiunâle ciü impurtante intu balùn, pe' tantu ch'a l'è a mascima categu(r)ìa de sò campiunàu. Inta furma duve(r)â au dì d'ancöi u ghe zöga, inte tüttu, duzze quadrette, spartìe fra a [[Liguria|Ligü(r)ia]] e u [[Piemonte|Piemunte]], e a l'è inandiâ in sce trê fase, segundu a cuscì dìta "formula Bresciàn"<ref name="Serie A">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref>.
A primma parte du campiunàu a l'è a ''[[Stagión sportîva#Regular season|regular season]]'', cu'e quadrette ch'e se scuntran int'in [[gîón a l'italiànn-a|gi(r)ùn a l'italiâna]], dunca cun de partìe de andâ e de returnu. In scia base de cumme ch'a finìsce sta fase, u l'è decretàu i nummi de quattru quadrette ch'e pìan parte ai ''play-off'', de quattru ch'e van ai ''play-out'' e de quattru che pe' cuntru e g'han da zügâse u gi(r)ùn pe'a sarvessa<ref name="Serie A" />.
Inta segunda fase, i gi(r)ùi i sun dispütèi de lungu a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu e cu'e vito(r)ie ch'e dan dui o trèi punti, da zuntà a quelli zà guagnèi inta primma fase. I sun dèti dui punti se a vito(r)ia a l'è guagnâ pe' 9-8 o pe' 9-7, cu'a quadretta aversa(r)ia ch'a ne guagna ün, mèntre inte tütti i âtri câxi a vito(r)ia a ne va de lungu trèi. E primme due quadrette ai ''play-off'' e l'intran drìtu ae semifinâle pe'u scüdettu; pe' cuntru e ürtime due de stu gi(r)ùn e e primme due di ''play-out'' e g'han da zügâse i spa(r)eggi pe'i âtri dui pòsti a dispusisiùn. E ürtime due quadrette intu gi(r)ùn pe'a sarvessa e van inderê inta [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]]<ref name="Serie A" />.
L'ürtima fase a l'è quella de semifinâle e da finâle pe'u scüdettu, cu'e quattru quadrette qualifichèi ch'e se scuntran inte de partìe d'andâ, de returnu e de spa(r)eggiu, quandu ch'u l'è u câxu e in sc'in campu neutrâle<ref name="Serie A" />.
E quattru quadrette inta meju pusisiùn aa fìn da ''regular season'' e se guagnan a partecipasiùn aa [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]], cun di scuntri dirètti in sciu campu da meju clascificâ pe'e semifinâle e in sc'in campu neutrâle pe'a finâle<ref name="Serie A" />.
A l'ürtimu, a quadretta ch'a l'ha guagnàu l'ürtima edisiùn da Sé(r)ia A e quella ch'a l'ha guagnàu a Cuppa Italia (intu câxu ch'a secce a mèxima se pìa a finalista ch'a l'ha persu u campiunàu) e se zögan u scuntru dirèttu pe'a [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa]], ch'a l'è zügâ in sc'in campu neutrâle<ref name="Serie A" />.
== Sé(r)ie B ==
{{Véddi ascì|Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu intu detaju}}
A [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]] a l'è u segundu livéllu du campiunàu italiàn de balùn e, inta furma ch'a l'è duve(r)â au dì d'ancöi, u ghe pìa parte trezze quadrette. A l'è spartìa inte due fase: a primma, a ''regular season'', a l'è inandiâ cumme in gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu<ref name="Serie B">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/wp-content/uploads/2026/03/03Regolamenti2026-Campionato-serie-B.pdf|tìtolo=Campionato Nazionale Serie B - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref>.
E primme quattru squaddre e se guagnan u passaggiu dirèttu aa segunda fase, mèntre che quelle daa 5° aa 12° pusisiùn e g'han da zügâselu inte de partìe d'andâ, in sciu campu da meju clascificâ, de returnu e de spa(r)eggiu, s'u l'è u câxu, tütte ai növe zöghi. E quattru quadrette ch'e l'han passàu sti scuntri lì e van a impì u tabelùn a öttu da segunda fase, inandiâ pe' quarti de finâle, semifinâle e finâle, au primmu ai ünze zöghi e tütte cun l'andâ, u returnu e, s'u l'è u câxu, a bella<ref name="Serie B" />.
E quadrette ch'e sun stète batüe inti scuntri de qualificasiùn, ciü che l'ürtima clascificâ da primma fase, e finìscian pe' cuntru intu gi(r)ùn pe'a sarvessa, ch'u l'è zügàu numma che cun de partìe d'andâ. E ürtime due clascifichèi aa fìn de stu gi(r)ùn e van inderê inta Sé(r)ie C1, mèntre ch'u l'è prumossu inta Sé(r)ie A e due finaliste du tabelùn pe'u scüdettu<ref name="Serie B" />.
E primme quattru quadrette pe' punti aa fìn da ''regular season'' e se guagnan d'intrà ae semifinâle da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], züghèi in sc'in campu neutrâle cuscì cumme a finâle<ref name="Serie B" />.
== Sé(r)ie C1 ==
A Sé(r)ie C1 a l'è u tersu livéllu du campiunàu italiàn de balùn. Segundu a furma duve(r)â au dì d'ancöi, a Sé(r)ie C1 a l'è spartìa inte due fase, cu'a primma (a ''regular season'') ch'a l'è inandiâ cumme in gi(r)ùn ünicu a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu e e primme öttu clascifichèi de sta fase lì ch'e se guagnan u dirittu de passà aa segunda fase che, pe' cuntru, a l'è in tabelùn ch'u parte dai quarti de finâle. I quarti, e semifinâle e a finâle e sun züghèi cun andâ, returnu e a bella, quand'u l'è u câxu, e, pe'a finâle, a bella a g'ha da zügâse in sc'in campu ch'u secce neutrâle. E ürtime due squaddre pe' pusisiùn da primma fase e van inderê inta Sé(r)ie C2, mèntre quella ch'a l'ha guagnàu a finâle a l'è prumossa drìta inta Sé(r)ie B<ref name="Serie C1">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1742:serie-c1|tìtolo=Campionato Nazionale Serie C1 - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2026|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref>.
E primme quattru clascifichèi aa fìn du gi(r)ùn d'andâ da ''regular season'' e se guagnan a partecipasiùn dirètta ae semifinâle da Cuppa Italia de categu(r)ìa, che cumme a finâle a l'è zügâ ai scuntri dirètti<ref name="Serie C1" />.
== Sé(r)ie C2 ==
A Sé(r)ie C2 a l'è u quartu, e ürtimu, livéllu du campiunàu italiàn de balùn. Pe'a furma ch'a se duve(r)a au dì d'ancöi a cumprènde disette quadrette ch'e ghe zögan, cu'e partìe ch'e se spartìscian fra de due fase: inta primma fase (a ''regular season'') e quadrette, spartìe pe' dui gi(r)ùi, e se scuntran segundu a formula du gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu ai növe zöghi e ina pôsa quandu che a summa a riva ai öttu zöghi<ref name="Serie C2">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1440:serie-c2|tìtolo=Campionato Nazionale Serie C2 - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}</ref>.
Inta segunda fase, pe' cuntru, e primme öttu quadrette pe' gi(r)ùn e se qualifican pe'u tabelùn finâle, ch'u parte dai utavi e ch'u funsiuna a eliminasiùn dirètta fin'ai quarti. Fina ai quarti e van ancù e regule da primma fase, mèntre pe'e semifinâle e a finâle, pe' cuntru, u l'è previstu l'andâ, u returnu e, s'u ghe n'è de besögnu, a bella, slünghèi fina ai ünze zöghi, cun pôsa quandu a summa a riva ai dexe zöghi. A l'è prumossa inta Sé(r)ie C1 a quadretta ch'a guagna u campiunàu<ref name="Serie C2" />.
E quadrette che finìscian au primmu pòstu di dui gi(r)ùi da primma fase e se guagnan a partecipasiùn dirètta aa finâle de Cuppa Italia de categu(r)ìa, cu'in scuntru dirèttu intu câxu ch'u ghe secce de quadrette pa(r)egge pe' punti<ref name="Serie C2" />.
== Zùeni ==
=== Under 21 ===
Au campiunàu de l'Under 21 u ghe pò pìa parte tütti i zügaûi ch'i l'aggen in'etè cumpresa fra i dixöttu e i vintün ànni; de ciü, e sucietè e ponen zuntà in zügaû ciü grande aa sò rösa, ma ch'u l'agge au mascimu vintidui ànni e ch'u nu secce inta pusisiùn de batitû. Inta categu(r)ìa de l'Under 21 u ghe zöga ünze quadrette, spartìe fra dui gi(r)ùi inandièi au moddu du gi(r)ùn a l'italiâna, cun partìe d'andâ e de returnu. Finìu a primma fase, e quadrette e sun turna spartìe in sce trèi gi(r)ùi a l'italiâna e, aa fìn de sti lì, quelle inte primme pusisiùi ciü a segunda meju clascificâ (di dui gi(r)ùi a quattru quadrette) e pìan parte ae semifinâle che, cumme a finâle, e cumprendan u scuntru d'andâ, de returnu e a bella, in sce campu neutrâle, s'a l'è necesa(r)ia<ref name="Under 21">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1441:under-21|tìtolo=Campionato Nazionale Under 21 - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}</ref>.
U campiunàu de l'Under 21 u g'ha ascì u sò turneu da Cuppa Italia, zügàu a scuntri dirètti a partì dai quarti de finâle, cu'e quattru quadrette cun ciü punti inti ciaschedün di dui gi(r)ùi<ref name="Under 21" />.
=== Aliêvi ===
Au campiunàu di Aliêvi u ghe pò pià parte i zügaûi da l'etè ch'a l'è cumpresa fra i sezze e i disett'ànni. E quadrette e ponen serne ascì in zügaû ciü grossu pe'a sò rösa, che pe(r)ò u l'è agge au mascimu in ànnu de ciü e ch'u nu zöghe cumme batitû. E quadrette inta categu(r)ìa di Aliêvi e sun duzze, spartìe fra dui gi(r)ùi inandièi segundu a furmula da gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu. E primme quattru clascifichèi de ògni gi(r)ùn da primma fase e l'intran drìte inta segunda, ch'a cumènsa dae partìe di quarti de finâle e che, pe' tütti i incuntri, a prevegghe de andâ, de returnu e a bella<ref name="Allievi">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1445:allievi|tìtolo=Campionato Nazionale Allievi - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}</ref>.
U campiunàu di Aliêvi u g'ha ascì in sò tabelùn pe'a Cuppa Italia de categu(r)ìa, spartìu inte quattru gi(r)ùi ch'i serven a stabilì e quattru quadrette ch'e se zögan e semifinâle che, cumme a finâle, e sun a scuntru dirèttu e in sc'in campu neutrâle<ref name="Allievi" />.
=== Debütanti ===
Au campiunòu di Debütanti u ghe pìa parte tütti i atleti de in'etè cumpresa fra i quatòrze e i chinz'ànni, cu'e quadrette ch'e g'han a puscibilitè d'inse(r)ì in zügaû de au mascimu in ànnu ciü gròssu, ma nu inta pusisiùn de batitû. E quadrette inta categu(r)ìa di Debütanti e sun quatòrze, spartìe fra dui gi(r)ùi ch'i sun inandièi aa mane(r)a du gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu. Tütte e quadrette e passan dunca aa segunda fase, ch'a l'è in tabelùn a eliminasiùn dirètta, cun de cubbie furmèi segundu a sò pusisiùn aa fìn da primma parte du campiunàu e di scuntri ch'e cumprenden de andâ, de returnu e a bella, s'a l'è necesa(r)ia<ref name="Esordienti">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1448:esordienti|tìtolo=Campionato Nazionale Esordienti - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}</ref>.
De ciü, e quadrette au primmu pòstu inti sò gi(r)ùi da primma fase e se guagnan u dirittu de zügà a Cuppa Italia di Debütanti<ref name="Esordienti" />.
=== Pulìn ===
Au campiunàu di Pulìn i ghe ponen pià parte tütti i atleti cu'in'etè ch'a vagghe dai duzze ai trezz'ànni, e u nu l'è permissu ae sucietè de metìne de ciü grossi inta sò rösa. Inta categu(r)ìa di Pulin u ghe zöga sezze quadrette, spartìe fra dui gi(r)ùi ch'i sun inandièi cu'u scistema du gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu. De dòppu, tütte e quadrette e passan aa segunda fase, ch'a l'è in tabelùn a eliminasiùn dirètta, cun de cubbie furmèi segundu a sò pusisiùn aa fìn da primma parte du campiunàu. Dai utavi de finâle in avanti i scuntri i cumprendan de andâ, de returnu e a bella, s'u l'è u câxu<ref name="Pulcini">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1451:pulcini|tìtolo=Campionato Nazionale Pulcini - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}</ref>.
De ciü, e quadrette in tésta au sò gi(r)ùn da primma fase e se guagnan u dirittu de zügà a Cuppa Italia di Pulìn<ref name="Pulcini" />.
=== Prumusiunâli ===
Au campiunàu di Prumusiunâli u ghe pò pià parte tütti i fiöi fina ai ünz'ànni, cumpìi inte l'ànnu sula(r)e e sènsa de derughe. Inte sta categu(r)ìa lì e ghe zögan vintitrê quadrette, spartìe pe' sette gi(r)ùi da trèi o da quattru squaddre. E quadrette clascifichèi inta primma pusisiùn de ògni gi(r)ùn e l'intran inta segunda fase, pe' qualificâse ae semifinâle e, de de lì, aa finâle<ref>{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1469:promozionali|tìtolo=Attività Promozionali - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}</ref>.
== Dònne ==
Au campiunàu de dònne de classe ''senior'' u ghe pò pià parte tütte e atlete ch'e l'aggen ciü de chinz'ànni, cumpìi inte l'ànnu de lüna(r)iu in cursu, scibèn ch'u se ghe posse inse(r)ì de züghè(r)e fina a 'n minimu de duzz'ànni. Inta categu(r)ìa de dònne e ghe zögan quattru quadrette, misse insemme int'in gi(r)ùn ünicu cun de partìe d'andâ e de returnu. Aa fìn du gi(r)ùn u gh'è a segunda fase, cu'e semifinâle ch'e sun züghèi dae cubbie 1°-4° e 2°-3° e, cuscì cumme a finâle, furmèi de andâ, returnu e bella, s'a l'è necesa(r)ia<ref name="Femminile">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1470:femminile|tìtolo=Attività Femminile - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|p=1|vìxita=2024-08-26}}</ref>.
Intu mèntre, ste quadrette e zögan ascì intu turneu da Cuppa Italia de categu(r)ìa, inandiâ in sce dui "cuncentramènti" apòsta, pe' creà a clascifica de dund'e sun pièi e primme due quadrette, ch'e zögan a finâle, a scuntru seccu<ref name="Femminile" />. Pe' di ànni u gh'è stètu fina a spartisiùn du campiunàu inte due categu(r)ìe ''senior'' e ''junior'' ma, pe'u mumèntu, stu scistema lì u nu l'è stètu cunfermàu.
== Nòtte ==
<references />
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-08}}
[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]
b90ctbksaom7g690i7qzqqfptfj9q09
274626
274625
2026-10-08T18:09:08Z
N.Longo
12052
N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Canpionòu italiàn de balón]] a [[Campiunàu italiàn de balùn]]: ⇒ ar
274625
wikitext
text/x-wiki
{{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Campionato italian do Zeugo do ballon|Campiunàu italiàn de futuballu]]}}
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
U '''campiunàu italiàn de balùn''' (''campionato italiano di pallapugno'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è l'insemme di turnei de [[Balón (zêugo)|balùn]], de livéllu nasiunâle e regiunâle, ch'i sun inandièi daa Federasiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P., ''Federazione Italiana Pallapugno''). I campiunèi i sun spartìi e urganizèi in sce quattru livélli, ch'i sun tütti ricunusciüi cumme de carattere diletantisticu, ciü che quelli dedichèi ai zügaûi ciü zùeni. Tütti i livélli, tantu inte categu(r)ìe ''senior'' che inte quelle di ciü zùeni, i pòrtan a guagnà in scüdettu e ina Cuppa Italia de categu(r)ìa.
E sucietè spurtìve e pìan parte ai dife(r)ènti campiunèi in scia base di diritti spurtìvi ch'e l'han guagnàu inta stagiùn passâ e, a dife(r)ènsa che inte de âtre disciplìne, a mèxima sucietè a pu(r)ea zügà cun de quadrette dife(r)ènti inte ciü campiunèi.
== Sé(r)ie A ==
{{Véddi ascì|Sé(r)ie A (balùn)|Cuppa Italia (balùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu intu detaju}}
A [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] a l'è u turneu de livéllu nasiunâle ciü impurtante intu balùn, pe' tantu ch'a l'è a mascima categu(r)ìa de sò campiunàu. Inta furma duve(r)â au dì d'ancöi u ghe zöga, inte tüttu, duzze quadrette, spartìe fra a [[Liguria|Ligü(r)ia]] e u [[Piemonte|Piemunte]], e a l'è inandiâ in sce trê fase, segundu a cuscì dìta "formula Bresciàn"<ref name="Serie A">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref>.
A primma parte du campiunàu a l'è a ''[[Stagión sportîva#Regular season|regular season]]'', cu'e quadrette ch'e se scuntran int'in [[gîón a l'italiànn-a|gi(r)ùn a l'italiâna]], dunca cun de partìe de andâ e de returnu. In scia base de cumme ch'a finìsce sta fase, u l'è decretàu i nummi de quattru quadrette ch'e pìan parte ai ''play-off'', de quattru ch'e van ai ''play-out'' e de quattru che pe' cuntru e g'han da zügâse u gi(r)ùn pe'a sarvessa<ref name="Serie A" />.
Inta segunda fase, i gi(r)ùi i sun dispütèi de lungu a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu e cu'e vito(r)ie ch'e dan dui o trèi punti, da zuntà a quelli zà guagnèi inta primma fase. I sun dèti dui punti se a vito(r)ia a l'è guagnâ pe' 9-8 o pe' 9-7, cu'a quadretta aversa(r)ia ch'a ne guagna ün, mèntre inte tütti i âtri câxi a vito(r)ia a ne va de lungu trèi. E primme due quadrette ai ''play-off'' e l'intran drìtu ae semifinâle pe'u scüdettu; pe' cuntru e ürtime due de stu gi(r)ùn e e primme due di ''play-out'' e g'han da zügâse i spa(r)eggi pe'i âtri dui pòsti a dispusisiùn. E ürtime due quadrette intu gi(r)ùn pe'a sarvessa e van inderê inta [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]]<ref name="Serie A" />.
L'ürtima fase a l'è quella de semifinâle e da finâle pe'u scüdettu, cu'e quattru quadrette qualifichèi ch'e se scuntran inte de partìe d'andâ, de returnu e de spa(r)eggiu, quandu ch'u l'è u câxu e in sc'in campu neutrâle<ref name="Serie A" />.
E quattru quadrette inta meju pusisiùn aa fìn da ''regular season'' e se guagnan a partecipasiùn aa [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]], cun di scuntri dirètti in sciu campu da meju clascificâ pe'e semifinâle e in sc'in campu neutrâle pe'a finâle<ref name="Serie A" />.
A l'ürtimu, a quadretta ch'a l'ha guagnàu l'ürtima edisiùn da Sé(r)ia A e quella ch'a l'ha guagnàu a Cuppa Italia (intu câxu ch'a secce a mèxima se pìa a finalista ch'a l'ha persu u campiunàu) e se zögan u scuntru dirèttu pe'a [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa]], ch'a l'è zügâ in sc'in campu neutrâle<ref name="Serie A" />.
== Sé(r)ie B ==
{{Véddi ascì|Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu intu detaju}}
A [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]] a l'è u segundu livéllu du campiunàu italiàn de balùn e, inta furma ch'a l'è duve(r)â au dì d'ancöi, u ghe pìa parte trezze quadrette. A l'è spartìa inte due fase: a primma, a ''regular season'', a l'è inandiâ cumme in gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu<ref name="Serie B">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/wp-content/uploads/2026/03/03Regolamenti2026-Campionato-serie-B.pdf|tìtolo=Campionato Nazionale Serie B - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref>.
E primme quattru squaddre e se guagnan u passaggiu dirèttu aa segunda fase, mèntre che quelle daa 5° aa 12° pusisiùn e g'han da zügâselu inte de partìe d'andâ, in sciu campu da meju clascificâ, de returnu e de spa(r)eggiu, s'u l'è u câxu, tütte ai növe zöghi. E quattru quadrette ch'e l'han passàu sti scuntri lì e van a impì u tabelùn a öttu da segunda fase, inandiâ pe' quarti de finâle, semifinâle e finâle, au primmu ai ünze zöghi e tütte cun l'andâ, u returnu e, s'u l'è u câxu, a bella<ref name="Serie B" />.
E quadrette ch'e sun stète batüe inti scuntri de qualificasiùn, ciü che l'ürtima clascificâ da primma fase, e finìscian pe' cuntru intu gi(r)ùn pe'a sarvessa, ch'u l'è zügàu numma che cun de partìe d'andâ. E ürtime due clascifichèi aa fìn de stu gi(r)ùn e van inderê inta Sé(r)ie C1, mèntre ch'u l'è prumossu inta Sé(r)ie A e due finaliste du tabelùn pe'u scüdettu<ref name="Serie B" />.
E primme quattru quadrette pe' punti aa fìn da ''regular season'' e se guagnan d'intrà ae semifinâle da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], züghèi in sc'in campu neutrâle cuscì cumme a finâle<ref name="Serie B" />.
== Sé(r)ie C1 ==
A Sé(r)ie C1 a l'è u tersu livéllu du campiunàu italiàn de balùn. Segundu a furma duve(r)â au dì d'ancöi, a Sé(r)ie C1 a l'è spartìa inte due fase, cu'a primma (a ''regular season'') ch'a l'è inandiâ cumme in gi(r)ùn ünicu a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu e e primme öttu clascifichèi de sta fase lì ch'e se guagnan u dirittu de passà aa segunda fase che, pe' cuntru, a l'è in tabelùn ch'u parte dai quarti de finâle. I quarti, e semifinâle e a finâle e sun züghèi cun andâ, returnu e a bella, quand'u l'è u câxu, e, pe'a finâle, a bella a g'ha da zügâse in sc'in campu ch'u secce neutrâle. E ürtime due squaddre pe' pusisiùn da primma fase e van inderê inta Sé(r)ie C2, mèntre quella ch'a l'ha guagnàu a finâle a l'è prumossa drìta inta Sé(r)ie B<ref name="Serie C1">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1742:serie-c1|tìtolo=Campionato Nazionale Serie C1 - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2026|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref>.
E primme quattru clascifichèi aa fìn du gi(r)ùn d'andâ da ''regular season'' e se guagnan a partecipasiùn dirètta ae semifinâle da Cuppa Italia de categu(r)ìa, che cumme a finâle a l'è zügâ ai scuntri dirètti<ref name="Serie C1" />.
== Sé(r)ie C2 ==
A Sé(r)ie C2 a l'è u quartu, e ürtimu, livéllu du campiunàu italiàn de balùn. Pe'a furma ch'a se duve(r)a au dì d'ancöi a cumprènde disette quadrette ch'e ghe zögan, cu'e partìe ch'e se spartìscian fra de due fase: inta primma fase (a ''regular season'') e quadrette, spartìe pe' dui gi(r)ùi, e se scuntran segundu a formula du gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu ai növe zöghi e ina pôsa quandu che a summa a riva ai öttu zöghi<ref name="Serie C2">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1440:serie-c2|tìtolo=Campionato Nazionale Serie C2 - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}</ref>.
Inta segunda fase, pe' cuntru, e primme öttu quadrette pe' gi(r)ùn e se qualifican pe'u tabelùn finâle, ch'u parte dai utavi e ch'u funsiuna a eliminasiùn dirètta fin'ai quarti. Fina ai quarti e van ancù e regule da primma fase, mèntre pe'e semifinâle e a finâle, pe' cuntru, u l'è previstu l'andâ, u returnu e, s'u ghe n'è de besögnu, a bella, slünghèi fina ai ünze zöghi, cun pôsa quandu a summa a riva ai dexe zöghi. A l'è prumossa inta Sé(r)ie C1 a quadretta ch'a guagna u campiunàu<ref name="Serie C2" />.
E quadrette che finìscian au primmu pòstu di dui gi(r)ùi da primma fase e se guagnan a partecipasiùn dirètta aa finâle de Cuppa Italia de categu(r)ìa, cu'in scuntru dirèttu intu câxu ch'u ghe secce de quadrette pa(r)egge pe' punti<ref name="Serie C2" />.
== Zùeni ==
=== Under 21 ===
Au campiunàu de l'Under 21 u ghe pò pìa parte tütti i zügaûi ch'i l'aggen in'etè cumpresa fra i dixöttu e i vintün ànni; de ciü, e sucietè e ponen zuntà in zügaû ciü grande aa sò rösa, ma ch'u l'agge au mascimu vintidui ànni e ch'u nu secce inta pusisiùn de batitû. Inta categu(r)ìa de l'Under 21 u ghe zöga ünze quadrette, spartìe fra dui gi(r)ùi inandièi au moddu du gi(r)ùn a l'italiâna, cun partìe d'andâ e de returnu. Finìu a primma fase, e quadrette e sun turna spartìe in sce trèi gi(r)ùi a l'italiâna e, aa fìn de sti lì, quelle inte primme pusisiùi ciü a segunda meju clascificâ (di dui gi(r)ùi a quattru quadrette) e pìan parte ae semifinâle che, cumme a finâle, e cumprendan u scuntru d'andâ, de returnu e a bella, in sce campu neutrâle, s'a l'è necesa(r)ia<ref name="Under 21">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1441:under-21|tìtolo=Campionato Nazionale Under 21 - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}</ref>.
