Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1614 274671 274266 2026-10-09T17:12:31Z N.Longo 12052 r 274671 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbenga |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Albenga.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div> |Bandiera = Flag of Albenga.svg |Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga |Stemma = Albenga-Stemma.svg |Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu |var-detàggi = detai |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Riccardo Tomatis |Partito = liste siviche de sèntru-scinistra |Data elezione = 9-6-2019 |Mandato = 2 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 23470 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1203 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref> Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patìsce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref> Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref> {{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}} == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]] </gallery> A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref> U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&nbsp;m), ch'u l'è zà au de là. Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efettu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/> === Frasiùi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda </gallery> * '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref> * '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispettu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpettu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> * '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11| léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/> * '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi. * '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispettu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&nbsp;m). === Climma === Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispettu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref> De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |11,7 |12,4 |14,6 |17,4 |21,2 |25,0 |28,7 |28,5 |25,3 |21,1 |15,7 |12,7 |12,3 |17,7 |27,4 |20,7 |19,5 |- !T. min. media (°C) |0,5 |1,3 |3,2 |6,2 |9,8 |13,3 |15,9 |15,7 |13,1 |9,1 |4,4 |1,4 |1,1 |6,4 |15,0 |8,9 |7,8 |- !Precipitasiùi (mm) |101,4 |89,7 |90,4 |81,6 |76,1 |38,3 |21,3 |43,3 |55,0 |105,5 |96,8 |78,9 |270,0 |248,1 |102,9 |257,3 |878,3 |- !Giurni d'ègua |6,2 |5,2 |6,1 |6,6 |6,5 |4,0 |2,8 |3,8 |4,4 |6,4 |6,3 |5,0 |16,4 |19,2 |10,6 |17,1 |63,3 |- !Ümiditè relatìva media (%) |73 |73 |72 |79 |79 |79 |77 |77 |78 |78 |75 |76 |74 |77 |78 |77 |76 |} == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se riferìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)â fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà inti seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" /> === U periudu prerumàn === A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixine, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" /> Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" /> I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref> === Dòppu e guère püniche === L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lücciu Emiliu Paulu]], quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specie sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref> E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti ànni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" /> === U svilüppu du municipium === [[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]] Da l'ànnu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna. A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime. Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref> Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persune: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref> === Da l'impe(r)u au mediuevu === A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref> In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" /> Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], duzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref> === U periudu medievâle === Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübìsce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref> Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref> ==== A nascita du Cumitàu ==== A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" /> Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (bèn ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispettu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finìsce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2"> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref> Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> Inte pôcu tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilegi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref> Sti li i veghevan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, tantu da purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxèndu ciü grossu u sèntru abitàu. ==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ==== [[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]] Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scuntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref> Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref> I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispettu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref> U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva. Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref> A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/> ==== Sutta aa Repübbrica de Zena ==== {{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}} Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref> ==== A fundasiùn de vìlle növe ==== Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref> Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncessi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilegi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> ==== Quattrusèntu ==== A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscunti.<ref name="Arbenga2"/> A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/> A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scignu(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünâli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref> Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' bèn chinz'ànni. I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpìsce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref> Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è manimàn abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref> === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]] </gallery> A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pezzu. Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref> A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref> Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" /> === Etè cuntempuranea === [[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]] Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref> Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref> A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref> Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref> [[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]] Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], bèn dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu ànnu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna. Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulupixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva. === Scìmbuli === ==== Bande(r)a de Arbenga ==== [[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Albenga}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref> === Persune lighèi cun Arbenga === [[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]] * San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref> * Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref> * [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref> * Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref> * Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref> * Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref> * Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref> * Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref> * Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref> * Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref> * Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref> * Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref> * Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref> * Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref> * Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref> * Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref> * Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref> * Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> == Pòsti de interesse == [[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]] === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu. ==== Paròcchia de San Michê ==== [[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]] * A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de due navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du pavimèntu, sbasciâ, rispettu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref> [[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]] * '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi pìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispettu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> ==== Batisté(r)u paleucristiàn ==== {{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]] L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batezzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]]. Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" /> L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> ==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ==== [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]] Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref> A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Santua(r)iu de Puntelungu ==== [[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelungu daa stradda]] U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/> Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma capélla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella de primma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> ==== Gêxa du Sacru Cö ==== [[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]] A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]]. Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ==== [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]] A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinànsa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispettu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Leca ==== [[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" /> * '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref> ==== Paròcchia de Campugexa ==== [[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', bèn ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17| léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, bèn ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Zorzu ==== [[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]] * '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia da Bastìa ==== [[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finìscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a due campè. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16| léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Sàlia ==== [[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]] * '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batezzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispettu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)èi.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Lüxignàn ==== [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]] * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèti pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunachèi. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Fé ==== [[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Aree archeulogiche === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta'' </gallery> * '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref> * '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixina abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a bèn dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref> * '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === ==== Palassi stò(r)ichi ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi </gallery> * '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], ànnu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispettu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref> * '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partèndu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. * '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref> * '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de riferimèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù bèn due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref> ==== Vìlle stò(r)iche ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé) Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' </gallery> *'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)ìsce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù bèn a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref> * '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref> * '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, bèn vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura. * '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'é(r)an mustrèi bèn dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> ==== Âtre architetü(r)e ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu </gallery> * '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squaxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" /> * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'é(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref> * '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa ma(r)ìna Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasìna de cumandu </gallery> * '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] scibèn ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], ànnu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> * '''Caserma Turinetto''', inta regiùn de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref> * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispettu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> ==== E pòrte ==== <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a </gallery> Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref> * A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù bèn vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspettu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lìsce e squadrèi. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13| léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref> * A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispettu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" /> === Natü(r)a === Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ: * [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref> * Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&nbsp;ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalèi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&nbsp;ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù: * '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|ànni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> ;Scö(r)e In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun: * Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" /> === Teâtru === [[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]] Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref> === Dialettu arbenganese === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]] In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref> Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixine ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu''). == Ecunumia == === Prima(r)iu === Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patìscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre riferimèntu aa nòtta n.115 </ref> Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è bèn svilupàu l'ambitu de arumatiche. bèn difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref> Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. bèn cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispettu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> === Segunda(r)iu === [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]] Limitàu rispettu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se bèn difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'é(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura |léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref> === Tersia(r)iu === U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e bèn dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" /> Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun bèn seguìi di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lezüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn. == Fèste e fe(r)e == * Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'é(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Sport == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva" Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre </gallery> In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve: * Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&nbsp;m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi d'Arbenga === [[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]]. Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> === Feruvìa === [[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]] Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di passegèi,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}} {{Vedrìnn-a}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga| ]] bft11bkmj88uybzy8s9xrtatk3t4yso 0 3922 274690 266511 2026-10-10T10:59:45Z N.Longo 12052 + 274690 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bonesàire |Nome ufficiale = {{es}} Ciudad Autónoma de Buenos Aires |Panorama = Montaje de la Ciudad de Buenos Aires.png |Didascalia = In âto da-a mancìnna: a [[Casa Rosada]], panoràmma do Microcentro, l'[[Edifìçio Kavanagh]], plaza del Congreso, l'[[Obelìsco de Bonesàire|obelìsco]], vìsta da [[A Bócca|Bócca]], e [[Puerto Madero]] |Stato = ARG |Grado amministrativo = 1 |Tipo = çitæ outònoma |Capoluogo = |Amministratore locale = [[Jorge Macri]] |Partito = [[Proposta Repubblicana|PRO]] |Data elezione = 7-12-2023 |Lingue ufficiali = |Data istituzione = |Data soppressione = |Latitudine decimale = -34.608333 |Longitudine decimale = -58.371944 |Latitudine gradi = |Latitudine minuti = |Latitudine secondi = |Latitudine NS = |Longitudine gradi = |Longitudine minuti = |Longitudine secondi = |Longitudine EW = |Altitudine = |Superficie = 203 |Note superficie = |Acque interne = |Abitanti = 3.120.612 |Note abitanti = {{çitta web|url=https://www.infobae.com/politica/2023/01/31/nuevos-datos-provisorios-del-censo-2022-argentina-tiene-46044703-habitantes/|url consultato il 04-03-2023}} |Aggiornamento abitanti = 2022 |Sottodivisioni = 15 |Sottosottodivisioni = |Sottosottosottodivisioni = |Divisioni confinanti = {{AR-B}} |Lingue = |Codice postale = |Prefisso = (+54)11 |Fuso orario = |Codice ISO = |Codice statistico = |Codice catastale = |Targa = |Zona sismica = |Gradi giorno = |Nome abitanti = portegni |Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]] |Festivo = |PIL = 400,455 miliardi di [[Peso argentìn|$]] |PIL procapite = 80.500 [[Peso argentìn|$]] |PIL PPA = |PIL procapite PPA = |Parlamentari = |Raggruppamento = |Inno = |Motto = |Immagine localizzazione = Autonomous City of Buenos Aires in Argentina.svg |Mappa = Ciudad Autónoma de Buenos Aires - localización en Argentina 2.svg |Didascalia mappa = Poxiçión de Bonesàire inte l'Argentìnn-a |Sito = |Incipit = |Categoria = }} '''Bonesàire''' (''Buenos Aires'' in [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]) a l'é a [[capitâle]] e a [[çitæ]] ciù grànde de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]], co-ina popolaçión de 3.120.612 abitànti. I seu nómmi ofiçiæ én '''Çitæ de Bonesàire''' (''Ciudad de Buenos Aires'') ò '''Çitæ outònoma de Bonesàire''' (''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'') e, pe de ciù, a l'êa dîta a '''Capitâle Federâle''' (''Capital Federal'') ascì, pò-u fæto d'êse a sêde do [[Govèrno de l'Argentìnn-a|govèrno naçionâle]]. I seu abitànti én ciamæ i [[porteño|''porteñi'']]. [[Immaggine:Buenos Aires-Retiro(CatalinasNorte)-P3090002.JPG|thumb|Edifiççi into ''barrio'' (quartê) de ''Puerto Madero''|sinistra]] [[Immaggine:Buenos Aires-Av. 9 de julio.jpg|thumb|Vedûta de l'Avenida Nueve de Julio (Viâle 9 de Lùggio) de néutte|sinistra]] == Popolaçión == Insémme a-a seu àrea metropolitànn-a (''Gran Buenos Aires''), co-i seu 14.988.171 ([[2017]]) a l'é a segónda çitæ do Sudamérica, e un di ciù inportànti çentri urbén do móndo. == Dâti giögràfichi == A citæ a se trêuva in sce 'n terén ciàtto de 19.4 km da N a S, e de 17.9 km da E a W, in sciâ rîva drîta do [[Río de la Plata]] ("sciùmme de l'argénto"), e a gh'à 'na superfìcce de 208 km2. Divîza inte 48 quartê (''barrios''), a gh'à 'na popolaçión urbànn-a de 3.063.728 abitànti (2017), a-i quæ dêv'êsan azónti i 14.988.171 abitànti da periferîa (2017). A çitæ a no fa parte da provìnsa de Bonesàire: a l'é indipendénte comme Çitæ Autònoma. O confin tra a çittæ capitâle e a provìnsa de Bonesàire o l'è marcòu da l'''Avenida General Paz'' ('n autostràdda ch'a fa da çirconvalaçión a-a çitæ) e da-o [[Riachuelo]]. A se trêuva a 5 Km de distansa da çitæ industriale de [[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]. [[Immaggine:Buenos Aires-ColonTeatre-P3050009.jpg|200px|thumb|right|O Tiâtro Colombo (''Teatro Colón''), ûn di tiâtri d'òpera ciû importanti do mondo]] == Coltûa == Bonosaire a l'é ascì o çentro colturâle ciù inportànte de l'[[Argentinn-a]] e un di ciù atîvi de l'[[America Latinn-a]], comme se peu védde da-a grande quantitæ de musêi, tiâtri, bibliotêche e universcitæ. Pe de ciù, a l'è stæta deciarâ da l'[[UNESCO]] "Çitæ do ''design''" into 2005. In eleménto tìpico da coltûa da çitæ o l'é o [[tango]]. Nasciuo pròpio a Bonesàire o tango o l'atrêuva e seu reixe inta mescciûa de gente che abitâvan inta çitæ in scâ fin de l'800 e a-o prinçìpio do '900. [[Immaggine:Buenos Aires-2740f-Obelisco.jpg|thumb|right|200px|L'Obelisco, scimbolo da Çitæ de Bonesàire.]] == Economîa == O setô econòmico ciù svilupòu o l'è quello di servìççi, mentrò-u segóndo o l'é quello da manifatûa. Bonesàire a l'è a capitâle politìca ma anche econòmica de l'[[Argentinn-a]]. == Comunicaçioín == Bonesaire a l'é servîa da l'<nowiki/>''Aeropuerto Internacional Ministro Pistarini'' (ch'o l'òfre di xêui internaçionâli), a 35 km da çittæ ([[Ezeiza]]), e da l'''Aeroparque Jorge Newbery'' (xêui drento l'[[Argentinn-a]] e l'[[Uruguay]]), ch'o s'atrêuva inta çitæ da-arente a-a stràdda ch'a va pi-â rîva do [[Río de la Plata]]. Bonesàire a l'é ascì o ponto de confluénsa da ræ feroviâia argentìnn-a, che 'na vòtta a l'êa destéiza pe tutto o pàize ma che ancheu a l'é asæ degradâ dòppo a sêu privatizaçión. A çitæ a gh'à l'ùnica Metropolitànn-a do Pàize (dîta ''subteráneo'' opû sôlo ''subte''), a primma do Sudamérica, ch'a colêga o çentro con ben ben di quartê. == Stöia == Bonesàire a l'é stæta fondâ 'na primma vòtta da-o spagnòllo [[Pedro de Mendoza]] a-i 2 de frevâ do 1536 co-o nomme de ''Ciudad del Espíritu Santo y Puerto de Santa María del Buen Ayre'' ("Çittæ d'o Spìrrito Santo e Pòrto de Santa Maria d'a Bonn-a âia"). Dòppo a destruçión do prìmmo centro, a segónda e definitîva fondaçión a l'è stæta fæta pe man de [[Juan de Garay]] into 1580 co-o nomme de ''Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de los Bonesàire'' ("Çittæ d'a Santìscima Trinitæ e Pòrto de Nòstra Scignôa da Bonn-a âia"). Inti prìmmi tenpi a l'ocupâva 2.3 km2 e gh'avéiva 63 abitanti. Into 1810 a çitæ a l'é stæta o pòsto dove a gente do [[Río de la Plata]] a l'à fæto o seu primmo govèrno patriòtico, antiçipando a futûra indipendénsa ch'a saiéiva òtegnûa into 1816 a [[San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)|San Miguel de Tucumán]]. Bonesàire a l'é cangiâ do tutto inta segónda meitæ d'o XIX sècolo, con l'arîvo de 'na fòrte inmigraçión soviatùtto spagnòlla e italiann-a, ma anche tedesca, polàcca, ruscia e mediorientâle; favorîa da-e condiçioìn de povertæ in Euròpa e da-a politica argentinn-a ch'a l'avéiva beséugno de mandêuvia. Into 1887 i italien raprezentâvan o 60,4% de l'inmigrassiôn totâle, ma dapêu a percentoâle s'é amermâ con l'arîvo de ciù spagnòlli. [[Immaggine:Torre-Monumental-Buenos-Aires.jpg|thumb|right|210px|A Tôre di Ingléixi ("Torre de los Ingleses")]] A-a fin do sécolo, Bonesàire a vedde anche o svilùppo do pòrto, co-o megioaménto de instalaçioìn portoâli e feroviâie. Coscì vêgne formòu o quartê de ''[[La Boca]]'', abitòu pi-â ciù parte da mainæ zeneixi emigræ. A seu prezensa a l'à influensòu a parlâ popolâre da çittæ, l'architetûa do quartê e anche o [[Football argentin]], ch'o gh'à 'na squaddra ciamâ [[Boca Juniors]] ch'a gh'à scrîto ascì in sciâ seu maggetta o nomiâgio "''Xeneizes''" (deformaçión de "Zeneixi"). == Âtri dati == * Bonosaire a l'è abinelâ con [[Zena]] da l'anno 1991. * L<noinclude>'</noinclude>''Avenida Nueve de Julio'' (Viâle 9 Lûggio) (140 m de larghessa) a l'è unn-a de stràdde ciù lârghe do mondo e a contêgne o scimbolo da capitâle argentinn-a, l'Obelisco. * Se conscìdera che l'''Avenida Rivadavia'' (Alêa Rivadavia) a segge a ciù longa do mondo e, con ciù de 10 km de longhessa, a l'atravèrsa tùtta a çitæ scinn'a-a periferîa. * Bonesàire a s'atrêuva in sciâ rîva drîta do [[Río de la Plata]], o sciùmme ciù làrgo do mondo (in sciâ rîva contrâia a gh'é a còsta [[Uruguay|uruguaiann-a]]. == Nòtte == <references/> == Colegaménti esterni == * [http://www.buenosaires.gov.ar/ Scîto do Gôverno da Çittæ] * [http://mapa.buenosaires.gov.ar/ Mappe] * [http://www.atlasdebuenosaires.gov.ar/ Ecologia e mappe] * [http://www.bue.gov.ar/home/ Turixmo a Buenos Aires] {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a]] [[Categorîa:Capitæ de Naçioîn]] bb6jk8e4a46w6c49lh20n1ob79ikrqi 274691 274690 2026-10-10T11:05:28Z N.Longo 12052 standard 274691 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bonesàire |Nome ufficiale = {{es}} Ciudad Autónoma de Buenos Aires |Panorama = Montaje de la Ciudad de Buenos Aires.png |Didascalia = In âto da-a mancìnna: a [[Casa Rosada]], panoràmma do Microcentro, l'[[Edifìçio Kavanagh]], plaza del Congreso, l'[[Obelìsco de Bonesàire|obelìsco]], vìsta da [[A Bócca|Bócca]], e [[Puerto Madero]] |Stato = ARG |Grado amministrativo = 1 |Tipo = çitæ outònoma |Capoluogo = |Amministratore locale = [[Jorge Macri]] |Partito = [[Proposta Repubblicana|PRO]] |Data elezione = 7-12-2023 |Lingue ufficiali = |Data istituzione = |Data soppressione = |Latitudine decimale = -34.608333 |Longitudine decimale = -58.371944 |Latitudine gradi = |Latitudine minuti = |Latitudine secondi = |Latitudine NS = |Longitudine gradi = |Longitudine minuti = |Longitudine secondi = |Longitudine EW = |Altitudine = |Superficie = 203 |Note superficie = |Acque interne = |Abitanti = 3.120.612 |Note abitanti = {{çitta web|url=https://www.infobae.com/politica/2023/01/31/nuevos-datos-provisorios-del-censo-2022-argentina-tiene-46044703-habitantes/|url consultato il 04-03-2023}} |Aggiornamento abitanti = 2022 |Sottodivisioni = 15 |Sottosottodivisioni = |Sottosottosottodivisioni = |Divisioni confinanti = {{AR-B}} |Lingue = |Codice postale = |Prefisso = (+54)11 |Fuso orario = |Codice ISO = |Codice statistico = |Codice catastale = |Targa = |Zona sismica = |Gradi giorno = |Nome abitanti = portegni |Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]] |Festivo = |PIL = 400,455 miliardi di [[Peso argentìn|$]] |PIL procapite = 80.500 [[Peso argentìn|$]] |PIL PPA = |PIL procapite PPA = |Parlamentari = |Raggruppamento = |Inno = |Motto = |Immagine localizzazione = Autonomous City of Buenos Aires in Argentina.svg |Mappa = Ciudad Autónoma de Buenos Aires - localización en Argentina 2.svg |Didascalia mappa = Poxiçión de Bonesàire inte l'Argentìnn-a |Sito = |Incipit = |Categoria = }} '''Bonesàire''' (''Buenos Aires'' in [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]) a l'é a [[capitâle]] e a [[çitæ]] ciù grànde de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]], co-ina popolaçión de 3.120.612 abitànti. I seu nómmi ofiçiæ én '''Çitæ de Bonesàire''' (''Ciudad de Buenos Aires'') ò '''Çitæ outònoma de Bonesàire''' (''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'') e, pe de ciù, a l'êa dîta a '''Capitâle Federâle''' (''Capital Federal'') ascì, pò-u fæto d'êse a sêde do [[Govèrno de l'Argentìnn-a|govèrno naçionâle]]. I seu abitànti én ciamæ i [[porteño|''porteñi'']]. == Giögrafîa == A citæ a se trêuva in sce 'n terén ciàtto de 19.4 km da N a S, e de 17.9 km da E a W, in sciâ rîva drîta do [[Río de la Plata]] ("sciùmme de l'argénto"), e a gh'à 'na superfìcce de 208 km2. Divîza inte 48 quartê (''barrios''), a gh'à 'na popolaçión urbànn-a de 3.063.728 abitànti (2017), a-i quæ dêv'êsan azónti i 14.988.171 abitànti da periferîa (2017). A çitæ a no fa parte da provìnsa de Bonesàire: a l'é indipendénte comme Çitæ Autònoma. O confin tra a çittæ capitâle e a provìnsa de Bonesàire o l'è marcòu da l'''Avenida General Paz'' ('n autostràdda ch'a fa da çirconvalaçión a-a çitæ) e da-o [[Riachuelo]]. A se trêuva a 5 Km de distansa da çitæ industriale de [[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]. == Stöia == Bonesàire a l'é stæta fondâ 'na primma vòtta da-o spagnòllo [[Pedro de Mendoza]] a-i 2 de frevâ do 1536 co-o nomme de ''Ciudad del Espíritu Santo y Puerto de Santa María del Buen Ayre'' ("Çittæ d'o Spìrrito Santo e Pòrto de Santa Maria d'a Bonn-a âia"). Dòppo a destruçión do prìmmo centro, a segónda e definitîva fondaçión a l'è stæta fæta pe man de [[Juan de Garay]] into 1580 co-o nomme de ''Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de los Bonesàire'' ("Çittæ d'a Santìscima Trinitæ e Pòrto de Nòstra Scignôa da Bonn-a âia"). Inti prìmmi tenpi a l'ocupâva 2.3 km2 e gh'avéiva 63 abitanti. Into 1810 a çitæ a l'é stæta o pòsto dove a gente do [[Río de la Plata]] a l'à fæto o seu primmo govèrno patriòtico, antiçipando a futûra indipendénsa ch'a saiéiva òtegnûa into 1816 a [[San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)|San Miguel de Tucumán]]. Bonesàire a l'é cangiâ do tutto inta segónda meitæ d'o XIX sècolo, con l'arîvo de 'na fòrte inmigraçión soviatùtto spagnòlla e italiann-a, ma anche tedesca, polàcca, ruscia e mediorientâle; favorîa da-e condiçioìn de povertæ in Euròpa e da-a politica argentinn-a ch'a l'avéiva beséugno de mandêuvia. Into 1887 i italien raprezentâvan o 60,4% de l'inmigrassiôn totâle, ma dapêu a percentoâle s'é amermâ con l'arîvo de ciù spagnòlli. A-a fin do sécolo, Bonesàire a vedde anche o svilùppo do pòrto, co-o megioaménto de instalaçioìn portoâli e feroviâie. Coscì vêgne formòu o quartê de ''[[La Boca]]'', abitòu pi-â ciù parte da mainæ zeneixi emigræ. A seu prezensa a l'à influensòu a parlâ popolâre da çittæ, l'architetûa do quartê e anche o [[Football argentin]], ch'o gh'à 'na squaddra ciamâ [[Boca Juniors]] ch'a gh'à scrîto ascì in sciâ seu maggetta o nomiâgio "''Xeneizes''" (deformaçión de "Zeneixi"). == Abitànti == Insémme a-a seu àrea metropolitànn-a (''Gran Buenos Aires''), co-i seu 14.988.171 ([[2017]]) a l'é a segónda çitæ do Sudamérica, e un di ciù inportànti çentri urbén do móndo. == Coltûa == [[Immaggine:Buenos Aires-ColonTeatre-P3050009.jpg|thumb|O Tiâtro Colombo (''Teatro Colón''), ûn di tiâtri d'òpera ciû importanti do mondo|sinistra]] Bonesaire a l'é ascì o çentro colturâle ciù inportànte de l'[[Argentinn-a]] e un di ciù atîvi de l'[[America Latinn-a]], comme se peu védde da-a grande quantitæ de musêi, tiâtri, bibliotêche e universcitæ. Pe de ciù, a l'è stæta deciarâ da l'[[UNESCO]] "Çitæ do ''design''" into 2005. In eleménto tìpico da coltûa da çitæ o l'é o [[tango]]. Nasciuo pròpio a Bonesàire o tango o l'atrêuva e seu reixe inta mescciûa de gente che abitâvan inta çitæ in scâ fin de l'800 e a-o prinçìpio do '900. == Economîa == O setô econòmico ciù svilupòu o l'è quello di servìççi, mentrò-u segóndo o l'é quello da manifatûa. Bonesàire a l'è a capitâle politìca ma anche econòmica de l'[[Argentinn-a]]. == Aministraçión == === Binelàggi === Bonesaire a l'è abinelâ con [[Zena]] da l'anno 1991. == Comunicaçioìn == [[Immaggine:Buenos Aires-Av. 9 de julio.jpg|thumb|Vedûta de l'Avenida Nueve de Julio (Viâle 9 de Lùggio) de néutte|sinistra]] Bonesaire a l'é servîa da l'<nowiki/>''Aeropuerto Internacional Ministro Pistarini'' (ch'o l'òfre di xêui internaçionâli), a 35 km da çittæ ([[Ezeiza]]), e da l'''Aeroparque Jorge Newbery'' (xêui drento l'[[Argentinn-a]] e l'[[Uruguay]]), ch'o s'atrêuva inta çitæ da-arente a-a stràdda ch'a va pi-â rîva do [[Río de la Plata]]. Bonesàire a l'é ascì o ponto de confluénsa da ræ feroviâia argentìnn-a, che 'na vòtta a l'êa destéiza pe tutto o pàize ma che ancheu a l'é asæ degradâ dòppo a sêu privatizaçión. A çitæ a gh'à l'ùnica Metropolitànn-a do Pàize (dîta ''subteráneo'' opû sôlo ''subte''), a primma do Sudamérica, ch'a colêga o çentro con ben ben di quartê. L<noinclude>'</noinclude>''Avenida Nueve de Julio'' (Viâle 9 Lûggio) (140 m de larghessa) a l'è unn-a de stràdde ciù lârghe do mondo e a contêgne o scimbolo da capitâle argentinn-a, l'Obelisco. Se conscìdera che l'''Avenida Rivadavia'' (Alêa Rivadavia) a segge a ciù longa do mondo e, con ciù de 10 km de longhessa, a l'atravèrsa tùtta a çitæ scinn'a-a periferîa. == Nòtte == <references/> {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * [http://www.buenosaires.gov.ar/ Scîto do Gôverno da Çittæ] * [http://mapa.buenosaires.gov.ar/ Mappe] * [http://www.atlasdebuenosaires.gov.ar/ Ecologia e mappe] * [http://www.bue.gov.ar/home/ Turixmo a Buenos Aires] {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a]] [[Categorîa:Capitæ de Naçioîn]] 93tbd6rxlohavgmbwx8spq628t5110r 274692 274691 2026-10-10T11:24:44Z N.Longo 12052 rev tl 274692 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bonesàire |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Es}} ''Ciudad Autónoma de Buenos Aires''<div style="text-align:center;"> |Panorama = Montaje de la Ciudad de Buenos Aires.png |Didascalia = In âto da-a mancìnna: a [[Casa Rosada]], panoràmma do Microcentro, l'[[Edifìçio Kavanagh]], plaza del Congreso, l'[[Obelìsco de Bonesàire|obelìsco]], vìsta da [[A Bócca|Bócca]] e [[Puerto Madero]] |Stato = ARG |Grado amministrativo = 1 |Tipo = çitæ outònoma |Capoluogo = |Amministratore locale = [[Jorge Macri]] |Partito = [[Propuesta Republicana|PRO]] |Data elezione = 07-12-2023 |Data istituzione = 2-3 de frevâ do [[1536]] <small>(fondâ da [[Pedro de Mendoza]])</small><br />11 de zùgno do [[1580]] <small>(fondâ da [[Juan de Garay]])</small> |Abitanti = 3121707 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/censo2022_indicadores_demograficos.pdf|tìtolo=Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2022. Resultados definitivos|outô=INDEC|dæta=Novénbre 2023|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}} |Aggiornamento abitanti = 2022 |Sottodivisioni = 15 [[Comùn de Bonesàire|comùn]] (''comunas'')<br />48 [[Quartê de Bonesàire|quartê]] (''barrios'') |Divisioni confinanti = {{AR-B}} |Nome abitanti = [[Porteño|porteñi]] |Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]] |PIL = 235,6 miliàrdi de $ (2023)<ref name="Tellusant">{{Çitta web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_arg.pdf|tìtolo=TelluBase—Argentina Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|outô=Tellusant|léngoa=EN|vìxita=2026-10-10}}</ref> |PIL procapite = 15.200&nbsp;$ (2023)<ref name="Tellusant" /> |Parlamentari = 25 deputæ<br />3 senatoî |Soprannome = ''Baires''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/|tìtolo=5 cosas que tienes que ver en Buenos aires|dæta=2023-03-07|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}</ref><br />''La reina del Plata''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Claudio Corsalini|dæta=2017-02-04|tìtolo=En la 'Reina del Plata', sólo el 3% de las calles tiene nombre de mujer|revìsta=Perfil|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10|url=https://web.archive.org/web/20171201103329/http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin M. Lewis|tìtolo=Argentina: A Short History|ànno=2002|editô=Oneworld Publications|çitæ=Oxford|léngoa=EN|ISBN=1-85168-300-3}}</ref><br />''La París de Sudamérica''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Toby Green|dæta=2001-02-04|tìtolo=The Paris of South America|revìsta=The Independent|léngoa=EN|vìxita=2026-10-10|url=https://web.archive.org/web/20200609202918/https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html}}</ref> |Immagine localizzazione = Autonomous City of Buenos Aires in Argentina.svg |Mappa = Ciudad Autónoma de Buenos Aires - localización en Argentina 2.svg |Didascalia mappa = Poxiçión de Bonesàire inte l'Argentìnn-a }} '''Bonesàire''' (''Buenos Aires'' in [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]) a l'é a [[capitâle]] e a [[çitæ]] ciù grànde de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]], co-ina popolaçión de 3.121.707 abitànti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. I seu nómmi ofiçiæ én '''Çitæ de Bonesàire''' (''Ciudad de Buenos Aires'') ò '''Çitæ outònoma de Bonesàire''' (''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'') e, pe de ciù, a l'êa dîta a '''Capitâle Federâle''' (''Capital Federal'') ascì, pò-u fæto d'êse a sêde do [[Govèrno de l'Argentìnn-a|govèrno naçionâle]]. I seu abitànti én ciamæ i [[porteño|''porteñi'']]. == Giögrafîa == A citæ a se trêuva in sce 'n terén ciàtto de 19.4 km da N a S, e de 17.9 km da E a W, in sciâ rîva drîta do [[Río de la Plata]] ("sciùmme de l'argénto"), e a gh'à 'na superfìcce de 208 km2. Divîza inte 48 quartê (''barrios''), a gh'à 'na popolaçión urbànn-a de 3.063.728 abitànti (2017), a-i quæ dêv'êsan azónti i 14.988.171 abitànti da periferîa (2017). A çitæ a no fa parte da provìnsa de Bonesàire: a l'é indipendénte comme Çitæ Autònoma. O confin tra a çittæ capitâle e a provìnsa de Bonesàire o l'è marcòu da l'''Avenida General Paz'' ('n autostràdda ch'a fa da çirconvalaçión a-a çitæ) e da-o [[Riachuelo]]. A se trêuva a 5 Km de distansa da çitæ industriale de [[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]. == Stöia == Bonesàire a l'é stæta fondâ 'na primma vòtta da-o spagnòllo [[Pedro de Mendoza]] a-i 2 de frevâ do 1536 co-o nomme de ''Ciudad del Espíritu Santo y Puerto de Santa María del Buen Ayre'' ("Çittæ d'o Spìrrito Santo e Pòrto de Santa Maria d'a Bonn-a âia"). Dòppo a destruçión do prìmmo centro, a segónda e definitîva fondaçión a l'è stæta fæta pe man de [[Juan de Garay]] into 1580 co-o nomme de ''Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de los Bonesàire'' ("Çittæ d'a Santìscima Trinitæ e Pòrto de Nòstra Scignôa da Bonn-a âia"). Inti prìmmi tenpi a l'ocupâva 2.3 km2 e gh'avéiva 63 abitanti. Into 1810 a çitæ a l'é stæta o pòsto dove a gente do [[Río de la Plata]] a l'à fæto o seu primmo govèrno patriòtico, antiçipando a futûra indipendénsa ch'a saiéiva òtegnûa into 1816 a [[San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)|San Miguel de Tucumán]]. Bonesàire a l'é cangiâ do tutto inta segónda meitæ d'o XIX sècolo, con l'arîvo de 'na fòrte inmigraçión soviatùtto spagnòlla e italiann-a, ma anche tedesca, polàcca, ruscia e mediorientâle; favorîa da-e condiçioìn de povertæ in Euròpa e da-a politica argentinn-a ch'a l'avéiva beséugno de mandêuvia. Into 1887 i italien raprezentâvan o 60,4% de l'inmigrassiôn totâle, ma dapêu a percentoâle s'é amermâ con l'arîvo de ciù spagnòlli. A-a fin do sécolo, Bonesàire a vedde anche o svilùppo do pòrto, co-o megioaménto de instalaçioìn portoâli e feroviâie. Coscì vêgne formòu o quartê de ''[[La Boca]]'', abitòu pi-â ciù parte da mainæ zeneixi emigræ. A seu prezensa a l'à influensòu a parlâ popolâre da çittæ, l'architetûa do quartê e anche o [[Football argentin]], ch'o gh'à 'na squaddra ciamâ [[Boca Juniors]] ch'a gh'à scrîto ascì in sciâ seu maggetta o nomiâgio "''Xeneizes''" (deformaçión de "Zeneixi"). == Abitànti == Insémme a-a seu àrea metropolitànn-a (''Gran Buenos Aires''), co-i seu 14.988.171 ([[2017]]) a l'é a segónda çitæ do Sudamérica, e un di ciù inportànti çentri urbén do móndo. == Coltûa == [[Immaggine:Buenos Aires-ColonTeatre-P3050009.jpg|thumb|O Tiâtro Colombo (''Teatro Colón''), ûn di tiâtri d'òpera ciû importanti do mondo|sinistra]] Bonesaire a l'é ascì o çentro colturâle ciù inportànte de l'[[Argentinn-a]] e un di ciù atîvi de l'[[America Latinn-a]], comme se peu védde da-a grande quantitæ de musêi, tiâtri, bibliotêche e universcitæ. Pe de ciù, a l'è stæta deciarâ da l'[[UNESCO]] "Çitæ do ''design''" into 2005. In eleménto tìpico da coltûa da çitæ o l'é o [[tango]]. Nasciuo pròpio a Bonesàire o tango o l'atrêuva e seu reixe inta mescciûa de gente che abitâvan inta çitæ in scâ fin de l'800 e a-o prinçìpio do '900. == Economîa == O setô econòmico ciù