U campiunàu de l'Under 21 u g'ha ascì u sò turneu da Cuppa Italia, zügàu a scuntri dirètti a partì dai quarti de finâle, cu'e quattru quadrette cun ciü punti inti ciaschedün di dui gi(r)ùi<ref name="Under 21" />.
=== Aliêvi ===
Au campiunàu di Aliêvi u ghe pò pià parte i zügaûi da l'etè ch'a l'è cumpresa fra i sezze e i disett'ànni. E quadrette e ponen serne ascì in zügaû ciü grossu pe'a sò rösa, che pe(r)ò u l'è agge au mascimu in ànnu de ciü e ch'u nu zöghe cumme batitû. E quadrette inta categu(r)ìa di Aliêvi e sun duzze, spartìe fra dui gi(r)ùi inandièi segundu a furmula da gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu. E primme quattru clascifichèi de ògni gi(r)ùn da primma fase e l'intran drìte inta segunda, ch'a cumènsa dae partìe di quarti de finâle e che, pe' tütti i incuntri, a prevegghe de andâ, de returnu e a bella<ref name="Allievi">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1445:allievi|tìtolo=Campionato Nazionale Allievi - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}</ref>.
U campiunàu di Aliêvi u g'ha ascì in sò tabelùn pe'a Cuppa Italia de categu(r)ìa, spartìu inte quattru gi(r)ùi ch'i serven a stabilì e quattru quadrette ch'e se zögan e semifinâle che, cumme a finâle, e sun a scuntru dirèttu e in sc'in campu neutrâle<ref name="Allievi" />.
=== Debütanti ===
Au campiunòu di Debütanti u ghe pìa parte tütti i atleti de in'etè cumpresa fra i quatòrze e i chinz'ànni, cu'e quadrette ch'e g'han a puscibilitè d'inse(r)ì in zügaû de au mascimu in ànnu ciü gròssu, ma nu inta pusisiùn de batitû. E quadrette inta categu(r)ìa di Debütanti e sun quatòrze, spartìe fra dui gi(r)ùi ch'i sun inandièi aa mane(r)a du gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu. Tütte e quadrette e passan dunca aa segunda fase, ch'a l'è in tabelùn a eliminasiùn dirètta, cun de cubbie furmèi segundu a sò pusisiùn aa fìn da primma parte du campiunàu e di scuntri ch'e cumprenden de andâ, de returnu e a bella, s'a l'è necesa(r)ia<ref name="Esordienti">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1448:esordienti|tìtolo=Campionato Nazionale Esordienti - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}</ref>.
De ciü, e quadrette au primmu pòstu inti sò gi(r)ùi da primma fase e se guagnan u dirittu de zügà a Cuppa Italia di Debütanti<ref name="Esordienti" />.
=== Pulìn ===
Au campiunàu di Pulìn i ghe ponen pià parte tütti i atleti cu'in'etè ch'a vagghe dai duzze ai trezz'ànni, e u nu l'è permissu ae sucietè de metìne de ciü grossi inta sò rösa. Inta categu(r)ìa di Pulin u ghe zöga sezze quadrette, spartìe fra dui gi(r)ùi ch'i sun inandièi cu'u scistema du gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu. De dòppu, tütte e quadrette e passan aa segunda fase, ch'a l'è in tabelùn a eliminasiùn dirètta, cun de cubbie furmèi segundu a sò pusisiùn aa fìn da primma parte du campiunàu. Dai utavi de finâle in avanti i scuntri i cumprendan de andâ, de returnu e a bella, s'u l'è u câxu<ref name="Pulcini">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1451:pulcini|tìtolo=Campionato Nazionale Pulcini - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}</ref>.
De ciü, e quadrette in tésta au sò gi(r)ùn da primma fase e se guagnan u dirittu de zügà a Cuppa Italia di Pulìn<ref name="Pulcini" />.
=== Prumusiunâli ===
Au campiunàu di Prumusiunâli u ghe pò pià parte tütti i fiöi fina ai ünz'ànni, cumpìi inte l'ànnu sula(r)e e sènsa de derughe. Inte sta categu(r)ìa lì e ghe zögan vintitrê quadrette, spartìe pe' sette gi(r)ùi da trèi o da quattru squaddre. E quadrette clascifichèi inta primma pusisiùn de ògni gi(r)ùn e l'intran inta segunda fase, pe' qualificâse ae semifinâle e, de de lì, aa finâle<ref>{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1469:promozionali|tìtolo=Attività Promozionali - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}</ref>.
== Dònne ==
Au campiunàu de dònne de classe ''senior'' u ghe pò pià parte tütte e atlete ch'e l'aggen ciü de chinz'ànni, cumpìi inte l'ànnu de lüna(r)iu in cursu, scibèn ch'u se ghe posse inse(r)ì de züghè(r)e fina a 'n minimu de duzz'ànni. Inta categu(r)ìa de dònne e ghe zögan quattru quadrette, misse insemme int'in gi(r)ùn ünicu cun de partìe d'andâ e de returnu. Aa fìn du gi(r)ùn u gh'è a segunda fase, cu'e semifinâle ch'e sun züghèi dae cubbie 1°-4° e 2°-3° e, cuscì cumme a finâle, furmèi de andâ, returnu e bella, s'a l'è necesa(r)ia<ref name="Femminile">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1470:femminile|tìtolo=Attività Femminile - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|p=1|vìxita=2024-08-26}}</ref>.
Intu mèntre, ste quadrette e zögan ascì intu turneu da Cuppa Italia de categu(r)ìa, inandiâ in sce dui "cuncentramènti" apòsta, pe' creà a clascifica de dund'e sun pièi e primme due quadrette, ch'e zögan a finâle, a scuntru seccu<ref name="Femminile" />. Pe' di ànni u gh'è stètu fina a spartisiùn du campiunàu inte due categu(r)ìe ''senior'' e ''junior'' ma, pe'u mumèntu, stu scistema lì u nu l'è stètu cunfermàu.
== Nòtte ==
<references />
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-08}}
[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]
b90ctbksaom7g690i7qzqqfptfj9q09
Sé(r)ie A (balùn)
0
30000
274636
274585
2026-10-08T18:12:17Z
N.Longo
12052
wl
274636
wikitext
text/x-wiki
{{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Serie A]]}}
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome = Sé(r)ie A
|sport = Balón (zêugo)
|tipologia = Club
|confederazione = F.I.P.A.P.
|nazione = {{ITA}}
|titolo = Campiùn d'Italia
|apertura = Arvì
|chiusura = Nuvènbre
|partecipanti = 12 squaddre
|retrocessione = [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]]
|sito = [http://www.fipap.it/ FIPAP]
|fondazione = 1912
|detentore = {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|trofeo = [[File:scudetto.svg|80px]]
|nome trofeo = Scüdettu
|formato = Gi(r)ùn a l'italiâna
|organizzatore=F.I.P.A.P.
}}
A '''Sé(r)ie A''' (''Serie A'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è a mascima categu(r)ìa e a cumpetisiùn italiâna ciü impurtante de [[Balón (zêugo)|balùn]], inandiâ fìn dau [[1912]] e che au dì d'ancöi a l'è rivâ aa sò edisiùn nüme(r)u sèntu e trê.
== Sto(r)ia ==
Scibèn che i primmi turnei de balùn i remuntan aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au tèmpu de di zügaûi legenda(r)i cumme u [[Giuseppe Filippa]], dìtu "Ghindo", de [[Cravanzana|Cravansâna]], u primmu campiunàu regula(r)e de sta disciplìna lì u s'è zügàu numma che du [[1912]]. Fra i atleti ciü mensunèi de quelli ànni, u se pò regurdà u [[Riccardo Fuseri]], campiùn pe' quattru ànni daa fi(r)a, u [[Pierino Bonsignore]] e u [[Maggiorino Bistolfi]], cun dui scüdetti a tésta, e u [[Raffaele Ricca]], ch'u l'ha guagnàu quattru campiunèi. Intu cursu d'ina partìa in [[Asti]] du [[1920]], u [[Milin Panizzi]] de [[Sanremu|Sanremmu]] u l'ha ti(r)àu in balùn de 180 grammi a 'na distansa de 87,5 mêtri, au puntu ch'u l'ha marcàu ün di record ciü antìgu du balùn. Inte st'etè lì, u campiunàu de balùn u l'é(r)a bèn cunusciüu e u ti(r)ava tanti tifusi, tantu da zügâsela cu'u növu sport du [[Zeugo do ballon|futuballu]]. De ciü, u se pò regurdà cumme u [[Vittorio Pozzo]], cumisa(r)iu tecnicu da [[Naçionâ de balon de l'Italia|nasiunâle italiâna de balùn]] ch'a l'ha guagnàu dui mundiâli, u [[Carlo Parola]], u [[Renato Cesarini]] e tanti âtri zügaûi de futuballu, i l'avessen zügàu ascì au balùn.
Inti [[Anni 1930|ànni Trènta]] u balùn u l'è passàu sutta a l'urganizasiùn spurtìva de l'Urganizasiùn Nasiunâle du Dòppu Travaju (OND), che alantu(r)a a gestìva tütte ste ativitè, ma u nu l'ha piàu gua(r)i de finansiamènti e u s'è truvàu int'in mumèntu de gran crisi, pe' êsse missu daa parte intu panu(r)amma spurtìvu nasiunâle. Alantu(r)a u campiunàu u l'axeva tòstu ninte de impurtansa, cu'in nüme(r)u bèn picìn de quadrette ch'e ghe zügavan. Adiritü(r)a, du [[1937]], au campiùn [[Paolo Rossi (zügaû de balùn)|Paolo Rossi]] u nu l'è stètu puscibile de difènde u sò titulu scicumme che l'urganizasiùn a nu gh'axeva dìtu pe' tèmpu de l'imprinsippiu da cumpetisiùn. Intu mese de mazzu du [[1946]] u s'è tegnüu in incuntru de tifusi e veggi dirigènti a [[Turin|Tü(r)ìn]] cu'u fìn de mettise insemme int'ina federasiùn, ma i travai i sun andèti avanti pe' tantu tèmpu e, intu mese de dixèmbre de stu ànnu, u balùn u l'è finìu inta federasiùn du [[Tanboêto (spòrt)|tambu(r)éllu]].
De lungu inte quelli ànni, sübitu dòppu a fìn da guèra, u gh'é(r)a restàu numma che quarche zögu du balùn ch'u funsiunava, cun tütta a gestiùn che inta pratica a s'é(r)a strêta ai trèi impianti de Tü(r)ìn, Arba e Acqui, ch'i l'axevan finìu pe' mangiâghe surva. De ciü, u campiunàu u se zügava de setèmbre, aa fìn da stagiùn spurtìva che, pe'u ciü, a l'é(r)a dedicâ ai trufei, tantu che i zügaûi i nu l'é(r)an mancu inte meju cundisiùi pe'u scüdettu. U campiunàu da mascima sé(r)ie u l'è stètu turna inandiàu a partì dau [[1947]] (sènsa ch'u se interumpisse ciü menu che du [[2020]], ànnu da [[Pandemîa de COVID-19|pandemìa COVID-19]]), cu'e pôche quadrette ch'u gh'é(r)a e a sfidda ritruvâ fra l'[[Augusto Manzo]], ch'u l'è cunscide(r)àu fra i zügaûi ciü forti inta sto(r)ia du balùn, e u sò stò(r)icu aversa(r)iu, u [[Francesco Gioetti]]. Defèti, fra u 1947 e u [[1951]], u Manzo u l'è sciurtìu vincitû du campiunàu pe' sinque votte daa fi(r)a, in'impresa che nisciün u l'ha ciü ripetüu. De ciü, du [[1942]], u Manzo u l'axeva piàu parte ascì au campiunàu de [[balón co-o brasàllo|balùn cu'u brasallu]], dund'u l'ha guagnàu cuntr'ai specialisti ciü mensunèi de stu sport.
Cun l'imprinsippiu di [[Anni 1950|ànni '50]], u balùn u l'ha turna cumensàu a svilüpâse grassie ai spunciùi de di diretûi, a cumensà da quellu du zögu du balùn de Arba, u [[Romualdo Isnardi]], e du giurnalista da ''Gazzetta d'Alba'' [[Remo Gianuzzi]], cun l'ubietìvu de libe(r)à u balùn dae scumisse e d'arvìlu ai zùeni, faxèndulu cunusce in sci giurnâli. Du [[1951]], a Tü(r)ìn, a l'è stèta dunca fundâ l'Üniùn Italiâna de Balùn Lastegu (UIPE, ''Unione Italiana Pallone Elastico''), cu'a presènsa, fra i âtri, de l'Isnardi, du Gianuzzi e du Manzo.
Inte stu mòddu, u balùn u l'ha turna cumensàu a ti(r)à l'interèsse da stampa: de sti tèmpi, di giurnâli cumme ''La Stampa'', ''Il Popolo Nuovo'', ''Tuttosport'', a ''Gazzetta del Popolo'', ''[[O Secolo|Il Secolo XIX]]'' e u ''Corriere del Popolo'' i l'han cumensàu a pübbricà a cronaca di fèti lighèi au balùn. De ciü, u s'è inaugü(r)àu di növi zöghi du balùn a [[Còrcre|Carca(r)e]], [[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]], [[Imperia|Impe(r)ia]], [[Sêva]], [[Cuni]] e [[Bra]], mèntre i sun turnèi in ativitè quelli de [[Asti]], [[Bene Vagienna]] e [[Löa]]. Du [[1951]], a finâle du turneu de Tü(r)ìn fra l'Augusto Manzo e u [[Franco Balestra]], zügâ au mèximu tèmpu du [[Derby (sport)|derby]] de futuballu da sitè, a l'ha avüu ciü de 5.000 spetatûi. De lungu de sti ànni, u balùn u l'è vegnüu in sport ciü da prufesciunisti: u Franco Balestra, campiùn de [[Prelà]], du [[1953]] u l'è passàu aa ''Sapet Torino'' cu'in cuntrattu da 500.000 franchi a l'ànnu, pôcu mênu de quantu i piavan i zügaûi de futuballu ma che, a ògni moddu, a l'é(r)a ina pâga bèn impurtante. Pe'u fètu che i turnei i faxevan guagnà pa(r)eggi dinè a quelli ch'i l'inandiavan, levandu de interèsse pe'u campiunàu, du [[1959]] a federasiùn a l'ha decisu che tütte e squaddre da primma e da segunda categu(r)ìa e gh'avessen da pusâse armenu u dì de primma de partìe du campiunàu.
Cu'i [[Anni 1960|ànni '60]], u campiunàu u l'è turna vegnüu a cumpetisiùn spurtìva ciü impurtante da stagiùn, mèntre che i turnei i l'é(r)an chinèi pe' nüme(r)u e frequènsa. Sti ànni i sun stèti in mumèntu de gran interèsse pe'u balùn, cun migiè de tifusi a mi(r)à ae partìe de grandi campiùi cumme u [[Piero Alemanni]], l'[[Aurelio Defilippi]], u [[Donato Feliciano]], u [[Beppe Corino]] e u [[Guido Galliano]]. A fìn de st'epuca lì a l'è segnâ, du [[1964]], dau retì(r)u de l'Augusto Manzo e, du [[1967]], daa demulisiùn du grande zögu du balùn de Tü(r)ìn, l'''Edmondo De Amicis''. De dòppu a l'è tacâ a rivalitè fra u [[Felice Bertola]] e u [[Massimo Berruti]], ch'i se sun cuntesi u titulu pe' tòstu vint'ànni.
Du [[1983]] u s'è zügàu pe'a primma votta u turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] e, a partì dau [[1992]], e sun stète inandièi e primme cumpetisiùi internasiunâli. Da ste lì u s'è pöi svilüpàu u [[canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi|campiunàu mundiâle di sport sfe(r)ìstichi]], ch'u s'è zügàu in Italia du [[2004]].
== Funsiunamèntu ==
A Sé(r)ie A a l'è u turneu ciü impurtante e a mascima categu(r)ìa du [[campiunàu italiàn de balùn]], cun duzze quadrette, tantu daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] che dau [[Piemonte|Piemunte]], ch'e s'ou zögan. Stu turneu lì u l'è inandiàu inte trê fase, segundu a cuscì dìta "formula Bresciàn".
A primma parte du campiunàu, quella ciü impurtante, a l'è a cuscì dìta ''[[Stagión sportîva|regular season]]''. Inte sta fase lì i ghe sun i scuntri dirètti fra tütte e quadrette du campiunàu, int'in urdine ch'u ne vegne daa sò pusisiùn inta stagiùn passâ. A furma duve(r)â a l'è quella du cuscì dìtu [[gîón a l'italiànn-a|gi(r)ùn a l'italiâna]], pe' 22 giurnè inte tüttu, cun de partìe d'andâ e de returnu ai növe zöghi. In scia base di exiti de ste partìe, e primme quattru squaddre e pìan parte ai ''play-off'', quelle daa 5° a l'8° pusisiùn e zögan i ''play-out'' e e ürtime quattru clascifichè e finìscian int'in gi(r)ùn pe'a sarvessa<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05|outô=F.I.P.A.P.}}</ref>.
Sti trèi gi(r)ùi i sun turna inandièi a l'italiâna, cun l'urdine de partìe d'andâ e de returnu ch'u l'è dètu daa pusisiùn ch'e rivan aa fìn da primma fase. Inta segunda fase, au pòstu di trèi punti da ''regular season'', e vito(r)ie e ne van dui s'e sun guagnèi pe' 9-8 o 9-7 (cu'in puntu ch'u l'è dètu a l'âtra quadretta), sedunca e ne van de lungu trèi. Sti punti i se zuntan a quelli zà guagnèi e tütti insemme i fan a clascifica aa fìn da segunda fase<ref name=":0" />.
E primme due quadrette ai ''play-off'' e se guagnan l'intrâ dirètta ae semifinâle pe'u scüdettu; i âtri dui pòsti i sun pe' chi u l'ha guagnàu i spa(r)eggi fra e âtre due quadrette di ''play-off'' e e primme due di ''play-out''. Inti spa(r)eggi a partìa a l'è ünica (cun cubbie 3° ''play-off'' cuntru 2° ''play-out'' e 4° ''play-off'' cuntru 1° ''play-out''), au primmu ai növe zöghi, e pe' [[zögu du balùn]] u l'è sernüu quellu da meju clascificâ. E quadrette clascifichèi ae ürtime due pusisiùi du gi(r)ùn pe'a sarvessa e sun retrucèsse inta [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]]<ref name=":0" />.
A Sé(r)ie A a finìsce cu'e semifinâle e a finâle du scüdettu, dunde e quattru qualifichèi a l'ürtima fase e zögan de partìe d'andâ, de returnu e, s'u l'è u câxu, de spa(r)eggiu. E cubbie de semifinâle e sun a 1° ''play-off'' cuntr'a chi u l'ha guagnàu u passaggiu fra a 4° ''play-off'' e a 1° ''play-out'' e a 2° di ''play-off'' cuntr'a l'âtra quadretta ch'a l'agge guagnàu i spa(r)eggi. A partìa d'andâ a se tegne in sciu campu da quadretta ch'a l'è ciü âta inta clascifica, u spa(r)eggiu u l'è de lungu in sc'in campu neutrâle<ref name=":0" />.
De ciü, e quattru quadrette meju clascifichèi aa fìn da ''regular season'' e se guagnan a partecipasiùn aa [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] de categu(r)ìa<ref name=":0" />.
== Arbu d'ò(r)u ==
{{Véddi ascì|Arbu d'ò(r)u du campiunàu italiàn de balùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
Chi sutta u gh'è l'arbu d'ò(r)u [[campiunàu italiàn de balùn]]. A partì daa sò primma edisiùn, ch'a s'è zügâ du [[1912]], u titulu u l'è stètu guagnàu da quadrette de vintöttu sitè dife(r)ènti.
{{Colonne}}
* 1912: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} '''Munduì''' (1°)
* 1913: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (2°)
* 1914: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (3°)
* 1915: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (4°)
* 1917: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} '''Tü(r)ìn''' (1°)
* 1918: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (2°)
* 1919: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} '''Bra''' (1°)
* 1920: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (1°)
* 1921: Turneu individuâle
* 1922: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra (2°)
* 1923: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (2°)
* 1924: {{Scìnbolo|600px Verde Arancione e Bianco.png}} '''Beinette''' (1°)
* 1925: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} '''Impe(r)ia''' (1°)
* 1926: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Impe(r)ia (2°)
* 1927: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} '''Cuni''' (1°)
* 1928: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Asti''' (1°)
* 1929: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra (3°)
* 1930: {{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} '''Neive''' (1°)
* 1932: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (3°)
* 1933: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (4°)
* 1934: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (5°)
* 1935: {{Scìnbolo|600px vertical bicolor White HEX-00A1DF.svg}} '''Canelli''' (1°)
* 1936: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} '''Arba''' (1°)
* 1937: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (6°)
* 1938: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (2°)
* 1947: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (3°)
* 1948: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (4°)
* 1949: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (5°)
* 1950: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (6°)
* 1951: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (7°)
* 1952: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Impe(r)ia (3°)
* 1953: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Augusta Benese''' (1°)
* 1954: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (5°)
* 1955: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (7°)
* 1956: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (3°)
{{Colonne spezza}}
* 1957: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (8°)
* 1958: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Aspe Sêva''' (1°)
* 1959: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (9°)
* 1960: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (10°)
* 1961: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (11°)
* 1962: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (8°)
* 1963: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (2°)
* 1964: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (3°)
* 1965: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (4°)
* 1966: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} '''Andö(r)a''' (1°)
* 1967: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Andö(r)a (2°)
* 1968: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Andö(r)a (3°)
* 1969: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} '''Canâ''' (1°)
* 1970: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (5°)
* 1971: {{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} '''A Cêve''' (1°)
* 1972: {{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} A Cêve (2°)
* 1973: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} '''Munastê Burmia''' (1°)
* 1974: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (2°)
* 1975: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (9°)
* 1976: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (6°)
* 1977: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (10°)
* 1978: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (3°)
* 1979: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (11°)
* 1980: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (4°)
* 1981: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (5°)
* 1982: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} '''San Steva Berbu''' (1°)
* 1983: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} '''Cengiu''' (1°)
* 1984: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (12°)
* 1985: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} San Steva Berbu (2°)
* 1986: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (13°)
* 1987: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (7°)
* 1988: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (8°)
* 1989: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (2°)
* 1990: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (3°)
{{Colonne spezza}}
* 1991: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (14°)
* 1992: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (15°)
* 1993: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} '''Curtemilia''' (1°)
* 1994: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} '''Tàggia''' (1°)
* 1995: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} '''U Duseu''' (1°)
* 1996: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} U Duseu (2°)
* 1997: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} '''Spignu Munferàu''' (1°)
* 1998: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (9°)
* 1999: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (10°)
* 2000: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (11°)
* 2001: {{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} '''Muntexéllu d'Arba''' (1°)
* 2002: {{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Muntexéllu d'Arba (2°)
* 2003: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} San Steva Berbu (3°)
* 2004: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (12°)
* 2005: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (13°)
* 2006: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (16°)
* 2007: {{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} '''Duliàn''' (1°)
* 2008: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} '''Dian d'Arba''' (1°)
* 2009: {{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} '''Villanöva de Munduì''' (1°)
* 2010: {{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Villanöva de Munduì (2°)
* 2011: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (4°)
* 2012: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (17°)
* 2013: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (5°)
* 2014: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (6°)
* 2015: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (18°)
* 2016: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} '''Castagnö(r)e de Lanse''' (1°)
* 2017: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnö(r)e de Lanse (2°)
* 2018: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (14°)
* 2019: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnö(r)e de Lanse (3°)
* 2021: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (2°)
* 2022: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (3°)
* 2023: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} U Duseu (3°)
* 2024: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (18°)
* 2025: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (4°)
{{Colonne fine}}
== Nòtte ==
<references />
== Bibliugrafìa ==
{{Véddi ascì|Balón (zêugo)#Bibliografîa|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.it/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.it/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pallapugno/serie-a/|tìtolo=Serie A|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}
[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]
3wvmtj7ul53g5v3di8dqn4jy5f7mucu
Sé(r)ie B (balùn)
0
30001
274635
274576
2026-10-08T18:11:59Z
N.Longo
12052
wl
274635
wikitext
text/x-wiki
{{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Serie B]]}}
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome=Sé(r)ie B
|sport=Balón (zêugo)
|nazione={{ITA}}
|tipologia=Club
|titolo=Campiùn d'Italia
|confederazione=F.I.P.A.P.
|apertura=Arvì
|chiusura=Nuvènbre
|promozione=[[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]]
|retrocessione=Sé(r)ie C1
|sito=[http://www.fipap.it/ F.I.P.A.P.]
|fondazione=1912
|detentore={{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|partecipanti=13 squaddre
|organizzatore=F.I.P.A.P.
}}
A '''Sé(r)ie B''' (''Serie B'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è segunda categu(r)ìa de cumpetisiùi italiâne de [[Balón (zêugo)|balùn]], inandiâ pe'a primma votta du [[1949]] e che, au dì d'ancöi, a l'è rivâ a l'edisiùn nüme(r)u setantequattru. Inandiâ e dirètta daa Federasiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P., ''Federazione Italiana Pallapugno''), ciü che u scüdettu de Sé(r)ie B a fa guagnà a prumusiùn aa mascima categu(r)ìa du campiunàu, a [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]].
De ciü, dau [[2012]], e meju quadrette da Sé(r)ie B e pìan parte au turneu da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de categu(r)ìa]], mèntre che intu passàu e gh'axevan da zügà inta [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]], ünica, cu'a primma sé(r)ie.
== Funsiunamèntu ==
A Sé(r)ie B a l'è u segundu livéllu du [[campiunàu italiàn de balùn]] e, au dì d'ancöi, a tegne drentu trezze quadrette ch'e ne vegnen tantu daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] che dau [[Piemonte|Piemunte]]. Sta categu(r)ìa lì a l'è spartìa inte due fase dife(r)ènti: pe'u primmu u gh'è, cumme inta mascima sé(r)ie, a cuscì dìta ''[[Stagión sportîva|regular season]]''. A ''regular season'' a l'è inandiâ inta furma d'in cuscì dìtu [[gîón a l'italiànn-a|gi(r)ùn a l'italiâna]], e dunca a cumprènde de partìe d'andâ e de returnu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/wp-content/uploads/2026/03/03Regolamenti2026-Campionato-serie-B.pdf|tìtolo=Campionato Nazionale Serie B - A.S. 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|outô=F.I.P.A.P.}}</ref>.
E primme quattru quadrette e se guagnan u passaggiu dirèttu aa segunda fase, mèntre quelle daa 5° aa 12° puxisiùn e g'han da zügaselu (cu'e cubbie 5°-12°, 6°-11°, 7°-10° e 8°-9°) inte de partìe d'andâ, in sciu campu da meju clascificâ, de returnu e de spa(r)eggiu, s'u l'è u câxu, tütte ai növe zöghi. E quattru quadrette ch'e l'han passàu sti scuntri e van dunca a impì u tabelùn a öttu da segunda fase, inandiâ pe' quarti de finâle, semifinâle e finâle, au primmu ai ünze zöghi e tütte cun andâ, returnu e, s'u l'è u câxu, a bella<ref name=":0" />.
E quadrette ch'e sun stète batüe inti scuntri de qualificasiùn, ciü che l'ürtima clascificâ da primma fase, e finìscian pe' cuntru intu gi(r)ùn pe'a sarvessa, zügàu cun numma che e partìe d'andâ. E ürtime due clascifichè aa fìn de stu gî(r)ùn e chinan inta Sé(r)ie C1, mèntre che e due finaliste du tabelùn pe'u scüdettu e sun prumosse inta Sé(r)ie A<ref name=":0" />.
E primme quattru quadrette pe' punti aa fìn da primma fase e se guagnan l'intrâ ae semifinâle da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], cu'e cubbie ch'e sun 1° e 4° clascificâ e 2° cu'a 3°<ref name=":0" />.
== Arbu d'ò(r)u ==
{| class="wikitable"
!Ànnu
!Squaddra
!Sitè
!Batitû
|-
|1949
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|
|-
|1950
|
|
|
|-
|1951
|
|
|
|-
|1952
|
|
|
|-
|1953
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Benese
|[[Bene Viagenna]]
|
|-
|1954
|
|
|
|-
|1955
|
|
|
|-
|1956
|
|
|
|-
|1957
|
|
|
|-
|1958
|
|
|
|-
|1959
|
|
|
|-
|1960
|
|
|
|-
|1961
|
|
|
|-
|1962
|
|
|
|-
|1963
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|
|-
|1964
|
|
|
|-
|1965
|{{Scìnbolo|Bianco e Verde.png}} Unione Sportiva Quaglia
|[[U Castéllu de Diàn|U Castéllu de Dian]]
|Ugo Amelio
|-
|1966
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Francesco Ugo
|-
|1967
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Romano Moraglia
|-
|1968
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|
|-
|1969
|
|
|
|-
|1970
|
|
|
|-
|1971
|
|
|
|-
|1972
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese
|[[A Cêve]]
|Sergio Viglione
|-
|1973
|
|
|
|-
|1974
|
|
|
|-
|1975
|
|
|
|-
|1976
|
|
|
|-
|1977
|
|
|
|-
|1978
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Riccardo Aicardi
|-
|1979
|
|
|
|-
|1980
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|
|-
|1981
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Merlese
|[[Munduì]]
|
|-
|1982
|
|
|
|-
|1983
|
|
|
|-
|1984
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Grasso
|-
|1985
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Aschiero
|-
|1986
|
|
|
|-
|1987
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Monferrina
|[[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]]
|Giorgio Vacchetto
|-
|1988
|
|
|
|-
|1989
|
|
|
|-
|1990
|
|
|
|-
|1991
|
|
|
|-
|1992
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Doglianese
|[[Dogliani|Duliàn]]
|Giorgio Vacchetto
|-
|1993
|
|
|
|-
|1994
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Doglianese
|[[Dogliani|Duliàn]]
|
|-
|1995
|
|
|
|-
|1996
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Giorgio Vacchetto
|-
|1997
|
|
|
|-
|1998
|
|
|
|-
|1999
|
|
|
|-
|2000
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Munduì|Villanöva de Munduì]] <small>(frasiùn Madònna du Pascu)</small>
|Alessandro Bessone
|-
|2001
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} Ricca
|[[Diano d'Alba|Dian d'Arba]] <small>(frasiùn Ricca)</small>
|Gianluca Isoardi
|-
|2002
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Oscar Giribaldi
|-
|2003
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Augusta Benese
|[[Bene Viagenna]]
|Luca Galliano
|-
|2004
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Oscar Giribaldi
|-
|2005
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Taggese
|[[Tàgia (cumüna)|Taggia]]
|Ivan Orizio
|-
|2006
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Ceva
|[[Sêva]]
|Alessandro Simondi
|-
|2007
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese
|[[A Cêve]]
|Daniel Giordano
|-
|2008
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Riccardo Molinari
|-
|2009
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Matteo Levratto
|-
|2010
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2011
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Augusto Manzo
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Massimo Marcarino
|-
|2012
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|Enrico Parussa
|-
|2013
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnolese
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|Nicholas Burdizzo
|-
|2014
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Davide Dutto
|-
|2015
|{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} San Biagio
|[[Munduì]] <small>(frasiùn San Biâxu)</small>
|Andrea Pettavino
|-
|2016
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Cristian Gatto
|-
|2017
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Davide Barroero
|-
|2018
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Cristian Gatto
|-
|2019
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Marco Battaglino
|-
|2021
|{{Scìnbolo|600px Verde.png}} S.P.E.B.
|[[Bernezzo|Bernezzu]] <small>(frasiùn San Ròccu)</small>
|Andrea Daziano
|-
|2022
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso.svg}} Ceva
|[[Sêva]]
|Matteo Levratto
|-
|2023
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Blu2.svg}} Alta Langa
|[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]]
|Fabio Gatti
|-
|2024
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Giovanni Voglino
|-
|2025
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Munduì|Villanöva de Munduì]] <small>(frasiùn Madònna du Pascu)</small>
|Gilberto Torino
|}
== Nòtte ==
<references />
== Bibliugrafìa ==
{{Véddi ascì|Balón (zêugo)#Bibliografîa}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.it/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.it/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-06}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pallapugno/serie-b/|tìtolo=Serie B|léngoa=IT|vìxita=2026-10-06}}
[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]
lplgg04cxseylrd2uied2d853affax5
Arbu d'ò(r)u du campiunàu italiàn de balùn
0
30003
274634
274547
2026-10-08T18:11:42Z
N.Longo
12052
wl
274634
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
L'​'''arbu d'ò(r)u du campiunàu italiàn de [[Balón (zêugo)|balùn]]''' u cröve i 103 [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunèi]] da [[Sé(r)ie A (balùn)|mascima sé(r)ie italiâna de balùn]] ch'i se sun züghèi fina au dì d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/albo-doro/|tìtolo=Albo d'oro bracciale e pallone elastico-pallapugno|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/nascosta/approfondimenti/gli-scudetti-del-balon/|tìtolo=Gli scudetti del balon|dæta=1° zenâ 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}}</ref>.
== Arbu d'ò(r)u ==
{| class="wikitable"
!Ànnu
!Squaddra
!Sitè
!Batitû
!Spalla
|-
|1912
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì
|[[Munduì]]
|Riccardo Fuseri
|Michele Revello
|-
|1913
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì
|[[Munduì]]
|Riccardo Fuseri
|Stanislao Rossi
|-
|1914
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì
|[[Munduì]]
|Riccardo Fuseri
|Cocito
|-
|1915
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì
|[[Munduì]]
|Riccardo Fuseri
|Vincenzo Ferro
|-
|1917
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Domenico Gay
|Luigi Gay
|-
|1918
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Domenico Gay
|Borgo
|-
|1919
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra
|[[Bra]]
|Pierino Bonsignore
|Cicco Delpiano
|-
|1920
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Acqui
|[[Acqui Terme|Acqui]]
|Maggiorino Bistolfi
|Cigliutti
|-
|1921
|Turneu individuâle
| -
|Santero
|
|-
|1922
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra
|[[Bra]]
|Pierino Bonsignore
|Riccardo Fuseri
|-
|1923
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Acqui
|[[Acqui Terme|Acqui]]
|Maggiorino Bistolfi
|Raimondo
|-
|1924
|{{Scìnbolo|600px Verde Arancione e Bianco.png}} Beinette
|[[Beinette]]
|Cesare Marengo
|Silvestro Gyp
|-
|1925
|{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Imperia
|[[Imperia|Impe(r)ia]]
|Raffaele Ricca
|Maurizio Aprile
|-
|1926
|{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Imperia
|[[Imperia|Impe(r)ia]]
|Raffaele Ricca
|Maurizio Aprile
|-
|1927
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuneo
|[[Cuni]]
|Cesare Marengo
|Severino Marengo
|-
|1928
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Asti
|[[Asti]]
|Raffaele Ricca
|Trinchero
|-
|1929
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra
|[[Bra]]
|Paolo Rossi
|Maurizio Aprile
|-
|1930
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neive
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Raffaele Ricca
|Donetti
|-
|1932
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino Eda
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Augusto Manzo
|Angelo Cappello
|-
|1933
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino Eda
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Augusto Manzo
|Angelo Cappello
|-
|1934
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Angelo Cappello
|Riccardo Fuseri
|-
|1935
|{{Scìnbolo|600px vertical bicolor White HEX-00A1DF.svg}} Canelli
|[[Canélli]]
|Augusto Manzo
|Bonino
|-
|1936
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Paolo Rossi
|Gioietti
|-
|1937
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Fiat Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Angelo Cappello
|Maurizio Aprile
|-
|1938
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Gavello
|Bonino
|-
|1947
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Augusto Manzo
|Alfredo Manini
|-
|1948
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Augusto Manzo
|Alfredo Manini
|-
|1949
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Augusto Manzo
|Alfredo Manini
|-
|1950
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Augusto Manzo
|Dellavalle
|-
|1951
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Augusto Manzo
|Dellavalle
|-
|1952
|{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Libertas Imperia<ref group="n.">Campiunàu ricunusciüu numma che du [[1995]]</ref>
|[[Imperia|Impe(r)ia]]
|Franco Balestra
|Calandri
|-
|1953
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Augusta Benese
|[[Bene Vagienna]]
|Armando Solferino
|Pietro Allemanni
|-
|1954
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Aurora Mondovì
|[[Munduì]]
|Armando Solferino
|Pietro Allemanni
|-
|1955
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Franco Balestra
|Alfredo Manini
|-
|1956
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Acqui
|[[Acqui Terme|Acqui]]
|Pietro Allemanni
|Galliano
|-
|1957
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Franco Balestra
|Donato Feliciano
|-
|1958
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Aspe Ceva
|[[Ceva]]
|Franco Balestra
|Lorenzo Gili
|-
|1959
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Franco Balestra
|Lorenzo Gili
|-
|1960
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Franco Balestra
|Ascheri
|-
|1961
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino Eda
|[[Turin|Tü(r)ìn]]
|Donato Feliciano
|Ascheri
|-
|1962
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Calissano Alba
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Giuseppe Corino
|Alfredo Manini
|-
|1963
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Spe Cuneo
|[[Cuni]]
|Aurelio Defilippi
|Felice Bertola
|-
|1964
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Spe Cuneo
|[[Cuni]]
|Aurelio Defilippi
|Felice Bertola
|-
|1965
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Spe Cuneo
|[[Cuni]]
|Felice Bertola
|Alfredo Manini
|-
|1966
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Felice Bertola
|Piero Galliano
|-
|1967
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Felice Bertola
|Gili II
|-
|1968
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Donato Feliciano
|Piero Galliano
|-
|1969
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Ferrero Canale
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Felice Bertola
|Cerrina
|-
|1970
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Ferrero Cuneo
|[[Cuni]]
|Felice Bertola
|Gili II
|-
|1971
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese
|[[A Cêve]]
|Felice Bertola
|Alfredo Manini
|-
|1972
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese
|[[A Cêve]]
|Felice Bertola
|Alfredo Manini
|-
|1973
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero
|[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|Massimo Berruti
|Berardo
|-
|1974
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero
|[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|Massimo Berruti
|Berardo
|-
|1975
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Felice Bertola
|Gili II
|-
|1976
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Sempione Cuneo
|[[Cuni]]
|Massimo Berruti
|Solferino
|-
|1977
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Felice Bertola
|Berardo
|-
|1978
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero
|[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|Massimo Berruti
|Lorenzo Gili
|-
|1979
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Felice Bertola
|Gili II
|-
|1980
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero
|[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|Massimo Berruti
|Olivieri
|-
|1981
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero
|[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|Massimo Berruti
|Olivieri
|-
|1982
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Carlo Balocco
|Solferino
|-
|1983
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Spec Cengio
|[[Cengë|Cengiu]]
|Rodolfo Rosso
|Solferino
|-
|1984
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Felice Bertola
|Galliano
|-
|1985
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Carlo Balocco
|F. Gili
|-
|1986
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Felice Bertola
|Gianni Rigo
|-
|1987
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Riccardo Aicardi
|Augusto Divizia
|-
|1988
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Riccardo Aicardi
|Augusto Divizia
|-
|1989
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Riccardo Aicardi
|Andrea Lanza
|-
|1990
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Riccardo Aicardi
|Andrea Lanza
|-
|1991
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Riccardo Molinari
|Gianni Rigo
|-
|1992
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Riccardo Molinari
|Gianni Rigo
|-
|1993
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Flavio Dotta
|Walter Belmonte
|-
|1994
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Taggese
|[[Tàgia (cumüna)|Taggia]]
|Marco Pirero
|Riccardo Aicardi
|-
|1995
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Alberto Sciorella
|Andrea Lanza
|-
|1996
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Alberto Sciorella
|Andrea Lanza
|-
|1997
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|Stefano Dogliotti
|Gianni Rigo
|-
|1998
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|Michele Giampaolo
|-
|1999
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|Michele Giampaolo
|-
|2000
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|Michele Giampaolo
|-
|2001
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|Gianni Rigo
|-
|2002
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|Gianni Rigo
|-
|2003
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Augusto Manzo
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Roberto Corino
|Pierpaolo Voglino
|-
|2004
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Paolo Danna
|Michele Giampaolo
|-
|2005
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Paolo Danna
|Michele Giampaolo
|-
|2006
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Roberto Corino
|Maurizio Massucco
|-
|2007
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Virtus Langhe
|[[Dogliani|Duliàn]]
|Roberto Corino
|Michele Giampaolo
|-
|2008
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} Ricca
|[[Diano d'Alba|Dian d'Arba]] <small>(fraçión Rìcca)</small>
|Roberto Corino
|Marco Faccenda
|-
|2009
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] <small>(fraçión Madònna do Pàsco)</small>
|Paolo Danna
|Gianluca Busca
|-
|2010
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] <small>(fraçión Madònna do Pàsco)</small>
|Paolo Danna
|Michele Giampaolo
|-
|2011
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|Gianluca Busca
|-
|2012
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|Michele Giampaolo
|-
|2013
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|Davide Arnaudo
|-
|2014
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|Stefano Boffa
|-
|2015
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|Enrico Rinaldi
|-
|2016
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|Massimo Vacchetto
|Simone Re
|-
|2017
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|Massimo Vacchetto
|Gianluca Busca
|-
|2018
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Federico Raviola
|Paolo Danna
|-
|2019
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|Massimo Vacchetto
|Emmanuele Giordano
|-
|2021
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto
|Emmanuele Giordano
|-
|2022
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto
|Federico Gatto
|-
|2023
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Federico Raviola
|Oscar Giribaldi
|-
|2024
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Paolo Vacchetto
|Bruno Campagno
|-
|2025
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto
|Giulio Cane
|}
== Statistiche ==
=== Campiunèi pe' sitè ===
{| class="wikitable"
!Tituli
!Sitè
!Ànni
|-
|19
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} [[Alba (Itàlia)|Arba]]
|1936, 1938, 1947, 1948, 1949, 1950, 1951, 1962, 1975, 1977, 1979, 1984, 1986, 1991, 1992, 2006, 2012, 2015, 2024
|-
|14
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} [[Cuni]]
|1927, 1963, 1964, 1965, 1970, 1976, 1987, 1988, 1998, 1999, 2000, 2004, 2005, 2018
|-
|11
|{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} [[Turin|Tü(r)ìn]]
|1917, 1918, 1932, 1933, 1934, 1937, 1955, 1957, 1959, 1960, 1961
|-
|6
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|1969, 1989, 1990, 2011, 2013, 2014
|-
|5
|{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} [[Monastero Bormida|Munastê Burmia]]
|1973, 1974, 1978, 1980, 1981
|-
|5
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} [[Munduì]]
|1912, 1913, 1914, 1915, 1954
|-
|4
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} [[Cortemilia|Curtemilia]]
|1993, 2021, 2022, 2025
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[U Duseu]]
|1995, 1996, 2023
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} [[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|2016, 2017, 2019
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} [[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|1982, 1985, 2003
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} [[Andôa|Andö(r)a]]
|1966, 1967, 1968
|-
|3
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} [[Acqui Terme|Acqui]]
|1920, 1923, 1956
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} [[Imperia|Impe(r)ia]]
|1925, 1926, 1952
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} [[Bra]]
|1919, 1922, 1929
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} [[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]]
|2009, 2010
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|2001, 2002
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} [[A Cêve]]
|1971, 1972
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} [[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]
|2008
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} [[Dogliani|Duliàn]]
|2007
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} [[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|1997
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} [[Tàgia (cumüna)|Taggia]]
|1994
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[Cengë|Cengiu]]
|1983
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Sêva]]
|1958
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Bene Vagienna]]
|1953
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px vertical bicolor White HEX-00A1DF.svg}} [[Canelli]]
|1935
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} [[Neive (Itàlia)|Neive]]
|1930
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Asti]]
|1928
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde Arancione e Bianco.png}} [[Beinette]]
|1924
|}
=== Vito(r)ie da batitû ===
{| class="wikitable"
!Tituli
!Batitû
!Ànni
|-
|12
|Felice Bertola
|1965, 1966, 1967, 1969, 1970, 1971, 1972, 1975, 1977, 1979, 1984, 1986
|-
|8
|Massimo Vacchetto
|2012, 2015, 2016, 2017, 2019, 2021, 2022, 2025
|-
|8
|Augusto Manzo
|1932, 1933, 1935, 1947, 1948, 1949, 1950, 1951
|-
|6
|Massimo Berruti
|1973, 1974, 1976, 1978, 1980, 1981
|-
|6
|Franco Balestra
|1952, 1955, 1957, 1958, 1959, 1960
|-
|4
|Paolo Danna
|2004, 2005, 2009, 2010
|-
|4
|Roberto Corino
|2003, 2006, 2007, 2008
|-
|4
|Alberto Sciorella
|1995, 1996, 2001, 2002
|-
|4
|Riccardo Aicardi
|1987, 1988, 1989, 1990
|-
|4
|Raffaele Ricca
|1925, 1926, 1928, 1930
|-
|4
|Riccardo Fuseri
|1912, 1913, 1914, 1915
|}
== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
<references group="n." />
;Nòtte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/albo-doro/|tìtolo=Albo d'oro bracciale e pallone elastico-pallapugno|léngoa=IT|vìxita=2022-06-29}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/nascosta/approfondimenti/gli-scudetti-del-balon/|tìtolo=Gli scudetti del balon|dæta=1° zenâ 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}}
[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
rdn7d2u4i7i3ab5tab6zaaw2ju8469s
Cuppa Italia (balùn)
0
30004
274633
274582
2026-10-08T18:11:27Z
N.Longo
12052
wl
274633
wikitext
text/x-wiki
{{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Coppa Italia (Zeugo do ballon)]]}}
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome=Cuppa Italia
|sport=Balón (zêugo)
|tipologia=Club
|nazione={{ITA}}
|fondazione=1983
|titolo=Vincitû da Cuppa Italia
|cadenza=Tütti i ànni
|partecipanti=4 squaddre
|confederazione=F.I.P.A.P.
|sito=[http://www.fipap.it/ F.I.P.A.P.]
|trofeo=[[File:Coccarda Coppa Italia.svg|100px]]
|nome trofeo=Stemma da Cuppa Italia
|detentore={{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|formato=Turneu a eliminasiùn diretta
|organizzatore=F.I.P.A.P.
}}
A '''Cuppa Italia''' (''Coppa Italia'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumpetisiùn spurtìva de [[Balón (zêugo)|balùn]], inandiâ daa Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn (a F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') dau [[1983]] e ch'a se zöga tütti i ànni. A squaddra ch'a guagna stu turneu a riseve ascì u dirittu a pià parte aa [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa Italiâna de balùn]].
== Sto(r)ia ==
U turneu da Cuppa Italia u l'è stètu inandiàu pe'a primma votta tèmpu da stagiùn du [[1983]]. A l'imprinsippiu u ghe zügava tantu de squaddre da [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] che de quelle da [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]] ma, da quand'u gh'è a [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], ògni categu(r)ìa a g'ha u sò turneu de cuppa dedicàu.
Passàu u 1983, a Cuppa Italia a nu s'è zügâ pe'i [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunèi]] du [[1996]], du [[1997]] e du [[2004]], ciü che pe' quellu du [[2020]], quand'u l'è stètu scancelàu pe' curpa da [[pandemîa de COVID-19|pandemìa de COVID-19]]. Intu detaju, cun l'edisiùn du 1996 u s'è zügàu numma che a primma de due semifinâle, mèntre a segunda a l'è stèta purtâ inte l'ànnu de dòppu. A ògni moddu, pe' di cangi de squaddra di zügaûi, de quelli cun de questiùi de salüte e u ricursu da Subalcuneo cuntra aa mane(r)a nu gua(r)i legittima de repià a partìa, a Cuppa Italia du 1996 a l'è restâ sènsa de squaddra a avêla guagnâ<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/quando-la-coppa-italia-si-giocava-al-cordino/|tìtolo=Quando la Coppa Italia si giocava al cordino|dæta=1 agustu 2019|léngoa=IT|vìxita=2025-09-01}}</ref>.
De cuntru, inte l'ànnu de dòppu, a Cuppa Italia a nu l'è stèta zügâ pe' tantu ch'u s'è fètu ina pröva cu'in növu scistema pe' guagnà a cuppa, inandiâ pe' êsse in turneu au curdìn cun di zügaûi de primme due sé(r)ie e cun de partìe ai chinze zöghi. A ògni moddu, stu scistema lì u nu l'ha funsiunàu pe' ninte, e dunca u l'è stètu abandunàu, cu'u cuppa pe' quellu ànnu che dunca a nu l'è stèta guagnâ da nisciün<ref name=":0" />. Di ciü, u nu s'è zügàu ancù l'edisiùn du 2004 perché u gh'é(r)a u [[canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi|campiunàu mundiâle di sport sferistichi]] inte l'Italia, che fra i âtri zöghi u cumprendeva fina de partìe de balùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/coppa-italia-queste-le-sapevate/|tìtolo=Coppa Italia, queste le sapevate?|dæta=13 lüju 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref>.
== Funsiunamèntu ==
U regulamèntu da Cuppa Italia u l'è cangiàu bèn intu tèmpu<ref name=":1" />; segundu u scistema duve(r)àu au dì d'ancöi, u pìa parte aa cuppa e primme quattru squaddre da clascifica da [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] aa fìn da primma fase de quellu campiunàu, a cuscì dìta ''[[Stagión sportîva|regular season]]''<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|p=2|vìxita=2026-09-01}}</ref>.
E squaddre ch'e sun stète sernüe inte sta mane(r)a lì e finìscen dunca int'in tabelùn de partìe a eliminasiùn diretta. E due semifinâle e sun züghèi in sciu campu da squaddra meju clascificâ, mèntre a finâle a g'ha da tegnìse in sc'in campu neutrâle<ref name=":2" />.