svilupòu o l'è quello di servìççi, mentrò-u segóndo o l'é quello da manifatûa. Bonesàire a l'è a capitâle politìca ma anche econòmica de l'[[Argentinn-a]]. == Aministraçión == === Binelàggi === Bonesaire a l'è abinelâ con [[Zena]] da l'anno 1991. == Comunicaçioìn == [[Immaggine:Buenos Aires-Av. 9 de julio.jpg|thumb|Vedûta de l'Avenida Nueve de Julio (Viâle 9 de Lùggio) de néutte|sinistra]] Bonesaire a l'é servîa da l'<nowiki/>''Aeropuerto Internacional Ministro Pistarini'' (ch'o l'òfre di xêui internaçionâli), a 35 km da çittæ ([[Ezeiza]]), e da l'''Aeroparque Jorge Newbery'' (xêui drento l'[[Argentinn-a]] e l'[[Uruguay]]), ch'o s'atrêuva inta çitæ da-arente a-a stràdda ch'a va pi-â rîva do [[Río de la Plata]]. Bonesàire a l'é ascì o ponto de confluénsa da ræ feroviâia argentìnn-a, che 'na vòtta a l'êa destéiza pe tutto o pàize ma che ancheu a l'é asæ degradâ dòppo a sêu privatizaçión. A çitæ a gh'à l'ùnica Metropolitànn-a do Pàize (dîta ''subteráneo'' opû sôlo ''subte''), a primma do Sudamérica, ch'a colêga o çentro con ben ben di quartê. L<noinclude>'</noinclude>''Avenida Nueve de Julio'' (Viâle 9 Lûggio) (140 m de larghessa) a l'è unn-a de stràdde ciù lârghe do mondo e a contêgne o scimbolo da capitâle argentinn-a, l'Obelisco. Se conscìdera che l'''Avenida Rivadavia'' (Alêa Rivadavia) a segge a ciù longa do mondo e, con ciù de 10 km de longhessa, a l'atravèrsa tùtta a çitæ scinn'a-a periferîa. == Nòtte == <references/> {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * [http://www.buenosaires.gov.ar/ Scîto do Gôverno da Çittæ] * [http://mapa.buenosaires.gov.ar/ Mappe] * [http://www.atlasdebuenosaires.gov.ar/ Ecologia e mappe] * [http://www.bue.gov.ar/home/ Turixmo a Buenos Aires] {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a]] [[Categorîa:Capitæ de Naçioîn]] f714ayvhm867cjuqmo9atbykwhnqxb7 274693 274692 2026-10-10T11:42:31Z N.Longo 12052 rev 274693 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bonesàire |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Es}} ''Ciudad Autónoma de Buenos Aires''<div style="text-align:center;"> |Panorama = Montaje de la Ciudad de Buenos Aires.png |Didascalia = In âto da-a mancìnna: a [[Casa Rosada]], panoràmma do Microcentro, l'[[Edifìçio Kavanagh]], plaza del Congreso, l'[[Obelìsco de Bonesàire|obelìsco]], vìsta da [[A Bócca|Bócca]] e [[Puerto Madero]] |Stato = ARG |Grado amministrativo = 1 |Tipo = çitæ outònoma |Capoluogo = |Amministratore locale = [[Jorge Macri]] |Partito = [[Propuesta Republicana|PRO]] |Data elezione = 07-12-2023 |Data istituzione = 2-3 de frevâ do [[1536]] <small>(fondâ da [[Pedro de Mendoza]])</small><br />11 de zùgno do [[1580]] <small>(fondâ da [[Juan de Garay]])</small> |Abitanti = 3121707 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/censo2022_indicadores_demograficos.pdf|tìtolo=Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2022. Resultados definitivos|outô=INDEC|dæta=Novénbre 2023|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}} |Aggiornamento abitanti = 2022 |Sottodivisioni = 15 [[Comùn de Bonesàire|comùn]] (''comunas'')<br />48 [[Quartê de Bonesàire|quartê]] (''barrios'') |Divisioni confinanti = {{AR-B}} |Nome abitanti = [[Porteño|porteñi]] |Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]] |PIL = 235,6 miliàrdi de $ (2023)<ref name="Tellusant">{{Çitta web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_arg.pdf|tìtolo=TelluBase—Argentina Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|outô=Tellusant|léngoa=EN|vìxita=2026-10-10}}</ref> |PIL procapite = 15.200&nbsp;$ (2023)<ref name="Tellusant" /> |Parlamentari = 25 deputæ<br />3 senatoî |Soprannome = ''Baires''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/|tìtolo=5 cosas que tienes que ver en Buenos aires|dæta=2023-03-07|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}</ref><br />''La reina del Plata''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Claudio Corsalini|dæta=2017-02-04|tìtolo=En la 'Reina del Plata', sólo el 3% de las calles tiene nombre de mujer|revìsta=Perfil|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10|url=https://web.archive.org/web/20171201103329/http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin M. Lewis|tìtolo=Argentina: A Short History|ànno=2002|editô=Oneworld Publications|çitæ=Oxford|léngoa=EN|ISBN=1-85168-300-3}}</ref><br />''La París de Sudamérica''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Toby Green|dæta=2001-02-04|tìtolo=The Paris of South America|revìsta=The Independent|léngoa=EN|vìxita=2026-10-10|url=https://web.archive.org/web/20200609202918/https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html}}</ref> |Immagine localizzazione = Autonomous City of Buenos Aires in Argentina.svg |Mappa = Ciudad Autónoma de Buenos Aires - localización en Argentina 2.svg |Didascalia mappa = Poxiçión de Bonesàire inte l'Argentìnn-a }} '''Bonesàire''' (''Buenos Aires'' in [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]) a l'é a [[capitâle]] e a [[çitæ]] ciù grànde de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]], co-ina popolaçión de 3.121.707 abitànti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. I seu nómmi ofiçiæ én '''Çitæ de Bonesàire''' (''Ciudad de Buenos Aires'') ò '''Çitæ outònoma de Bonesàire''' (''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'') e, pe de ciù, a l'êa dîta a '''Capitâle Federâle''' (''Capital Federal'') ascì, pò-u fæto d'êse a sêde do [[Govèrno de l'Argentìnn-a|govèrno naçionâle]]. I seu abitànti én ciamæ i [[porteño|''porteñi'']]. == Giögrafîa == [[Immaggine:Satellite image of Buenos Aires, Argentina - December 19, 2014.jpg|sinistra|miniatura|Bonesàire amiâ da-o satèlite]] A çitæ a se trêuva in sce 'n terén ciàtto de 19,4&nbsp;km da nòrd a sùd e de 17,9&nbsp;km in direçión levànte-ponénte, in sciâ rîva drîta do [[Río de la Plata]] ("sciùmme de l'argénto"), e a gh'à 'na superfìcce de 208&nbsp;km². Divîza inte 48 quartê (''barrios''), a gh'à 'na popolaçión de 3.121.707 abitànti (2022)<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, ch'a mónta a 13.971.006 pigiàndo in conscideraçión a seu ària urbànn-a<ref>{{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/c2022_tp_est_c2.xlsx|tìtolo=Cuadro 2. Total del país. Total de población, densidad y superficie - Ciudad Autónoma de Buenos Aires (205.9 km²) y 24 Partidos del Gran Buenos Aires (3,773.3 km²)|outô=INDEC|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}</ref>. A çitæ a no fa pàrte da [[provìnsa de Bonesàire]]: a l'é indipendénte comme Çitæ Outònoma. O confìn tra a çitæ capitâle e a provìnsa de Bonesàire o l'é marcòu da l'''Avenida General Paz'', in'outostràdda ch'a fa da çirconvalaçión a-a çitæ, e da-o [[Riachuelo]]. A se trêuva a 5&nbsp;km de distànsa da-a çitæ industriâle de [[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]. == Stöia == Bonesàire a l'é stæta fondâ 'na primma vòtta da-o spagnòllo [[Pedro de Mendoza]] a-i 2 de frevâ do [[1536]] co-o nomme de ''Ciudad del Espíritu Santo y Puerto de Santa María del Buen Ayre'' ("Çitæ do Spìrito Sànto e Pòrto de Sànta Màia da Bónn-a Âia"). Dòppo a destruçión do prìmmo céntro, a segónda e definitîva fondaçión a l'é stæta fæta pe màn de [[Juan de Garay]] do [[1580]], co-o nomme de ''Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de los Bonesàire'' ("Çitæ da Santìscima Trinitæ e Pòrto de Nòstra Scignôa da Bónn-a Âia"). Inti prìmmi ténpi a l'ocupâva 2,3 km² e gh'avéiva 63 abitànti. Into [[1810]] a çitæ a l'é stæta o pòsto dónde a génte do [[Río de la Plata]] a l'à fæto o seu prìmmo govèrno patriòtico, antiçipàndo l'indipendénsa ch'a saiéiva stæta òtegnûa do [[1816]] a [[San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)|San Miguel de Tucumán]]. Bonesàire a l'é cangiâ do tùtto inta segónda meitæ do [[XIX secolo|sécolo XIX]], con l'arîvo de 'na fòrte inmigraçión soviatùtto spagnòlla e italiànn-a, ma ànche tedésca, polàcca, rùscia e mediorientâle; favorîa da-e condiçioìn de povertæ in Euròpa e da-a polìtica argentìnn-a ch'a l'avéiva de bezéugno de mandêuvia. Do [[1887]] i italién raprezentâvan o 60,4% de l'inmigraçión totâle, ma dapeu a percentoâle a s'é amermâ con l'arîvo de ciù spagnòlli. A-a fìn do sécolo, Bonesàire a l'à vìsto ànche o svilùppo do pòrto, co-o megioaménto de instalaçioìn portoâli e feroviâie. Coscì vêgne formòu o quartê de ''[[La Boca]]'', abitòu pi-â ciù pàrte da mainæ zenéixi emigræ. A seu prezénsa a l'à influensòu a parlâ popolâre da çitæ, l'architetûa do quartê e ànche o [[Football argentin|Football argentìn]], ch'o gh'à 'na squàddra ciamâ [[Boca Juniors]] ch'a gh'à o nomiâgio de ''Xeneizes'', sàiva a dî i "Zenéixi". == Abitànti == Insémme a-a seu àrea metropolitànn-a (''Gran Buenos Aires''), co-i seu 14.988.171 ([[2017]]) a l'é a segónda çitæ do Sudamérica, e un di ciù inportànti çéntri urbén do móndo. == Coltûa == [[Immaggine:Buenos Aires-ColonTeatre-P3050009.jpg|thumb|O Tiâtro Colombo (''Teatro Colón''), ûn di tiâtri d'òpera ciû importanti do mondo|sinistra]] Bonesaire a l'é ascì o çentro colturâle ciù inportànte de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]] e un di ciù atîvi de l'[[America Latinn-a|América Latìnn-a]], cómme se peu védde da-a grande quantitæ de muzêi, tiâtri, bibliotêche e universcitæ. Pe de ciù, a l'é stæta deciarâ da l'[[UNESCO]] "Çitæ do design" do 2005. In eleménto tìpico da coltûa da çitæ o l'é o [[tango|tàngo]]. Nasciûo pròpio a Bonesàire o tàngo o l'atrêuva e seu réixe inta mescciûa de génte che abitâvan inta çitæ in sciâ fìn de l'800 e a-o prinçìpio do '900. == Economîa == O setô econòmico ciù svilupòu o l'é quello di servìççi, mentrò-u segóndo o l'é quéllo da manifatûa. Bonesàire a l'é a capitâle polìtica ma ànche econòmica de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]]. == Aministraçión == === Binelàggi === Bonesàire a l'é abinelâ con [[Zena]] da l'ànno [[1991]]. == Comunicaçioìn == === Stràdde === [[Immaggine:Buenos Aires-Av. 9 de julio.jpg|thumb|Vedûta de l'Avenida Nueve de Julio (Viâle 9 de Lùggio) de néutte|sinistra]] L'Avenida Nueve de Julio, sàiva a dî o "Viâle 9 de Lùggio", co-i seu 140 m de larghéssa a l'é unn-a de stràdde ciù làrghe do móndo e a contêgne o scìnbolo da capitâle argentìnn-a, l'Obelìsco. Se conscìdera che l'Avenida Rivadavia a ségge a ciù lónga do móndo e, con ciù de 10&nbsp;km de longhéssa, a l'atravèrsa tùtta a çitæ scinn'a-a periferîa. === Ferovîe e traspòrti pùblichi === Bonesàire a l'é ascì o pónto de confluénsa da ræ feroviâia argentìnn-a, che 'na vòtta a l'êa destéiza pe tùtto o Pàize ma che ancheu a l'é asæ degradâ dòppo a sêu privatizaçión. A çitæ a gh'à l'ùnica metropolitànn-a de l'Argentìnn-a (dîta ''subteráneo'' òpû sôlo ''subte''), a prìmma do Sudamérica, ch'a lîga o çéntro con bén bén de quartê. === Ariopòrti === Bonesaire a l'é servîa da l'Aeropuerto Internacional Ministro Pistarini, ch'o l'òfre di xêui internaçionâli, a 35&nbsp;km da-a çitæ ([[Ezeiza]]), e da l'Aeroparque Jorge Newbery, xêui drénto l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]] e l'[[Uruguay]], ch'o s'atrêuva inta çitæ da-arénte a-a stràdda ch'a va pi-â rîva do [[Río de la Plata]]. == Nòtte == <references/> {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * [http://www.buenosaires.gov.ar/ Scîto do Gôverno da Çittæ] * [http://mapa.buenosaires.gov.ar/ Mappe] * [http://www.atlasdebuenosaires.gov.ar/ Ecologia e mappe] * [http://www.bue.gov.ar/home/ Turixmo a Buenos Aires] {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a]] [[Categorîa:Capitæ de Naçioîn]] ss81e1x2p6mksuosfxu9yyabyxt6qaa 274694 274693 2026-10-10T11:54:04Z N.Longo 12052 ref 274694 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bonesàire |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Es}} ''Ciudad Autónoma de Buenos Aires''<div style="text-align:center;"> |Panorama = Montaje de la Ciudad de Buenos Aires.png |Didascalia = In âto da-a mancìnna: a [[Casa Rosada]], panoràmma do Microcentro, l'[[Edifìçio Kavanagh]], plaza del Congreso, l'[[Obelìsco de Bonesàire|obelìsco]], vìsta da [[A Bócca|Bócca]] e [[Puerto Madero]] |Stato = ARG |Grado amministrativo = 1 |Tipo = çitæ outònoma |Capoluogo = |Amministratore locale = [[Jorge Macri]] |Partito = [[Propuesta Republicana|PRO]] |Data elezione = 07-12-2023 |Data istituzione = 2-3 de frevâ do [[1536]] <small>(fondâ da [[Pedro de Mendoza]])</small><br />11 de zùgno do [[1580]] <small>(fondâ da [[Juan de Garay]])</small> |Abitanti = 3121707 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/censo2022_indicadores_demograficos.pdf|tìtolo=Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2022. Resultados definitivos|outô=INDEC|dæta=Novénbre 2023|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}} |Aggiornamento abitanti = 2022 |Sottodivisioni = 15 [[Comùn de Bonesàire|comùn]] (''comunas'')<br />48 [[Quartê de Bonesàire|quartê]] (''barrios'') |Divisioni confinanti = {{AR-B}} |Nome abitanti = [[Porteño|porteñi]] |Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]] |PIL = 235,6 miliàrdi de $ (2023)<ref name="Tellusant">{{Çitta web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_arg.pdf|tìtolo=TelluBase—Argentina Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|outô=Tellusant|léngoa=EN|vìxita=2026-10-10}}</ref> |PIL procapite = 15.200&nbsp;$ (2023)<ref name="Tellusant" /> |Parlamentari = 25 deputæ<br />3 senatoî |Soprannome = ''Baires''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/|tìtolo=5 cosas que tienes que ver en Buenos aires|dæta=2023-03-07|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}</ref><br />''La reina del Plata''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Claudio Corsalini|dæta=2017-02-04|tìtolo=En la 'Reina del Plata', sólo el 3% de las calles tiene nombre de mujer|revìsta=Perfil|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10|url=https://web.archive.org/web/20171201103329/http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colin M. Lewis|tìtolo=Argentina: A Short History|ànno=2002|editô=Oneworld Publications|çitæ=Oxford|léngoa=EN|ISBN=1-85168-300-3}}</ref><br />''La París de Sudamérica''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Toby Green|dæta=2001-02-04|tìtolo=The Paris of South America|revìsta=The Independent|léngoa=EN|vìxita=2026-10-10|url=https://web.archive.org/web/20200609202918/https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html}}</ref> |Immagine localizzazione = Autonomous City of Buenos Aires in Argentina.svg |Mappa = Ciudad Autónoma de Buenos Aires - localización en Argentina 2.svg |Didascalia mappa = Poxiçión de Bonesàire inte l'Argentìnn-a }} '''Bonesàire''' (''Buenos Aires'' in [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]) a l'é a [[capitâle]] e a [[çitæ]] ciù grànde de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]], co-ina popolaçión de 3.121.707 abitànti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. I seu nómmi ofiçiæ én '''Çitæ de Bonesàire''' (''Ciudad de Buenos Aires'') ò '''Çitæ outònoma de Bonesàire''' (''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'') e, pe de ciù, a l'êa dîta a '''Capitâle Federâle''' (''Capital Federal'') ascì, pò-u fæto d'êse a sêde do [[Govèrno de l'Argentìnn-a|govèrno naçionâle]]. I seu abitànti én ciamæ i [[porteño|''porteñi'']]. == Giögrafîa == [[Immaggine:Satellite image of Buenos Aires, Argentina - December 19, 2014.jpg|sinistra|miniatura|Bonesàire amiâ da-o satèlite]] A çitæ a se trêuva in sce 'n terén ciàtto de 19,4&nbsp;km da nòrd a sùd e de 17,9&nbsp;km in direçión levànte-ponénte, in sciâ rîva drîta do [[Río de la Plata]] ("sciùmme de l'argénto"), e a gh'à 'na superfìcce de 208&nbsp;km². Divîza inte 48 quartê (''barrios''), a gh'à 'na popolaçión de 3.121.707 abitànti (2022)<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, ch'a mónta a 13.971.006 pigiàndo in conscideraçión a seu ària urbànn-a<ref>{{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/c2022_tp_est_c2.xlsx|tìtolo=Cuadro 2. Total del país. Total de población, densidad y superficie - Ciudad Autónoma de Buenos Aires (205.9 km²) y 24 Partidos del Gran Buenos Aires (3,773.3 km²)|outô=INDEC|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}</ref>. A çitæ a no fa pàrte da [[provìnsa de Bonesàire]]: a l'é indipendénte comme Çitæ Outònoma. O confìn tra a çitæ capitâle e a provìnsa de Bonesàire o l'é marcòu da l'''Avenida General Paz'', in'outostràdda ch'a fa da çirconvalaçión a-a çitæ, e da-o [[Riachuelo]]. A se trêuva a 5&nbsp;km de distànsa da-a çitæ industriâle de [[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]. == Stöia == Bonesàire a l'é stæta fondâ 'na primma vòtta da-o spagnòllo [[Pedro de Mendoza]] a-i 2 de frevâ do [[1536]] co-o nomme de ''Ciudad del Espíritu Santo y Puerto de Santa María del Buen Ayre'' ("Çitæ do Spìrito Sànto e Pòrto de Sànta Màia da Bónn-a Âia"). Dòppo a destruçión do prìmmo céntro, a segónda e definitîva fondaçión a l'é stæta fæta pe màn de [[Juan de Garay]] do [[1580]], co-o nomme de ''Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de los Bonesàire'' ("Çitæ da Santìscima Trinitæ e Pòrto de Nòstra Scignôa da Bónn-a Âia"). Inti prìmmi ténpi a l'ocupâva 2,3 km² e gh'avéiva 63 abitànti. Into [[1810]] a çitæ a l'é stæta o pòsto dónde a génte do [[Río de la Plata]] a l'à fæto o seu prìmmo govèrno patriòtico, antiçipàndo l'indipendénsa ch'a saiéiva stæta òtegnûa do [[1816]] a [[San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)|San Miguel de Tucumán]]. Bonesàire a l'é cangiâ do tùtto inta segónda meitæ do [[XIX secolo|sécolo XIX]], con l'arîvo de 'na fòrte inmigraçión soviatùtto spagnòlla e italiànn-a, ma ànche tedésca, polàcca, rùscia e mediorientâle; favorîa da-e condiçioìn de povertæ in Euròpa e da-a polìtica argentìnn-a ch'a l'avéiva de bezéugno de mandêuvia. Do [[1887]] i italién raprezentâvan o 60,4% de l'inmigraçión totâle, ma dapeu a percentoâle a s'é amermâ con l'arîvo de ciù spagnòlli. A-a fìn do sécolo, Bonesàire a l'à vìsto ànche o svilùppo do pòrto, co-o megioaménto de instalaçioìn portoâli e feroviâie. Coscì vêgne formòu o quartê de ''[[La Boca]]'', abitòu pi-â ciù pàrte da mainæ zenéixi emigræ. A seu prezénsa a l'à influensòu a parlâ popolâre da çitæ, l'architetûa do quartê e ànche o [[Football argentin|Football argentìn]], ch'o gh'à 'na squàddra ciamâ [[Boca Juniors]] ch'a gh'à o nomiâgio de ''Xeneizes'', sàiva a dî i "Zenéixi". == Abitànti == Insémme a-a seu àrea metropolitànn-a, dîta a ''Gran Buenos Aires'', co-i seu 16.366.641 ([[2022]])<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Región Metropolitana: Ciudad Autónoma de Buenos Aires y 39 partidos de la provincia de Buenos Aires (2022)|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/censo2022_rmba.pdf|dæta=Seténbre 2024|editô=INDEC|léngoa=ES|pp=7-10|ISBN=978-950-896-676-6}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/uploads/informesdeprensa/mercado_trabajo_eph_3trim241364F3C2B4.pdf|tìtolo=Mercado de trabajo. Tasas e indicadores socioeconómicos (EPH)|outô=INDEC|dæta=2024-12-18|léngoa=ES|p=17}}</ref> a l'é a segónda çitæ do Sudamérica, e un di ciù inportànti çéntri urbén do móndo. == Coltûa == [[Immaggine:Buenos Aires-ColonTeatre-P3050009.jpg|thumb|O Teatro Colón, un di tiâtri d'òpera ciù inportànti a-o móndo|sinistra]] Bonesaire a l'é ascì o çentro colturâle ciù inportànte de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]] e un di ciù atîvi de l'[[America Latinn-a|América Latìnn-a]], cómme se peu védde da-a grande quantitæ de muzêi, tiâtri, bibliotêche e universcitæ. Pe de ciù, a l'é stæta deciarâ da l'[[UNESCO]] "Çitæ do design" do 2005. In eleménto tìpico da coltûa da çitæ o l'é o [[tango|tàngo]]. Nasciûo pròpio a Bonesàire o tàngo o l'atrêuva e seu réixe inta mescciûa de génte che abitâvan inta çitæ in sciâ fìn de l'800 e a-o prinçìpio do '900. == Economîa == O setô econòmico ciù svilupòu o l'é quello di servìççi, mentrò-u segóndo o l'é quéllo da manifatûa. Bonesàire a l'é a capitâle polìtica ma ànche econòmica de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]]. == Aministraçión == === Binelàggi === Bonesàire a l'é abinelâ con [[Zena|Zêna]] da l'ànno [[1991]]. == Comunicaçioìn == === Stràdde === [[Immaggine:Buenos Aires-Av. 9 de julio.jpg|thumb|Vedûta de l'Avenida Nueve de Julio de néutte|sinistra]] L'Avenida Nueve de Julio, sàiva a dî o "Viâle 9 de Lùggio", co-i seu 140&nbsp;m de larghéssa a l'é unn-a de stràdde ciù làrghe do móndo e a contêgne o scìnbolo da capitâle argentìnn-a, l'Obelìsco. Se conscìdera che l'Avenida Rivadavia a ségge a ciù lónga do móndo e, con ciù de 10&nbsp;km de longhéssa, a l'atravèrsa tùtta a çitæ scinn'a-a periferîa. === Ferovîe e traspòrti pùblichi === Bonesàire a l'é ascì o pónto de confluénsa da ræ feroviâia argentìnn-a, che 'na vòtta a l'êa destéiza pe tùtto o Pàize ma che ancheu a l'é asæ degradâ dòppo a sêu privatizaçión. A çitæ a gh'à l'ùnica metropolitànn-a de l'Argentìnn-a (dîta ''subteráneo'' òpû sôlo ''subte''), a prìmma do Sudamérica, ch'a lîga o çéntro con bén bén de quartê. === Ariopòrti === Bonesaire a l'é servîa da l'Aeropuerto Internacional Ministro Pistarini, ch'o l'òfre di xêui internaçionâli, a 35&nbsp;km da-a çitæ ([[Ezeiza]]), e da l'Aeroparque Jorge Newbery, xêui drénto l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]] e l'[[Uruguay]], ch'o s'atrêuva inta çitæ da-arénte a-a stràdda ch'a va pi-â rîva do [[Río de la Plata]]. == Nòtte == <references/> {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=https://buenosaires.gob.ar/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}} * {{Çitta web|url=https://turismo.buenosaires.gob.ar/|tìtolo=Scîto turìstico ofiçiâ|léngoa=EN, ES|vìxita=2026-10-10}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a]] [[Categorîa:Capitæ de Naçioîn]] jvui32v5jo5vd6ypcfxm7nvo80z8g8o 3 9842 274687 115914 2026-10-10T10:44:22Z M7 72 M7 o/a l'à mesciòu a pàgina [[Discûscioîn ûtente:Andrei Stroe]] a [[Discûscioîn ûtente:SlartibartfastT]]: Paggina mesciâ aotomaticamente durante a rinommina de l'utente "Andrei Stroe" a "SlartibartfastT" 115914 wikitext text/x-wiki ==Benvegnùo inscia Wikipedia Ligure!