== Arbu d'ò(r)u ==
[[Immaggine:Finâle de Còppa Itàlia (2022, Bórmia) - o Massimo Vacchetto o l'ìssa a còppa.jpg|miniatura|250x250px|U Massimo Vacchetto, u batitû du Curtemilia, mèntre ch'u l'ìssa a cuppa p'avê guagnàu l'edisiùn du 2022 de stu trufeu]]
{| class="wikitable"
!Ànnu
!Squaddra
!Sitè
!Batitû
|-
|1983
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino
|[[Andôa|Andö(r)a]]
|Riccardo Aicardi
|-
|1984
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Spec Cengio
|[[Cengë|Cengiu]]
|Rodolfo Rosso
|-
|1985
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Spec Cengio
|[[Cengë|Cengiu]]
|Rodolfo Rosso
|-
|1986
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Massimo Berruti
|-
|1987
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese
|[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|Massimo Berruti
|-
|1988
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Riccardo Aicardi
|-
|1989
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giorgio Vacchetto
|-
|1990
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Riccardo Aicardi
|-
|1991
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|Rodolfo Rosso
|-
|1992
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Alberto Sciorella
|-
|1993
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Monferrina
|[[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]]
|Riccardo Aicardi
|-
|1994
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|-
|1995
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|Flavio Dotta
|-
|1998
|{{Scìnbolo|600px Verde e Nero.png}} Caragliese
|[[Caraglio|Caraju]]
|Giorgio Vacchetto
|-
|1999
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Riccardo Molinari
|-
|2000
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Riccardo Molinari
|-
|2001
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro.png}} Maglianese
|[[Magliano Alfieri|Maiàn Alfie(r)i]]
|Paolo Danna
|-
|2002
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|-
|2003
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|San Steva Berbu]]
|Alberto Sciorella
|-
|2005
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Luca Galliano
|-
|2006
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Paolo Danna
|-
|2007
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Virtus Langhe
|[[Dogliani|Duliàn]]
|Roberto Corino
|-
|2008
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|-
|2009
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Oscar Giribaldi
|-
|2010
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] <small>(frasiùn Madònna du Pascu)</small>
|Paolo Danna
|-
|2011
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Roberto Corino
|-
|2012
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2013
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2014
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2015
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2016
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2017
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2018
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Federico Raviola
|-
|2019
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|Paolo Vacchetto
|-
|2021
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Bruno Campagno<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2021/|tìtolo=Coppa Italia 2021|dæta=17 zügnu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref>
|-
|2022
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2022/|tìtolo=Coppa Italia 2022|dæta=15 zügnu 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref>
|-
|2023
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Paolo Vacchetto<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2023/|tìtolo=Coppa Italia 2023|dæta=29 zügnu 2023|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref>
|-
|2024
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2024/|tìtolo=Coppa Italia 2024|dæta=23 marsu 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref>
|-
|2025
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2025/|tìtolo=Coppa Italia 2025|dæta=29 marsu 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref>
|-
|2026
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Massimo Vacchetto<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/la-coppa-italia-e-dellacqua-san-bernardo-subalcuneo/|tìtolo=La Coppa Italia è dell'Acqua San Bernardo Subalcuneo|dæta=30 agustu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref>
|}
== Statistiche ==
=== Vito(r)ie pe' sitè ===
{| class="wikitable"
!Tituli
!Sitè
!Ànni
|-
|8
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} [[Cuni]]
|1988, 1989, 1994, 2006, 2009, 2011, 2018, 2026
|-
|5
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} [[Alba (Itàlia)|Arba]]
|2012, 2014, 2015, 2021, 2023
|-
|4
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[U Duseu]]
|1992, 1999, 2000, 2005
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} [[Cortemilia|Curtemilia]]
|2022, 2024, 2025
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|1990, 2013, 2016
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} [[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|1991, 1995, 2019
|-
|3
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|2002, 2003, 2008
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} [[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]]
|1986, 1987
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[Cengë|Cengiu]]
|1984, 1985
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} [[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|2017
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} [[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]]
|2010
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} [[Dogliani|Duliàn]]
|2007
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro.png}} [[Magliano Alfieri|Maiàn Alfie(r)i]]
|2001
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde e Nero.png}} [[Caraglio|Caraju]]
|1998
|-
|1
|{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} [[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]]
|1993
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} [[Andôa|Andö(r)a]]
|1983
|}
=== Vito(r)ie da capitàn ===
{| class="wikitable"
!Tituli
!Batitû
!Ànni
|-
|8
|Massimo Vacchetto
|2012, 2014, 2015, 2017, 2022, 2024, 2025, 2026
|-
|4
|Alberto Sciorella
|1992, 2002, 2003, 2008
|-
|4
|Riccardo Aicardi
|1983, 1988, 1990, 1993
|-
|3
|Bruno Campagno
|2013, 2016, 2021
|-
|3
|Paolo Danna
|2001, 2006, 2010
|-
|3
|Rodolfo Rosso
|1984, 1985, 1991
|-
|2
|Paolo Vacchetto
|2019, 2023
|-
|2
|Roberto Corino
|2007, 2011
|-
|2
|Riccardo Molinari
|1999, 2000
|-
|2
|Giorgio Vacchetto
|1989, 1998
|-
|2
|Massimo Berruti
|1986, 1987
|-
|1
|Federico Raviola
|2018
|-
|1
|Oscar Giribaldi
|2009
|-
|1
|Luca Galliano
|2005
|-
|1
|Flavio Dotta
|1995
|-
|1
|Giuliano Bellanti
|1994
|}
== Nòtte ==
<references />
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}
[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]
sfakkhw1pew5zep87u9egkzmslyv4vz
Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)
0
30005
274632
274583
2026-10-08T18:11:09Z
N.Longo
12052
wl
274632
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome=Cuppa Italia de Sé(r)ie B
|sport=Balón (zêugo)
|sito=[http://www.fipap.it/ F.I.P.A.P.]
|confederazione=F.I.P.A.P.
|nazione={{ITA}}
|fondazione=2006
|titolo=Vincitû da Cuppa Italia de Sé(r)ie B
|cadenza=Tütti i ànni
|partecipanti=4 squaddre
|tipologia=Club
|nome trofeo=Stemma da Cuppa Italia
|trofeo=[[File:Coccarda Coppa Italia.svg|100px]]
|detentore={{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|formato=Turneu a eliminasiùn diretta
|organizzatore=F.I.P.A.P.
}}
A '''Cuppa Italia de Sé(r)ie B''' (''Coppa Italia di Serie B'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumpetisiùn spurtìva de [[Balón (zêugo)|balùn]], inandiâ daa Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') dau [[2012]] e ch'a se zöga tütti i ànni.
== Sto(r)ia ==
U turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia de balùn]] u l'è stètu inandiàu pe'a primma votta tèmpu da stagiùn du [[1983]] e, a l'imprinsippiu, u ghe n'é(r)a numma che ün pe'e primme due sé(r)ie du [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]], cun de squaddre ch'e ne vegnivan tantu daa [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] che da-a [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]]. A ògni moddu, dau [[2012]] u s'é vusciüu inandià in turneu pe' categu(r)ìa, spartindu dunca e cuppe, scibèn che zà du [[2006]] u gh'é(r)a stètu in turneu de cuppa dedicàu numma che aa Sé(r)ie B<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/serie-b/coppa-italia-tempo-di-semifinali-in-b-ma-cosa-e-successo-nelle-edizioni-scorse/|tìtolo=Coppa Italia, tempo di semifinali in B. Ma cosa è successo nelle edizioni scorse?|dæta=5 agustu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref>.
Quand'u nu gh'é(r)a de turneu specificu pe'a segunda sé(r)ie e sò squaddre e puxevan pià parte a quellu da Cuppa Italia ünica dunde, scibèn ch'u gh'é(r)a e furmasiùi da primma sé(r)ie, e sun sciurtìe a rivà fin'ae finâle pe' bèn sinque votte, tèmpu di ànni [[1990]], [[1994]], [[1998]], [[2005]] e [[2009]]<ref name=":0" />.
== Funsiunamèntu ==
A Cuppa Italia de Sé(r)ie B a l'è in turneu a eliminasiùn diretta dund'u ghe pìa parte quattru squaddre. Ste lì e sun sernüe segundu a pusisiùn ch'e se trövan aa fìn da ''[[Stagión sportîva|regolar season]]'' da Sé(r)ie B, cu'e cubbie pe'a semifinâle ch'e sun a primma cuntr'aa quarta e a segunda cuntr'aa tersa<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/wp-content/uploads/2026/03/03Regolamenti2026-Campionato-serie-B.pdf|tìtolo=Campionato Nazionale Serie B - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|p=2|vìxita=2026-09-01}}</ref>.
Tütte e partìe du turneu, e dunca tantu e semifinâle che a finâle, e g'han da zügâse in sc'in campu ch'u secce neutrâle.
== Arbu d'ò(r)u ==
[[Immaggine:Finâle de Cóppa Itàlia de Série B (Andêua, 2025) - salûo a-o pùblico.jpg|miniatura|E squaddre da finâle du [[2025]], zügâ in [[Andôa|Andö(r)a]]: u Gottasecca (in scia mancìna) e u Bubbio (in scia drìta)]]
{| class="wikitable"
!Ànnu
!Squaddra
!Sitè
!Batitû
|-
|2006
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Ceva
|[[Sêva]]
|Alessandro Simondi
|-
|2012
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno
|[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|Enrico Parussa
|-
|2013
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnolese
|[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|Nicholas Burdizzo
|-
|2014
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Davide Dutto
|-
|2015
|{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} San Biagio
|[[Munduì]] <small>(frasiùn San Biâxu)</small>
|Andrea Pettavino
|-
|2016
|{{Scìnbolo|600px BlauGrana.png}} Bubbio
|[[Bubbio|Bubbiu]]
|Massimo Marcarino
|-
|2017
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Fabio Gatti
|-
|2018
|{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} San Biagio
|[[Munduì]] <small>(frasiùn San Biâxu)</small>
|Gilberto Torino
|-
|2019
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Fabio Gatti
|-
|2021
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Fabio Gatti
|-
|2022
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Blu2.svg}} Alta Langa
|[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]]
|Fabio Gatti
|-
|2023
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Giovanni Voglino
|-
|2024
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese
|[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] <small>(frasiùn Madònna du Pascu)</small>
|Gilberto Torino
|-
|2025
|{{Scìnbolo|600px HEX-FFFF00 Black bordered.svg}} Gottasecca
|[[Gottasecca|Guttasecca]]
|Fabio Gatti
|-
|2026
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese
|[[Neive (Itàlia)|Neive]]
|Simone Vigna
|}
== Statistiche ==
=== Vito(r)ie pe' sitè ===
{| class="wikitable"
!Tituli
!Sitè
!Ànni
|-
|4
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} [[Neive (Itàlia)|Neive]]
|2019, 2021, 2023, 2026
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} [[Munduì]]
|2015, 2018
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px HEX-FFFF00 Black bordered.svg}} [[Gottasecca|Guttasecca]]
|2025
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} [[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]]
|2023
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Blu2.svg}} [[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]]
|2022
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|2017
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px BlauGrana.png}} [[Bubbio|Bubbiu]]
|2016
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Italia)|Canâ]]
|2014
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} [[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]]
|2013
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} [[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]]
|2012
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Sêva]]
|2006
|}
=== Vito(r)ie da capitàn ===
{| class="wikitable"
!Tituli
!Batitû
!Ànni
|-
|5
|Fabio Gatti
|2017, 2019, 2021, 2022, 2025
|-
|1
|Simone Vigna
|2026
|-
|1
|Gilberto Torino
|2024
|-
|1
|Giovanni Voglino
|2023
|-
|1
|Gilberto Torino
|2018
|-
|1
|Massimo Marcarino
|2016
|-
|1
|Andrea Pettavino
|2015
|-
|1
|Davide Dutto
|2014
|-
|1
|Nicholas Burdizzo
|2013
|-
|1
|Enrico Parussa
|2012
|-
|1
|Alessandro Simondi
|2006
|}
== Nòtte ==
<references />
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2022/|tìtolo=Lo Sferisterio - coppa Italia|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}
[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]
18g1bxrs7hpo0m7nudopu4qizlgz0ze
Süpercuppa italiâna (balùn)
0
30006
274631
274550
2026-10-08T18:10:52Z
N.Longo
12052
wl
274631
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Conpetiçión sportîva
|nome = Süpercuppa italiâna
|sport = Balón (zêugo)
|tipologia = Club
|confederazione = F.I.P.A.P.
|nazione = {{ITA}}
|fondazione = [[1994]]
|titolo = Vincitû da Süpercuppa
|cadenza = Tütti i ànni
|partecipanti = 2 squaddre
|formato = Partìa ünica
|detentore = {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|sito = [http://www.fipap.it/ FIPAP]
}}
A '''Süpercuppa italiâna''' (''Supercoppa italiana'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumpetisiùn spurtìva de [[Balón (zêugo)|balùn]], inandiâ daa Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn (a F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') dau [[1994]] e ch'a se zöga tütti i ànni.
== Sto(r)ia ==
U s'è zügàu pe'a primma votta u trufeu da Süpercuppa du [[1994]], ma u l'ha avüu mai pôcu sücessu ch'u l'è stètu inandiàu turna numma che passàu du bellu tèmpu. Defèti, a primma partìa fra a squaddra ch'a l'axeva guagnàu a [[Sé(r)ie A (balùn)|mascima sé(r)ie]] e u vincitû da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] a s'é(r)a zügâ ai 8 d'arvì a [[Romma|Rumma]], in sc'in campu da futuballu ben distante dau pübbricu ch'u ghe tegne au balùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/quando-la-coppa-italia-si-giocava-al-cordino/|tìtolo=Quando la Coppa Italia si giocava al cordino|dæta=1 d'agustu du 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}}</ref>.
De ciü, a Süpercuppa a nu s'è zügâ du [[2020]] pe'a [[pandemîa de COVID-19|pandemìa de COVID-19]] e, pe'a mèxima raxùn, a nu l'è stèta inandiâ mancu inte l'ànnu de dòppu, scicumme che a Sé(r)ie A e a Cuppa Italia e l'é(r)an stète turna scancelèi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/serie-a/rinviata-la-supercoppa/|tìtolo=Rinviata la Supercoppa|dæta=13 de marsu du 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}}</ref>.
== Funsiunamèntu ==
De sòlitu, a Süpercuppa a l'è zügâ a l'imprinsippiu da stagiùn, quarche giurnu primma ch'u tacche a ''[[Stagión sportîva|regular season]]'', cu'in scuntru direttu fra a squaddra ch'a l'ha guagnàu u [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu]] de [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] e quella ch'a s'è purtâ in cà a [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] inta stagiùn passâ<ref name=":0" />.
Intu câxu che ina squaddra a l'agge guagnàu tantu u titulu che a cuppa, a sò aversa(r)ia a l'è l'âtra finalista du campiunàu, int'ina partìa ch'a g'ha da zügâse in sc'in campu neutrâle<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|p=2|vìxita=2026-10-04}}</ref>. Pe' tradisiùn, ina sucietè a vegne a prupieta(r)ia du trufeu da Süpercuppa numma che quande a l'ha guagnâ pe' trê votte, in'impresa che pe'u mumèntu a l'è sciurtìa aa Subalcuneo, aa Canalese e a l'Albese.
== Arbu d'ò(r)u ==
{| class="wikitable"
!Ànnu
!Squaddra
!Sitè
!Batitû
|-
|1994
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|-
|1999
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Riccardo Molinari
|-
|2000
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Giuliano Bellanti
|-
|2001
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|-
|2003
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pro Pieve
|[[A Cêve]]
|Mariano Papone
|-
|2006
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Roberto Corino
|-
|2007
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese
|[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|Alberto Sciorella
|-
|2009
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} Ricca
|[[Diano d'Alba|Dian d'Arba]] <small>(frasiùn Rìcca)</small>
|Roberto Corino
|-
|2010
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Oscar Giribaldi
|-
|2011
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2012
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2013
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2014
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2015
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2016
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2017
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2018
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese
|[[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|Bruno Campagno
|-
|2019
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo
|[[Cuni]]
|Federico Raviola
|-
|2022
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia
|[[Cortemilia|Curtemilia]]
|Massimo Vacchetto
|-
|2023
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese
|[[U Duseu]]
|Federico Raviola
|-
|2024
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Paolo Vacchetto
|-
|2025
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Paolo Vacchetto
|-
|2026
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese
|[[Alba (Itàlia)|Arba]]
|Alessio Ferro
|}
== Statistiche ==
=== Vito(r)ie pe' sitè ===
{| class="wikitable"
!Tituli
!Sitè
!Ànni
|-
|6
|{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} [[Alba (Itàlia)|Arba]]
|2006, 2013, 2015, 2024, 2025, 2026
|-
|6
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Itàlia)|Canâ]]
|2011, 2012, 2014, 2016, 2017, 2018
|-
|4
|{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} [[Cuni]]
|1994, 2000, 2010, 2019
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[U Duseu]]
|1999, 2023
|-
|2
|{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]]
|2001, 2007
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} [[Cortemilia|Curtemilia]]
|2022
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} [[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]
|2009
|-
|1
|{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} [[A Cêve]]
|2003
|}
=== Vito(r)ie da capitàn ===
{| class="wikitable"
!Tituli
!Batitû
!Ànni
|-
|6
|Bruno Campagno
|2011, 2012, 2014, 2016, 2017, 2018
|-
|3
|Massimo Vacchetto
|2013, 2015, 2022
|-
|2
|Paolo Vacchetto
|2024, 2025
|-
|2
|Federico Raviola
|2023, 2019
|-
|2
|Roberto Corino
|2006, 2009
|-
|2
|Alberto Sciorella
|2001, 2007
|-
|2
|Giuliano Bellanti
|1994, 2000
|-
|1
|Alessio Ferro
|2026
|-
|1
|Oscar Giribaldi
|2010
|-
|1
|Mariano Papone
|2003
|-
|1
|Riccardo Molinari
|1999
|}
== Nòtte ==
<references />
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}}
* {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/?s=Supercoppa|tìtolo=Supercoppa|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}}
[[Categorîa:Balón (zêugo)]]
[[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]]
799ugfuv4ezutumvm0yft5041d20nn7
Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte
0
32280
274643
274623
2026-10-08T18:56:37Z
Michæ.152
13747
rev.
274643
wikitext
text/x-wiki
{{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}}
{{Léngoa
|nómme = Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte
|stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]]
|regioîn = {{scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br /><small>(pruveince d'[[Zena]] e d'[[Sann-a|Savoun-na]])</small><br />{{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]<br /><small>(pruveince d'[[Lisciandria]], [[Cuni|Cuneo]])</small>
|fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]]
|fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]]
|fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]]
|fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]]
|fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallu-itäliche]]
|fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]]
|fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]]
|fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]]
|mappa = Lìgure de l'Ôtrazôvo de Ponénte.jpg
|didascalia = Mäppa di dialeti che i soun 'ndrainta au sutugrüpu du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte.
}}
U '''Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte''' l'é u sutugrüpu dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] ch'u 'rgöia ei parläde 'ntra pärte nord-ucidentäle dei baçì lenguiscticu ligüre, de d'lä dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], tiranda 'ndrainta boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'Uvadaise<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref><ref>[https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Liguria.html Una creusa tra le parole della Liguria. A proposito del Piccolo Dizionario Etimologico Ligure di Fiorenzo Toso] </ref>.
== Definisioun ==
Ra clasificasioun ciü növa di [[Parlæ liguri|parlé ligüri]]<ref>PFISTER, 2002</ref> a disctingua tra i dialeti dra rivera ([[Lìgure òcidentâle|varietäie d'punainte]], [[Lìgure de Mêzo|d'mazu]], [[Zeneise|zenaixi]] e [[Lìgure de Levànte|d'levante]]), na [[regioun alpein-na]] cun di sò caräteri specifici e trai [[varietäie de tranxisioun|varietäie d'tranxisioun]] cun u [[Léngoe gàllo-itàliche|tipu galluitälicu]] veru e propi, urdinäie suta i numi d'Ligüre d'l'Ultrezuvu d'punainte, d'mazu e d'levante.
A nord dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], föra che ei zone dra [[Väle Sccrivia]] e dra [[Väl Trebia]] dound'us pärla [[Zeneise|zenaise]], i dialeti d'tranxisioun tra u tipu ligüre e ei varietäie ciü decisamainte galluitäliche<ref>Petracco S. 1992a</ref> i se xläigu da [[Urmea]]<ref>Schädel 1905</ref> a l'auta [[Väle du Taru]]<ref>Petrolini 1983</ref>, d'solitu cun di caräteri fonetici, morfologici, sintatici e lesicäli che i s'mescciu d'vòta an vòta cui [[Piemontèis|piemuntaise]], cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emilian]] da maniman ch'u s'ie avxein-na a ra [[Cianûa padann-a|cianüra]]. C'scì 'ntra [[Väle Tänaru|Väl Tänaru]] [[Urmea]] l'é dei balu ciü “ligüre” d'[[Garesce]], che a sò vòta al è ciü d'[[Prióra|Priura]] o d'[[Ceva]]; 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] i soun ciü che ätru ligüri [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] riscpatu a [[Merexo|Milëximu]], [[L'Atè|L'Atä]], [[Còiri|Cäiri]] o [[O Dê|Degu]]<ref>Arnaud 1983-1984, Cadelli-Valle-bona 1990, Parry 1989, 1992</ref>; i soun ben bain ciü ligüri che piemuntaixi ei aute [[Väle d'l'Erru|Väle d'l'Erru]] ([[Sascê|U Sascé]]), [[d'l'Ùiba|d'l'Ùiba]] fein-na a [[Uà|Uä]]<ref>Torrielli 1980</ref> e [[du Scctüra]], anvece caräteri piemuntaixi e lumbärdi i prevairu süttu a nord de [[Gâvi|Gävi]], [[Lerma|Leima]] e [[L'Isoa do Canton|Isura dei Cantoun]] (ürtimi cunfigni du tipu zenaisizä). An generäle, dounca, u läigu grüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu]] u cröba l'entrutèra de d'lä dra crescta di Apenigni, presaintanda di träti maicäi d'incruxiu cui leingue regiunäle tacä, saraiva a dì cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]] (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte), cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] an giru au teritòriu d'[[Növe]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu du Ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]) e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emiliàn]] tra ra [[Val Staffura|Väl Staffura]] e ra [[Val Trebia|Väl Trebia]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Levante]]).
I parlé 'ntra sudivixiòun d'Punainte i soun xbardläie tra ra [[Ligüria]] nord-ucidentäle e ei [[Piemonte|Piemounte]] meridiunäle, anterassanda ra zona a cavä tra ei pruveince d'[[Zena]], [[Savonn-a|Savoun-na]], [[Lisciandria]] e [[Cuni|Cuneo]]. 'Nt'is sutugrüpu u i a dounca i dialeti dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] che is tröuu an boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Val Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'[[Uà|Uvadaise]]. An raxoun dra sò geugraféia, sci dialeti i soun suvainte an cuntinuu cun di parlé d'tranxisioun cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]].
== Evulusioun sctorica ==
A partì dai caraterisctiche du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, us vega an modu ceru ei carätere “duertu” e composctu dei cundisiugni di dialeti 'ntra zona e u rolu dei diverse cumpunainti leguisctiche che i i soun gnoue a cuntätu. Ra funsioun sctorica d'zounta e squäxi d'cruxera d'in teritoriu misu 'nmazu tra [[Ligüria]] e [[Piemonte|Piemounte]], mä duertu anche a impurtanti infruainse da est grasie a ia pusisioun d'in suicu d'väle ch'u cära zü versu [[Lisciandria]] “lumbärda”, a pä cunfeimäia anche dau xlunghése d'cundisiugni “setentriunäle” 'ntra [[Ligüria du ciantru|Ligüria d'mazu]] e da çerte sciurteie “ligüri” 'nt'l'ärea [[bäsu-piemuntaise]].