== Salûi! Segiæ benvegnui inta Wikipedia Ligure, a libera enciclopedia, de badda scrîta con l'agiutto de tutti. -- [[Utente:Dragonòt|Dragonòt]] ([[Discûscioîn ûtente:Dragonòt|discussioni]]) 08:26, 29 Mar 2012 (UTC) 9alf8pd4dcbahi2f11dva1lmwf6vza1 0 16892 274680 273581 2026-10-09T17:16:33Z N.Longo 12052 r 274680 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Léngoa |nómme = Figùn |nomenativo = ''Figoun'' |stâti = {{FRA}} |regioîn = {{Scìnbolo|Flag of Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg}} [[Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra|Pruvènsa-Arpi-Còsta Azurra]]<br /><small>([[Biot]], [[Escragnolles]], [[Vallauris]] e [[Munsu]])</small> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Lengue indoeurupêe]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Itàliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumanse]] |fam4 = Rumanse de punènte |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallu-Itàliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Lìgü(r)e]] |fam7 = [[Lìgure coloniâle|Lìgü(r)e culuniâle]] |fam8 = '''Figùn''' |dia1 = ''Moussencou'' <small>([[Munsu]] e [[Escragnolles]])</small> |dia2 = ''Bioutenc'' <small>([[Biot]])</small> |dia3 = ''Vallaurian'' <small>([[Vallauris]])</small> |perîodo = [[XIV secolo|XIV seculu]]-[[XX secolo|XX seculu]] }} U '''Figùn''' (scritu ''figoun'' in figùn) u l'è stètu in parlâ o, pe' meju dì, in insemme de va(r)ietè da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]] ch'e sun stète parlèi inte di paìsi da [[Provensa|Pruvènsa]] a partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] e che, inti quattru câxi de [[Munsu]], [[Escragnolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]], e sun supravisciüe fìn a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === {{Véddi ascì|Figùn (blasùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}U numme "figùn" u ne vegne da in [[Blazón popolâre|blasùn]] dètu ae gènte da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] che, andandu a stà in [[Provensa|Pruvènsa]], e s'é(r)an purtèi apröu a sò lengua, faxèndu nasce stu parlâ. L'u(r)igine de stu nume(r)attu, ch'u g'ha de mensiùi fina du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta mustrâ inte de mane(r)e dife(r)ènti; de prubabile a sa(r)ea pe(r)ò da ligâ au nume(r)attu pa(r)eggiu duve(r)àu fina au dì d'ancöi dae cumünitè in gì(r)u aa Rive(r)a de Punènte pe' ciamâne e sò gènte. Stu nume(r)attu, duve(r)àu tantu a l'estremitè de levante da [[Provensa|Pruvènsa]] che, a l'entrutèra, au de là du spartiègua, u l'è ancù dìtu ai punentìn che, intu passàu, i ghe muntavan a vènde e [[Figa|fighe]]<ref name="Toso2014.40-55">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 4. Origine e significato del termine ''figun, pp. 40-55}}</ref>. Dae testimunianse scrite u se vegghe pe(r)ò che, a l'imprinsippiu, stu nume(r)attu u l'é(r)a bèn duve(r)àu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] intrega, nu tantu pe' ciamâne tütte e gènte ma, de precisu, numma che pe' quelle ciü pove(r)e, ch'e nu gh'axevan ina gran nomina e che de spessu e l'é(r)an custrette a migrà, tantu versu [[Zena]] che inte [[Colònie zenéixi|sò tère du Levante]] e in [[Provensa|Pruvènsa]], purtanduse apröu stu nume(r)attu ch'u gh'è dunca restàu intu parlâ pe' pa(r)eggi seculi<ref name="Toso2014.40-55" />. === A culunisasiùn lìgü(r)e === {{Véddi ascì|Figùi|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[Immaggine:Mons aero.JPG|miniatura|Panu(r)amma de [[Munsu]], ün di primmi paìsi dund'i sun rivèi i "[[Figùi]]" e l'ürtimu dund'u n'é(r)a ancù vìvu u parlâ]] A vegnüa de manènti lìgü(r)i inta [[Provensa|Pruvènsa]] de levante, fra a segunda mitè du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], a l'è stèta in fenomenu ciütòstu estesu, ch'u l'ha purtàu au pupulamèntu de cumünitè intreghe. Sta migrasiùn, spunciâ dai scignu(r)i du pòstu, a l'é(r)a stèta ciamâ pe'u spupulamèntu da regiùn, caxunàu dae epidemìe de [[Pèsta néigra|pèste negra]], survetüttu quella du [[1348]], e da ina sé(r)ie de guère sivìli fra i [[Angioìn|Angiuìn]] e di âtri scignu(r)i. Stu prugettu, spunciàu fra i âtri dau [[Contêa de Provénsa|cunte de Pruvènsa]], u [[Renato d'Angiò|Renâtu d'Angiò]], u l'ha interesàu pe'u ciü e tère in gì(r)u a [[Grasse]], a [[Cannes]] e a [[Antibu]], faxèndu rivà de gènte che, de precisu, e ne vegnivan daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], che alantu(r)a a patìva ina forte crisi<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 30-31}}</ref>. Daa Rive(r)a i ne vegnivan ascì i manènti ch'i sun andèti a stà inti paìsi dund'u s'è mantegnüu u figùn fina du [[XX secolo|Növesèntu]]. A [[Munsu]], de dòppu d'ina primma cumünitè de lìgü(r)i ch'a gh'é(r)a rivâ zà du [[1260]], pe' vuluntè de l'Antoine de Villeneuve e sun rivèi du [[1468]] âtre qua(r)anta famìe daa [[Liguria|Ligü(r)ia]], fra i pôchi câxi a avêghe in'u(r)igine nu gua(r)i cè(r)a ma che, bèn de prubabile, a se truve(r)ea inta [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]]. [[Escragnolles]] a l'è stèta pupulâ da de gènte de Munsu du [[1468]] o du [[1562]], mèntre a [[Biot]] e ghe sun rivèi quarantöttu famìe d'[[Inéia|Ineja]] du [[1470]]-[[1471]] pe' vuluntè de l'abâte e [[Diocexi de Grasse|vescu de Grasse]], [[Isnard du Bar]]. A [[Vallauris]], ciamèi dau priû [[Renato Lascaris|Renâtu Lascaris]] di [[Cuntea de Ventemiglia|cunti de Vintimìa]], a partì dau [[1501]] u gh'è stètu in pupulamèntu da de gènte ch'e ne vegnivan survetüttu dae tère d[[U Portu|u Pòrtu]] e d'[[Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 31-34}}</ref>. === Estinsiùn du parlâ === U figùn, rivàu in [[Provensa|Pruvènsa]] du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]], passèi dui seculi u l'è ancù registràu cumme de largu üsu, tantu che intu scistema lenguisticu de l'area de culunisasiùn u duveva êsse in còdice de mezzu cuntu, au de sutta du [[Lengua françéise|fransese]] ma ciü âtu che u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], vegnindu duve(r)àu pe'e relasiùi fra de cumünitè dife(r)ènti. De ciü, u se scrive de cumme u figùn u fusse in graddu de purtà a sò infruènsa intu pruvensâle mèximu, pe' risevene, aa revèrsa, de âtre dau [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] cun sta lengua. Inti paìsi ch'i l'é(r)an ciü duvèrti a di scangi cu'u rèstu da regiùn, presèmpiu perché i se truvavan in sce vìe ciü impurtanti pe'i cumèrci, u figùn u l'è pe(r)ò spa(r)ìu du tüttu intu tèmpu de trèi seculi, au puntu che du [[XVIII secolo|Sette]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]] u l'è mensunàu numma che inti quattru paìsi de dund'e se g'han de testimunianse. Lì u figùn u s'é(r)a u(r)amài strettu a lengua de cà, duve(r)â fina pe' nu fâse intènde dae gènte di âtri paìsi. Vegnüu cuscì u còdice de ciü bassu cuntu, a sò difuxùn a l'è rivâ de manimàn a quella di ürtimi quattru paìsi de parlâ figùn<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 56-58}}</ref>. Intu detaju, u parlâ de [[Munsu]] u g'ha da éssise cunservàu pe'a pusisiùn du paìse, ciütòstu isulâ e luntâna da ògni vìa de traffegu, cun pôche relasiùn ascì cu'a sitè de [[Grasse]]. A sò pupulasiùn a l'é(r)a pe(r)ò ciütòstu cunsistènte, in sciu mijâ d'abitanti, tantu da tegnine vìva a lengua ancù pe' di seculi. A ògni moddu, fra a fìn de l'[[XVIII secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], l'avertü(r)a de scö(r)e e u muntà di traffeghi caxunàu dau vegnì meju de vìe de cumünicasiùn, u l'ha purtàu ascì pe'u ''moussencou'' a in prucessu de [[Estinçión lengoìstica|morte]] e sustitusiùn da lengua. Da vixìn, a va(r)ietè de [[Escragnolles]] a l'é(r)a pe' cuntru a forte pe(r)igu de mu(r)ì zà aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], quand'a l'é(r)a duve(r)â numma che inte cuntrè destachèi de Baï e de Rougères, scicumme che u cumün u l'é(r)a ciü duvèrtu au de fö(r)a, truvanduse in scia vìa pe' [[Grasse]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 59-61}}</ref>. [[Immaggine:Golfe-Juan séchage de la poterie culinaire.jpg|sinistra|miniatura|De [[Pügnatta|pügnatte]] misse a sciügà au sû a [[Vallauris]]. St'ativitè, cumme pe' [[Biot]], a l'è stèta impurtante pe'a cunservasiùn du parlâ, cun tütti i ligammi ch'a l'ha fètu nasce cu'a Ligü(r)ia de punènte]] U câxu de [[Biot]] e de [[Vallauris]] u g'ha pe(r)ò da êsse stètu in pò dife(r)ènte: sti dui paìsi, intu primmu entrutèra d'[[Antibu]] e de [[Cannes]], i l'han defèti cunservàu u sò parlâ pe' ciütòstu tantu tèmpu, scibèn ch'i l'é(r)an de cumünitè tantu ciü duvèrte ai traffeghi e ae relasiùi cun quelle vixìne che u quella, destacâ, de [[Munsu]]. A raxùn de stu fètu a sa(r)ea da truvà inti ligammi stretti fra ste cumünitè, dund'e gh'é(r)an de frabiche impurtanti de [[teracötta]], e a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], de dund'i ne sun vegnüi di artigièi pe' di seculi e dund'a l'é(r)a vendüa ina gran quantitè de ste terecötte. De ciü, u ''bioutenc'' u l'axeva cunservàu ina sèrta nomina ancù inti ürtimi ànni avanti ch'u vegnisse a mu(r)ì, quand'u nu l'axeva tòstu ciü de funsiùi, au puntu che pe(r)ò i nummi de gènte inti papèi ufisiâli i l'é(r)an ancù scriti segundu a funetica de stu parlâ. A ògni moddu, tèmpu di primmi ànni du [[XX secolo|Növesèntu]] ascì a Biot i l'é(r)an vegnüi a mancà i ürtimi veggi ch'i cunservavan de memo(r)ia du ''bioutenc'', e pü(r)e i ürtimi a avé cunusciüu de persune ch'e u parlavan<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 61-65}}</ref>. De dòppu de l'estinsiùn du parlâ, inti stüddi fèti in scia va(r)ietè pruvensâle de Munsu inti [[Anni 1950|ànni '50]] e [[Anni 1970|'70]], u s'è descuvèrtu che u figùn u nu gh'axeva lasciàu guè(r)i de infruènse, cu'in prucessu che, mi(r)andu ascì au câxu du [[Dialetto tabarchin|tabarchìn]] de [[Néùva Tabòrka|Növa Tabarca]], u fà pröa che inte situasiùi de [[Eteroglosîa|ete(r)uglusìa]], quande a [[Nòmina (sociolengoìstica)|va(r)ietè duminante]] a l'è in graddu de pià a reu e funsiùi de cumünicasiùn de l'antìgu parlâ [[Aloglosîa|vegnüu de de fö(r)a]], i trèti passèi au növu parlâ i sun mai pôchi, e i muntan numma che intu lèscicu, ciü o mênu specificu, ch'u gh'agge de funsiùi pratiche pe'u fètu d'êsse difissile da scangià. Intu detaju, intu ''moussencou'' d'alantu(r)a i sun stèti truvèi in pà d'esempi inta funetica ch'i duve(r)ea vegnine dau parlâ ciü antìgu, cumme a [[Palatizaçión|palatisasiùn]] de {{IPA|[s]}} davanti ae cunsunante, a cunservasiùn da ''r'' apicâle alveula(r)e (pe'u ciü inti grüppi de cunsunante), a presènsa fra i veggi d'ina "r dûse" ch'a gh'è intu pruvensâle ma(r)ittimu ma nu inti paìsi d'inturnu e, fòscia, a prununsia de quarche [[Vocale|vucâle]] de ciü aa fìn de pa(r)olle. Pe'u [[Léscico|lèscicu]], u s'è truvàu numma che pôche pa(r)olle ch'e panen scumpartìe cu'a Ligü(r)ia de punènte, ma che câxu mai e se trövan ascì inte de va(r)ietè pruvensâli ciü luntâne. Presèmpiu, e se ponen regurdà ''batudo'' pe'a batüa cu'a sèssa, ''pè'' intu sènsu de süccu, ''lèzo'' pe'a lezza e ''busarin'' pe' de brigne sarvèghe<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 109-112}}</ref>. === Stüddi in sciu figùn === A primma mensiùn cunusciüa du figùn a l'è ai 10 d'arvì du [[1634]], cuntegnüa int'in stüddiu in scia [[Léngoa ge'ez|lengua etiòpica]] du [[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]], da vellu duve(r)â cumme esèmpiu, ch'u duveva cunusce bèn, in sciu [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] e u mescciâse fra de lengue dife(r)ènti parlèi l'üna da vixìn a l'âtra. Inte stu scritu u figùn, zà ciamàu cu'u sò survenumme, u l'è bèn marcàu cumme ina va(r)ietè lìgü(r)e dife(r)ènte da [[Lengoa zeneize|quella de Zena]] e, de ciü, u se dixe de cumm'u l'é(r)a spantegàu p'ina rea de paìsi cuntadìn ciütòstu estesa. Passàu tòstu in seculu e mezu u se tröva pe' cuntru a primma testimuniansa scrita in figùn, ina puesìa recampâ da l'abâte [[Jean-Pierre Papon]] pe' fà mensiùn de stu parlâ intu sò ''Voyage littéraire de Provence''. Intu detaju, u Papon u scrive de cumme alantu(r)a u figùn u se truvasse int'ina situasiùn sociu-lenguistica tantu dife(r)ènte dai tèmpi du de Peiresc: defèti, u l'é(r)a u(r)amài strettu a pôche cumünitè, cu'e gènte vixìne, [[Lengoa provensâle|pruvensâli]], ch'e u cunscide(r)avan cumme in parlâ scü(r)u e impuscibile da capì, au puntu ch'a gh'é(r)a a vuxe d'ina strana u(r)igine saracena<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 17-19}}</ref>. E infurmasiùi du Papon e sun stète repièi dau glutòlugu tedescu [[Johann Christoph Adelung]] pe'u sò ''Mithridates''; a ògni moddu, da quelli tèmpi, a ne vegne ina testimuniansa bèn ciü impurtante, cu'a tradusiùn da ''Parabula du fiö larghé'' in ''moussencou'' fèta inte l'ambitu de inchièste d'alantu(r)a in sce [[Léngoe da Frànsa|lengue da Fransa]]. Sta testimuniansa, stüdiâ da autùi cumme u [[Bernardino Biondelli]] ma pübbricâ numma che du [[1918]] dau [[Carlo Salvioni]], a g'ha assèi d'impurtansa pe'a lunghessa du scritu e, survetüttu, perché a ne vegne da in mumèntu quande u parlâ de [[Munsu]] u nu s'é(r)a ancù mescciàu gua(r)i cu'u [[Lengua françéise|fransese]] e cu'u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]. A gh'è pöi ina cürta mensiùn du figùn inte ''Lou Tresor dóu Félibrige'' du [[Frédéric Mistral]], pe' rivà au primmu articulu dedicàu a stu parlâ, pübbricàu du [[1879]] dau [[Paul Sénequier]] e ch'u cuntegne a tradusiùn de l'''[[Ave Màia|Ave Ma(r)ìa]]'' e du ''[[Poæ nostro|Pa(r)e nostru]]'' intu parlâ de [[Munsu]], de [[Biot]] e de [[Vallauris]], au che i l'han fètu di cürti riferimènti di âtri stüddi de l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 19-22}}</ref>.[[Immaggine:ArticleSalatProvençal.png|miniatura|Mappa lenguistica de [[Dipartimentu de Arpi Marittime|Arpi Ma(r)ittime]] du [[1897]], fèta dau [[Louis Funel]]. I quadretti i marcan dund'u se parlava ancù u figùn.]]Fra i ürtimi cuntribüti aa questiùn i ghe sun stèti i scriti du [[Jean-Antoine Durbec]], ch'u l'ha stüdiàu a sto(r)ia de [[Biot]] recampandune ascì quarche pa(r)olla, mèntre pe' Vallauris u nu gh'è âtru de ciü che e due u(r)asiùi trascrite dau Sénequier, cun ste pôche testimunianse ch'e permetten a ògni moddu de truvâne e dife(r)ènse cu'u ''moussencou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 2. I dialetti di Biot e Vallauris'', pp. 26-29}}</ref>. Pe' [[Munsu]] i ghe sun stèti ancù trèi scriti du [[Paul Roux]], pübbrichèi fra i [[Anni 1950|ànni '50]] e [[Anni 1970|'70]], ch'u l'è sciurtìu a recampà de pa(r)olle dae ürtime persune ch'e n'axevan cunservàu de memo(r)ia. De ciü, u Roux u l'è stètu u primmu a stüdià u puema li(r)icu e [[E doue bessoune|a puesia]] da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] lascièi dau [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]], in cuntadìn d'[[Escragnolles]], ai che u s'azunze numma che a cürta sto(r)ia ''Sarva-terra'', travaju du Théopile Jordan du [[1901]], pe' finì u quaddru de tütte e testimunianse in figùn. A l'ürtimu, dòppu d'in quarche sò intervèntu ciü cürtu, du [[2014]] u l'è sciurtìu u libbru ''Le parlate liguri della Provenza'' du [[Fiorenzo Toso]], ch'u l'ha missu asemme i stüddi de primma e tütte e cunuscènse ch'e se sun sarvèi in sciu figùn<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 22-24}}</ref>. == Va(r)ietè == A despêtu du pôcu nüme(r)u de testimunianse in figùn, tampì pe'e va(r)ietè de [[Biot]] e de [[Vallauris]], u se sciorte au mèximu a fâne di pa(r)agùi. De prubabile e dife(r)ènse fra in paìse e l'âtru e ne vegnen fina da l'u(r)igine dife(r)ènte di manènti ch'i l'han pupulàu sti sciti, cu'u prublema che l'ünica va(r)ietè du figùn ch'e l'agge lasciàu in pò de testimunianse, u ''moussencou'', a l'è pe' l'ünicu paìse ch'u nu se sà de precisu l'u(r)igine di manènti. Pe' Biot e Vallauris, culunisèi rispetivamènte du [[1470]] e du [[1501]], u se sà pe' cuntru ch'e e gènte e ne vegnivan d'inta [[Valâ du Mau|valâ d'Ineja]] e dae parte d[[U Portu|u Pòrtu]] e d'[[Arbenga]]. A ògni moddu, cumme au dì d'ancöi, tütta sta regiùn a g'ha ina sèrta mesü(r)a d'ünitè inta lengua e, grossu moddu, u se pò dì che tantu a [[Munsu]] e [[Escragnolles]] che a Biot e a Vallauris i turnan i trèti tipichi de l'[[Ingaunia]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 113-114}}</ref>. Ina testimuniansa impurtante a se tröva inti cumènti fèti du [[1879]] dau [[Paul Sénequier|Sénéquier]], ch'u dixe de cumme u ''moussencou'' u fusse sentìu "''plus rude, plus dure et plus accentué''" du ''bioutenc'' e du ''vallaurian'', cunservandu presèmpiu i articuli in ''rou'', ''ra'', ''re'' e ''ri'', e de cumme u parlâ de Vallauris u fusse quellu ciü mescciàu cu'u [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]. Stu fètu u l'è ciütòstu impurtante da tegnì a mènte, scicumme ch'u l'è da capì se e pôche memo(r)iu du figùn e fassen pröa de sò cundisiùi d'u(r)igine e quant'e seccen cangièi, ciü che dau [[Contàtto lengoìstico|cuntattu]] cu'u pruvensâle, pe' de evulusiùi pe' sò cuntu o pe' di cuntatti ciü mudèrni cu'a Ligü(r)ia de punènte; cundisiùn che, cumme dìtu, a l'è ve(r)a survetüttu pe' Biot e Vallauris. Defèti, e dife(r)ènse truvèi i ne dan cunfèrma de ina relatìva antighitè du parlâ de Munsu, mèntre inti âtri dui paìsi e se ghe trövan de inuvasiùi scumpartìe cu'e va(r)ietè d'ancöi da Rive(r)a de Punènte. A ògni moddu, u nu gh'è de pröe in sce l'u(r)igine de ste dife(r)ènse, cumme du fètu ch'e seccen endogene o esogene, mèntre e sumejanse ch'e se vegghen fra i trèi paìsi e fan difissile datà aa culunisasiùn de Munsu. Sta lì a permete(r)ea, pe' cuntru, de capì se l'u(r)igine di manènti a secce a mèxima o mênu, e u da(r)ea ascì de infurmasiùi in sce l'evulusiùn ch'a gh'è stèta inte va(r)ietè du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. Intu detaju, dae pôche testimunianse du ''bioutenc'' e du ''vallaurian'', survetüttu e due u(r)asiùi recampèi dau Sénéquier, u [[Fiorenzo Toso]] u l'ha identificàu e dife(r)ènse chi apröu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 116-118}}</ref>: * e dexinènse in -TATE e sun ''-ae'' e ''-ai'' a [[Munsu]], mèntre pe' Biot u gh'è ina mensiùn in ''-ai'', ''voulountai'', e in ''vourounta'' pe' Vallauris, che pe(r)ò u pu(r)ea êsse in'infruènsa du pruvensâle. * a ''-r'' aa fìn de pa(r)olle a cazze de lungu a Biot e a Vallauris, mèntre a s'é(r)a cunservâ a Munsu cumme {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. * l'evulusiùn du ''-tr-'' de PATRE e MATRE a l'è cumme in lìgü(r)e "cumün" a Biot e Vallauris (rispetivamènte ''pa''/''maïre'' e ''païre''/''maïre''), cuntru u ''mar'' e ''pa/par'' de Munsu, cu'a furma tipica de l'Ingaunia. A ògni moddu, a l'è ascì ve(r)a chea sciurtìa du lìgü(r)e "cumün" a sa(r)ea pa(r)eggia franca au pruvensâle, e dunca a pu(r)ea vegnine da in'infruènsa ciü mudèrna. * a grafia pe' Biot a dà idea da cunservasiùn de {{IPA|[ts]|LIJ}} e {{IPA|[dz]|LIJ}}, cumme in ''tzé'', "sé", e ''catzé'', "cazze", estesa fina a de ipercuresiùi cumme ''aüffentzé'', "ufese", e ''auffenzaou'', "ufesu". * a ''r-'' inti articuli a se tröva numma che in ''moussencou'', dund'a g'ha da éssise cunservâ pe' ciü tèmpu. * l'articulu determinatìvu feminìn plü(r)âle u l'è ''i'' a Vallauris, cumme ''i nostre aoufensé'', mèntre a Biot u l'è registràu ''è nostré aüffentzé'', scibèn che intu lèscicu campàu a l'imprinsippiu du Növesèntu u se tröve numma che ''i'', presèmpiu ''i braghe'' e ''i souzené''. A Vallauris u gh'è fina in'estensciùn aa prepusisiùn articulâ, ''di vostre tripé''. * piàu pe' buna a trascrisiùn du Sénéquier, e pa(r)olle trunche e nu cangian au plü(r)âle a Vallauris (''tentatioun'', "tentasiùi", ''pécadou'', "pecatùi"), mèntre a Munsu u l'è registràu inte numma che in câxu, ''ri tron'', "i troi". A Biot u pà éssighe in plü(r)âle in ''-e'' intu primmu câxu (''tentatiouné'', ''tentatzioné''), cumme a Munsu, e in ''-i'' intu segundu (''pecadouis''). * a Vallauris u gh'è u prunumme ''aquéli'' cuntu du ''échi'' duve(r)àu pe' de lungu dae âtre