Secoundu dei cunsiderasiugni d'tipu geulenguiscticu, ei caraterisctiche “ligüri” e quele “lumbärde”, de d'lä d'l'urdine gerärchicu che d'solitu us dä ai fenomeni an exäme (i han ciü impurtansa i fatùi murfulogici, pr'esaimpiu, riscpatu a queli funetici), i pän meiu raixäie d'quele “piemuntaixi”. I caräteri “ligüri” e “lumbärdi” i soun quei che i sciourtu föra an manera ciü scciäsa an tüttu u teritòriu e, maintre ei zone d'periferéia e di brichi ciü conseivative, c'me [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] (dound'un s'é nainta afeimä di träti “piemuntaixi” c'me l'infinì an ''-è'' e ra cäucia generalizäia dei vucäle ätune), i metu l'aciaintu an çima au carätere “ligüre” du sò parlé, u n'i a nainta 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]], e ciü an generäle 'ntra zona d'l'Ultrezuvu d'Punainte, di rascti piemuntaixi antighi isuräi an mazu a zone scciäse cun caräteri “ligüri”. Ad ogni modu, i caräteri “ligüri” i mäicu a sò vòta di tipi diversci, di quei che i viru versu u tipu [[Zeneise|zenaise]] (per mazu d'[[Savonn-a|Savoun-na]]) e ätri versu quelu du “[[ligüre du ciantru|ligüre d'mazu]]”, che i se soun cunseiväi o generalizäi cun ciü furtäinia scpecialmainte quande i gnivu a cumbaxié cui sciurteie “lumbärde” che i spunciävu da est. Sce ürtime i musctru d'ese davai boun-ne a xlaighése, peicà an ciü d'oin cäxiu i cäru zü versu ra [[Ciâna d'Arbenga|cian-na d'Arbeinga]], fätu che 'nvece u n'riguärda nainta i tipi ”piemuntaixi”, föra che u cäxiu dra cäucia de ''-g-''. U pä dounca che ei cundisiugni ciü antighe di dialeti dra Väl Burmia i duvésu ese maicäie da in tempuri ancountru tra n'antigu cuntasctu “ligüre” foscia d'mazu e dei curainte lenguisctiche d'urigine padan-na “lumbärda”, e che i caräteri ciü cèri dra “piemuntexitä” i se sagiu afeimäi sulamainte dopu, scpantiandase cun tüta prubabilitä pei mëxme linee che i avaivu zä peimisu l'escpansioun d'mudeli rimuntäi da nord-est: ansciöin trätu “piemuntaise” dra Väl Burmia l'é difäti scunusciü ai [[Munfrä]]. Sa scpiegasioun l'hä ei vantägiu d'cumbaxié ciü o menu cun ra sctoria pulitica dra väle: l'escpansioun dra scignuréia munfréin-na a n'deva nainta ese l'zoua però c'me susctegnu ai tipi lenguisctici “piemuntaixi”. Us deva cunscideré difäti che i caräteri dialetäli particuläri dei Munfrä riscpatu au rasctu dei Piemounte lenguiscticu i soun ancöi ciütosctu cumüni a ra zona lumbärdo/emilian-na aprövu ai cunféin e che i duvaivu esle an modu ancù ciü cèru 'nt'i seculi pasäi. I dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i pän dounca ese u risultä d'in pruciasu dound'us afeima dei mudalitäie munfréin-ne, prima 'nt'in periudu “lumbärdu”, pöi ant'oin “piemuntaise” 'ndä avanci finaura, an çima a in scpesume ciü antigu ch'u mäica di tipi “ligüri”. Sce caraterisctiche ligüri i soun dei vòte ben bain forte e scciäse, c'me 'nt'ei cäxiu dei palatizasiugni di grüpi d'cunsunante, ätre vòte ciü sbardläie e foscia an pärte purtäie dai infruainse culturäle e ecunomiche avxein-ne 'riväie ciü tärdi ascì (c'me squäxi d'següru 'nt'ei cäxiu di caräteri “zenaixi” che ra Val Burmia l'hä an cumüne cun [[Savonn-a|Savoun-na]]).
Na cunfeima d'sa scpiegasioun a pä 'rivé da in posctu luntàn, dounda l'é capitä, 'nt'in taimpu paregiu disctante, na grande emigrasioun d'giante ch'a gniva da l'Ultrezuvu d'Punainte: se, c'me u pä prubäbile<ref>TOSO, 2002</ref>, di dialeti che i gnivu da ra zona d'tranxisioun ligüre-piemuntaise i han avü in rolu decisivu 'ntra fuimasioun dei [[varietäie “galloitäliche” dei Meridioun|varietäie “galluitäliche” dei Meridioun]] e scpecialmainte dra [[Lucania]], ei cundisiugni d'ise antighe culonie, nascioue an giru a [[Potensa (Baxaicâ)|Putainsa]] e 'nt'ei [[gurfu d'Pulicästru|gurfu d'Pulicästru]] aprövu a ia pulitica di matrimoni di scignuri dei Munfrä a partì da ra metä du [[XII secolo|seculu XII]], i duvraivu cunseivé aimancu an pärte u tipu lenguiscticu che l'é sctä alura lì armuä. Difäti l'é vera che ise varietäie antighe i musctru d'cundivide i träti “ligüri” e “piemuntaixi” ciü impurtanti di parlé dra Väl Burmia mä, c'me i dialeti ciü apartäi d'iscta, i n'han nainta ancù o scma an manera imperfeta ei ciü növe caraterisctiche “piemuntaixi”, che au mumaintu d'l'emigrasioun versu sud i n'eru ancù arsceie a afeimése e foscia i c'mençipiävu sulu alura a afaciése 'ntra zona d'l'[[Ultrezuvu]]. U tema du lucié di cunfigni e du sò cuntinuu cangié u tröua dounca 'nt'l'Ultrezuvu e suvratütu 'nt'ei cäxiu dra Väl Burmia na cunfeima, ch'a l'é däia da ra realtä sincronica dei varietäie lucäle (ansame ai quele u i a tra l'ätru na läiga cunusciansa du “zenaise” o dei “piemuntaise” meridiunäle, de scpesu secoundu ei tendainse d'lavù e i raporti di parlanti), mä anche da quelu pocu che ra mëxma sctrutüra di dialeti e ra distribusioun 'nt'u teritòriu di sainci fenomeni u peimeta d'ricusctruì 'nt'in pountu d'viscta diacronicu.
=== Ei cäxiu dra Väl Burmia: ei cansugni pupuläri c'me scpegiu dei cuntasctu lenguiscticu ===
[[Fiorenzo Toso]], tratanda dou racolte d'cansugni pupuläri d'l'[[XIX secolo|Ötçaintu]], saraiva a dì ''Spigolatura di canti popolari parmigiani e monferrini'' ([[1889]]-[[1890]]) d'[[Giuseppe Ferraro]] cun dei materiäle d'[[O Dê|Degu]] e ''Canti popolari del Piemonte'' ([[1888]]) d'[[Costantino Nigra]] cun dei tesctimunianse d'[[L'Atè|L'Atä]]<ref>Fiorenzo Toso: Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528; 1995, 1997, Le Mani; Recco, Genova; Canti popolari della Val Bormida in raccolte demologiche ottocentesche</ref>, u tira dei impurtante cuncluxiugni an çima a ra natüra dei cuntasctu lenguiscticu dounda i dialeti dei posctu i se soun fuimäi. Dopu tütu, 'nt'l'evulusioun d'is ambiainte u deva següru ese cunsciderä u rolu da countu d'l'antigu duré a loungu dra [[scignuréia munfréin-na]] féin, d'fätu, ai periudu dra [[Rivoluçion françeize|Rivulusioun française]].
[[File:Map italy monferrato CG 37 CARTA GEOGRAFICA DELLO STATO DEL PIEMONTE.jpg|thumb|Mäppa cui Maichesätu dei Munfrä 'ntra sgòunda metä du Satçaintu]]
L'autù u pärta da l'useivasioun che sci materiäli i musctru n'adatamaintu sulu an pärte di tascti sccetamainte piemuntaixi an çima ai rive dra [[Burmia (valä)|Burmia]]. Difäti us vega pocu d'quei träti funetici, muifusintätici e lesicäli che, an dialeti tra l'ätru indirissäi an modu ceru versu u tipu [[bäsu-piemuntaise]] c'me quei d'[[L'Atè|L'Atä]] e suvratütu d'[[O Dê|Degu]], i metu an lüxe ra forte cunvivainsa d'caräteri ligüri an sa zona d'tranxisioun difiçile da clasifiché: reriscime ùime i s'tröuu, pr'esaimpiu, riscpatu a ra scciäsa sciurteia piemuntaise e tusccan-na, dei palatizasiugni “vansäie” di grüpi ''bl-, fl-, pl-'' che ra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] a cundivida cun u rasctu dra [[Ligüria]] (sulamainte an “''ciù''”<ref>cansoun 7, versu 3 d'Degu</ref>), anvece ra sulusioun “d'rivera” ''[dž]'' de ''-lj-'' a sciorta föra chì e lì 'nt'i tascti d'L'Atä (''figia''), dound'a cunviva cun ra fùima cumüne bäsu-piemuntaise (''fia''); ei pasägiu ''ge-, gi-, j-'' a ''[z]'' u cumpä chì e lä 'nt'i tascti d'Degu (''zuvo, za'') mä is carätere, c'me ei mëxmu articulu ''ro'', u vä ultre ei cunfein ligüre versu [[Acqui Terme|N'Äiqui]] sainsa cère sulusiugni d'cuntinuu.
[[File:Morte occulta (Canti popolari del Piemonte).jpg|thumb|Öina dei cansugni pupuläri 'rgoue da Costantino Nigra ch'a vé da L'Atä]]
Difäti ia tradisioun dei posctu, ch'a se scpegia 'nt'is cansugni ascì, l'esiscta propi c'me “scitu” ideäle d'ancountru tra infruainse diverse, ampignäie an modu cumplessu. [[Gianluigi Beccaria]] l'hä visctu is cumpurtamaintu 'nt'i taimpi zä dra tärda [[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] cun u scpantiése di mudeli culturäli ativi 'nt'ina läiga fäscia d'cunfein ligüre-piemuntaise fein a ra [[Arpi|regioun alpéin-na]]: chì, dounda na mudascta civiltä artisctica e leträria «se bain ancöi n'am vé nainta dedvanci cun in prufì unifuime, maicä, e l'é cueinni incruxiä d'grupi, d'ancountri, d'pose e d'pasägi [...] l'hä però in segnu disctintivu e na maicatüra d'funsioun cumüne: l'esiscta c'me prudotu “d'cunsümu”, per l'üzu dei cumunitäie dei campägne e di buighi».
An çima a ra realtä abästa feima d'in “axmürciu” d'dialeti, dounda elemainti sccetamainte dei posctu i vivu 'nsame a spunciugni d'urigine diverse, disegnanda in cumplicä angavügnu d'[[isuglosse]] che i veru da nord e da sud (da dounda l'uriginalitä d'dialeti che i s'definisciu an “negativu” cun l'afeimése d'scmaianse e diferainse che i s'mesciu tra lui), l'infruainsa d'mudeli lenguisctici e culturäli d'föra ciü forti l'hä cuntinuä a duré 'nt'u taimpu, cundisiunäia da fatùi puliticu-aminisctrativi e suciuecunomici cumplesci. U risultä l'é dounca ra läiga cumpetainsa lenguisctica d'sce cumunitäie, scicà che pr'esaimpiu u n'i a sctä nainta in particoläre bsögnu d'adaté, dopu ra sò impurtasioun, ra leingua dei cansugni pasäie a vuxe, suvra mensunäie. C'scì us scpiega ascì ia pluriglusséia dra Väl Burmia, in teritòriu dounda ra cunusciansa e l'üzu du zenaise (savunaise) e dei piemuntaise (bäsu-piemuntaise) i n'soun nainta rèri tra persoun-ne che i han an modi diversci di raporti cui ciantri ciü impurtanti dei poscti avxein.
[[File:Comunità Montana Alta Val Bormida-mappa 2009.svg|thumb|Cumüni d'l'auta Väl Burmia an Ligüria (Cumunitä d'Muntägna fein au 2011)]]
=== L'Ultrezuvu zenaise e lisciandréin ===
Ansame a na pärte ch'a gira an çima a Savoun-na cun ra sò pruveincia, l'ärea lenguisctica d'l'Ultrezuvu d'Punainte a péia 'ndrainta anche na pursioun zenaise ([[Mason|Masoun]], [[Campo|Campu]], [[Rosciggion|Rsciùgni]]) e, föra dai cunfigni ligüri zä 'ntra [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]], i cumüni d'l'[[Uô|Uvadaise]] dounda us pärla u [[dialetu uaröxiu]] cui sò varietäie lucäle<ref>La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])</ref>. L'useivasioun fäcia dau lenguiscta [[Fiorenzo Toso]] an çima ai caräteri lenguisctici axmürciäi 'nt'ei cansugni pupuläri dra Väl Burmia a vä anche per quele d'l'Ultrezuvu an giru a Uä, ducumentäie 'nt'ei mëxme racolte (pr'esaimpiu, riguärdu ei palatizasiugni, us hä ''ciü''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 154, 174; Canti popolari del Piemonte; p. 159</ref> c'me ''pü''<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>, ''pian''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 174</ref>, ''bianca piümma''<ref>Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 81</ref>; us sutulinea anche chì ra fùima ''giuvu'', mä l'üzu ascì de ''agugia'' 'nvece che “üja”<ref>Canti popolari del Piemonte; p. 349</ref>).
Ra presainsa d'[[Zena]] e quela dei sò fameie patrisie, dou realtäie nainta saimpre d'acordi tra lui, i soun streciamainte antresäie cun ra sctoria d'tüta sa zona d'l'Ultrezuvu. Dounca i primi prutaguniscti dra penetrasioun zenaise i soun zä 'nt'l'[[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] i priväi, che pr'is fein i drubu ei istitusiugni feudäle an çima ai teraigni catäi o ai munesctéi. Ei raxiugni d'foundu che i han purtä i zenaixi e Zena a 'nterassèse a l'Ultrezuvu i soun a l'imprinçipi scma d'natüra cumerciäle, liäie ai bsögnu d'avai di avamposcti “''ultra jugum''” pei träfighi tra ei [[portu zenaise]] e u [[Cianûa padann-a|retrutèra padàn]]. U duminiu d'Zena 'nt'l'Ultrezuvu u sofra 'nt'i [[XIV secolo|seculi XIV]], [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] na forte cuntrasioun a causa dei purai d'[[Milan|Milàn]], suta ei quelu i priväi zenaixi i arsciràn comonque a truè u sò posctu: sulu a ra fein i [[Sforza]] i çernu d'favurì a luiätri ei fameie patrisie lisciandréin-ne. L'é propi alura ch'us cumpiscia n'impurtante integrasioun d'l'ecunumeia d'tüta ra zona cun quela lumbärda, c'scì cume cun quela dei [[Munfrä]] lisciandréin: is pruciaisu, ch'us mescia a partì da ra cuntinua presainsa zenaise, u prudòua dei caraterisctiche etniche e lenguisctiche particuläri, dounda però ra cumpunainte piemuntaise a rascta saimpre subordinäia. Dopu ei 1528, grasie ai pättu d'[[Dria Doia|Andria Doria]] cun [[Carlo V|Cärlu V]], Zena a pò ripièse sce tère, che i turnu c'scì a fé pärte d'sò duminiu, dounda i i rasctràn sainsa ciü interusiugni per ciü d'trai seculi<ref> Emilio Podestà: [https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e300cb2a644840b96fe2678a5db960e7/Estratti/1a399a0560cb7f3adbb9e7e639965e09.pdf Genovesi nell'Oltregiogo] </ref>. Difäti u teritòriu d'Uä, ansame au [[Növe|Nuvaise]] e a ra [[Val Borbêa|Väl Buibaira]] (che dai pountu d'viscta lenguiscticu i fan però pärte du sutugrüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu du ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]), i soun sctäi däi ai [[Piemonte|Piemounte]] per fuimé ra növa [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]] ant'ei [[1859]], quande ra pruveincia d'Növe l'é sctä supresa da ra leze dei prim minisctru [[Urbano Rattazzi]]<ref>Daniela Mancini: [https://www.francobampi.it/liguria/rattazzi/oltregiogo.htm L'Oltregiogo e la Legge Rattazzi:] </ref>.
Riguärdu a ra sctoria dra letratüra an dialetu d'sa zona, us ricorda prima du [[XX secolo|Növçaintu]] dei rère tesctimunianse c'me cäca pueséia 'nt'i parlé d'[[Campo|Campu]] d'[[Luciàn Rósci|Luciano Rossi]] 'ntra prima metä du [[XVIII secolo|seculu XVIII]]<ref>PONTE, 1998</ref>, na vaina ciü impurtante d'pueséia 'nt'u dialetu du [[Sascê|Sascé]], che ei mäscimu escpunainte, l'abau [[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti|Gio. Lorenzo Federico Gavotti]], l'hä vissü tra ra fein du [[XVIII secolo|seculu XVIII]] e l'imprinçipi du [[XIX secolo|XIX]]<ref> MARRAPODI, 2000</ref>. Tücci sci tascti i s'rifan a ia tradisioun leträria an zenaise o a di ätri mudeli cultiväi che i veru d'vòta an vòta imitäi o desctrutüräi, cun l'ecesioun foscia d'na [[Canzùn id guèra|Cansoun d'uèra]] du Sascé d'in autù scunusciü per ra [[Goæra de sucescion aostriaca|uèra dei 1746]], bain misa comonque, a sò vòta, 'nt'ina läiga curainte d'pueséia apulugetica e patriotica xvilupäia a Zena 'nt'l'ambiainte d'trüscia pei suciasi dra lota d'liberasioun dai austru-piemuntaixi.
A Uä, us mensoun-na [[Tugnein Rebbora]], cun poche cumpuxisiugni, e [[Françésco Carlìn|Françescu Carlini]], cun ''Ra carossa do diao''. Ad ogni modu, an sci cäxi l'é saimpre na pueséia d'ucaxioun e anciuäia a mudeli d'föra, dounda u dialetu l'hä ra funsioun d'sisctema lenguiscticu dra realtä d'tücci i giourni e dounca d'sctrumaintu per forsa cunfinä, dai pountu d'viscta leträriu, ant'in rolu d'cèru suburdine, sainsa ia puscibilitä d'çeiché na sò uriginalitä artisctica. Sulu cun u Növçaintu ia pueséia 'nt'i dialeti minuri, 'nt'ei varietäie d'periferéia e isuräie a 'riva difäti a risultäi davai auti e au livelu d'vera letratüra. L'é difäti ai prinçipi du seculu ch'u fiuriscia ia prudusioun d'[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]], u ciü grande pueta aimancu dra zona d'Uä, ch'u s'é disctintu per avai elaburä cui sò mazi, sainsa purai fé riferimaintu a na “tradisioun” dei posctu che d'fätu a n'esisctaiva nainta, na pueséia persunäle ch'a risauta, 'nt'ei cuntasctu ligüre-piemuntaise e an quélu nasiunäle, tantu per fùime e cuntegnüi cume per intensiugni e modi d'fruisioun.
[[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue dei posctu 'ntra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte)}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]]
== Caratterisctiche ==
Ant'ei parläde d'l'Ultrezuvu, ra cumpunainte “ligüre” ch'as mesccia cui träti galluitalici piemuntaixi, lumbärdi e emiliagni, a n'é nainta saimpre ra mëxma: pr'esaimpiu, l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä ei palatizasiugni an modu scciäsu, mä paregiu ai piemuntaise a tainde a eliminé saimpre ei vucäli ätune 'ndrainta ai parole. Riguärdu l'Ultrezuvu d'Punainte an particuläre, di quei träti cumüni au tipu ligüre dra coscta i s'poru façilmainte nuté 'nt'ina serie d'sciurteie funetiche, muifusintätiche e lesicäli davai evidainte, che i peimetu dei vòte, per ra sò distribusioun diatopica e per ätre cunsciderasiugni, d'intuì u sò carätere antigu, “uriginäriu”, e d'ricusctruì u zö d'suvrapusisiugni, dätu che ei diverse curainte lenguisctiche che i han interassä u teritòriu i han duvü met'se i öina suvra l'ätra 'ntra cusctrusioun dra realtä lenguisctica d'ancöi.
[[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]]
[[Fiorenzo Toso]], an ''Storia linguistica della Liguria'' e ''Liguria linguistica'' u presainta iscte c'me caraterisctiche ciü impurante di parlé du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte:
# Ant'ei campu dei vucalixmu, ''al-'' tonicu dedvanci a cunsunante dentäle u päsa a ''ā-'' an tüttu l'Ultrezuvu d'Punainte, dei vòte anche cun di xvilupi aprövu. Sa sciurteia l'é ra mëxma ch'a 'nterasa l'ärea dra rivera 'nmazu tra [[Arbenga|Arbeinga]] e [[Monterosso|Munterussu ai Mä]] 'nt'ei [[Çinque Tære|Çeinque Tère]], anvece ei [[bäsu Piemounte]], c'me [[Uà|Uä]] ascì 'nt'is cäxiu, l'hä ei pasägiu a ''aw'': dopu ra velarizasioun de ''ā'' us hä, dounca, per l'italiàn “caldo”, ''kòd'' a [[Còiri|Cäiri]], a [[Còrcre|Cärcre]] e a [[L'Atè|L'Atä]], per “gonna” (falda) us hä ''fåda'' a [[Carizan|Carisan]], per “calcio” ''kòts'' a [[O Dê|Degu]]<ref>Ei vivägne dei parole d'esaimpiu i soun an generäle VPL, AIS e PLOMTEUX, 1992</ref>. Ei sciurteie de ''al-'' prutonicu i pärtu dai mëxme cundisiugni, saraiva a dì ei pasägiu a ''ā'' (ch'as realiza an modi diversci) countra u tipu “piemuntaise” e ligüre d'mazu-punainte ''aw'', ch'u sciourta föra 'nvece dai pärte d'l'ärea, a [[Urmea]] e 'ntra [[Väle Scctüra]], lì anche 'ntra fùima ''ow'' cun ascimilasioun an pärte<ref>CUNEO, 2001</ref>;
# L'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an modu scciäsu ia trasfuimasioun de ''-sj-'' e ''-tj-'' an ''-ž-'', pr'esaimpiu, dau latein ''basiu(m)'' ''báž'', da ''ratione(m)'' ''ražón''. Se bain che sa sciurteia a saigia suvainte ritegnoua in sainciu arcaixmu riscpatu a ra de-palatizasioun ch'u presainta 'ncöi ei piemuntaise (che l'hä an generäle ''báz'', ''razún''), us deva cunscideré ra sò forsa an tüta l'ärea ligüre (cun dei xlançi ant'ei munfrein), che l'avrä següru cuntribuì a ra tegnoua 'nt'l'Ultrezuvu. Ad ogni modu, cosa ch'a n'é nainta menu impurtante pei vucalixmu, ei mantegnimaintu de ''-ž'' a ra fein dra parola u läscia veghe u scenté dei vucäle ätune ciü tärdi che 'nt'u rasctu du setentrioun piemuntaise e ciü genericamainte gallu-itälicu, dound'u cäpita da tüte ei pärte ra de-palatizasioun;
# An manera scimile, l'Ultrezuvu d'Punainte u cunseiva ra sciurteia ''-š-'' de ''x'', ''ps'' e ''ssj'', c'me an ''káša'' per l'italiàn “cassa”, ''lašè'' per “lasciare”, c'me an tüta l'ärea ligüre, còuntra ra de-palatizasioun ch'a l'é tipica dei varietäie setentriunäle;
# Ra palatisasioun “vansäia” de ''pl-'', ''bl-'' e ''fl-'', che i dan riscpativamainte ''ć-'', ''dž-'' e ''š-'' an pusisioun dei prinçipi d'parola o dopu na cunsunante, ''-dž-'', ''-dž-'' e ''-š-'' an pusisioun tra ei vucäle, l'é na caraterisctica “ligüre” per ecelensa ch'a cröba an modu scciäsu u teritòriu 'nmazu tra Urmea-Garesce a punainte e ra Väle Sccrivia a levante aimancu 'ntra pärte auta, anvece an giru a [[Növe]] i c'mençipiu a prevarai ei cundisiugni setentriunäle. Versu nord, u tipu “ligüre” u ricura ancù a [[Camerana|Camran-na]] e a [[Mombarcaro|Mumbarché]] mä nainta a [[Cortemilia|Curtmija]], [[Ponzone|Punsoun]] e [[Morere|Murere]];
# An tüta ra Väl Burmia e 'nt'u teritòriu du Sascé, R'Urba, Uä, tiranda 'ndrainta a ra Väle Sctüra, ra sciurteia ''de'' cl l'é discteinta da quela de ''lj'' c'me u cäpita 'nt'l'ärea ligüre d'mazu, da [[Finô|Finä]] a [[Tàgia (cumüna)|Taggia]]: dau latein ''spec(u)lu(m)'', ch'u l'à dä l'italiàn “specchio”, us hä dounca a L'Atä e Millëximu ''spédž'', a Degu ''špédži'' e ''spédžu'' au Sascé e Campu, còuntra ''paya'' dau latein ''palea'' ch'u l'à dä l'italiàn “paglia”, anvece ''cl'' e ''lj'' i soun sctäi ampatäi an piemuntaise a ''-y-'' e an zenaise a ''-dž-''. Ra sciurteia de ''-cl-'' an ''-dž-'' divisa da ''lj'' an ''-y-'' a cuntinua d'ätra pärte da ra zona lumbärda an munfrein: dounca, isct'ürtimu trätu funeticu u n'é nainta da mete 'ntra liscta dei cunvergiainse cui piemuntaise, c'scì cume l'é ceru che ra sciurteia de ''cl'' a n'rimunta nainta a n'infruainsa zenaise/savunaise. Ia trasfuimasioun de ''-lj-'' an ''-i̯-'' c'me an piemuntaise l'é in trätu cumüne a tüta ra zona a punainte dra Väl Sccrivia, anvece a levante is fenomenu u sciourta föra d'rèru riscpatu a ra forsa d'l'exitu “zenaise”;
# L'é d'tüta l'ärea ligüre e d'gran pärte dei Munfra, mä nainta dei piemuntaise “cumüne”, ei pasägiu de ''-l-'' tra ei vucäle a ''-r-''. Is fenomenu u vä pöi 'nsame a l'indebulimaintu aprövu de ''-r-'' an ''-ř-'', ch'u cröba gran pärte dra Väl Burmia sainsa però 'rivé a ra cäucia cumpleta c'me 'ntra zona zenaise (pr'esaimpiu ''ařéna, bankařé, ćiřéža, düřè'' a Useria, anvece L'Atä e Millëximu i han zä ''-r-''). 'Nt'is cuntasctu us tröua anche l'indebulimaintu de ''-r-'' prima d'cunsunante (e dopu cunsunante), c'me us vega pr'esaimpiu a [[O Ponte|Pounte d'Invrea]] e 'nt'u teritòriu du Sascé e dr'Urba e ch'u tröua curispundainsa an di quei parlé dra Ligüria d'mazu-punainte (a Degu ''merká'', a Pounte d'Invrea ''meřká'', au Sascé ''meyká'');
# U xvilupu de ''ge-, gi-, di-'', an Väl Burmia e 'nt'ei ätre zone d'l'Ultrezuvu d'Punainte, u vä aprövu a ra sciurteia scpantiäia an tüta ra Ligüria, cui pasägiu a ''dz-'' e ''z-'' cumüne ciütosctu a ra zona “lumbärda” che a quela “piemuntaise”. Pr'esaimpiu, per l'italiàn “ginocchio” us hä ''znúdžu'' au Sascé, an Väle Scctüra e a Carisan, ''znúdž'' a Useria, Degu e Pounte d'Invrea; per “gelare” us hä ''dzrè'' au Sascé e a Degu, ''dzrò'' a Carisan, per “genero” ''dzéne'' a Carisan, ''dzénr'' a Degu, ''dzrén'' a Millëximu, ''dzánr'' a L'Atä, e c'scì véia, còuntra ei fùime “piemuntaixi” ''dženúy'', ''dželé'', ''džéner'';
# Zounta l'Ultrezuvu d'Punainte a l'ärea ligüre d'mazu-punainte ra mancansa d'velarizasioun de -n- an pusisioun postonica, fenomenu ch'u cröba 'nvece, se bain cun dei sciurteie an pärte diverse, tantu ei Piemounte meridiunäle c'me, an Ligüria, ra zona zenaise a partì da [[Nöi|Noli]] aprövu a ra coscta. Ra velarizasioun a manca cumpletamainte an tüta ra Väl Burmia e a punainte d'iscta (pr'esaimpiu, ''lána'', ''tána''), anvece u teritòriu du Sascé e dr'Urba u presainta na situasioun cangiante (ra nasäle veläre a ricura ciü che ätru 'nt'Ultrezuvu zenaise);
# Ei cuncurdanse cun l'ärea ligüre i se scpantiu au campu muifulogicu ascì: pr'esaimpiu, ei pluräle di numi masculigni us fùima an Väl Burmia secoundu u modu ligüre, cun ra desinainsa -i, a diferainsa dei piemuntaise, dound'ei pluräle u n'cangia nainta riscpatu au singuläre. Ra Väl Burmia e u teritòriu du Sascé an particuläre i ripeiu ra -i anche dopu cunsunante nasäle, andanda aprövu dounca ei cundisiugni “tusccan-ne” dounda i han piä urigine, an epuca ben bain tempuri, ra fuimasioun d'in particuläre pluräle cun [[Metàtexi|metatesi]] tipicu 'ncöi du zenaise. Pr'esaimpiu, maintre ei pluräle d'l'italiàn “cane” u n'cangia nainta 'nt'ei piemuntaise (“kán”), ant'l'ärea ligüre us fùima c'me an italiàn cun ra desinainsa -i; an zenaise però e aprövu ra coscta ligüre d'punainte sa -l a vä 'ndrera e a päsa pöi an pusisioun prima dra cunsunante, 'nt'ina fùima ''kayn'' ducumentäia 'nt'i tascti antighi fein au seculu XIV, da dounda 'ntra Rivera d'Punainte us hä ''kay'' per ra cäucia aprövu dra nasäle e, 'ntra zona zenaise, us hä ''kèn'', ''kén'' per ra cuntrasioun aprövu. 'Nt'l'Ultrezuvu d'Punainte us hä, anvece, fùime du tipu ''káni'', a Useria ''baléñi'' per l'italiàn “pallini”, ''bibéñi'' per “tacchini”. Paregiu us fùima i pluräli ascì di numi feminigni du tipu “ragioni”, “stagioni”.
# Saimpre riguärdu ra fuimasioun dei pluräle, u vä missu an evidainsa ei pasägiu ai feminein d'quelu di numi masculigni an urigine neutri an latein, che an piemuntaise i s'adätu au singuläre: c'me 'ntra zona zenaise, pr'esaimpiu, ei pluräle di italiagni “ginocchio” e “labbro” l'é dounca du tipu ''xnuge'' e ''leife/lävre'' (Uä), anvece an piemuntaise i soun du tipu ''gënoj'' e ''laver''.
# Riguärdu ei caraterisctiche muifulogiche e sintätiche, ra Väl Burmia a cundivida cun ra Ligüria, pr'esaimpiu, l'aveibiu d'lö ''kí'' per l'italiàn “qui”, anvece dei piemuntaise ''sí'' (latein ''ecce hic''), u n'cunuscia nainta l'enclisi d'in prunume d'lö 'ntra sctrutüra d'presentasioun e l'üzu de ''ke'' dopu l'intrudutù d'dumanda (cusctrusioun ch'a pä 'nvece generalizäia an piemuntaise);
# Tra i fenomeni che l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an cumüne cun u tipu “piemuntaise”, u ciü cèru l'é següru ra cäucia dei vucäle ätune, tantu a ra fein dei parole cume prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ai parole pruparusitune, d'vòte ripianda dopu na -i a ra fein. Ra zona ciü 'nterassäia dai fenomenu l'é quela dra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] tra [[Oseria|Useria]] e [[O Dê|Degu]] (cun [[O Ponte|Pounte d'Invrea]]), anvece u teritòriu dr'[[R'Urba|Urba]] e [[Uà|Uä]], cun u [[Sascê|Sascé]] e ra [[Väle Scctüra]] ([[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]]) u cunseiva ei vucäle a ra fein dei parole e u ridoua quele prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ai parole. 'Nt'l'auta Väl Burmia, a [[Bardenèi|Bardineu]] e a [[Carizan|Carisan]] us cunseiva però ei vucäle a ra fein dra parola, c'scì cume, an ciü, anche quele dopu l'aciaintu 'ndrainta a ia parola e a Bardineu quele prima ascì, che a Carisan i veru debule sainsa 'rivé ad ogni modu a scenté saimpre. A punainte dra Väl Burmia ei cundisiugni i soun dopu tütu ei mëxme d'Carisan, anvece a levante, 'ntra Väl Sccrivia cun ciantru a Növe e Gävi, ra situasioun l'é scimile a quela d'Uä e du Sascé;
# Riguärdu ei cunsunantixmu, ra -g- tra ei vucäle, da -c- e -g- latéin-ne, c'me an piemuntaise a vé debule<ref>Rohlfs 1966: 197</ref> fein a ra cäucia an tüta ra Väl Burmia da Bardineu-Carisan fein au Sascé e Campu-Rsciùgni, anvece us cunseiva pr'esaimpiu an tüta ra Väle Sccrivia<ref>per esaimpiu us hä c'scì per l'italiàn “spiga” a Millëximu, Degu e Pounte d'Invrea špía, per “formica” a Degu furmía, a Carisan fürmía, a Pounte d'Invrea fermía, au Sascé füymiya, per “lago” a Carisan lòyu</ref>; a punainte, a sciainta 'ntra Väl Tänaru e u i a dei ùime d'na antiga cäucia, se bain nainta sisctematica, 'nt'l'entrutèra d'[[Arbenga|Arbeinga]] versu levante ([[Castrevegliu]], [[Erli]] e u teritòriu de drainta ch'u bräsa [[Finô|Finä]])<ref>Us hä a Castrevegliu fürmía</ref>. Is fenomenu l'era foscia presainte an taimpi antighi 'nt'u [[Savuneize|savunaise]] ascì (ra diciarasioun d'Paxia dei 1178-1182 a riporta ''buada'' per l'italiàn “bucato”) mä 'ncöi u dialetu dra çittä, ch'u s'é votu zä an epuca tempuri versu u tipu zenaise, u n'an cunseiva nainta ciü ùima;
# Impurtante trätu muifulogicu d'carätere piemuntaise l'é ra sciurteia an -úma dra prima persoun-na pluräle, ch'a cröba tüta ia pärte d'l'Ultrezuvu d'Punainte tra Carisan e Bardineu da na pärte e Uä e ra Väle Scctüra da l'ätra, mainte ra Väle Sccrivia da na pärte l'hä ei cundisiugni “zenaixi” (-ému) e ra Väl Tänaru da l'ätra (Urmea, Garesce) a presainta dei cundisiugni növe d'tipu lucäle;
# Paregiu d'carätere piemuntaise l'é ra fein an -é d'l'infinì 'ntra prima cuniugasioun di veibi (-are) e di numi an -arium, -ale, ch'a tuca na zona curispundainte ciü o menu a isu settù d'l'Ultrezuvu dound'us hä ra cäucia dei vucäle ätune e a ra fein dra parola (scpecialmainte da ra Väl Burmia a ra Väl Scctüra, chinanda fein a [[A Steja|Steia]] ançä du Zuvu);
# L'é d'tipu piemuntaise i caräteri muifulogici e sintätici<ref>Mair Parry: Sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte. Parluma 'd Còiri</ref> c'me ra sciurteia an -u dra tersa persoun-na pluräle d'l'indicativu presainte, ra fùima d'l'articulu determinativu, l'üzu dei prunume liberu d'tersa persoun-na singuläre ''kyèl'' e dei prunume dativu e cliticu d'lö ''i'' riscpatu a ra fùima ligüre ''ge'';
# Na serie d'sciurteie i soun cumüni tantu a di parlé d'tipu “piemuntaise” cume a ätri d'tipu “ligüre”: pr'esaimpiu, cumüne ai Piemounte meridiunäle, a ra zona zenaise e a l'Emilia d'punainte l'é ra sulusioun d'na saincia teiminasioun per ra tersa persoun-na pluräle an tüte ei cuniugasiùgni, se bain ch'u pö esie ciü sulusiugni puscibile per ra teiminasioun<ref>PETRACCO SICARDI, 19922: 23</ref> (che an Väl Burmia a balocia tra l'üzu de -u dra tersa cuniugasioun secoundu ei mudelu piemuntaise e quelu “ligüre” de -a dra prima, pr'esaimpiu a Carisan);
# Ra sciurteia particuläre de -tr- an ''máre'', ''páre'' ch'a mäica i parlé d'l'Ultrezuvu d'Punainte riscpatu ai fùime che i prevairu an Ligüria (che i pärtu da ''máyre'', ''páyre'' cunseiväi pr'esaimpiu 'ntra zona d'esctremu punainte), a cröba anche na läiga ärea dra Rivera d'Punainte, curispundainte au tipu ligüre “d'mazu”, dounda a Arbeinga, a [[U Portu|Portu]] o a [[A Cêve|Ceive d'Tegu]] u i a pr'esaimpiu ei mëxme cundisiugni. Cumüne ai “piemuntaise” e au “ligüre” d'mazu-punainte (e d'levante) l'é anche ra distribusioun di clitici sugettu, che scma u tipu zenaise u i se xluntan-na (e meia an tüta ra zona);
# Cun u “zenaise” e cui “piemuntaise”, mä nainta cun l'ärea ligüre d'punainte, i dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i hän an cumüne i modi d'fuimé i ditonghi de -é- rumansa (''mèyz'', ''mèyzu'' 'mese', ''sèyra'', ''sáyra'' 'sera');
# I exiti che i s'poru cunscideré “particuläri” d'l'Ultrezuvu riscpatu au tipu “piemuntaise” e a quelu “ligüre” i n'soun nainta tanci, mä tücci ciü o menu impurtanti: an di quei pounti d'sa zona ra ditungasioun de -é- rumansa a pö avgnì anche dedvanci a nasäle (a L'Atä ''tsáyna'' per l'italiàn “cena” e ''váyna'' mä a Carisan ''tséna'' e ''véna''), a diferainsa d'quelu ch'u suciada an Piemounte e an Ligüria, mä c'scì cume l'avé 'nt'l'ärea emilian-na, cun ra quela ra Väl Burmia a cundivida anche ra ditungasioun de -i- dedvanci a nasäle, che 'nt'ei pasä l'hä duvü 'rivé a ra coscta aimancu 'ntra zona d'Uneria. Difäti, ra ditungasioun de -i- as é scpantiäia da l'ärea padan-na 'nt'l'Ultrezuvu, scicà che pr'esaimpiu us hä per l'italiàn “vino” ''véin'' a Uä e a Növe;
# Cumüne a l'Ultrezuvu d'Punainte e a na läiga zona lumbärda d'punainte cun dei xlançi an Emilia e 'nt'ei Piemounte setentriunäle l'é ei pasägiu du grüpu -ct- a -ć-<ref>Us hä c'scì per esaimpiu i tipi fáču per l'italiàn “fatto”, láče per “latte”</ref> (per mazu du sctädiu cumüne a l'ärea ligüre e a quela piemuntaise -it-), che da ra Väl Burmia a chein-na ascì 'nt'l'entrutèra d'Arbeinga e 'nt'i parlé bäsu-piemunaixi ciü avxein;
# I soun segnaläie ancù ei fùime particuläri, 'nt'u dialetu d'Cäiri, dei cundisiunäle cun generalizasioun d'infisu -s- (sarésa, sarési, sarésa, sarésimu ecc.), che i s'ritröuu ancù na vòta 'nt'l'ärea lumbärda e emilian-na d'punainte (mä anche, bsögna dìle, an cäca parlé ligüre, pr'esaimpiu an [[Munegascu|munegasccu]]<ref>AZARETTI, 1977: 206-207</ref>).
== Note ==
<references />
== Bibliugraféia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528|editô=Le Mani|léngoa=IT|}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Liguria linguistica, Dialettologia, storia della lingua e della letteratura nel Ponente. Saggi 1987-2005|editô=Philobilion Edizioni
|léngoa=IT|}}
== Pägine cureläie ==
* [[Dialetu uaröxiu]]
* [[Gian Lořenzu Federicu Gavotti]]
* [[Culoumbu Gajòun]]
== Ätri prugetti ==
{{Léngoa lìgure}}
[[Categorîa:Lengua ligure]]
p4ovk2mox17v5dqmz0sikbq0hgcx600
Camuggi FC
0
32663
274630
270149
2026-10-08T18:10:24Z
N.Longo
12052
fix
274630
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
{{Squàddra de balón
|nómme squàddra = Camuggi FC
|var-ségni_distintîvi = Segni distintivi
|var-câza = Cà
|var-trasfèrta = Trasferta
|var-socjêtæ = Sucietè
|var-çitæ = Sitè
|çitæ = {{Scìnbolo|Camogli-Stemma.svg}} [[Camuggi]]
|var-naçión = Nasiun
|naçión = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]
|var-confederaçión = Cunfederasiun
|confederaçión = UEFA
|var-federaçión = Federasiun
|federaçión = {{Bandêa|ITA}} FIGC
|var-canpionòu = Campiunou
|canpionòu = [[Tersa Categuria]]
|var-fondaçión = Fundasiun
|ànnofondaçión = 2024
|var-prescidénte = Prescidente
|prescidénte = {{Bandêa|ITA}} Matteo Benvenuto
|var-alenatô = Alenatù
|alenatô = {{Bandêa|ITA}} Renzo Godani
|var-stàdio = Staddiu
|stàdio = Staddiu de San Roccu
|var-scîto = Scitu
|var-tìtoli_regionâli = Tituli regiunali
|tìtoli regionâli = 1 [[Cuppa Italia Diletanti de Tersa Categuria]]
}}
U '''Camuggi FC''' (''Camogli FC'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna squaddra de [[Zeugo do ballon|zögu du balun]] da sitè de [[Camuggi]], titulu spartiu cu'a squaddra du sircundaiu, a [[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno|Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno]], nasciüa da l'üniun cu'üna vegia squaddra camuginn-a.
== Storia ==
=== E urigini a Camuggi e aa Rüa ===
U [[Zeugo do ballon|zögu du balun]] u l'é arivou a [[Camuggi]] finn-a da l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesentu]] o, armenu, e doppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guera Mundiale]]. In te üna mainea scimile a quante u l'é capitou a [[Zena]], u növu zögu u l'é stetu spunciou daa prezensa de mainè ingleixi, che ean ormezzè in tu [[Purtixö (Camuggi)|portu de Camuggi]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_112_Camogli_Partita_di_calcio_al_Giandal%C3%B9_1925.htm|tìtolo=112 Calcio, partita al Giandalù 1920|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Ai 14 de dixembre du [[1918]] a [[Rapallo|Rapallu]] u gh'é stetu ün incuntru a trei tra e squaddre de [[Lavagna]], de Camuggi e quella mesccia de Rapallu e [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]]. Pasou di anni, ai 10 de marsu a squaddra de Camuggi a l'ha inaugürou u sö campu da zögu, ch'u l'ea da vixin a l'Istitütu Nauticu d'ancö, zügandu cuntra a [[Lavagnese 1919|US Lavagnese]], ch'a s'é turna scuntrà cu'u Camuggi ai 30 d'arvì. Ai 16 de nuvembre du [[1930]] u Cotonificio Olcese (ch'u l'ea de lungu a Lavagnese), u l'ha zügou turna a Camuggi, ma stavotta cuntra üna furmasiun d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], mensünà de votte cumme G.S. Audace Sport Ruta e de atre cumme S.S. Dopolavoro Ruta<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_245_Ruta_Societ%C3%A0_Sportiva_Squadra_Calcio_1930.htm|tìtolo=245 Calcio, Società Sportiva Dopolavoro Ruta I 1930|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_246_Squadra_Calcio_Dopolavoro_di_Ruta_1930.htm|tìtolo=246 Calcio, Società Sportiva Dopolavoro Ruta II 1930|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>.
=== AS Camogli ===
<gallery widths="150" heights="150" mode="packed">
Immaggine:AS Camogli.jpg|U stemma de l'AS Camogli
Immaggine:ASD Avegno Calcio.jpg|ASD Avegno Calcio
Immaggine:Golfo Paradiso ACD.png|Stemma du Golfo Paradiso ACD
Teriasca (Sori) - Campo sportivo Rio Cortino.jpg|U campu spurtivu de Teiasca, [[Söi|Soi]]
</gallery>
Sciben che u zögu du balun u fuise d'interesse pe'i figiö de [[Camuggi]], e squaddre du postu han avüu de lungu quarche prublema a vegnì ciü forti. Pe primma cosa u ghe mancava di veri campi da zögu, scicumme ch'u nu gh'ea de staddiu ma sulu che di teren nu guei de qualitè, pe finì de spessu in ti campi vixin. De ciü, pe'i camugin u l'ea ben impurtante a pallanöu, cu'a [[Rari Nantes Camuggi|Rari Nantes]] ch'a l'à duminou stu sport tra i [[Anni 1930|anni Trenta]] e [[Anni 1950|Sinquanta]] e, ancun de doppu, cun de anè bunn-e in ta mascima serie. In ciù a Camuggi, u gh'ea ascì de squaddre ben ciü impurtanti, cumme u [[Rapallo Ruentes 1914|Rapallo Ruentes]] e a [[Sammargheritese 1903|Sammargheritese]], l'[[Virtus Entella|Entella]], a [[Lavagnese 1919|Lavagnese]] e u [[U.S. Sestri Levante 1919|Sestri Levante]] in tu [[Tigülliu]] e u [[Zena (Genoa CFC)|Zena]] e u [[Sandöia|Doia]] ciü a punente. Stu meximu destin u l'é tucou finn-a ae atre squaddre du [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], cumme a [[Pro Recco Calcio|Pro Recco]] du zögu du balun. Pe de ciü, u l'é prubabile ch'u ghe fuise ancun de atre squaddre, che raprezentavan de scöe, de urganizasiuin, u doppulavuru de de impreize e da Sucietè de Mutuu Sucursu, cuscì che nu gh'ea üna squaddra a raprezentà stu teritoiu ma se furmava de votta in votta üna delegasiun pe zügà de partie cuntr'ae sucietè di cumüni vixin.
A ogni moddu, in tu [[1976]] u l'é stetu fundou ufisialmente l'Associazione Sportiva Camogli, sucietè iscrita au [[Comitato Olimpico Nazionale Italiano|CONI]] e aa [[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]] e dai sö culuri ch'ean u giancu e u neigru, de solitu missi in te üna maggia a bande verticali<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/associazioni/index/dettaglio/associazione/4|tìtolo=Associazione: A.S.D. Camogli|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A squaddra, cha dau [[2006]] a l'ha cangiou de numme da AS Camogli in ASD Camogli,<ref>{{Çitta web|url=https://files.figc.it/version/c:YTE0MmFjYjAtNmU3ZS00:ODk0MjdhNGEtNmViNy00/C_2_ContenutoGenerico_6866_lstAllegati_Allegato1_upfAllegato.pdf|tìtolo=Cambio di denominazione sociale|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref> a l'é arivà in tu campiunou de [[Promoçion Liguria|Prumusiun]] in tu [[2011]] (segundu livellu regiunale e settimu livellu nasiunale d'alantù in tu [[Campionato italian do Zeugo do ballon|scistema du zögu du balun in te l'Italia]]) doppu di anni in ti campiunè de categurie ciü basse. Mentre che a furmasiun giancu-neigra a zugava in tu [[Staddiu Teiasca (Soi)|Staddiu Teiasca]] de [[Söi|Soi]], in tu meximu annu a ASD Avegno, dae divize giancu-blö e fundà du [[1998]], a l'ea arivà in tu campiunou de [[Primma Categoria (zeugo do ballon)|Primma Categuria]] (u livellu apenn-a ciü bassu), zügandu a [[Rapallo]]. Tütte due e squaddre sun sciurtie cun quarche dificultè a sarvà a categuria ma, pe'i prublemi cu'e finanse che gh'ean alantù e u bezögnu de rinfursà u scistema du zögu pe'i figiö, in ta stè du [[2012]] l'han decizu de mette insemme e sö forse. Cu'a pruclamasiun feta ai 21 de zügnu du [[2012]] u l'é stetu dunca fundou l'[[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno#ASD Camuggi-Avegnu|ASD Camogli-Avegno Golfo Paradiso]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.facebook.com/p/ASD-AVEGNO-CALCIO-100069571251079/|tìtolo=A.S.D. AVEGNO CALCIO|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>.
=== Rutese ===
Pasou i tempi de l'Audace Sport Ruta, in te sta frasiun u l'é stetu fundou a Rutese. Sta furmasiun a l'é andeta avanti finn-a in ti [[Anni 1990|anni Nuvanta]], quand'u s'é decizu pe'a fuxun cu'a sucietè Carlo Grasso de [[Rapallo|Rapallu]], pe inandià cuscì l'U.C. Grassorutese. St'üniun, daa diviza giana e blö, a l'é andeta ciütostu ben, zügandu pe sei stagiuin, dau [[1996]] au [[2002]], in tu campiunou de l'[[Eccellensa Liguria|Ecelensa]], a mascima divixiun pe'a regiun. A ogni moddu, pasou sti tempi (a partì da ün spareggiu persu ai riguì a Zena cuntr'au [[Unione Sportiva Pontedecimo|Puntedeximu]]), a squaddra de Rapallu a l'é turnà au sö vegiu numme, mentre aa Rüa u s'é ciantou lì de zügà au balun in moddu stabile.
=== ASD Camogli-Avegno ===
A növa squaddra a s'é prezentà au campionatu de [[Promoçion Liguria|Prumusiun]] vestia de giancu-neigru e de giancu-blö, tinte de due squaddre de primma, creandu ün stemma cu'a campann-a de l'Avegnu (ch'a reciamava a tradisiun de campann-e du postu) cu'a futugrafia du [[Castellu du Dragun (Camuggi)|Castellu du Dragun]] de [[Camuggi]]. U numme, ch'u fava de riferimentu a ün teritoiu ciü esteizu, pe reciamà ciü gente è ascì ün tentativu pe tià drentu a scöa de balun de l'ACD Golfo Paradiso de [[Söi|Soi]], ün prugettu che a l'imprinsippiu u nu l'ha funsiunou.
In tu campionu 2012-2013, dau [[Staddiu Teiasca (Soi)|Staddiu Teiasca]] de Soi, u Camuggi-Avegnu u l'ha zügou cuntra e squaddre du girun B, che l'andavan da [[Buzalla|Büzalla]] a [[Castarnò|Casternövu Magra]]. A squaddra a l'ha finiu au sestu postu, a sulu che ün puntu dai playoff arivè, propiu a l'ürtima giurnà, daa Bolzanetese Virtus in tu scuntru direttu. Pe cuntra, in te l'annu doppu, a squaddra a l'é finia a sulu che ün puntu de ciü de l'ürtima clascificà, u Colli Di Luni de Casternövu Magra. Finiu dunca ai playout, u Camuggi-Avegnu u l'é però pasou e, in tu 2014-2015, u l'ha finiu megiu a stagiun, au settimu postu cun 41 punti e üna diferensa de gol de 0, luntan tantu dai playoff che dai playout.