parte, ma u pu(r)ea bèn êsse in Pruvènsalismu. * u prunumme persunâle tònicu ''mi'' u pà ubligato(r)iu numma che a Munsu, mèntre a Vallauris u manca (''ve saludou'') e a Biot u se tröva u prunumme atunu (''a vé saludou''), ch'u gh'è ascì intu scritu ciü antìgu de Munsu. * a primma persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu da primma cuniugasiùn a l'è in ''-amu'' a Biot (''l'aperdounamou'', "i perdunemmu") cuntru du ''-emu'' a Munsu. * a segunda persuna plü(r)âle du presènte indicatìvu de "êsse" a l'è ''sei'' a Biot, ''sei/sé'' a Vallauris e ''sé'' a Munsu. * a tèrsa persuna du cungiuntìvu presènte de "êsse" a l'è ''séché'' a Vallauris e ''ségué'' a Biot, mèntre a Munsu e se trövan tütte due e furme. * l'avèrbiu "au(r)a" u se tröva cun l'[[Epéntexi|epentesi]] de {{IPA|[v]|LIJ}} a Munsu, pe' sciurtì in ''avou/avour'', ma nu a Biot e Vallauris, dund'u l'è ''aou'' e ''aüra''. == Funulugìa == Dau puntu de vista da [[Fonologîa|funulugìa]], scibèn che a mancansa de registrasiùi e ascì de scriti dund'u secce duve(r)àu ina resa grafica precisa, e sun stèti recampèi e recunusciüu dau Fiorenzo Toso i trentasinque caratteri chi apröu, che pe'u ciü i van pe'u ''moussencou'', l'ünica va(r)ietè figuna cu'in minimu de atestasiùi<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 69-70}}</ref>. In sce [[Vocale|vucâle]], u se tröva: * ina ridusiùn de -AU- tònicu a {{IPA|[ɔ]|LIJ}}, cumme ''tora'', "to(r)a", registrâ ancù inti [[Anni 1950|ànni '50]], e pöi ''roba'', "rôba", e ''soma'', "somâ"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 70}}</ref>. St'evulusiùn a l'è pa(r)eggia che intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]], mèntre u se tröva {{IPA|[ˈɔw]|LIJ}} inte [[Lìgure òcidentâle|quellu de punènte]] e {{IPA|[ˈaw]|LIJ}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 120-121}}</ref>. * u scangiu de E tònica in {{IPA|[e]|LIJ}} sènsa de ditungasiùi, cumme in ''beve'', "beve" e ''mese'', "mese", truvàu ascì a [[Biot]] cun ''mere'', "mè(r)e"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 70-71}}</ref>. * u [[Föno|sòn]] {{IPA|[ø]|LIJ}} in pusisiùn tònica, legàu a l'asiùn de {{IPA|[i]|LIJ}}, cumme in ''seui'', "söi", ''peuy'', "pöi", e ''feura'', "fö(r)a", truvàu ancù inti ànni '50 cun ''chœve'', "ciöve". Inte quarche câxu u gh'è pe' cuntru di prèstiti cun l'evulusiùn aa pruvensâle, cumme ''ancuéi'', "ancöi", e ''fuégou'', "fögu"<ref name="Toso2014.71">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 71}}</ref>. * -ARIU e -ARIA i vegnen de regula ''-er'', in cangiu du pruvensâle ''-ier'' e du lìgü(r)e cumün ''-â'', presèmpiu ''mourter'', "murtâ", e ''campaner'', "campanâ<ref name="Toso2014.71" />". Intu lìgü(r)e d'ancöi u se tröva numma che inti paìsi in sciu cunfìn cu'u pruvensâle e inte va(r)ietè da [[Burmia (valä)|Burmia]], dund'u l'è in cuntinuasiùn cu'u [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] e in cuntattu cun l'entrutèra d'[[Arbenga]]<ref name="Toso2014.122">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 122}}</ref>. * -TATE u g'ha in'evulusiùn in ''-ai'', levàu in câxu in ''-ae''. Presempiu ''stai'', "stè/estè"<ref group="n.">''Stài''/''estài'' o ''stàe''/''estàe'' in arbenganese de valè</ref>, ''coumouritaï'', "cumuditè" e ''bountai'', "buntè", ciü che ''sanitae'', "sanitè", câxu ünicu. ''Voulountai'', "vuluntè", u l'è registràu ascì a Biot<ref name="Toso2014.71" />. * a cunservasiùn de -A aa fìn de pa(r)olle, cumme in ''campagna'' e ''lagna'', levàu che inte di prèstiti dau pruvensâle cumme ''débaucho'', "ribòtta"<ref name="Toso2014.71" />. * a cunservasiùn de {{IPA|[u]|LIJ}} aa fìn de pa(r)olle, scrita aa fransese cun ''-ou''; presèmpiu ''homou'', "òmmu", ''mangemou'', "mangemmu", e ascì inte quarche pa(r)olle ancù dìta inti ànni '50, cumme ''cavalou'', "cavallu" e ''neboutou'', "nevu"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 71-72}}</ref>. * a ridusiùn du propa(r)oscitunu cumme in ''evescou'', "vescu", e ''asou'', "âze", ma ch'u s'è cunservàu in ''féméné'', "femina" (ma ''frémé'' a [[Vallauris]]), e ''didoumenega'', "dumenega"<ref name="Toso2014.72">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 72}}</ref>. A cunservasiùn de quelle au femenìn a l'è ciütòstu cumüne intu lìgü(r)e intregu, mèntre u ''juve'' (da lezze ''zuve''), "zùenu", u repìa de mudalitè da Rive(r)a e l'''asou'' quelle de l'entrutèra de l'[[Intemelia]] e, survetüttu, a Burmia, in cuntattu cu'u [[Piemonte|Piemunte]]<ref name="Toso2014.122" />. * IN- a l'imprinsippiu de pa(r)olle u vegne ''en-'', cumme ''enchir'', "impì", e ''enfernou'', "infèrnu", ma ascì cun ''en'', "in", e ''ente'', "inte". De ciü, a nu l'è gua(r)i cè(r)a a prunusia de dexinènse in ''-in'', cumme in ''camin'', "camìn, vìa", e ''pichin'', "picìn", ch'i se pu(r)ean lezze tantu {{IPA|[iŋ]|LIJ}} che, in sciu mudèllu du fransese, {{IPA|[eŋ]|LIJ}}<ref name="Toso2014.72" />. In sce [[Consonànte|cunsunante]], u se tröva: * l'éxitu de BL- in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, truvàu inti [[Anni 1950|ànni '50]] in ''java'' (da lezze ''giava''), "gran", ch'u ne vegne dau BLADA ch'u l'ha dètu u(r)igine aa pa(r)olla "biava" ascì<ref name="Toso2014.73">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 73}}</ref>. * u tratamèntu de CL- ch'u vegne {{IPA|[tʃ]|LIJ}} cumme in ''chama'', "ciamma" e ''choun'', "ciòddu", da CLAVU, registràu ancù in ''chava'', "ciave", inti ànni '50<ref name="Toso2014.73" />. * u -CL- intervucalicu ch'u vegne, pe' cuntru, {{IPA|[dʒ]|LIJ}} cumme in ''euji'', "öggi". A grafìa de {{IPA|[dʒ]|LIJ}} in ''j'' a ne vegne drita dau [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], cumme pruàu dau Pruvènsalismu ''jun'', (da lezze ''giün'') pe' "zügnu"<ref name="Toso2014.73" />. St'evulusiùn lì, in cunvergènsa cun quella da -LI-, a l'è pa(r)eggia franca a quella d'ancöi intu lìgü(r)e de sèntru-punènte e inta Burmia, mèntre ciü a punènte a vegne {{IPA|[j]|LIJ}} o {{IPA|[ʎ]|LIJ}}<ref name="Toso2014.122" />. * l'evulusiùn de -TL- a l'è turna in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, presèmpiu in ''vegeou'', "veggiu"<ref name="Toso2014.73" />. Intu lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu in scia Rive(r)a, a situasiùn a l'è pa(r)eggia, cu'ina cunvergènsa de -TL- e -CL- a {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, mèntre inte quarche scitu de l'entrutèra, cu'in scangiu scumpartìu cu'u lìgü(r)e de punènte, dau -TL- u sciorte {{IPA|[j]|LIJ}} o {{IPA|[ʎ]|LIJ}}<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 122-123}}</ref>. * u -CT- u vegne {{IPA|[tʃ]|LIJ}}, cun di esèmpi in ''fachou'', "fètu" e ''neuche'', "nötte"; st'evulusiùn chi a nu se spande pe(r)ò fìn a ''fanti'', "matti, fiöi"<ref name="Toso2014.73" />. De stu fenomenu i se trövan di rèsti pe' l'Ingaunia de punènte e, survetüttu, u l'è ancù duve(r)àu inte di paìsi spanteghèi pe'e valè d'Arbenga, mèntre u nu s'è truvàu mancu gua(r)i de tracce inti paìsi a punènte de [[Tàgia (cumüna)|Taggia]]<ref name="Toso2014.123">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 123}}</ref>. * l'evulusiùn de -FL- inte {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se tröva, presèmpiu, in ''chour'', "sciu(r)a", e ''souchavan'', "sciüsciavan"<ref name="Toso2014.74">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 74}}</ref>. * l'evulusiùn de -GD- in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, registrâ in ''fregeou'', "frèdu"<ref name="Toso2014.74" />. Stu fenomenu u manca du tüttu pe' l'Intemelia, mèntre u se tröva inte quarche paìse de valè d'Arbenga, ciü che inta Burmia<ref name="Toso2014.123" />. * l'evulusiùn de GE, GI, DI, J a l'è in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, scritu ''j'' o ''g'', cumme in ''jouve'', "zöggia", e ''longi'', "luntàn"<ref group="n.">Pe(r)ò, inta trascrisiùn da ''Parabula'' revixunâ dau [[Bernardino Biondelli|Biondelli]], u gh'è stètu in intervèntu impurtante de passagiu da ''jouve'' a ''zuve'' e de ''longi'' in ''lunzi'', fètu ch'u da(r)ea da pensà se u studiusu u gh'avesse moddu o nu de savé cumm'a l'é(r)a p'in dabùn a prunusia du ''moussencou''.</ref>, ma e se trövan ascì de sciurtìe in {{IPA|[z]|LIJ}} o {{IPA|[dz]|LIJ}}, cumme ''zà'', "zà", e ''lavesou'', "lavezzu, bidùn", registràu ancù inti ànni '50<ref name="Toso2014.74" />. U lìgü(r)e d'ancöi u l'ha generalisàu u {{IPA|[dz]|LIJ}} > {{IPA|[z]|LIJ}}, levàu quarche va(r)ietè de campagne de l'Intemelia ch'a g'ha ancù u {{IPA|[dʒ]|LIJ}}; l'infurmasiùn truvâ intu ''moussencou'' a sa(r)ea bèn d'interesse s'u se sciurtisse a pruà cumme stretta a prununsia in {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, che pe(r)ò, cumme dìtu, a l'è in cuncurènsa cun {{IPA|[z]|LIJ}}. A ògni moddu, u l'è bèn puscibile che in antìgu u {{IPA|[dʒ]|LIJ}} u se spantegasse ancù ciü a punènte<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 123-124}}</ref>. * l'evulusiùn de GL- inte {{IPA|[dʒ]|LIJ}}, cumme intu lìgü(r)e cumüne, a se pò interpretà da ''geande'', "giande", e ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.74" />. * a -L- davanti a vucâle dentâle o alveula(r)e a vegne {{IPA|[w]|LIJ}}, cumme in ''autrou'', "âtro", e ''faudir'', "scusâ"; ''autri'' u l'è registràu ancù inti ànni '50<ref name="Toso2014.74" />. Au dì d'ancöi st'evulusiùn a se tröva intu lìgü(r)e de punènte e inte parte de quellu de sèntru-punènte, mèntre a manca inta Burmia, ch'a g'ha {{IPA|[aː]|LIJ}}<ref name="Toso2014.124">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 124}}</ref>. * primma d'ina [[Consonànte labiâle|labiâle]] o d'ina [[Consonànte velâre|vela(r)e]], a -L- a vegne pe' cuntru {{IPA|[r]|LIJ}}, cumme in ''barme'', "arme", e ''sarva'', "sarva"<ref name="Toso2014.74" />; segundu ina regula cumüne intu lìgü(r)e intregu<ref name="Toso2014.124" />. * a -L- intervucalica a vegne {{IPA|[r]|LIJ}} o, ciü de precisu e de prubabile, {{IPA|[ɹ]|LIJ}}, cumme in ''goure'', "gu(r)a", e ''nioure'', "niu(r)e/nivu(r)e"<ref name="Toso2014.74-75">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 74-75}}</ref>; segundu in percursu d'evulusiùn scumpartìu cu'u lìgü(r)e intregu<ref name="Toso2014.124" />. * a -L aa fìn de pa(r)olle a vegne {{IPA|[ɹ]|LIJ}} cumme in ''mar'', "mâ", e ''sour'', "sû"<ref name="Toso2014.75">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 75}}</ref>. A ''-r'' da -L a s'è cunservâ numma che inte va(r)ietè ciü cunservatìve de l'Intemelia, cumme a [[Pigna]] e inte parte de [[Triöra|Triö(r)a]]<ref name="Toso2014.124" />. * e dexinènse in -ELLU e vegnen trunche in ''-er'', cun éxitu da -L cumme surva, presèmpiu in ''veder'', "vitellu", e ''ber'', "bellu", cun de ecesiùi pe(r)ò in ''castelou'', "castéllu" e ''agnelou'', "agnéllu"<ref name="Toso2014.75" />. Stu süfissu u l'è stètu cunservàu o repiàu inta ciü parte du punènte, mancandu numma che inta [[Valà du Nervia|valâ du Nèrvia]], inte quarche paìse a l'entrutèra d'Arbenga e inta Burmia, dund'u l'è vegnüu ''-é''<ref name="Toso2014.124" />. * l'evulusiùn de -LI- a l'è {{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, scriti inte di moddi dife(r)ènti, cumme in ''pillaou'', "piàu", ''fillou'', ''figliu'' o ''figlio'' pe' "fiu" e ''piyava'' pe' "piava"<ref name="Toso2014.75" />. Stu trètu u l'è in cumün tantu cu'u lìgü(r)e de punènte che cun quellu de sèntru-punènte<ref name="Toso2014.122" />. * a -N- intervucalica postònica a se mantegne du tüttu, presèmpiu in ''bona'', "buna", e ''campana'', "campana"<ref name="Toso2014.75" />. Ciü che inte va(r)ietè du [[Lìgure çentrâle|lìgü(r)e du sèntru]], a -N- a g'ha de va(r)iasiùi d'âtra u(r)igine ascì inte l'entrutèra de l'Intemelia<ref name="Toso2014.124" />. * l'evulusiùn de -P- intervucalica postònica ch'u l'è tantu in {{IPA|[v]|LIJ}} che in {{IPA|[b]|LIJ}}, cumme in ''trouvar'', "truvà", e ''cavéji'', "cavelli", o se nù ''riba'', "riva", e ''arribaou'', "rivàu"<ref name="Toso2014.75" />. U scangiu scistematicu in {{IPA|[b]|LIJ}}, pe' infruènsa du pruvensâle, u se tröva numma che inte quarche paìse da [[Valà du Röia|valâ du Röja]], mèntre l'evulusiùn de dòppu in {{IPA|[v]|LIJ}} a manca de votte pe' tütta a regiùn da l'Intemelia fina intu Piemunte de süd-ovest, sènsa ch'a secce da ligà a de infruènse du pruvensâle<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 124-125}}</ref>. * l'evulusiùn de PL- a l'è de lungu in {{IPA|[tʃ]|LIJ}}, cumme in ''chu'', "ciü", e ''chen'', "pìn", e registrâ ancù in ''chœve'', "ciöve", inti ànni 50. Inti papèi u se tröva numma che in câxu de ''piu'', "ciü", e a mancansa de st'evulusiùn inte quarche prèstitu dau pruvensâle, cumme ''desplajuou'', "dispiaxüu"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 75-76}}</ref>. * l'evulusiùn de QUA-, QUE- e GUA-, GUE- a nu l'è du tüttu cè(r)a pe'a scritü(r)a ch'a cangia de votta in votta; i se ponen truvà di câxi de ''carque'', "quarche" e de ''candou'', "quandu" e di âtri de ''quandou'' e ''quantou''. A ògni moddu, a tendènsa a scrive de furme ipercurezüe a fà ciü prubabile ch'i nu se seccen cunservèi sti grüppi. Pe'u tratamèntu de GUA- e GUE- u se tröva de cunfèrme inte ''gardar'', "guardà", e ''aïga'', "ègua"<ref name="Toso2014.76">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 76}}</ref>. Sti dui fenomeni, au dì d'ancöi, i se trövan in moddu cumpattu intu lìgü(r)e de punènte ma, de spessu, i cumpa(r)iscen ascì inte quellu de sèntru-punènte e fina inte [[Lìgure òrientâle|quellu de levante]], sègnu che {{IPA|[kwa]|LIJ}}, {{IPA|[gwa]|LIJ}} e cumpagnìa i duve(r)ean êsse in repìu da fìn de l'[[Etæ de Mëzo|etè de Mezu]] ch'u s'è spantegàu d'in Zena, dund'u se tröva inti papèi ciü antìghi<ref name="Toso2014.125">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 125}}</ref>. * a -R- davanti e dòppu de cunsunante a se cunsèrva cumme [[Consonànte costritîva|custritìva]] vibrante, {{IPA|[r]|LIJ}}, duve(r)â ancù inta prununsia "âta" du parlâ inti ànni '50, cumme in ''brague'', "braghe", e ''porta'', "porta"<ref name="Toso2014.76" />. * a -R- intervucalica a l'é(r)a prununsiâ ancù inti ànni '50 cumme {{IPA|[ɹ]|LIJ}}, De stu trètu, scibèn ch'u nu se sciorte a vegghelu inti scriti, u se pò truvâne a dife(r)ènsa rispettu a l'evulusiùn da -RR-, ch'a l'è vegnüa cumme de regula {{IPA|[r]|LIJ}} e ch'a l'è resa in sciu papé cu'a duggia; presèmpiu ''courrendou'', "curèndu", e ''barrar'', "sbarà"<ref name="Toso2014.76" />. * aa fin de pa(r)olle, e ciü votte a se cunsèrva a -R, nu sènsa de ecesiùi e ascì, pe' quarche câxu, de regula, cumme inti [[Infinîo (mòddo)|infinìi]] da segunda cuniugasiùn; a sò prununsia, mi(r)andu ae pôche va(r)ietè lìgü(r)i ch'e l'han tegnüa, a duveva êsse cumme pe'a ''-r-'' intervucalica, e dunca in {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. Presèmpiu u gh'è ''encour'', "ancù", e ''sercar'' "sercà", ma ascì ''succoumbà'', "sucumbe", ''dezartà'', "abandunà", ''beve'' e ''esse'', "beve" e "êsse". E se ponen truvà fina de furme dugge, cumme ''alavour'' cuntru de ''alavou'', "alua", e ''par'' cuntru de ''pa'', "pa(r)e"<ref name="Toso2014.77">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 77}}</ref>. * a tendènsa aa palatisasiùn da S- davanti ae cunsunante, au mancu e [[Consonànte sórda|surde]], impuscibile da vegghe intu scritu ma registràu ancù inti ànni '50; presèmpiu a növa furma pruvensâle pe' ''estai'', ''estiéu'', a l'è marcâ cumme dìta ''echtiéu''. Sta prununsia a l'è stèta truvâ ascì inte quarche va(r)ietè du pruvensâle, ma nu fra de quelle vixìne a [[Munsu]]<ref name="Toso2014.77" />, mèntre a l'è in fenomenu mai tantu cumün intu lìgü(r)e da pu(r)elu pià a "nurmâle", ancù de ciü inta Rive(r)a de Punènte<ref name="Toso2014.125" />. * S u vegne {{IPA|[ʃ]|LIJ}} pe' infruènsa de {{IPA|[i]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, presèmpiu cun ''enchì'' (da lezze ''enscì''), "ascì", ''chu'' (''sciü''), "sciü" e ''pachi'' (''pasci''), "pasci" o "passi"<ref name="Toso2014.77" />. St'evulusiùn lì a l'è scumpartìa fra u lìgü(r)e du sèntru e de sèntru-punènte, mèntre a manca inte va(r)ietè ciü a punènte de tütteː presèmpiu, a [[Ventemiglia|Vintimìa]] a nu gh'è tütte e votte quande a {{IPA|[i]|LIJ}} a g'ha de funsiùi de marca murfulogica<ref name="Toso2014.125" />. * inte di câxi a presènsa da {{IPA|[ʃ]|LIJ}} cuntru da {{IPA|[s]|LIJ}} pruvensâle, faxèndu atensiùn a de prubabili dife(r)ènse intu scrive, a pòrta ae evulusiùi du lìgü(r)e, cumme pe' ''lasciaou'', "lasciàu", e ''chourtiou'', "sciurtìu". Inte testimunianse campèi inti ànni '50, fòscia pe' in'ipercaratisasiùn aa fìn da vitta du ''moussencou'', i sun registrèi ascì ''choupa'' (da lezze ''sciüppa''), "süppa", e ''mi cho'' (''mi sciò''), "mi (e) sò"<ref name="Toso2014.78">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 78}}</ref>. * l'evulusiùn de -SJ- a l'è {{IPA|[ʒ]|LIJ}}, a despêtu di moddi dife(r)ènti ch'a l'è scrita: u se tröva presèmpiu ''ou dije'', "u dixe", e ''bénéjia'', "benedìa", e pöi ''pougéa'' (da lezze ''puxea''), "puxeva", e ''vegin'', "vexìn/vixìn". U l'è prubabile ascì, scritu in ''s'', inte ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.78" />. * -STR- u l'è cunservàu inte ''nostrou'' e ''voustrou''<ref name="Toso2014.78" />, cuscì cumme inte pa(r)egge va(r)ietè du Punènte, vegnindune fòscia da in repìu ciü mudèrnu daa furma cu'u scangiu in {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, ancù duve(r)â inte di paìsi punentìn cumme a Ineja<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 125-126}}</ref>. * e dentâli intervucaliche e cazzen de regula, cumme in ''laou'', "làttu", e ''nomaou'', "ciamàu", e cumpagnìa, levàu che inte quarche cè(r)u Pruvènsalismu. D'interesse u l'è, inta pa(r)olla "âta" ''coumouritaï'', "cumuditè", u passaggio de -D- in ''-r-''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', pp. 78-79}}</ref>, ch'u se tröva ascì inte quarche paìse du punènte cumme [[Ressu|Rèssu]] e [[Baiardu]]<ref name="Toso2014.123" />. * l'evulusiùn de -TR- in MATRE e PATRE a l'è ''mar'' e ''pa/par'', "ma(r)e" e "pa(r)e", in FRATRE a l'è ''fraï''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 6. Fonetica'', p. 79}}</ref>. A dife(r)ènsa de furme ''paire'' e ''maire'', e de sò evulusiùi vegnüe de dòppu, ch'e se trövan intu lìgü(r)e cumün; ste lì e sun tipiche du lìgü(r)e de sèntru-punènte, survetüttu de parte d'Ineja e d'Arbenga, ciü che da Burmia<ref name="Toso2014.126>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 126}}</ref>. == Murfulugìa == Fra i trèti da [[Morfologîa|murfulugìa]] du parlâ de Munsu, pe' interesse u [[Fiorenzo Toso]] u l'ha regurdàu quelli chi sutta<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 80}}</ref>: * l'[[Artìcolo determinatîvo|articulu determinatìvu]] u cunservava pe' primma lette(r)a ina ''r-'', scibèn che, intu parlâ, pudâse ch'a cazesse bèn de spessu, pe'a debulessa articulato(r)ia da {{IPA|[r]|LIJ}} u(r)amài passâ a {{IPA|[ɹ]|LIJ}}. Inte ürtime testimunianse scrite du ''moussencou'' u se tröva defèti, asemme aa furma cu'a ''r'', ascì quella sènsa, duve(r)â in mesü(r)a dife(r)ènte fra i varri scriti. Inti stüddi di [[Anni 1950|ànni '50]] u s'è descuvèrtu che i veggi du pòstu i parlavan ancù cun l'[[Articolo|articulu]] in ''ou'' e ''a'', mèntre i ciü zuveni i l'é(r)an zà passèi ae furme in ''lou'' e ''la'', du tüttu [[Lengoa provensâle|pruvensâli]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 80-81}}</ref>. * u plü(r)âle de [[Nómme|nummi]] e [[Agetîvo|agetìvi]] in ''-u'', ''-é'', ''-ér'' u l'è de lungu in ''-i'', presèmpiu ''Moussenqui'' (sing. ''Moussencou'', "gènte de Munsu"), ''fanti'' (sing. *''fante'', "fiö") e ''deney'' (sing. *''dener'', "dinèi"<ref name="Toso2014.81">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 81}}</ref>). * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-su'' u g'ha a [[Palatizaçión|palatisasiùn]] de {{IPA|[s]|LIJ}} in {{IPA|[ʃ]|LIJ}}, presèmpiu ''pachi'' (sing. *''passou'', "passu") e ''roucachi'' (sing. ''roucassou'', "rucassi")<ref name="Toso2014.81" />. * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-zu'' u g'ha a palatisasiùn de {{IPA|[z]|LIJ}} in {{IPA|[ʒ]|LIJ}}, presèmpiu ''curiougei'' (sing. ''curiousou'', "cu(r)iusi"). Pe' cuntru a manca inte ''amigui'' (sing. *''amigou'', "amighi"), mèntre *''anou'' u vegne ''agni''<ref name="Toso2014.81" />. * u plü(r)âle de nummi e agetìvi in ''-a'' u l'è de lungu in ''-e'', presèmpiu ''foulie'' (sing. *''foulia'', "fulìe") e ''nioure'' (sing. *''nioura'', "niu(r)e/nivu(r)e")<ref name="Toso2014.81" />. * l'agetìvu [[Numerâle|nüme(r)âle]] "dui/due" u g'ha bèn a duggia furma pe' genere, ''doui'' e ''doue''<ref name="Toso2014.81" />. * u [[Gràddo de paragón|süperlatìvu]] inti agetìvi u l'è fètu tantu cun PLUS che cun MAGIS, presèmpiu u gh'è ''rou chu jouve'', "u ciü zuvenu", e ''rou cer l'è mai blourou'', "u sé u l'è mai blö"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 81-82}}</ref>. * i [[Pronomme possescivo|prunummi]] e i [[Agetîvo posescîvo|agetìvi de pusessu]] i scangian pe' nüme(r)u e genere; defèti u gh'è ''mé'', ''mea'', ''mei'' e pöi ''so'', ''soua''/''soa'', ''seui'', ''seue'' e ''nostrou'', ''vostrou'' e cumpagnìa<ref name="Toso2014.82">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 82}}</ref>. * fra i [[Pronómme dimostratîvo|prunummi]] e i [[Agetîvo dimostratîvo|agetìvi dimustratìvi]], pe' "stu chi/lì" e "quellu" u se repiava u IPSU, presèmpiu ''essou payse'', "stu paìse", e ''tutti échi qui...'', "tütti quelli ch'i..."<ref name="Toso2014.82" />. U prunumme ''ésu'', cun va(r)û de "quellu", u se tröva au dì d'ancöi numma che in [[Dialetu pignascu|pignascu]], mèntre a furma, cun l'[[Aférexi|afe(r)esi]], ''su'' a l'è bèn ciü cumüne, registrâ survetüttu intu [[Lìgure òcidentâle|lìgü(r)e de punènte]], inta [[Burmia (valä)|Burmia]] e fina a [[Rensén|Rensèn]], mèntre a manca intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]]<ref name="Toso2014.126" />. * ''se'' pe' "quellu" (''ciò''), cumme in ''toutou ce que l'avèva'', "tüttu quellu (''ciò'') ch'u l'axeva", e ''ce chi me pò revegnir'', "quellu (''ciò'') ch'u me spêta". U gh'è ascì ina mensiùn, isulâ, cumme ''acò'', Pruvènsalismu strettu<ref name="Toso2014.82" />. * fra i [[Pronómme indefinîo|prunummi]] e i [[Agetîvo indefinîo|agetìvi indefinìi]], [[Pronómme quantitatîvo|quantitatìvi]] e [[Pronómme relatîvo|relatìvi]] u l'è duve(r)àu ''aotri'', "âtri", ''nechun''/''nichun'', "nisciün", ''tutou'' ascì intu sènsu de "ògni" (presèmpiu ''de tutou ma'', "de ògni mâ", se nù u l'è duve(r)àu ''quada''/''cada''), ''assai'' duve(r)àu pe' "abasta" (''mi végou encour assai'', "mi e veggu ancù abasta"). De ciü, u ''quanti'' a g'ha ascì in va(r)û d'[[Esclamaçión|esclamasiùn]], u prunumme relatìvu "[[Che (pronómme)|che]]" (''che'', ''il quale'') u l'è in ''chi''/''qui'' o, de votte, in ''que'', e u ''dounde'' u g'ha ascì u va(r)û de [[Pronómme interogatîvo|prunumme interugatìvu]], cumme pe'u [[Lengua françéise|fransese]] ''dont''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 82-83}}</ref>. * i [[Pronómme personâle|prunummi persunâli]] tònichi registrèi i sun ''mi'', "mi", ''er'', "vellu", da ILLU, ''naoutri'', "nüiâtri", ''voui''/''vouï'', "vüiâtri" e u "Vui" de [[Alocoçión|curtesia]], ascì inta furma curta ''ou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 83}}</ref>. U prunumme ''er'' u tröva ancù ina precisa curispunènsa inte l'entrutèra intemeliu, ma, a ògni moddu, a versciùn ''élu'' cu'u repìu da finâle a l'è bèn spantengâ a punènte de [[Sann-a|Saùna]], levàu che inta Burmia<ref name="Toso2014.126" />. * inta se(r)ie atuna sugetìva u l'è registràu pe'a primma persuna in ''a'', da l'&#8203;''e'' de EGO e pa(r)eggiu che a [[Biot]], ma a [[Munsu]] u se tröva numma che inti scriti ciü antìghi, cu'a furma tònica ''mi'' ch'a l'è pöi vegnüa ubligato(r)ia. U ''ti'', "ti", u gh'axeva da êsse turna ubligato(r)iu cuscì cumme a furma atuna da tèrsa persuna ''ou'', estesa fina au femenìn, mèntre davanti ae vucâle u se tröva numma che u ''l'&#8203;''. Aa tèrsa persuna plü(r)âle a furma atuna a l'è ''i'', e davanti a ina vucâle a cangia cumme che l'&#8203;''ou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 83-85}}</ref>. Da nutà che u prunumme atunu da primma persuna, de spessu estesu ascì aa quarta, u l'è duve(r)àu ancù au dì d'ancöi inta ciü parte da Rive(r)a de punènte, cu'u ''moussencou'' ch'u và bèn apröu a ste mudalitè<ref name="Toso2014.126" />. * e furme atune ublique registrèi e sun: ''me'', "me", ''rou''/''ou'', "u", ''ra''/''a'', "a", ''ne'', "ne (a vellu)", ''gué'', "ghe (a vellu)", ''gué'', "ghe (a velli)"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 85}}</ref>. * a [[Prepoxiçioin|prepusisiùn]] "de" a l'è ''de'' e a s'articula inte ''drou''/''dou'', ''dra'', ''dri''/''di'', ''dre''/''de'', cu'a furma in ''-r-'' ch'a se tröva inte testimunianse ciü antìghe. De votte a l'è duve(r)â ascì intu sènsu de "da"<ref name="Toso2014.86">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 86}}</ref>. * a prepusisiùn "a" a l'è ''a'' e a l'è registrâ inte articulasiùi ''à rou''/''aou''/''a l'&#8203;'', ''à ra'', ''à ri''/''ai''<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "da" a l'è ''da'', scrita pa(r)eggia ascì inte l'articulasiùn "daa"<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "inte, in", tantu intu sènsu de "drentu" che, de votte, inte quellu de "fra" a l'è ''ente''/''en'', cun de articulasiùi cunusciüe inte ''entou'', ''entra'', ''ente''. ''En'' u l'è duve(r)àu ascì primma du ge(r)undiu, presèmpiu ''en courrendou'', "curindu" e ''en nachendou'', "nascèndu"<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "cun" a l'è ''coun'', mênu che inta testimuniansa cun ciü infruènsa dau pruvensâle, dund'u cumpa(r)isce ascì a furma ''(e)me''<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "sciü" a l'è ''chu'', da lezze au mèximu moddu; de furme articulèi e sun ''chu rou''/''chu ou'', sciü u/in sciu, e ''chu ra''/''chu a'', sciü a/in scia<ref name="Toso2014.86" />. * a prepusisiùn "pe'" a l'è de lungu ''per'', levàu in'atestasiùn cumme ''prer'' che pe(r)ò, ciü che ina furma cun [[Metàtexi|metatesi]], a pà ciü de prubabile in sbaju de stampa<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 87}}</ref>. * a primma persuna plü(r)âle de l'[[Inperatîvo (mòddo)|imperatìvu]] e de l'[[Indicatîvo (mòddo)|indicatìvu]] presènte a l'è in ''-ému'' che, scibèn ch'a pagge ciü d'acôrdiu cu'e va(r)ietè du sèntru, a g'ha da êsse u sègnu da ciü antìga difuxùn de sta furma versu punènte, desligâ da l'infruènsa du [[Lengoa zeneize|zenese]] e in cuncumitansa cu'a dexinènsa stò(r)ica du [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] in ''-èm''. A presènsa de ''-amu'' registrâ a [[Biot]] a ne vegne(r)ea da in'u(r)igine mênu antìga rispettu au ''moussencou''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 127-128}}</ref>. * a sciurtìa in ''-an'' da tèrsa persuna plü(r)âle de l'[[Indicatîvo prezénte|indicatìvu presènte]] da primma cuniugasiùn e de l'[[Indicatîvo inperfètto|imperfettu]] a l'è sègnu che, inte tère du punènte ch'i van in ''-a'', a g'ha da éssighe stèta in'evulusiùn de ciü, cun l'estensciùn da tèrsa persuna aa sèsta<ref name="Toso2014.128">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 128}}</ref>. * a segunda persuna plü(r)âle de l'indicatìvu presènte du vèrbu êsse a l'è ''sé'', cumme a [[Ventemiglia|Vintimìa]], cuntru da furma ''sei'', ciü cumün intu [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] e truvâ ascì a [[Biot]] e a [[Vallauris]], ch'a pà ch'u ne vegne da in'infruènsa du [[Lìgure centrâle|lìgü(r)e du sèntru]]<ref name="Toso2014.128" />. * e furme de l'indicatìvu imperfettu ''dasea'', "daxeva", e ''pougea'', "puxeva", i van d'acôrdiu cun quantu registràu pe' de va(r)ietè de sèntru-punènte, dund'u s'è estesu u tìpu analògicu in sce "dixeva", mèntre pe' l'Intemelia, cumme a Vintimìa, st'evulusiùn a manca<ref name="Toso2014.128" />. * a primma persuna du [[Congiontîvo prezénte|cungiuntìvu presènte]] a l'è ''seche'', a mèxima che intu lìgü(r)e de punènte e de sèntru-punènte levàu quarche scitu ch'u g'ha u ''segge'' pe' in'infruènsa ciü mudèrna dau sèntru<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 128-129}}</ref>. * u "lì" duve(r)àu ascì intu sènsu de ''qui'', cumm'u se tröva, presèmpiu, in [[Arbenga]] e a [[Puntedasce]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 129}}</ref>. == Scintassi == Fra e particula(r)itè e e regule ch'i se trövan inta scintassi e inta furmasiùn de pa(r)olle, i se ponen mensunà: * l'[[Articolo|articulu]] avanti du [[Nómme|numme]] u l'è duve(r)àu ascì inte custrusiùi esurtatìve, presèmpiu ''à rou croquer, i fanti'', "au campanìn, fiöi"<ref name="Toso2014.93">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 93}}</ref>. * l'articulu primma du pusesìvu u nu l'è ubligato(r)iu se u numme u l'è de pa(r)entèlla o in titulu, presèmpiu ''a ri seui pei'', "ai sò pé", e ''seue Signourie'', "sò Scignu(r)ìa". Inti tòcchi cun ciü infruènsa du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] u se tröva pe' cuntru quarche ecesiùn, cun l'articulu ch'u nu gh'è ciü<ref name="Toso2014.93" />. * de dòppu di [[Verbo|vèrbi]] de muvimèntu a l'è duve(r)â de regula a [[Prepoxiçioin|prepusisiùn]] "a", fina in ''mi vo a partir'', "mi e vaggu a partì", intu sènsu de "mi e g'ho da partì"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', pp. 93-94}}</ref>. * cu'i vèrbi a l'[[Infinîo (mòddo)|infinìu]], a l'[[Inperatîvo (mòddo)|impe(r)atìvu]] e au [[Gerùndio (mòddo)|ge(r)undiu]] i [[Pronomme|prunummi]] i sun pe'u ciü di proclitichi, presèmpiu ''per ou pour secourir'', "pe' purêlu giütà", e ''s'enchir a ventre'', "impîse a pansa"<ref name="Toso2014.94">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 7. Morfologia e sintassi'', p. 94}}</ref>. Intu lìgü(r)e d'ancöi sta custrusiùn a gh'è numma che in [[Dialetto monegasco|munegascu]], de prubabile pe' ina cunvergènsa inte l'evulusiùn ligâ a de infruènse gallurumanse<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 127}}</ref>. * a l'è duve(r)â a negasiùn duggia, presèmpiu ''nou m'an lachaou pa un choun'', "i nu m'han lasciàu in ciòddu", ''nichun n'avea rè de courageou'', "nisciün u l'axeva de cu(r)aggiu"<ref name="Toso2014.94" />. * pe'a furmasiùn de pa(r)olla a l'è rilevante u diminutìvu in ''pichin'', "picìn", cuntru de l'&#8203;''-un'' du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] e, in parte, du [[Lìgure òcidentâle|lìgü(r)e de punènte]]<ref name="Toso2014.94" />. * pà ch'u ghe secce i rèsti d'ina furma de [[Pronómme posescîvo|prunumme pusesìvu]] in pusisiùn enclitica, registrâ inta pa(r)olla de pa(r)entèlla ''cougnàmou'', "cügnàu", in cangiu du ''cougnà'' au femenìn<ref name="Toso2014.94" />. == Lèscicu == {{Véddi ascì|Lista de pa(r)olle cunusciüe in figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}[[Immaggine:FIGOUN lexique Mons.jpg|thumb|''Lèscicu de Munsu'', archivi de Villeneuve-Beauregard. A despêtu du quarche scia(r)attu pe'a sò descuvèrta inti [[Anni 2000|ànni 2000]], u l'è numma che ina recampâ de pa(r)olle in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], fòscia duve(r)èi cumme nòtta pe' lezze in tèstu inte sta lengua<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 5. Per una storia linguistica del'' figun, pp. 65-66}}</ref>|sinistra]]U léscicu du figùn u nu l'è gua(r)i cunusciüu, scicumme ch'u nu gh'è ni gua(r)i de testimunianse ni ste lì i sun de gran va(r)û ducumenta(r)iu, scicumme ch'e parlan d'argumènti luntèi dai meju pe' rènde a tradisiùn du pòstu. A l'è ansi ve(r)a che, inti ürtimi tèmpi de quand'u l'é(r)a duve(r)àu, u figùn e, intu detaju, u ''moussencou'', u meju registràu, u gh'axeva u(r)amài ina cumpunènte gallurumansa ciütòstu marcâ, cruvìa giüstu da quarche adatamèntu de [[Fonética|funetica]] o de [[Morfologîa|murfulugìa]] e intrâ intu parlâ tantu dau [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] che dau [[Lengua françéise|fransese]], pe' mezu du primmu. Stu prucessu u g'ha pe(r)ò da êsse andètu avanti pe' pa(r)eggi ànni e pe' evulusiùi sücesìve, ch'u nu se sciorte a lezze pe'u pôcu nüme(r)u de testimunianse<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', pp. 95-97}}</ref>. A prupôxitu de stu fètu u se pò nutà in sèrta quantitè de scinònimi e de dugiùi rispettu a quant'u duveva êsse u lèscicu u(r)iginâle du ''moussencou'': fra i esempi ciü cè(r)i i se ponen regurdà a presènsa, intu mèximu scritu, de ''campana'' e ''campaner'' pe' "campana" e "campanâ" asemme a ''crouquer'' pe' "campanìn", o ancù de furme dugge fina d'elemènti gramaticâli cumme ''coun'' e ''emé'', ''ma'' e ''mè'', ''prestou'' e ''leou''. Dai gallicismi i se vegghen ascì di pesanti adatamènti inta murfulugìa cumme ''daoumageou'' ("pecàu", da ''dommage'') e ''lougissou'' ("albèrgu", da ''logis''), ch'i ne mustran bèn cumme a cunservasiùn de {{IPA|[u]|LIJ}} atuna aa fìn de pa(r)olle a gh'avesse in va(r)û distintìvu de stu parlâ rispettu a quelli vixìn. De ciü, inte l'ambitu da "cunfüxùn de vucabula(r)iu" ch'a l'axeva interesàu u ''moussencou'' aa fìn da sò vitta, i se ponen truvà di gallicismi intrèi intu parlâ cumme ''ancuéï'' e ''fuégou'' pe' "ancöi" e "fögu", dund'u se và apröu aa funetica du pruvensâle, duve(r)àu de prubabile pe' in [[lapsus]] lenguisticu cumün inti ürtimi tèmpi du ''moussencou''. De ciü, u se tröva di adatamènti inta murfulugìa cumme ''dounde'' duve(r)àu ascì a prunumme, in sciu mudèllu du fransese ''dont'', e a prepusisiùn ''per'' ch'a pìa a funsiùn de "da", dau fransese ''par''<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', pp. 97-99}}</ref>. Fra de sence pa(r)olle registrèi intu ''moussencou'', pe' interesse e se ponen regurdà: * ''caïr'' pe' "cazze" e *''carer'' pe' "avêghe de besögnu", registrèi numma che avanti du [[XIV secolo|Trexèntu]], cumme inte l'[[Anònimo zeneize|Anònimu zenese]], scibèn che a segunda a pu(r)ea vegnìne ascì da in prèstitu dau pruvensâle<ref name="Toso2014.129">{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 129}}</ref>. * ''caoussai'' pe' "scarpe" e ''uvernou'' pe' "invernu", duve(r)èi numma che inte l'entrutèra de l'[[Intemelia]] (''uvernou'' ascì in sci cunfìn cu'a [[Burmia (valä)|Burmia]]), registrèi inti scriti in [[Lengoa zeneize|zenese]], rispetivamènte, fìn au [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e au [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref name="Toso2014.129" />. * e ghe sun pöi de pa(r)olle che, in antìgu, i l'é(r)an duve(r)èi int'ina regiùn ciü larga, presèmpiu ''descou'', "to(r)a dunde impastà", truvàu ancù inte quarche scitu du punènte cu'in sènsu de pôcu dife(r)ènte, ''didoumenega'', "dumenega", ch'u turna a l'estremitè da Ligü(r)ia de punènte e inta Burmia, ''foudir'', "scussà", va(r)iante metaplastica de "''faudâ''" ch'a se tröva inte quarche paìse de l'Intemelia, e ''sciamenà'', "spantegà", registrâ ancù inta [[Valâ do Stùra|valâ du Stü(r)a]] e inte l'entrutèra de [[Väze|Va(r)azze]]<ref name="Toso2014.129" />. * fra de quelle ciü in cumün cun l'area de sèntru-punènte, e ghe sun pe' cuntru u ''tousa'', "fìa", ''fante'', "fiö", e ascì "fìu" a [[Munsu]], ''giava'', "biava", cu'a versiùn palatalisâ segundu a regula ch'a l'ha lasciàu u pòstu a in'infruènsa setentriunâle ch'a manca inte pôchi sciti spanteghèi pe' tütta a Ligü(r)ia, ''devihou'', "spassu(r)a", ch'u se tröva ascì inta Burmia, e ''laus(u)'', "lampu", che, s'a fusse ina vuxe du ''moussencou'' strettu a truve(r)ea de ligammi cun l'estremitè de punènte da Ligü(r)ia, cu'a Burmia e ascì cun di papèi antìghi da Zena e [[Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', pp. 129-131}}</ref>. * de âtre pa(r)olle, in pò mênu isulèi, i trövan tütti de pröa intu Punènte, ciü che in variu mòddu inti sciti da vixìn. Fra de sti lì, i se ponen regurdà ''barma'', "arma", ''garbou'', "garbu", ''tardiou'', "tardi", ''vesou'', "zuncu", ''bruscou'', "bresca", ''choun'', "ciòddu", *''chaigar'', "ineiguà", ''lavèsou'', "lavezzu" e ''cesèio'', "sezegu(r)a"<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 11. Il'' figun ''nel contesto delle parlate liguri'', p. 131}}</ref>. == Grafìa == A grafìa duve(r)â intu figùn a l'è aa fransese, cun quarche dife(r)ènsa fra in scritu e l'âtru. {| class="wikitable" !Letére !Sòi IPA/AFI !Nòtte |- |A |{{IPA|[a]|LIJ}} | |- |B |{{IPA|[b]|LIJ}} | |- |C |{{IPA|[k]|LIJ}} | |- |CH |{{IPA|[ʧ]|LIJ}}/{{IPA|[ʃ]|LIJ}} |Presèmpiu ''chu'', "ciü", e ''chour'', "sciu(r)a". Pe'u segundu câxu u se tröva ascì a furma ''sch'', cumme in ''laschaou'', "lasciàu" |- |Ç |{{IPA|[s]|LIJ}} | |- |D |{{IPA|[d]|LIJ}} | |- |E |{{IPA|[e]|LIJ}}/{{IPA|[ɛ]|LIJ}} |Presèmpiu u "che" u se tröva scritu cumme ''che'', ''que'', ''què'' e ''qué'' |- |É |{{IPA|[e]|LIJ}} | |- |È |{{IPA|[ɛ]|LIJ}} | |- |F |{{IPA|[f]|LIJ}} | |- |G |{{IPA|[ʒ]|LIJ}}/{{IPA|[dʒ]|LIJ}}/{{IPA|[g]|LIJ}} |Presèmpiu ''vegin'', "vexìn/vixìn", ''vegeou'', "veggiu" scritu ascì ''vejou'', e ''gatou'', "gattu". |- |GL |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''figlio'', "fìu"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-ll-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |GN |{{IPA|[ɲ]|LIJ}} |Presèmpiu ''gagnar'', "guagnà" |- |H | |Mütta, duve(r)â intu digramma CH, {{IPA|[ʧ]|LIJ}} |- |I |{{IPA|[i]|LIJ}} |Inte dexinènse scrite cumme ''-in'', a sò prununsia a pu(r)ea êsse ascì in ''-en'', aa fransese<ref name="Toso2014.72" /> |- |I |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''counseier'', "cunsejé"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-ll-'' o ''-gl-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |Ï |{{IPA|[i]|LIJ}} | |- |J |{{IPA|[ʒ]|LIJ}}/{{IPA|[dʒ]|LIJ}} |Presèmpiu inte ''ou dije'', "u dixe". A grafìa de {{IPA|[dʒ]|LIJ}} in ''j'' a l'è in Pruvènsalismu, cumme, presèmpiu, inte ''Jesu'', "Gesû"<ref name="Toso2014.73" /> |- |L |{{IPA|[l]|LIJ}} | |- |LL |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}} |Presèmpiu ''pillaou'', "piàu"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-y-'', ''-gl-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" /> |- |M |{{IPA|[m]|LIJ}} | |- |N |{{IPA|[ɱ]|LIJ}}/{{IPA|[n]|LIJ}}/{{IPA|[ŋ]|LIJ}} | |- |O |{{IPA|[o]|LIJ}}/{{IPA|[ɔ]|LIJ}} | |- |EU |{{IPA|[ø]|LIJ}} | |- |OEU/ŒU |{{IPA|[œ]|LIJ}} | |- |OU |{{IPA|[u]|LIJ}} | |- |P |{{IPA|[p]|LIJ}} | |- |Q(U) |{{IPA|[k]|LIJ}} |L'evulusiùn du grüppu QU + vucâle u g'ha ina grafìa nu gua(r)i fissa, cun di dübbi in sciu fètu ch'u secce sciurtìu in {{IPA|[k]|LIJ}} o {{IPA|[kw]|LIJ}}. A ògni moddu, a primma sciurtìa a pà bèn ciü prubabile<ref name="Toso2014.76" /> |- |R |{{IPA|[r]|LIJ}}/{{IPA|[ɹ]|LIJ}} |A prununsia da ''r'' a l'è difissile da capì, scicumme ch'a nu l'è marcâ intu scritu. A ògni moddu, mirandu ae va(r)ietè lìgü(r)i vixìne, a gh'axeva da êsse {{IPA|[ɹ]|LIJ}} quande intervucalica e aa fìn de pa(r)olle e {{IPA|[r]|LIJ}} quand'a l'è davanti, au mancu, a ina [[Consonànte labiâle|labiâle]] o a ina [[Consonànte velâre|vela(r)e]]<ref name="Toso2014.74-75" /> |- |RR |{{IPA|[r]|LIJ}} |Presèmpiu ''barravan'', "sbaravan" |- |S |{{IPA|[s]|LIJ}}/{{IPA|[z]|LIJ}}/{{IPA|[ʒ]|LIJ}} |A {{IPA|[ʒ]|LIJ}} a l'è de rè(r)u scrita ascì ''s'' cumme, de prubabile, in ''geisa'', "gêxa"<ref name="Toso2014.78" /> |- |T |{{IPA|[t]|LIJ}} | |- |TZ |{{IPA|[ts]|LIJ}}/{{IPA|[dz]|LIJ}} |De prubabile; numma pe' [[Biot]] |- |U |{{IPA|[y]|LIJ}}/{{IPA|[w]|LIJ}} | |- |V |{{IPA|[v]|LIJ}} | |- |Y |{{IPA|[ʎ]|LIJ}} o {{IPA|[y]|LIJ}}, {{IPA|[i]|LIJ}} |Presèmpiu ''piyava'', "piava"; da chi e dae grafìe duve(r)èi in alternatìva, cumme ''-ll-'', ''-gl-'' o ''-i-'', u nu l'è gua(r)i cè(r)u che evulusiùn de due a ghe secce stèta intu figùn<ref name="Toso2014.75" />. Duve(r)â ascì pe' {{IPA|[i]|LIJ}} presèmpiu inte ''payse'', "paìse" |- |Z |{{IPA|[z]|LIJ}} |Presèmpiu inte ''za'', "zà" |} == Testimunianse scrite == {{Figun|variànte= moussencou}} {{Çitaçión|Grigueur Guignon à lagna<br />Ou dije che l'avea drou ben à ra campagna.<br />I m'an pillaou ca mea,<br />I nou m'an laschaou pa un choun.<br />Mi soun entra misera;<br />S'a posso me recaterò<br />''La ca, lou ben & la terro, &c.''