=== A fuxun du Golfo Paradiso ===
<gallery widths="200" heights="150" mode="packed">
Pro Recco Calcio 1913.png|Stemma du Pro Recco Calcio 1913
Recco - Stadio San Rocco, stemmi.jpg|Stemmi de vege squddre in tu staddiu de Reccu
ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno.png|Stemma de l'ASD Golfo Paradiso PRCA
Recco - Stadio San Rocco, Golfo Paradiso PRCA - Bogliasco (1).jpg|A partia Golfo Paradiso PRCA - Bogliasco, in tu staddiu de Reccu
</gallery>
U l'ea però arivou u tempu de ün prugettu ciü esteizu: aa fin u Camuggi-Avegnu u l'ha truvou de accordu cu'a scöa de balun du Golfo Paradiso de [[Söi|Soi]] e cu'a [[Pro Recco Calcio 1913|Pro Recco Calcio du 1913]]. De stu moddu, a squaddra a l'ha cumensou a zügà in sce ün campu ciü vixin e adattu ai sö bezögni, u [[Staddiu San Roccu (Reccu)|Staddiu San Roccu]] de [[Recco|Reccu]], ciü che a mette insemme üna scöa de balun ciü grande, fetu ch'u l'ha arangiou ascì e sustanse da sucietè<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_3954_Pro_Recco_Calcio_e_Genoa_FC_squadre_1947.htm|tìtolo=3954 Calcio, Pro Recco e Genoa Football Club 1947|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://prolocorecco.it/sport/associazioni-sportive/il-calcio-a-recco|tìtolo=Il Calcio a Recco|outô=Pro Loco Recco|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>.
In tu [[2015]] l'[[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno]] a l'ha dunca cumensou a zügà in ta [[Promoçion Liguria|Prumusiun]].
=== A rifundasiun ===
In ta zona u nu l'é mai mancou a què-a du balun in ti zuveni. A prupoxitu, u se ricorda de quande, ai 19 de frevà du [[2018]], de scöe du [[Tigülliu]] ciü e due superiuri de [[Camuggi]], l'Istitütu Marco Polo e u Nauticu San Giorgio/Cristoforo Colombo, se sun scuntrè in tu [[Staddiu Edoardo Riboli (Lavagna)|Staddiu Riboli]] de [[Lavagna]], cun ciü du 50% di stüdenti de sti sciti ch'u l'aiva schittou a scöa, e u tüttu u l'é finiu pe l'interventu de forse de l'urdine<ref>{{Çitta web|url=https://www.genovatoday.it/cronaca/lavagna-torneo-clandestino-scuole.html|tìtolo=Torneo di calcio con fumogeni e petardi: 300 studenti saltano le lezioni|dæta=21 frevà 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>.
In tu [[2024]], pasou di anni da quande u [[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno|Golfo Paradiso PRCA]] u l'ea restou l'ünicu riferimentu in tu zögu du balun pe Camuggi, u l'é stetu aa fin fundou üna növa squaddra. U Camuggi FC, cu'a diviza gianca e neigra e cumme simbulu u prufì du campanin da Baxilica, u l'é nasciüu grassie a ün acordu cu'u Golfo Paradiso, perché u servisse cumme satelite e centru pe mette insemme i figiö de l'under 25<ref>{{Çitta web|url=https://www.genovatoday.it/sport/calcio/camogli-nuova-squadra-calcio.html|tìtolo=Camogli, dopo anni torna la squadra di calcio in Terza Categoria: "Iniziativa dei giovani"|dæta=7 lüggiu 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. In ta sö primma stagiun a növa squaddra a l'ha zügou in tu girun de Tersa Categuria (u livellu ciü bassu pe'u zögu de balun in te l'Italia) de [[Ciävai|Ciavai]]. Lì drentu u l'ha truvou l'[[Polisportiva Arenelle|Arenelle]] de [[Lavagna]], u [[ASD Borgorotondo VL|Borgorotondo]] de [[Vàise|Vaize]], u [[ASD Carascu 08|Carascu]], u [[USD Carlo Grasso 2023|Carlo Grasso]] de [[Rapallo|Rapallu]], u [[ASD Deiva Marina Calcio|Deiva]], l'[[Entella Chiavari 1915]] (da nu cunfunde cu'a ben ciü famuza [[Virtus Entella]]), a squaddra B du Muconexi, u [[ASD Noceto Calcio|Nuxegu]] de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], a [[ASD Polisportiva Leivese|Polisportiva Leivese]], u [[Portofino 84|Portofino '84]], u [[Real Betti]] de [[Rapallo|Rapallu]] e u [[Polisportiva Val d'Aveto|Val d'Aveto]]. In te stu campiunou, guagnou dau Real Betti, u Camuggi u l'ha finiu au deximu postu cun 23 punti.
Ai 7 d'arvì du [[2026]] u Camuggi FC u l'ha guagnou a Cuppa Italia Diletanti de Tersa Categuria, ch'a l'é u sö primmu trufeu<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/CV/News/1827635/festa-grande-per-il-camogli-e-arrivata-la-consegna-della-coppa-liguria-di-terza-categoria|tìtolo=FESTA GRANDE PER IL CAMOGLI! E' arrivata la consegna della Coppa Liguria di Terza Categoria!|dæta=12 arvì 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-04-21}}</ref>.
== Notte ==
<references responsive="" />
== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Carlo Fontanelli|outô2=Gianluigi Raffo|tìtolo=Lavagnese 100. Un secolo bianconero|url=https://www.google.com/books/edition/Lavagnese_100_Un_secolo_bianconero_Ediz/Kl3HzQEACAAJ|ànno=2019|editô=Geo Edizioni|çitæ=Empuli|léngoa=IT|ISBN=978-88-6999-108-0}}
== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://www.coni.it/it/registro-societa-sportive/home/registro-2-0/RegistroDettaglio.html?id_societa=197306|tìtolo=CAMOGLI FOOTBALL CLUB ASD 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}
* {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qOqM_YFX1ec|tìtolo=DIL23 04032012 ATHLETIC-CAMOGLI 0-0|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}
[[Categorîa:Camuggi]]
[[Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria]]
ma6djymtcddrsmc0hw7vsutzpnshr73
Discûscion:Campiunàu italiàn de balùn
1
32681
274628
268763
2026-10-08T18:09:08Z
N.Longo
12052
N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Discûscion:Canpionòu italiàn de balón]] a [[Discûscion:Campiunàu italiàn de balùn]]: ⇒ ar
268763
wikitext
text/x-wiki
== Piramide ==
Bon giorno, scusate pe intrâ.
Voeiva informâve che a Serie C2 a l'é stæta eliminâ.
A piramide do ballon a l'é oua:
Serie A (un gruppo, profescionisti)
Serie B (un gruppo, profescionisti)
Serie C (trei gruppi, profescionisti)
Serie D (neuve gruppi, dilettanti)
Eccellenza (un gruppo in Liguria, o ciù erto livello regionâ, dilettanti)
Promoçion
Primma divixon
Segonda divixon
Tersa divixon [[Speçiale:Contribûti/~2026-87747-7|~2026-87747-7]] ([[Discûscioîn ûtente:~2026-87747-7|discusción]]) 10:45, 3 arv 2026 (CEST)
:Ben grassie p'a segnalasiun, e me ghe mettu prestu ch'e g'ho fia da mette a giurnu i reciammi ai regulamenti, bona! [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 11:16, 3 arv 2026 (CEST)
7wbs5mdbn8l04qxwdgdzsxipjpm42t7
Discûscion:Gian Lořenzu Federicu Gavotti
1
33251
274624
274568
2026-10-08T12:25:28Z
Michæ.152
13747
/* Riconosciménti: Il Vocabolario Sassellese */ nêuva seçión
274624
wikitext
text/x-wiki
== Registraçión ==
O sciô Maurilio o m'à mandòu dôe registraçioìn, con dötræ diferénse tra de lô. Carego chi de sótta a segonda registraçión ch'o l'à fæto.
{{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 2.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascéllo}}
[[Utente:Michæ.152|Michæ.152]] ([[Discûscioîn ûtente:Michæ.152|discuscioìn]]) 11:54, 29 set 2026 (CEST)
:Complimenti pe ndavei!!! A ògni mòddo a registraçion che ti t'æ misso inta pagina do testo a me pâ megio (ciù fedêle) de quella che t'æ misso chi inta pagina da discusción. [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 16:34, 29 set 2026 (CEST)
== Riconosciménti: Il Vocabolario Sassellese ==
Pe fâ sto travàggio l'é stæto fondamentâle l'ûzo de ''[https://www.google.it/books/edition/Il_vocabolario_sassellese_G_Romano/izFZPgAACAAJ?hl=it Il vocabolario sassellese]'', 'n diçionâio sascelìn-italiàn inandiòu inti ànni Sciusciànta da l'architétto Giovanni Romano cómme arecugéita de schêde e pöi conpletòu da-o lengoìsta Giorgio Marrapodi. O vocabolâio, pubricòu da l'asoçiaçión ''Amici del Sassello'' do 2007-2008, o l'é sconpartîo inte tréi volùmmi, che se pêuan consultâ ascì a-a [https://bibliometroge.sebina.it/opac/resource/il-vocabolario-sassellese-g-romano/GMP01030803 Bibliotêca Berio] de Zêna, donde són conservæ inti depòxiti da bibliotêca.
A tùtti i mòddi, dòppo 'n'aprofondîa consultaçión co-o parlànte do Sascê ch'o l'à açetòu de lêze a pàgina, o sciô Maurilio Merialdo, dötræ conscideraçioìn àn portòu a çèrne pe sto tèsto l'ûzo de 'na grafîa diferénte rispètto a quélla do vocabolâio. A grafîa finâle defæti a permétte de dâ cónto in particolâ de doî fenòmeni che no pêuan êse do tùtto reprezentæ co-o scistêma gràfico dêuviòu da-o Marrapodi:
# A reprezentaçión gràfica da r "sofocâ" cómme ''ř'' (a "r" tra-e vocâle, ch'a l'é scentâ into zenéiśe d'ancheu ma ch'a s'atrêuva ancón inti "parlæ rùsteghi" da Ligùria);
# A reprezentaçión da "a" tònica velarizâ cómme ''å'' (inti câxi dónde l'açénto o càzze in sce 'na "a", quésta a pìggia 'na pronónçia a meitæ tra 'na "a" e 'na "ò").
[[Utente:Michæ.152|Michæ.152]] ([[Discûscioîn ûtente:Michæ.152|discuscioìn]]) 14:25, 8 òtô 2026 (CEST)
6m3k957q2zx5kcnjxmp72ad8zlby6qw
Discûscioîn ûtente:S1880C
3
33261
274649
274571
2026-10-09T10:50:51Z
Michæ.152
13747
/* Benvegnûo */ nêuva seçión
274649
wikitext
text/x-wiki
Salui e benvegnuo inta Wikipedia Ligure, a libera ençiclopedia scrita con l'agiutto de tutti! Ò visto che l'articolo che ti t'æ scrito in sciô Niccolò Mihanovich o l'é arrestou inte unna [[Utente:S1880C/Niccolò Mihanovich|pagina de preuve]]; se te peu servî unna man ghe demmo voentea un euggio, de mòddo da pubbricâlo tra e atre pagine da wiki. E graçie pe-a teu contribuçion, ''bona!'' [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 11:12, 2 òtô 2026 (CEST)
:Ciao! Scì, defæti no accapiscio comme fâ pe pubricâla 😅 Tante graçie pe l'aggiutto e pe-o benvegnuo! [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 11:44, 2 òtô 2026 (CEST)
::Fæto, insemme a unn'eugiâ a-o testo; s'o te serve torna, pe cangiâ de titolo ti gh'æ da addeuviâ o pommello "Méscia", ti ô doviëisci vedde inta colònna "Struménti" in scia drita. [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 13:01, 2 òtô 2026 (CEST)
::Ciao, te daggo mi ascì o benvegnûo e te fasso i conplimenti pe-a pagina in sce Ragusa! Parlando di eroî da corêze: saieiva megio scrive inta teu pagina utente "Chi gh'é i mæ travaggi". Ti ghe l'é 'n nomme in zeneize pe no stâ a ciamâte S1880C? Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:59, 5 òtô 2026 (CEST)
:::Graçie pe-a correçion! O mæ nomme in zeneise, à dî a veitæ, o l'é un piccin angoscioso / sccetto: o saiæ Giacomo, no unna gran cösa 😅 [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 12:40, 5 òtô 2026 (CEST)
::::E bravo Giacomo! Quande ti gh'aviæ tempo, saieiva bello avei anche 'na pagina in scio D'Annunzio! Salûi --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 15:13, 6 òtô 2026 (CEST)
== Benvegnûo ==
Ciâo caiscimo,
benvegnûo inta Wikipedia e salûi anche da mi! Me son permisso d'agiustâ dôe menuçie inta pagina che t'æ fæto, famme savei cöse ti ne pensi.
''Pe Zêna e pe Sàn Zórzo!'' [[Utente:Michæ.152|Michæ.152]] ([[Discûscioîn ûtente:Michæ.152|discuscioìn]]) 12:50, 9 òtô 2026 (CEST)
20hh7fgrv9u8986fpuf0s2jas9dzhel
Paraggi
0
33281
274640
274615
2026-10-08T18:47:12Z
N.Longo
12052
+
274640
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Paraggi
|Panorama = Paraggi-IMG 0092.JPG
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoramma de Paraggi</div>
|var-localizaçión = Localizzaçion
|var-stâto = Stato
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|fraçion]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Region]]
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Çittæ metropolitaña]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Commun]]
|Divisione amm grado 3 = Santa Margaita
|var-teritöio = Territöio
|var-altitùdine = Ertessa
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 16
|Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=Istituto nazionale di statistica|tìtolo=14° censimento generale della popolazione e delle abitazioni: 21 ottobre 2001|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop2001/Popolazione_residente_abitazioni_province/CP2001_10GE.pdf|ànno=Dexembre 2005|editô=System Graphic S.r.l.|çitæ=Romma|léngoa=IT|p=115, töa 3.3|volùmme=Fasc. Genova}}
|Aggiornamento abitanti = 2001
|var-âtre_informaçioìn = Atre informaçioin
|var-prefìsso = Prefisso
|var-fûzo_orâio = Fuso oräio
|var-tàrga = Targa
|var-cartografîa = Cartografia
}}
'''Paraggi''' (dita '''Pagi''' ascì, ''Paraggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é unna [[Fraçion geògrafica|fraçion]] do [[Comun|commun]] [[Liguria|ligure]] de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çittæ metropolitaña de Zena]]. O censimento do 2001 o l'à rilevou unna popolaçion de solo 16 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />.
== Geografia ==
[[File:Paraggi_2019.jpg|miniatura|A bäia de Paraggi vista da-a ciazza.|sinistra]]
Paraggi a s'attreuva in sciâ coscì dita "Còsta di Drafin", tramezo à [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Portofin]]. Se ghe peu arrivâ à pê, in machina ò in autobo longo a stradda do stato 227 (SS227 de Portofin), e anche pe mâ.
== Stöia ==
Nasciuo comme paisetto de pescoei e moinæ, alantoa gh'ea ciù de trenta moin longo a "via di moin". Ancheu, Paraggi o l'é vegnuo un renommou çentro balneare con unna ciazza pubrica ben fornia e locali a-a mòdda.
== Pòsti de interesse ==
[[Immaggine:Castello (Paraggi, Santa Margherita Ligure) - lati sud e ovest 2 2023-04-26.jpg|sinistra|miniatura|O castello de Paraggi]]
=== Architettue militare ===
* Castello de Paraggi: conosciuo comme Villa Bonomi Bolchini ascì, o gh'à de origine ben ben antighe e, tra i atri, o l'é stæto unna propietæ di [[Fiésco (famìggia)|Fieschi]]. Passou a-a [[Repùbrica de Zena|Repubrica de Zena]] co-a [[Sollevaçion di Fieschi|sollevaçion de sta famiggia]], do [[1626]] n'é stæto comandou l'ingrandimento, de mòddo ch'o servisse pe-a difeisa da còsta. Occupou da-i françeixi a-o tempo do [[Napolion Bonaparte|Napolion]], o l'é finio de maniman in abbandon, pe ëse accattou do [[1882]] da-o Federico Brown, fræ do [[Montague Yeats-Brown|Montague]], ch'o n'à fæto unna villa, averta do [[1890]]. Do [[1913]] o castello o l'é stæto venduo a-a famiggia Goretti e, dapeu, o l'é passou a-i Bonomi Bolchini, i seu propietäi a-a giornâ d'ancheu<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2487_Strada_Santa_Margherita-Portofino_castello_Paraggi_automobile_1921.htm|tìtolo=2487. PARAGGI|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://portofino.it/italy/i-castelli-di-portofino-e-di-paraggi/|tìtolo=I castelli di Portofino e di Paraggi|dæta=19 zenâ 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-08}}</ref>.
== Nòtte ==
<references />
{{Clear}}
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]
o1qnzj7vag2htgd22rho3zq7eyjyvw6
274642
274640
2026-10-08T18:50:13Z
N.Longo
12052
pag
274642
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Paraggi
|Panorama = Paraggi-IMG 0092.JPG
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panoramma de Paraggi</div>
|var-localizaçión = Localizzaçion
|var-stâto = Stato
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|fraçion]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Region]]
|Divisione amm grado 1 = Liguria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Çittæ metropolitaña]]
|Divisione amm grado 2 = Zena
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Commun]]
|Divisione amm grado 3 = Santa Margaita
|var-teritöio = Territöio
|var-altitùdine = Ertessa
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 16
|Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=Istituto nazionale di statistica|tìtolo=14° censimento generale della popolazione e delle abitazioni: 21 ottobre 2001|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop2001/Popolazione_residente_abitazioni_province/CP2001_10GE.pdf|ànno=Dexembre 2005|editô=System Graphic S.r.l.|çitæ=Romma|léngoa=IT|p=123, töa 3.3|volùmme=Fasc. Genova}}
|Aggiornamento abitanti = 2001
|var-âtre_informaçioìn = Atre informaçioin
|var-prefìsso = Prefisso
|var-fûzo_orâio = Fuso oräio
|var-tàrga = Targa
|var-cartografîa = Cartografia
}}
'''Paraggi''' (dita '''Pagi''' ascì, ''Paraggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é unna [[Fraçion geògrafica|fraçion]] do [[Comun|commun]] [[Liguria|ligure]] de [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]], inta [[Çittæ metropolitann-a de Zena|çittæ metropolitaña de Zena]]. O censimento do 2001 o l'à rilevou unna popolaçion de solo 16 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />.
== Geografia ==
[[File:Paraggi_2019.jpg|miniatura|A bäia de Paraggi vista da-a ciazza.|sinistra]]
Paraggi a s'attreuva in sciâ coscì dita "Còsta di Drafin", tramezo à [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Portofin]]. Se ghe peu arrivâ à pê, in machina ò in autobo longo a stradda do stato 227 (SS227 de Portofin), e anche pe mâ.
== Stöia ==
Nasciuo comme paisetto de pescoei e moinæ, alantoa gh'ea ciù de trenta moin longo a "via di moin". Ancheu, Paraggi o l'é vegnuo un renommou çentro balneare con unna ciazza pubrica ben fornia e locali a-a mòdda.
== Pòsti de interesse ==
[[Immaggine:Castello (Paraggi, Santa Margherita Ligure) - lati sud e ovest 2 2023-04-26.jpg|sinistra|miniatura|O castello de Paraggi]]
=== Architettue militare ===
* Castello de Paraggi: conosciuo comme Villa Bonomi Bolchini ascì, o gh'à de origine ben ben antighe e, tra i atri, o l'é stæto unna propietæ di [[Fiésco (famìggia)|Fieschi]]. Passou a-a [[Repùbrica de Zena|Repubrica de Zena]] co-a [[Sollevaçion di Fieschi|sollevaçion de sta famiggia]], do [[1626]] n'é stæto comandou l'ingrandimento, de mòddo ch'o servisse pe-a difeisa da còsta. Occupou da-i françeixi a-o tempo do [[Napolion Bonaparte|Napolion]], o l'é finio de maniman in abbandon, pe ëse accattou do [[1882]] da-o Federico Brown, fræ do [[Montague Yeats-Brown|Montague]], ch'o n'à fæto unna villa, averta do [[1890]]. Do [[1913]] o castello o l'é stæto venduo a-a famiggia Goretti e, dapeu, o l'é passou a-i Bonomi Bolchini, i seu propietäi a-a giornâ d'ancheu<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2487_Strada_Santa_Margherita-Portofino_castello_Paraggi_automobile_1921.htm|tìtolo=2487. PARAGGI|léngoa=IT|vìxita=2026-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://portofino.it/italy/i-castelli-di-portofino-e-di-paraggi/|tìtolo=I castelli di Portofino e di Paraggi|dæta=19 zenâ 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-08}}</ref>.
== Nòtte ==
<references />
{{Clear}}
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Fraçioìn da çitæ metropolitànn-a de Zêna]]
ef8whhn5quarxn13h78kmf0pa3nafdo
Canpionòu italiàn de balón
0
33285
274627
2026-10-08T18:09:08Z
N.Longo
12052
N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Canpionòu italiàn de balón]] a [[Campiunàu italiàn de balùn]]: ⇒ ar
274627
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Campiunàu italiàn de balùn]]
ce9ggcbmgf2dvk0290z0n2i4lg3xhm9
Lionel Messi
0
33287
274646
2026-10-09T10:23:11Z
S1880C
20449
Creâ da-a traduçión da pàgina "[[:it:Special:Redirect/revision/152812946|Lionel Messi]]"
274646
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}
'''Lionel Andrés Messi Cuccittini''', dito Leo ([[Rosario|Rosäio]], a-i 24 de zugno do [[1987]]), o l'é un zugou da ballon [[Argentinn-a|argentin]], attaccante ò çentrocampista de l'[[Inter Miami]] de l'[[Major League Soccer|MLS]] [[Stati Unïi d'America|americaña]]. Co-a naçionale argentiña o l'à guägno a [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]] into [[2022]], essendone arrivou segondo into [[2014]] e into [[2026]], e a [[Coppa America]] (a ciù importante competiçion americaña) into [[2021]] e into [[2024]].