|Tòccu d'ina puesìa de Munsu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean-Pierre Papon|tìtolo=Voyage littéraire de Provence|url=https://books.google.com/books?id=KJgBAAAAYAAJ&pg=PA231|ànno=1780|editô=Chez Barrois|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=231-232}}</ref>}} * ''Toccu d'ina puesìa'' de [[Munsu]], trascrita inte {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Pierre Papon|tìtolo=Voyage littéraire de Provence|url=https://books.google.com/books?id=KJgBAAAAYAAJ&pg=PA231|ànno=1780|editô=Chez Barrois|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=231-232}} * ''Tradusiùn da Parabula du fiö larghé'' intu parlâ de Munsu e d'[[Escragnolles]] fèta du [[1807]], pübbricâ inte {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Mémoires et dissertations sur les antiquités nationales et étrangères publiés par la société royale des antiquaries de France|url=https://books.google.com/books?id=BCNAAQAAMAAJ&pg=PA524|ànno=1824|editô=Chez J. Smith|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|p=524|volùmme=Vul. VI}} * ''Tradusiùn da Parabula du fiö larghé'' intu parlâ de Munsu e d'[[Escragnolles]], cumme pübbricâ inte {{Çitta publicaçión|outô=Carlo Salvioni|ànno=1918|tìtolo=Versioni alessandro-monferrine e liguri della parabola del figliuol prodigo tratte dalle carte di Bernardino Biondelli|revìsta=Classe di scienze morali, storiche e filologiche. Memorie|editô=Accademia Nazionale dei Lincei|volùmme=Se(r)ie V|nùmero=15|pp=772-773|léngoa=IT|url=https://books.google.com/books?id=lFu30AEACAAJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]]|tìtolo=La Siagne, poème lyrique par Rebuffel Pons, cultivateur|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54241003|ànno=1874|editô=Marie-Bernard|çitæ=Notre-Dame de Lérins|léngoa=FR, LIJ, OC}} Dui canti in sce dexe i sun in ''moussencou''. * ''[[Poæ nostro|Pa(r)e nostru]]'' e ''[[Ave Màia|Ave Ma(r)ìa]]'' intu parlâ de [[Munsu]] e [[Escragnolles]], de [[Biot]] e de [[Vallauris]], pübbrichèi inte {{Çitta publicaçión|outô=Paul Sénequier|ànno=1879|tìtolo=Les patois de Biot, Vallauris, Mons et Escragnolles|revìsta=Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritimes|volùmme=Vul. 16|pp=357-366|léngoa=LIJ, FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5602755f/f359.item}} * [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]], ''[[E doue bessoune]]'', pübbricâ inte {{Çitta publicaçión|outô=|ànno=1899|tìtolo=E doue bessoune|revìsta=Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritimes|volùmme=Vul. 16|pp=301-306|léngoa=LIJ, FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5706378j/f327.image}} * Théopile Jordan, ''Sarva-terra'', pübbricâ inte {{Çitta lìbbro|tìtolo=Felibrejado de l'Ascensien a l'ounour dòu majourau Gantèume d'Ille|url=https://books.google.com/books?id=Gn0-AQAAMAAJ|ànno=1901|editô=Sestius|çitæ=Aixe-en-Provence|léngoa=FR, LIJ, OC|pp=44-47}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliografîa == * {{Çitta publicaçión|outô=Paul Sénequier|ànno=1879|tìtolo=Les patois de Biot, Vallauris, Mons et Escragnolles|revìsta=Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|volùmme=6|p=357|léngoa=FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5602755f/f359}} *{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Linguistica di aree laterali ed estreme: contatto, interferenza, colonie linguistiche e "isole" culturali nel Mediterraneo occidentale|url=https://books.google.com/books?id=nfp5PQAACAAJ&dq|ànno=2008|editô=Le Mani|çitæ=Reccu-Udine|léngoa=IT|cid=Toso, 2008|ISBN=8-880-12445-5}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta lìbbro|outô=Frédéric Mistral|tìtolo=Lou Tresor dóu Felibrige ou Dictionnaire provençal-français: embrassant les divers dialectes de la langue d'oc moderne|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k74854/f1138|ànno=1878|editô=Imprimerie Veuve Remondet-Aubin|çitæ=Aix-en-Provence|léngoa=FR|p=1131|capìtolo=Figoun}} * {{Çitta lìbbro|outô=Jules Ronjat|tìtolo=Grammaire istorique des parles provençaux modernes|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k58339580/f55|ànno=1930|editô=Société des Langues Romanes|çitæ=Montpellier|léngoa=FR|p=24|volùmme=Vul. 1}} * {{Çitta publicaçión|outô=Luigino Maccario|outô2=[[Rensu Villa|Renzo Villa]]|outô3=[[Fiorenzo Toso]]|dæta=Frevâ 1984, Marsu 1985, Arvì 1985, Arvì 1987, 1995, 1996|tìtolo=Etnia brigasca, Figui, Ancora sui figui, Nuove note sul termine figun, Appunti per una storia della parola figun|revìsta=La Voce Intemelia / Intemelion|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20110710133228/http://www.cumpagniadiventemigliusi.it/La_Voce_Intemelia/Figui_de_Figogna.htm#intemelion}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] 1rq3fm5nmo8jn6205rnrm1af5z95pj8 0 17706 274674 274638 2026-10-09T17:13:08Z N.Longo 12052 r 274674 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cuni |Tipo = [[comun|cumün]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Pms}} ''Coni'', {{It}} ''Cuneo''</div> |Panorama = Cuneo PiazzaGalimberti panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciàssa Galimberti</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrizia Manassero |Partito = PD |Data elezione = 4-7-2022 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 55819 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2025&i=D7B Dètu Istat] - Pupulasiùn residènte ai 31 d'agustu du 2025. |Aggiornamento abitanti = 31-8-2025 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = 22 cumitèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141220194434/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/la_citta/ComitatiCartina.pdf|tìtolo=Cartina comitati|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], [[Vignolo]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3s |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3012 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = De Cuni<br />{{Maioscolétto|([[Lengua brigašca|br]])}} ''cuneéṡ''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Alesciandria|léngoa=LIJ, IT|p=140|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref><br />{{Pms}} ''coniees'' |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-mòtto = Mòttu |Motto = {{Maioscolétto|Ferendo}} |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cuneo (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Cuni'''{{#tag:ref|''Cuni'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], [[Lengua brigašca|brigascu]], [[Dialettu garescìn|garescìn]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cüneu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA12773|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|p=25}}</ref>|group=n.}} (''Coni'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], prununsiàu {{IPA|[ˈkʊni]}}, ''Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] du [[Piemonte|Piemunte]] de 55.798 abitanti, sêde de [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]] e de [[Diocexi de Cuni|diocexi]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/>. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cuneo/?search=Cuneo%2F|tìtolo=Cuneo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>. A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna. == Geugrafìa == === Terito(r)iu === [[Immaggine:Cuneo e Bisalta.jpg|sinistra|miniatura|Cuni cu'a [[Munte Bisarta|Bisarta]] de derê]] U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du [[Piemonte|Piemunte]], grossu moddu intu mezzu fra a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], au nòrd-èst, e a cadena de [[Arpi|Àrpi]], a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de [[Langhe]] e, in linea d'a(r)ia, a 70&nbsp;km dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]]. I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431&nbsp;mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de [[Ronchi (Cuni)|Ronchi]], ai 615&nbsp;m da frasiùn de [[San Rocco Castagnaretta]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|tìtolo=Cuneo in cifre|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexêna de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a [[Còlla de l'Agnélu]] (2.748&nbsp;m), a punènte a [[Còlla da Lumbarda]] (2.350&nbsp;m) e a [[Còlla da Madalêna]] (1.996&nbsp;m) e a meridiùn a [[Còlla de Tenda]] (1.871&nbsp;m) e a [[Cóla ed Cazótu|Còlla de Casòttu]] (1.379&nbsp;m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaalpina.org/cuneo-e-citta-alpina-dellanno-2024/|tìtolo=Cuneo è «Città Alpina dell’anno 2024»|léngoa=IT|vìxita=24 dixémbre 2023}}</ref>. A sitè a l'è traversâ dai sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.parks.it/parco.gesso.stura/mapl.jpeg|tìtolo=Parco Gesso Stura, mappa|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150402181339/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/foto-gallery/la-capitale-verde-del-piemonte.html|tìtolo=La "Capitale verde del Piemonte"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte [[Grâna (turènte)|Grâna]]<ref name=":0" />. Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121021071204/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/class2012_02prov.pdf|tìtolo=Classificazione sismica al 2012|outô=Prutesiùn Sivìle|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. === Climma === U climma de Cuni u l'è du tìpu [[Clìmma tenpiòu ùmio|tempe(r)àu sub-cuntinentâle]], cun di inverni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6&nbsp;°C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6&nbsp;°C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3&nbsp;°C<ref>{{Çitta web|url=https://it.climate-data.org/location/1111/|tìtolo=Temperatura media annua|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. A Cuni u ciöve de media 950&nbsp;mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a [[Turin|Tü(r)ìn]], pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invernu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44&nbsp;mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efettu du ''[[Stau]]'' di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de [[Arpi|Àrpi]], ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü. A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2&nbsp;m/s<ref>{{Çitta web|url=http://www.meoweather.com/history/Italy/na/44.3833333/7.5333333/Cuneo.html|tìtolo=Giorni di nebbia all'anno|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa<ref>{{Çitta web|url=https://weatherspark.com/averages/32271/Cuneo-Piemonte-Italy|tìtolo=Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Italy/Cuneo/climate-profile.aspx?month=1|tìtolo=Medie mensili Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti<ref>{{Çitta web|url=http://www.comuni-italiani.it/soleluna/comune/004078/|tìtolo=Alba/tramonto Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. Mi(r)andu a [[clascificasiùn du climma de Köppen]], Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni [[1961]]-[[1990]]. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Cuni - Sèntru ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |5,3 |7,0 |10,9 |14,7 |19,1 |23,6 |26,6 |25,4 |21,5 |15,4 |9,6 |6,3 |6,2 |14,9 |25,2 |15,5 |15,5 |- !T. min. media (°C) | -1,8 | -0,7 |2,6 |6,1 |9,9 |13,9 |16,6 |16,1 |13,0 |7,8 |2,9 | -0,4 | -1,0 |6,2 |15,5 |7,9 |7,2 |- !Nivu(r)e (okta au giurnu) |4 |4 |4 |5 |4 |4 |3 |4 |5 |4 |4 |3 |3,7 |4,3 |3,7 |4,3 |4 |- !Precipitasiùi (mm) |52 |51 |88 |116 |126 |88 |44 |53 |77 |109 |94 |64 |167 |330 |185 |280 |962 |- !Giurni d'ègua |5 |5 |8 |9 |10 |8 |5 |5 |6 |8 |7 |5 |15 |27 |18 |21 |81 |- !Giurni de neggia |3 |2 |1 |1 |1 |1 |0 |1 |1 |3 |3 |5 |10 |3 |2 |7 |22 |- !Vèntu (diresiùn-m/s) |SW 2,2 |SW 2,2 |SW 2,2 |NE 2,3 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,1 |NE 2,1 |SW 2,1 |SW 2,2 |SW 2,3 |2,2 |2,2 |2,2 |2,1 |2,2 |} == Sto(r)ia == === Etè antìga === A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna. Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de [[Auriate]], sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di [[Franchi]], fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi. === Etè de mezzu === ==== Fundasiùn de Cuni ==== Fina dai tèmpi di [[Longobàrdi|lungubardi]] u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'[[abasìa de San Darmàssu de Pedona]], pe' passà de dòppu au [[Diocexi de Àsti|vescu de Àsti]]. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de ''[[Augusta Bagiennorum]]'', au dì d'ancöi [[Bene Vagienna]], cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di [[Liguri Antighi|lìgü(r)i]] [[Bagienni]]. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu [[cumitàu de Auriate]], cu'u [[Stü(r)a]] ch'u marcava i tèrmi fra e [[Arçidiòcexi de Turìn|diocexi de Tü(r)ìn]] e [[Diòcexi d'Àsti|de Àsti]] e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a [[Regio IX Liguria|Ligü(r)ia]] e a [[Lonbardîa (región stòrica)|Lumbardìa]]. E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme [[Quaranta]] e [[Brusaporcello]], pe' schivà e pretese di [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]] e [[Marchesàu de Salüssu|de Salüssu]] i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in [[Milan|Milàn]] cumme che l'impe(r)atû [[Federigo Barbarossa|Fede(r)igu Barbarussa]] u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme ''Monte Vico'', [[Munduì]], e [[Savijàn]]. A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du [[XII secolo|Millesèntu]], quande, du [[1198]], Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana. ==== Guère cu'i marchesi ==== Du [[1204]], i [[Marchesàu de Salüssu|marchesi de Salüssu]] i l'han dicia(r)àu guèra a [[Asti|Àsti]] e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau [[1202]], a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]], [[Marchesàu de Büsca|de Büsca]], [[Marchesàu de Sêva|de Sêva]], [[Du Carettu (famiggia)|du Carettu]] e [[Marchesàu de Clavesâna|de Clavesâna]], ciü che a sitè d'[[Àrba (Italia)|Àrba]]. Pe(r)ò, du [[1206]] u marchese [[Manfrêdu II de Salüssu]] u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de [[Villafalletto]], [[Costigliole Saluzzo|Costigliole]], [[Centallo]] e [[Romanisio]] de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu. A ògni moddu, du [[1210]] u Manfrêdu II de Salüssu e u [[Guièrmu VI du Munferàu]] i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti. Pe' di papèi ch'i se trövan a [[Tolosa|Tulusa]], ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai [[Catari|Càtari]] a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta ''bourg tournant'', titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi versu a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu. Du [[1230]], Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u [[Borgo San Dalmazzo|Burgu de San Darmàssu]] e [[Savigliano|Savijàn]], cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de [[Milan|Milàn]], ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de [[Chivasso|Chivassu]]. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du [[1237]], du [[1238]] a l'è finìa au [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau [[1251]], ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n ''miles'', paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle [[Val Grana|du Grâna]] e [[Val Maira|du Maira]], spartìe cu'a grande [[abasìa de San Darmàssu]]. ==== Fra i angiuìn e i Savoia ==== Du [[1259]] u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au [[Carlo d'Angiò|Carlu d'Angiò]], cunte de [[Provensa|Pruvènsa]]. I angiuìn, du [[1306]], i l'han purtàu a Cuni a secca du [[Régno de Nàpoli|regnu de Napuli]], regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du [[1307]] firmàu fra u senescallu du [[Carlo II d'Angiò|Carlu II d'Angiò]], u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a [[Àrba (Itlia)|Àrba]], Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai "pèi di munti". U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du [[1309]], i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]] e, int'in sigillu du Cumün du [[1379]], u se ghe tröva a scrìta "''Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis''". U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], pe'a primma votta, du [[1347]]-[[1348]], i [[Viscónti (famìggia)|Viscunti]] du [[1348]]-[[1356]], u [[marchesàu de Salüssu]] du [[1356]] e, turna, i Viscunti du [[1366]]-[[1372]]. Du [[1382]] Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'[[Amedeu IV de Savoia]], u "cunte vèrde", in cangiu du sò agiüttu aa regìna [[Giovanna d'Angiò|Giuànna d'Angiò]] a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu [[Ducâto de Savöia|stâtu di Savoia]], pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a [[Savoia]] e a [[cuntea de Nissa]], cu'a funsiùn, daa fìn da [[Goæra di çent'anni|guèra di sent'ànni]] fin'ai tèmpi du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], de blucà e pretese di fransesi in scia [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> – Statuta civitatis Cunei, 1590 – BEIC 14493098.jpg|I statüi de Cuni du [[1590]] Belagerung von Coni-1691-Huchtenburg.jpg|[[Jan van Huchtenburgh]], l'asêdiu de Cuni du [[1691]] Cuneo (1726) - 2.jpg|Vista de Cuni du [[1726]] Le prince de Conti à la bataille de Coni, 30 septembre 1744.jpg|[[Henri Serrur]], ''Le prince de Conti à la bataille de Coni'', [[1837]] </gallery> Inti seculi da duminasiùn di [[Savöia (famìggia)|Savoia]], Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du [[1515]] e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u [[Françesco I|Fransescu I]]. Du [[1542]] u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau [[Claude d'Annebault]], turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du [[1557]]. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte [[Carlo Manfredi Luserna d'Angrogna|Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna]], l'[[Emanuele Filiberto di Savoia|Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du [[1639]] e du [[1641]], Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da [[Cristìna de Burbùn-Fransa|Cristìna de Burbùn]] e, du [[1691]], dai fransesi cumandèi dau [[Nicolas de Catinat]]. In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du [[1744]]. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa [[Bataja da Madònna de l'Urmu|Madònna de l'Urmu]] cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn [[Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum]], dìtu dae sò gènte u "Barùn Litrùn" e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu [[Baron Litron|in ballu]]. === Etè cuntempuranea === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Battaglia di Cuneo Bagetti.jpg|[[Giuseppe Pietro Bagetti]], Cuni piâ dai fransesi ai 28 d'arvì du [[1796]] Le Provincie d'Italia - Cuneo - Piemonte.jpg|A növa pruvinsa de Cuni aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] THE SPECIAL AIR SERVICE (SAS) IN ITALY DURING THE SECOND WORLD WAR NA25417.jpg|Surdatti inglesi aa messa pe'a fìn da guèra in Ciàssa Galimberti ai 4 de Mazzu du 1945<ref>https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205196762</ref> </gallery> Ai tèmpi de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère rivulusiuna(r)ie]], Cuni a l'è stèta piâ dau [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de [[Bataggia de Muntenötte|Muntenötte]], [[Bataggia de Dêgu|Dêgu]], [[Bataggia de Cuscèria|Cuscèria]] e [[Bataja de San Michê de Munduì|San Michê de Munduì]]. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du [[1799]], p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a [[Batàggia de Maréngo|vito(r)ia de Marengu]] tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi. Sutta au [[Primmu Impe(r)u fransese]] Cuni a l'è vegnüa a capitâle du [[dipartimèntu du Stü(r)a]], da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa d'ancöi]], levàu numma che u terito(r)iu da veggia [[pruvinsa de Sêva]], ch'u l'é(r)a finìu au [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimèntu de Muntenötte]]. Inti ànni da [[Restaoraçión|restaurasiùn]], a sitè a l'è stèta issâ a [[Diocexi de Cuni|diocexi]], vegnindu destacâ da [[Diocexi de Munduì|quella de Munduì]] du [[1817]], e, dau [[1859]], a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du [[1859]], a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di [[Cacioéi de Àrpi|Caciaûi de Àrpi]] du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]]. Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiâle]], Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a [[4° divixón arpìnn-a "Cuneense"|divixùn "Cuneense"]] pe'a sò ruìna inta [[Canpàgna de Rùscia|campagna de Rüscia]] e, fra u [[1943]] e [[1945]], tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a [[Rexisténsa italiànn-a|rexistènsa]], animâ da l'aucattu [[Duccio Galimberti]]. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du [[1944]] e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du [[1945]]. === Scimbuli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo-Stemma 1559.svg|U stemma de Cuni au [[1559]] Cuneo-Stemma.svg|U stemma de Cuni au dì d'ancöi Flag of Cuneo.svg|A bande(r)a de Cuni </gallery> Cun l'asêdiu du [[1557]] e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca [[Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni, "fedelìscima invitta", u titulu de sitè ai 31 de zenà du [[1559]], ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di [[Savöia (famìggia)|Savoia]] in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: "fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Manno|tìtolo=Bibliografia storica degli Stati della monarchia di Savoia|url=https://books.google.com/books/about/Biblioteca_storica_italiana.html?id=7x4RAAAAYAAJ|ànno=1893|editô=F.lli Bocca|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=85|volùmme=Vul. 5}}</ref>. U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du [[1936]]<ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?189|tìtolo=Cuneo, decreto 1936-01-28 DCG, riconoscimento di stemma|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/3762ea24-f26f-4b6e-a1df-faa081bf0b83/690-cuneo|tìtolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref>, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia: {{Çitaçión|Truncàu. U primmu inquartàu: 1° e 4° partìu de Vestfalia <small>(de purpu(r)a, au cavallu inarbu(r)àu e revertegàu d'argèntu)</small> e de Sasônia <small>(fasciàu de öttu tocchi d'ò(r)u e de negru, au crancelìn de vèrde, traversante in banda)</small>, inestàu in punta d'Angria <small>(d'argèntu ai trèi puntâli de russu, missi 1 e 2)</small>; 2° de Chiablese <small>(d'argèntu seminàu de plinti de negru, au leùn du mèximu, armàu e lampasàu de russu)</small>; 3° de Aòsta <small>(de negru, au leùn d'argèntu, armàu e lampasàu de russu)</small>; in sce tüttu in cö, de Savoia mudèrna <small>(de russu, aa crûxe d'argèntu)</small>. U segundu fasciàu d'argèntu e de russu. U scüu u l'è fianchezàu da due brunde de parma e surmuntàu daa cu(r)una de sitè aculâ da 'n nastru cu'u mòttu {{Maioscolétto|Ferendo}}.