Dito ''la Pulga'' ("a pruxa"), de za che a-o seu primmo provin co-o [[F.C. Barcelona|Barcelona]] o l'ea erto solo 148 cm<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/perche-messi-soprannominato-la-pulcepulga-soprannome/1rv7ne1oxvp161hgpwjcrkqlut|tìtolo=Perché Messi è soprannominato 'La Pulce'?|vìxita=28 aprile 2023}}</ref>, o l'é stæto de spesso paragonou a-o seu compatriota Diego Armando Maradona.<ref>{{Çitta web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/07/11/sports/worldcup/messi-vs-maradona.html|tìtolo=Messi vs. Maradona|dæta=11 luglio 2014|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/calcio/2015/05/07-407695/Calcio,+Maradona+o+Messi%3A+chi+%C3%A8+il+pi%C3%B9+grande%3F|tìtolo=Calcio, Maradona o Messi: chi è il più grande?|outô=Davide Palliggiano|dæta=7 maggio 2015|vìxita=14 luglio 2022}}</ref> Tegnuo un di coscì diti "GOAT" do ballon, saieiva à dî tra i ciù boin zugoei da ballon da stöia <ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-estero/2016/11/08-17222050/capello_i_migliori_della_storia_pel_maradona_e_messi/|tìtolo=Capello: «I migliori della storia? Pelè, Maradona e Messi»|dæta=8 novembre 2016|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/24-12-2022/lionel-messi-storia-4501621397294_preview.shtml?reason=unauthenticated&origin=http%3A%2F%2Fwww.gazzetta.it%2FCalcio%2FMondiali%2F24-12-2022%2Flionel-messi-storia-4501621397294.shtml|tìtolo=Lacrime, rabbia, magia: la storia del calciatore più forte di sempre|vìxita=28 aprile 2023}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/20943498/how-does-lionel-messi-stack-up-against-football-legends|tìtolo=How does Lionel Messi stack up against football legends?|outô=Dan Cairns|dæta=8 gennaio 2013|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.theguardian.com/football/poll/2012/mar/08/lionel-messi-greatest-footballer-all-time|tìtolo=Is Lionel Messi the greatest footballer of all time?|dæta=8 marzo 2012|vìxita=22 settembre 2014}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://bleacherreport.com/articles/1451934-lionel-messi-the-greatest-ever-yes-but-not-because-of-his-latest-record|tìtolo=Lionel Messi: The Greatest Ever? Yes, but Not Because of His Latest Record|vìxita=28 aprile 2023}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://time.com/6240741/messi-ronaldo-greatest-of-all-time-stats-comparison/|tìtolo=Messi's World Cup Win May Have Finally Crowned Him the GOAT|vìxita=28 aprile 2023}}</ref>, o l'é a-o primmo pòsto da lista di megio zugoei da stöia de l'[[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.iffhs.com/posts/4380}}</ref> O l'è anche o segondo marcatô con ciù ræ inta stöia do ballon, e o primmo inta stöia de naçionali sudamericañe do ballon.<ref>{{Çitta web|url=https://www.forbes.com/sites/bobbymcmahon/2020/02/23/lionel-messi-and-ronaldo-locked-in-battle-to-become-worlds-top--all-time-goalscorer/|tìtolo=Lionel Messi And Ronaldo Locked In Battle To Become World's All-Time Leading Scorer|outô=Bobby McMahon|vìxita=17 agosto 2022}}</ref>
Con 48 trofei offiçiæ guägni, o l'é o zugou ciù titolæ da stöia <ref>{{Çitta web|url=https://www.sportitalia.it/2025/11/30/messi-sempre-piu-nella-storia-47esimo-trofeo-e-record-assoluto-di-assist/|tìtolo=Messi sempre più nella storia: 47esimo trofeo e record assoluto di assist|dæta=6 dicembre 2025}}</ref>. Pe de ciù, o possede o recòrd de ciù gòl marcæ in competiçioin offiçiæ tanto inte unna stagion sola (82 into 2011-2012) comme inte un anno solare (91 into 2012),<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/sport/calcio/2013/01/07/fotogalleria/il-2012-di-messi-91-gol-e-una-lunga-serie-di-record-1.36126522|tìtolo=Il 2012 di Messi: 91 gol e una lunga serie di record|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> e o l'à i recòrd de gòl (36) e assist (18) in finali de competiçioin offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sportskeeda.com/football/5-players-scored-goals-finals-ronaldo-messi|tìtolo=5 players who have scored the most goals in finals|outô=Shambhu Ajith|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> O l'òccupa anche o primmo pòsto comme megio ascistitô da stöia do ballon con 426 assist offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://sport.sky.it/calcio/cristiano-ronaldo-leo-messi-confronto?card=8}}</ref>
Graçie a-i 35 trofei guägni a-o Barcelona, o l'é o zugou ciù titolæ inta stöia do club catalan, pe-o quæ o possede i recòrd de presense, ræ e assist ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2018-2019/messi-the-player-with-most-honours-in-barca-history-fcbarcelona|tìtolo=Messi, the player with most honours in Barça history|dæta=13 agosto 2018}}</ref><ref name="primatista">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio_Estero/Liga/20-03-2012/messi-altro-record-storico-primatista-gol-barca-81693233552.shtml|tìtolo=Messi, tripletta e record storico. Primatista di gol nel Barça: 234!|outô=Emiliano Pozzoni|dæta=20 marzo 2012|vìxita=20 febbraio 2014}}</ref> Assemme a-i zugoei [[Luis Suárez]] e [[Neymar Jr.]] o l'à fæto parte do tridente (dito ''MSN'' da-e iniçiali di cognommi) con ciù gòl inta stöia do club<ref>{{Çitta web|url=http://www.repubblica.it/sport/2015/04/29/foto/barcellona_messi_neymar_e_suarez_102_gol_in_tre_e_record-113111374/1/#1|tìtolo=Messi, Neymar e Suarez, 102 gol in tre: è record|dæta=29 aprile 2015|vìxita=22 maggio 2015}}</ref> e do zeugo do ballon spagnòllo.<ref>{{Çitta web|url=http://www.marca.com/2015/05/30/futbol/equipos/barcelona/1433017425.html|tìtolo=La MSN bate todos los registros con 120 goles en una temporada|dæta=30 maggio 2015|vìxita=31 maggio 2015}}</ref> O Messi o l'é anche a-o primmo pòsto pe gòl e assist inta [[Primera División (Spagna)|Liga]], <ref name="messirecord">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Liga/22-11-2014/messi-record-253-gol-liga-tripletta-barcellona-siviglia-5-1-festa-10026366115.shtml|tìtolo=Messi record: 253 gol in Liga. Tripletta in Barcellona-Siviglia 5-1: è festa|dæta=22 novembre 2014|vìxita=22 novembre 2014}}</ref> e o l'à o recòrd assoluto de ræ (50 into 2011-12)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-alieno-record-del-77-infranto-50-goal-nella-liga-%C3%A8-il/blt8c64224a0bf5a69b|tìtolo=Messi alieno, record del 77' infranto: 50 goal nella Liga, è il massimo cannoniere in una singola stagione europea. E nel 2011/2012 sono 72...|vìxita=27 novembre 2022}}</ref> e assist (21 into 2019-20)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-fa-record-di-assist-nella-liga-21-superato-xavi/xqre0sp7xugi13jp9poprmpi7|tìtolo=Messi fa il record storico di assist nella Liga: 21, superato Xavi|vìxita=27 novembre 2022}}</ref> realizzæ inte unna stagion sola inti çinque prinçipæ campionæ [[UEFA|europëi]].
Co-a naçionale argentiña, co-a quæ o l'é a-o primmo pòsto pe presense, gòl e assist, o l'à parteçipou à ben sëi ediçioin da [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]], da-o [[2006]] a-o [[2026]], e à sette da [[Coppa America]], da-o [[2007]] a-o [[2024]].
À livello personâ, o l'à guägno: eutto vòtte o [[Ballon d'Öo]], sëi vòtte a [[Scarpa d'Öo]], eutto vòtte o premio comme ciù bon zugou do mondo [[FIFA]],<ref name="8volteFIFA2">{{Çitta web|url=https://www.fifa.com/it/the-best-fifa-football-awards/articles/lionel-messi-recordo-argentina|tìtolo=I record internazionali raggiunti da Leo Messi|dæta=15 gennaio 2024|vìxita=12 giugno 2024}}</ref> træ vòtte quello [[UEFA]], çinque vòtte o premio de ciù bon ''playmaker'' do mondo [[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]]<ref>{{Çitta web|url=https://iffhs.com/awards/9}}</ref> e o l'é stæto elezzuo sëi vòtte World Player of the Year da revista [[Inghiltæra|ingleise]] World Soccer.
[[File:Firma_de_Lionel_Messi.svg|miniatura| Firma do Lionel Messi]]
== Nòtte ==
<references />
[[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice NDL]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice BNF]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice BNE]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice LCCN]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice Europeana]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice SBN]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice ISNI]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]
[[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]]
[[Categorîa:P18 pægio in sce Wikidata]]
[[Categorîa:Vôxe protètte parçialménte]]
j0slb72t29xfssd5vbkqcx0e6tual1v
274647
274646
2026-10-09T10:46:29Z
Michæ.152
13747
Menùçie
274647
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}
'''Lionel Andrés Messi Cuccittini''', dito Leo ([[Rosario|Rosäio]], a-i 24 de zugno do [[1987]]), o l'é un zugou de ballon [[Argentinn-a|argentin]], attaccante ò çentrocampista de l'[[Inter Miami]] de l'[[Major League Soccer|MLS]] [[Stati Unïi d'America|americaña]]. Co-a naçionale argentiña o l'à guägnou into [[2022]] a [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]], dond'o l'é arrivou segondo into [[2014]] e into [[2026]], e a [[Coppa America]] (a ciù importante competiçion americaña) into [[2021]] e into [[2024]].
Dito ''la Pulga'' ("a pruxa"), de za che a-o seu primmo provin co-o [[F.C. Barcelona|Barcelona]] o l'ea erto solo 148 cm<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/perche-messi-soprannominato-la-pulcepulga-soprannome/1rv7ne1oxvp161hgpwjcrkqlut|tìtolo=Perché Messi è soprannominato 'La Pulce'?|vìxita=28 aprile 2023}}</ref>, o l'é stæto de spesso paragonou a-o seu compatriota Diego Armando Maradona.<ref>{{Çitta web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/07/11/sports/worldcup/messi-vs-maradona.html|tìtolo=Messi vs. Maradona|dæta=11 luglio 2014|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/calcio/2015/05/07-407695/Calcio,+Maradona+o+Messi%3A+chi+%C3%A8+il+pi%C3%B9+grande%3F|tìtolo=Calcio, Maradona o Messi: chi è il più grande?|outô=Davide Palliggiano|dæta=7 maggio 2015|vìxita=14 luglio 2022}}</ref> Tegnuo pe un di coscì diti "GOAT" do ballon, saieiva à dî tra i ciù boin zugoei de ballon da stöia <ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-estero/2016/11/08-17222050/capello_i_migliori_della_storia_pel_maradona_e_messi/|tìtolo=Capello: «I migliori della storia? Pelè, Maradona e Messi»|dæta=8 novembre 2016|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/24-12-2022/lionel-messi-storia-4501621397294_preview.shtml?reason=unauthenticated&origin=http%3A%2F%2Fwww.gazzetta.it%2FCalcio%2FMondiali%2F24-12-2022%2Flionel-messi-storia-4501621397294.shtml|tìtolo=Lacrime, rabbia, magia: la storia del calciatore più forte di sempre|vìxita=28 aprile 2023}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/20943498/how-does-lionel-messi-stack-up-against-football-legends|tìtolo=How does Lionel Messi stack up against football legends?|outô=Dan Cairns|dæta=8 gennaio 2013|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.theguardian.com/football/poll/2012/mar/08/lionel-messi-greatest-footballer-all-time|tìtolo=Is Lionel Messi the greatest footballer of all time?|dæta=8 marzo 2012|vìxita=22 settembre 2014}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://bleacherreport.com/articles/1451934-lionel-messi-the-greatest-ever-yes-but-not-because-of-his-latest-record|tìtolo=Lionel Messi: The Greatest Ever? Yes, but Not Because of His Latest Record|vìxita=28 aprile 2023}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://time.com/6240741/messi-ronaldo-greatest-of-all-time-stats-comparison/|tìtolo=Messi's World Cup Win May Have Finally Crowned Him the GOAT|vìxita=28 aprile 2023}}</ref>, o l'é a-o primmo pòsto da lista di megio zugoei da stöia de l'[[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.iffhs.com/posts/4380}}</ref> O l'è anche o segondo marcatô con ciù ræ inta stöia do ballon, e o primmo inta stöia de naçionali sudamericañe do ballon.<ref>{{Çitta web|url=https://www.forbes.com/sites/bobbymcmahon/2020/02/23/lionel-messi-and-ronaldo-locked-in-battle-to-become-worlds-top--all-time-goalscorer/|tìtolo=Lionel Messi And Ronaldo Locked In Battle To Become World's All-Time Leading Scorer|outô=Bobby McMahon|vìxita=17 agosto 2022}}</ref>
Con 48 trofei offiçiæ guägnæ, o l'é o zugou ciù titolou da stöia <ref>{{Çitta web|url=https://www.sportitalia.it/2025/11/30/messi-sempre-piu-nella-storia-47esimo-trofeo-e-record-assoluto-di-assist/|tìtolo=Messi sempre più nella storia: 47esimo trofeo e record assoluto di assist|dæta=6 dicembre 2025}}</ref>. Pe de ciù, o possede o recòrd de ciù gòl marcæ in competiçioin offiçiæ tanto inte unna stagion sola (82 into 2011-2012) comme inte un anno solare (91 into 2012),<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/sport/calcio/2013/01/07/fotogalleria/il-2012-di-messi-91-gol-e-una-lunga-serie-di-record-1.36126522|tìtolo=Il 2012 di Messi: 91 gol e una lunga serie di record|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> e o l'à i recòrd de gòl (36) e assist (18) in finali de competiçioin offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sportskeeda.com/football/5-players-scored-goals-finals-ronaldo-messi|tìtolo=5 players who have scored the most goals in finals|outô=Shambhu Ajith|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> O l'òccupa anche o primmo pòsto comme megio ascistitô da stöia do ballon con 426 assist offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://sport.sky.it/calcio/cristiano-ronaldo-leo-messi-confronto?card=8}}</ref>
Graçie a-i 35 trofei guägnæ a-o Barcelona, o l'é o zugou ciù titolou inta stöia do club catalan, pe-o quæ o possede i recòrd de presense, ræ e assist ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2018-2019/messi-the-player-with-most-honours-in-barca-history-fcbarcelona|tìtolo=Messi, the player with most honours in Barça history|dæta=13 agosto 2018}}</ref><ref name="primatista">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio_Estero/Liga/20-03-2012/messi-altro-record-storico-primatista-gol-barca-81693233552.shtml|tìtolo=Messi, tripletta e record storico. Primatista di gol nel Barça: 234!|outô=Emiliano Pozzoni|dæta=20 marzo 2012|vìxita=20 febbraio 2014}}</ref> Assemme a-i zugoei [[Luis Suárez]] e [[Neymar Jr.]] o l'à fæto parte do tridente (dito ''MSN'' da-e iniçiali di cognommi) con ciù gòl inta stöia do club<ref>{{Çitta web|url=http://www.repubblica.it/sport/2015/04/29/foto/barcellona_messi_neymar_e_suarez_102_gol_in_tre_e_record-113111374/1/#1|tìtolo=Messi, Neymar e Suarez, 102 gol in tre: è record|dæta=29 aprile 2015|vìxita=22 maggio 2015}}</ref> e do zeugo do ballon spagnòllo.<ref>{{Çitta web|url=http://www.marca.com/2015/05/30/futbol/equipos/barcelona/1433017425.html|tìtolo=La MSN bate todos los registros con 120 goles en una temporada|dæta=30 maggio 2015|vìxita=31 maggio 2015}}</ref> O Messi o l'é anche a-o primmo pòsto pe gòl e assist inta [[Primera División (Spagna)|Liga]], <ref name="messirecord">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Liga/22-11-2014/messi-record-253-gol-liga-tripletta-barcellona-siviglia-5-1-festa-10026366115.shtml|tìtolo=Messi record: 253 gol in Liga. Tripletta in Barcellona-Siviglia 5-1: è festa|dæta=22 novembre 2014|vìxita=22 novembre 2014}}</ref> e o l'à o recòrd assoluto de ræ (50 into 2011-12)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-alieno-record-del-77-infranto-50-goal-nella-liga-%C3%A8-il/blt8c64224a0bf5a69b|tìtolo=Messi alieno, record del 77' infranto: 50 goal nella Liga, è il massimo cannoniere in una singola stagione europea. E nel 2011/2012 sono 72...|vìxita=27 novembre 2022}}</ref> e assist (21 into 2019-20)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-fa-record-di-assist-nella-liga-21-superato-xavi/xqre0sp7xugi13jp9poprmpi7|tìtolo=Messi fa il record storico di assist nella Liga: 21, superato Xavi|vìxita=27 novembre 2022}}</ref> realizzæ inte unna stagion sola inti çinque prinçipæ campionæ [[UEFA|europëi]].
Co-a naçionale argentiña, co-a quæ o l'é a-o primmo pòsto pe presense, gòl e assist, o l'à parteçipou à ben sëi ediçioin da [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]], da-o [[2006]] a-o [[2026]], e à sette da [[Coppa America]], da-o [[2007]] a-o [[2024]].
À livello personâ, o l'à guägnou: eutto vòtte o [[Ballon d'Öo]], sëi vòtte a [[Scarpa d'Öo]], eutto vòtte o premio comme ciù bon zugou do mondo [[FIFA]],<ref name="8volteFIFA2">{{Çitta web|url=https://www.fifa.com/it/the-best-fifa-football-awards/articles/lionel-messi-recordo-argentina|tìtolo=I record internazionali raggiunti da Leo Messi|dæta=15 gennaio 2024|vìxita=12 giugno 2024}}</ref> træ vòtte quello [[UEFA]], çinque vòtte o premio de ciù bon ''playmaker'' do mondo [[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]]<ref>{{Çitta web|url=https://iffhs.com/awards/9}}</ref> e o l'é stæto elezzuo sëi vòtte World Player of the Year da revista [[Inghiltæra|ingleise]] World Soccer.
[[File:Firma_de_Lionel_Messi.svg|miniatura| Firma do Lionel Messi]]
== Nòtte ==
<references />
[[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice NDL]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice BNF]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice BNE]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice LCCN]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice Europeana]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice SBN]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice ISNI]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]
[[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]]
[[Categorîa:P18 pægio in sce Wikidata]]
[[Categorîa:Vôxe protètte parçialménte]]
2egby9xpj6dxjtrgrj81cn9j60gwpxl
274648
274647
2026-10-09T10:49:32Z
S1880C
20449
Azzonto template
274648
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}
{{Biografia|inmàgine=Leo_Messi_Argentina_v_Egypt_7_July_2026-1.jpg|descriçión=Lionel Messi|nàscita=24 de zugno do 1987|paize=Argentiña|profesción=Zugou da ballon}}
'''Lionel Andrés Messi Cuccittini''', dito Leo ([[Rosario|Rosäio]], a-i 24 de zugno do [[1987]]), o l'é un zugou de ballon [[Argentinn-a|argentin]], attaccante ò çentrocampista de l'[[Inter Miami]] de l'[[Major League Soccer|MLS]] [[Stati Unïi d'America|americaña]]. Co-a naçionale argentiña o l'à guägnou into [[2022]] a [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]], dond'o l'é arrivou segondo into [[2014]] e into [[2026]], e a [[Coppa America]] (a ciù importante competiçion americaña) into [[2021]] e into [[2024]].
Dito ''la Pulga'' ("a pruxa"), de za che a-o seu primmo provin co-o [[F.C. Barcelona|Barcelona]] o l'ea erto solo 148 cm<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/perche-messi-soprannominato-la-pulcepulga-soprannome/1rv7ne1oxvp161hgpwjcrkqlut|tìtolo=Perché Messi è soprannominato 'La Pulce'?|vìxita=28 aprile 2023}}</ref>, o l'é stæto de spesso paragonou a-o seu compatriota Diego Armando Maradona.<ref>{{Çitta web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/07/11/sports/worldcup/messi-vs-maradona.html|tìtolo=Messi vs. Maradona|dæta=11 luglio 2014|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/calcio/2015/05/07-407695/Calcio,+Maradona+o+Messi%3A+chi+%C3%A8+il+pi%C3%B9+grande%3F|tìtolo=Calcio, Maradona o Messi: chi è il più grande?|outô=Davide Palliggiano|dæta=7 maggio 2015|vìxita=14 luglio 2022}}</ref> Tegnuo pe un di coscì diti "GOAT" do ballon, saieiva à dî tra i ciù boin zugoei de ballon da stöia <ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-estero/2016/11/08-17222050/capello_i_migliori_della_storia_pel_maradona_e_messi/|tìtolo=Capello: «I migliori della storia? Pelè, Maradona e Messi»|dæta=8 novembre 2016|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/24-12-2022/lionel-messi-storia-4501621397294_preview.shtml?reason=unauthenticated&origin=http%3A%2F%2Fwww.gazzetta.it%2FCalcio%2FMondiali%2F24-12-2022%2Flionel-messi-storia-4501621397294.shtml|tìtolo=Lacrime, rabbia, magia: la storia del calciatore più forte di sempre|vìxita=28 aprile 2023}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/20943498/how-does-lionel-messi-stack-up-against-football-legends|tìtolo=How does Lionel Messi stack up against football legends?|outô=Dan Cairns|dæta=8 gennaio 2013|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.theguardian.com/football/poll/2012/mar/08/lionel-messi-greatest-footballer-all-time|tìtolo=Is Lionel Messi the greatest footballer of all time?|dæta=8 marzo 2012|vìxita=22 settembre 2014}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://bleacherreport.com/articles/1451934-lionel-messi-the-greatest-ever-yes-but-not-because-of-his-latest-record|tìtolo=Lionel Messi: The Greatest Ever? Yes, but Not Because of His Latest Record|vìxita=28 aprile 2023}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://time.com/6240741/messi-ronaldo-greatest-of-all-time-stats-comparison/|tìtolo=Messi's World Cup Win May Have Finally Crowned Him the GOAT|vìxita=28 aprile 2023}}</ref>, o l'é a-o primmo pòsto da lista di megio zugoei da stöia de l'[[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.iffhs.com/posts/4380}}</ref> O l'è anche o segondo marcatô con ciù ræ inta stöia do ballon, e o primmo inta stöia de naçionali sudamericañe do ballon.<ref>{{Çitta web|url=https://www.forbes.com/sites/bobbymcmahon/2020/02/23/lionel-messi-and-ronaldo-locked-in-battle-to-become-worlds-top--all-time-goalscorer/|tìtolo=Lionel Messi And Ronaldo Locked In Battle To Become World's All-Time Leading Scorer|outô=Bobby McMahon|vìxita=17 agosto 2022}}</ref>
Con 48 trofei offiçiæ guägnæ, o l'é o zugou ciù titolou da stöia <ref>{{Çitta web|url=https://www.sportitalia.it/2025/11/30/messi-sempre-piu-nella-storia-47esimo-trofeo-e-record-assoluto-di-assist/|tìtolo=Messi sempre più nella storia: 47esimo trofeo e record assoluto di assist|dæta=6 dicembre 2025}}</ref>. Pe de ciù, o possede o recòrd de ciù gòl marcæ in competiçioin offiçiæ tanto inte unna stagion sola (82 into 2011-2012) comme inte un anno solare (91 into 2012),<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/sport/calcio/2013/01/07/fotogalleria/il-2012-di-messi-91-gol-e-una-lunga-serie-di-record-1.36126522|tìtolo=Il 2012 di Messi: 91 gol e una lunga serie di record|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> e o l'à i recòrd de gòl (36) e assist (18) in finali de competiçioin offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sportskeeda.com/football/5-players-scored-goals-finals-ronaldo-messi|tìtolo=5 players who have scored the most goals in finals|outô=Shambhu Ajith|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> O l'òccupa anche o primmo pòsto comme megio ascistitô da stöia do ballon con 426 assist offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://sport.sky.it/calcio/cristiano-ronaldo-leo-messi-confronto?card=8}}</ref>
Graçie a-i 35 trofei guägnæ a-o Barcelona, o l'é o zugou ciù titolou inta stöia do club catalan, pe-o quæ o possede i recòrd de presense, ræ e assist ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2018-2019/messi-the-player-with-most-honours-in-barca-history-fcbarcelona|tìtolo=Messi, the player with most honours in Barça history|dæta=13 agosto 2018}}</ref><ref name="primatista">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio_Estero/Liga/20-03-2012/messi-altro-record-storico-primatista-gol-barca-81693233552.shtml|tìtolo=Messi, tripletta e record storico. Primatista di gol nel Barça: 234!|outô=Emiliano Pozzoni|dæta=20 marzo 2012|vìxita=20 febbraio 2014}}</ref> Assemme a-i zugoei [[Luis Suárez]] e [[Neymar Jr.]] o l'à fæto parte do tridente (dito ''MSN'' da-e iniçiali di cognommi) con ciù gòl inta stöia do club<ref>{{Çitta web|url=http://www.repubblica.it/sport/2015/04/29/foto/barcellona_messi_neymar_e_suarez_102_gol_in_tre_e_record-113111374/1/#1|tìtolo=Messi, Neymar e Suarez, 102 gol in tre: è record|dæta=29 aprile 2015|vìxita=22 maggio 2015}}</ref> e do zeugo do ballon spagnòllo.<ref>{{Çitta web|url=http://www.marca.com/2015/05/30/futbol/equipos/barcelona/1433017425.html|tìtolo=La MSN bate todos los registros con 120 goles en una temporada|dæta=30 maggio 2015|vìxita=31 maggio 2015}}</ref> O Messi o l'é anche a-o primmo pòsto pe gòl e assist inta [[Primera División (Spagna)|Liga]], <ref name="messirecord">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Liga/22-11-2014/messi-record-253-gol-liga-tripletta-barcellona-siviglia-5-1-festa-10026366115.shtml|tìtolo=Messi record: 253 gol in Liga. Tripletta in Barcellona-Siviglia 5-1: è festa|dæta=22 novembre 2014|vìxita=22 novembre 2014}}</ref> e o l'à o recòrd assoluto de ræ (50 into 2011-12)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-alieno-record-del-77-infranto-50-goal-nella-liga-%C3%A8-il/blt8c64224a0bf5a69b|tìtolo=Messi alieno, record del 77' infranto: 50 goal nella Liga, è il massimo cannoniere in una singola stagione europea. E nel 2011/2012 sono 72...|vìxita=27 novembre 2022}}</ref> e assist (21 into 2019-20)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-fa-record-di-assist-nella-liga-21-superato-xavi/xqre0sp7xugi13jp9poprmpi7|tìtolo=Messi fa il record storico di assist nella Liga: 21, superato Xavi|vìxita=27 novembre 2022}}</ref> realizzæ inte unna stagion sola inti çinque prinçipæ campionæ [[UEFA|europëi]].
Co-a naçionale argentiña, co-a quæ o l'é a-o primmo pòsto pe presense, gòl e assist, o l'à parteçipou à ben sëi ediçioin da [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]], da-o [[2006]] a-o [[2026]], e à sette da [[Coppa America]], da-o [[2007]] a-o [[2024]].
À livello personâ, o l'à guägnou: eutto vòtte o [[Ballon d'Öo]], sëi vòtte a [[Scarpa d'Öo]], eutto vòtte o premio comme ciù bon zugou do mondo [[FIFA]],<ref name="8volteFIFA2">{{Çitta web|url=https://www.fifa.com/it/the-best-fifa-football-awards/articles/lionel-messi-recordo-argentina|tìtolo=I record internazionali raggiunti da Leo Messi|dæta=15 gennaio 2024|vìxita=12 giugno 2024}}</ref> træ vòtte quello [[UEFA]], çinque vòtte o premio de ciù bon ''playmaker'' do mondo [[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]]<ref>{{Çitta web|url=https://iffhs.com/awards/9}}</ref> e o l'é stæto elezzuo sëi vòtte World Player of the Year da revista [[Inghiltæra|ingleise]] World Soccer.
[[File:Firma_de_Lionel_Messi.svg|miniatura| Firma do Lionel Messi]]
== Nòtte ==
<references />
[[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice NDL]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice BNF]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice BNE]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice LCCN]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice Europeana]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice SBN]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice ISNI]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]
[[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]]
[[Categorîa:P18 pægio in sce Wikidata]]
[[Categorîa:Vôxe protètte parçialménte]]
ihmhxzuqrvcir36szlz7q564pd3f5mg