|3=Troncato. Il primo inquartato: 1° e 4° partito di Vestfalia <small>(di porpora, al cavallo inalberato e rivoltato d'argento)</small> e di Sassonia <small>(fasciato di otto pezzi d'oro e di nero, al crancelino di verde, attraversante in banda)</small>, innestato in punta di Angria <small>(d'argento ai tre puntali di rosso, disposti 1 e 2)</small>; 2° di Chiablese <small>(d'argento, seminato di plinti di nero, al leone dello stesso, armato e lampassato di rosso)</small>; 3° di Aosta <small>(di nero, al leone d'argento, armato e lampassato di rosso)</small>; sul tutto in cuore, di Savoia moderna <small>(di rosso, alla croce d'argento)</small>. Il secondo fasciato d'argento e di rosso. Lo scudo è accostato da due fronde di palma e sormontato dalla corona di città accollata da un nastro con il motto {{Maioscolétto|Ferendo}}.|lingua=IT}} U mòttu latìn da sitè, ''Ferendo'' ("Supurtandu"), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220601000000*/https://www.comune.cuneo.it/uploads/media/Il_palazzo_municipale_di_Cuneo.pdf|tìtolo=Il Palazzo municipale di Cuneo|outô=Giovanni Cerutti (a cü(r)a de)|léngoa=IT|p=7}}</ref>. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cuni}} === Minu(r)anse fu(r)èste === Ai 31 de dixèmbre du [[2024]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera e popolazione residente straniera per sesso al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun ''Dutto'', ''Giordano'', ''Giraudo'', ''Pellegrino'' e ''Bruno''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Persune lighèi cun Cuni === * [[San Steva da Cuni]] (Cuni, [[1340]] ca. - [[Gerusalemme|Gerüsalèmme]], [[1391]]), religiusu, martire e santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Carta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/stefano-da-cuneo-santo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 94|capìtolo=STEFANO da Cuneo, santo}}</ref>. * [[Angelo Carletti]] ([[Chivasso|Chivassu]], [[1411]] - Cuni, [[1495]]), religiusu, lete(r)àu e ümanista<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sosio Pezzella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-carletti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1977|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 20|capìtolo=CARLETTI, Angelo}}</ref>. * [[Gian Luigi Pascale]] (Cuni, [[1525]]/[[1530]] - [[Romma|Rumma]], [[1560]]), editû, tradutû e religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Susanna Pyronel|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gian-luigi-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Gian Luigi}}</ref>. * [[Carlo Pascale]] (Cuni, [[1547]] - [[Abbeville]], [[1625]]), lete(r)àu e diplumaticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Belligni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Carlo}}</ref>. * [[Giovanni Aicardi]] (Cuni, [[1550]] - [[Zena]], [[1631]]), architèttu e inzegnê<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Labò|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-aicardi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=AICARDI, Giovanni}}</ref>. * [[Giovanni Francesco Ferrari]] (Cuni, [[1609]]/[[1610]] - [[Anqing]], [[1671]]), misciuna(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Bertuccioli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-francesco-ferrari_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRARI, Giovanni Francesco}}</ref>. * [[Bruno Bruni]] (Cuni, [[1714]] - [[Romma|Rumma]], [[1796]]), stò(r)icu e teolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Pignatelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/bruno-bruni_res-0bed41c1-87e9-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Bruno}}</ref>. * [[Pio Eula]] (Cuni, [[1722]]/[[1723]] - Cuni, [[1801]]), architèttu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Signorelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-eula_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1993|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 43|capìtolo=EULA, Pio}}</ref>. * [[Vittorio Filippo Melano]] (Cuni, [[1737]] - [[Novæa|Nuva(r)a]], [[1813]]), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Palumbo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/vittorio-filippo-melano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2009|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 73|capìtolo=MELANO, Vittorio Filippo}}</ref>. * [[Maurizio Pipino]] (Cuni, [[1739]] - [[Symi]], [[1788]]), megu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rafaella Pilo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/maurizio-pipino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PIPINO, Maurizio}}</ref>. * [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (Cuni, [[1757]] - Cuni, [[1821]]), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Scalabrino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bartolomeo-bruni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Antonio Bartolomeo}}</ref>. * [[Bruno Lanteri]] (Cuni, [[1759]] - Pineròllu, [[1830]]), religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Griseri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-bruno-lanteri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LANTERI, Pio Bruno}}</ref>. * [[Giuseppe Barbaroux]] (Cuni, [[1772]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1843]]), aucattu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Narciso Nada|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-barbaroux_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1964|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 6|capìtolo=BARBAROUX, Giuseppe}}</ref>. * [[Franco Andrea Bonelli]] (Cuni, [[1784]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1830]]), ornitolugu e entumolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Baccio Baccetti|outô2=Pietro Omodeo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-andrea-bonelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BONELLI, Franco Andrea}}</ref>. * [[Alessandro Riberi]] ([[Stroppo]], [[1794]] - Cuni, [[1861]]), megu, academicu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierangelo Gentile|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-riberi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=RIBERI, Alessandro}}</ref>. * [[Lelio Della Torre]] (Cuni, [[1805]] - [[Padova|Pàduva]], [[1871]]), scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Di Segni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/della-torre-lelio-hillel_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1989|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 37|capìtolo=DELLA TORRE, Lelio Hillel}}</ref>. * [[Carlo Baudi di Vesme]] (Cuni, [[1809]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1877]]), lete(r)àu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maria Fubini Leuzzi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/baudi-di-vesme-carlo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BAUDI DI VESME, Carlo}}</ref>. * [[Gustavo Ponza di San Martino]] (Cuni, [[1810]] - [[Dronero]], [[1876]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-alessandro-gustavo-giorgio-filippo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Alessandro Gustavo Giorgio Filippo Maria}}</ref>. * [[Emilio Ferrero]] (Cuni, [[1819]] - [[Firense|Firènse]], [[1887]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Caciulli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Emilio}}</ref>. * [[Giovanni Toselli]] (Cuni, [[1819]] - [[Zena]], [[1886]]), atû de teâtru<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Emanuela Agostini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-toselli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 96|capìtolo=TOSELLI, Giovanni}}</ref>. * [[Antonio Allegretti]] (Cuni, [[1840]] - [[Carrara]], [[1918]]), scurtû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nello Tarchiani|outô2=Franco Russoli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-allegretti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=ALLEGRETTI, Antonio}}</ref>. * [[Coriolano Ponza di San Martino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1842]] - Cuni, [[1926]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-coriolano-cesare-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Coriolano Cesare Luigi}}</ref>. * [[Carolina Invernizio]] ([[Voghera]], [[1851]] - Cuni, [[1916]]), scritrixe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Zaccaria|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carolina-invernizio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 62|capìtolo=INVERNIZIO, Carolina}}</ref>. * [[Giuseppe Brignone]] (Cuni, [[1854]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1937]]), atû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sisto Sallusti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-brignone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRIGNONE, Giuseppe}}</ref>. * [[Gherardo Ferreri]] (Cuni, [[1856]] - [[Romma|Rumma]], [[1929]]), megu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Domenico Celestino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gherardo-ferreri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRERI, Gherardo}}</ref>. * [[Tancredi Galimberti]] (Cuni, [[1856]] - Cuni, [[1939]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_res-99642c2c-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Giovanni Muffone]] (Cuni, [[1859]] - [[Cortemilia]], [[1927]]), prefettu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Wladimiro Settimelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-muffone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUFFONE, Giovanni}}</ref>. * [[Lorenzo Michelangelo Billia]] (Cuni, [[1860]] - [[Firense|Firènse]], [[1924]]), studiusu de filusufia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Traniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lorenzo-michelangelo-billia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1968|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 10|capìtolo=BILLIA, Lorenzo Michelangelo}}</ref>. * [[Giovanni Battista Ceirano]] (Cuni, [[1860]] - [[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[1912]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-ceirano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CEIRANO, Giovanni}}</ref>. * [[Cesare Goria Gatti]] (Cuni, [[1860]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1939]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Brignone|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-goria-gatti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2002|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 58|capìtolo=GORIA GATTI, Cesare}}</ref>. * [[Camillo Manfroni]] (Cuni, [[1863]] - [[Romma|Rumma]], [[1935]]), prufesû e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Monsagrati|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-manfroni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MANFRONI, Camillo}}</ref>. * [[Luigi Caissotti di Chiusano]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1868]] - Cuni, [[1963]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandro Zussini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caissotti-di-chiusano-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CAISSOTTI DI CHIUSANO, Luigi}}</ref>. * [[Attilio Mussino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1878]] - Cuni, [[1954]]), ilustratû, fümetista e pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariadelaide Cuozzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/attilio-mussino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUSSINO, Attilio}}</ref>. * [[Antonio Stefano Benni]] (Cuni, [[1880]] - [[Losanna]], [[1945]]), impresa(r)iu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Pertici|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marcello-soleri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 93|capìtolo=SOLERI, Marcello}}</ref>. * [[Nino Berrini]] (Cuni, [[1880]] - [[Boves]], [[1962]]), giurnalista, scritû e dramatürgu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pino Fasano|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nino-berrini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1967|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 9|capìtolo=BERRINI, Nino}}</ref>. * [[Marcello Soleri]] (Cuni, [[1882]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1945]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Aldo Ferrabino]] (Cuni, [[1892]] - [[Romma|Rumma]], [[1972]]), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Treves|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/aldo-ferrabino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRABINO, Aldo}}</ref>. * [[Giorgio Federico Ghedini]] (Cuni, [[1892]] - [[Nervi|Nèrvi]], [[1965]]), cumpusitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Sardi De letto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-federico-ghedini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 53|capìtolo=GHEDINI, Giorgio Federico}}</ref>. * [[Augusto Rostagni]] (Cuni, [[1892]] - [[Muzzano (Italia)|Muzzano]], [[1961]]), filolugu clascicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Piras|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/augusto-rostagni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROSTAGNI, Augusto}}</ref>. * [[Sergio Ortolani]] ([[Napoli|Napuli]], [[1896]] - Cuni, [[1949]]), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Federica De Rosa|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/sergio-ortolani_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2013|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 79|capìtolo=ORTOLANI, Sergio}}</ref>. * [[Gastone Lambertini]] (Cuni, [[1902]] - [[Firense|Firènse]], [[1994]]), biolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Amedeo Giacomini]] (Cuni, [[1905]] - [[Romma|Rumma]], [[1979]]), fisicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulio Maltese|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amedeo-giacomini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 54|capìtolo=GIACOMINI, Amedeo}}</ref>. * [[Duccio Galimberti]] (Cuni, [[1906]] - [[Centallo]], [[1944]]), aucattu e partigiàn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Leonardo Ferrero]] (Cuni, [[1915]] - [[Trieste|Trièste]], [[1965]]), filolugu e prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Gigante|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Leonardo}}</ref>. * [[Nuto Revelli]] (Cuni, [[1919]] - Cuni, [[2004]]), stò(r)icu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lidia Piccioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/benvenuto-revelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=REVELLI, Benvenuto}}</ref>. * [[Valerio Verra]] (Cuni, [[1928]] - [[Romma|Rumma]], [[2001]]), prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Melica|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-verra_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2020|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 98|capìtolo=VERRA, Valerio}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Duomo di Cuneo - 2023-09-24 16-13-08 001.JPG|A catedrâle de Cuni Cuneo - Chiesa di Sant'Ambrogio - 2023-09-24 16-16-47 001.JPG|A gêxa de Sant'Ambröxu Cuneo - Chiesa di Santa Maria della Pieve - 2023-09-24 16-19-58 001.JPG|A faciâ de Santa Ma(r)ìa da Cêve Cuneo, Chiesa di San Sebastiano, esterno, facciata.jpg|Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn Chiesa di Sant'Anna, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de Sant'Ànna Santuario Madonna della Riva, Cuneo 01.jpg|U santua(r)iu da Madònna da Riva </gallery> ;Paròcchia da catedrâle * Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu: a l'è a catedrâle da [[diocexi de Cuni-Fusàn]] e a l'è mensunâ fina du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a gêxa d'ancöi a secce du [[XVII secolo|Seisèntu]], cun di âtri intervènti fèti pe'i dànni de l'asêdiu du [[1774]]. A catedrâle de Cuni a g'ha ina furma a crûxe grêga cuèrta da vorte a butte, cu'ina faciâ neuclascica. De drentu a l'è decu(r)â da pitü(r)e e finimènti fèti tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12213/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria del Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-02}}</ref>. ;Paròcchia de Sant'Ambröxu * Gêxa de Sant'Ambröxu: fina dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a Cuni u gh'é(r)a in gêxa dedicâ a [[Sant'Ambrœuxo|Sant'Ambröxu]], fèta növa aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e turna du [[XVIII secolo|Settesèntu]], quand'a l'ha piàu a sò furma d'ancöi, scibèn che i travai pe'a faciâ ba(r)òcca i sun finìi numma che du [[1890]]. Prugettu du [[Francesco Gallo (architèttu)|Francesco Gallo]], de drentu a g'ha ina cianta a crûxe grega cun de capélle dae parte, cun de vorte e de mü(r)aje tütte decu(r)èi cu'in güstu ba(r)òccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12229/|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/185-chiesa-di-sant-ambrogio|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>. ;Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve * Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve: a se tröva intu veggiu, dund'i l'han fèta aa mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]] cumme capélla pe'u culêgiu di Gesuiti, sciü prugettu du [[Giovenale Botto]]. Cunsacrâ du [[1673]], du [[1773]] u gh'è stètu a supresciùn de l'urdine e, passàu quarche tèmpu, a l'è stèta rangiâ a gêxa paruchiâle, funsiùn ch'a l'ha tegnüu fina au dì d'ancöi. Derê da faciâ ba(r)òcca a g'ha ina sula navâ, cun quattru èrchi dae parte dund'i se dröven di atèi, ciü de quellu au fundu, de marme(r)u du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12228/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/183-chiesa-di-santa-maria-della-pieve|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref>. ;Paròcchia de San Michê * Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn: fundâ du [[1481]] in scia pòrte pe' [[Boves]], a l'è stèta fèta növa fra u [[1595]] e u [[1630]], pe' pià a sò faciâ d'ancöi de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De drentu a g'ha ina navâ sula, cuèrta da 'na cupula intu mezzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/11996/|tìtolo=Chiesa dei Santi Giacomo e Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Gêxa de Sant'Ànna: a punènte du cèntru, inte basse ch'e ne pian u numme. * Gêxa du Semina(r)iu Vescuvìle: capélla ch'a se tröva intu cumplessu du Semina(r)iu, au sò servissiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12197/|tìtolo=Chiesa del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Santua(r)iu da Madònna da Riva: fètu in curispundènsa d'ina funte, u l'existeva da primma du [[XV secolo|Quattrusèntu]] ma u l'è stètu fabricàu de növu ciü votte, a l'ürtimu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], p'esse stètu purtàu vìa da de bu(r)e du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]] o ruvinàu au tèmpu di asêdi da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_della_riva_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna della Riva (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa del Cuore Immacolato di Maria, Cuneo, campanile.jpg|A gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia Chiesa di Sant'Antonio, Cuneo, vista frontale.jpg|Sant'Antôgnu, vegnüu ina gêxa urtudossa Chiesa di San Giovanni Bosco, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni Bòscu Chiesa di San Paolo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Paulu, vista de frunte Chiesa del Sacro Cuore di Gesù (Cuneo).jpg|A gêxa du Sacru Cö </gallery> ;Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia * Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia: a l'è ina gêxa mudèrna, inandiâ du [[1957]] ma custruìa de növu, ciü grossa, a partì dau [[1961]], pe' êsse cunsacrâ du [[1970]]. Fèta int'in güstu mudèrnu, a g'ha ina faciâ a cabanna e de drentu a se svilüppa int'in'aula ünica, dund'u ghe fà lüxe sette grandi barcùi e in lüxernâ. Tantu l'atâ che u co(r)u, au fundu da gêxa, i sun fèti de legnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12214/|tìtolo=Chiesa del Cuore Immacolato di Maria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. * Santua(r)iu de Sant'Antôgnu de Pàduva: inte quartèi növi de Cuni, faciâ in sce Cursu Nissa, u santua(r)iu u l'è stètu issàu du [[1907]] pe' vuluntè du prève Don Peano, di [[Òpia picìnn-a da Divìnn-a Providénsa|fratti de Don Orione]]. Dau [[2003]] u l'è passàu aa cumünitè urtudossa rümêna, ricunusciüa dau [[2005]] cumme ina sò paròcchia da [[Diòcexi ortodòssa roménn-a d'Itàlia|diocexi d'Italia]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2016/01/chiesa-di-santantonio.html|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. ;Paròcchia de San Giuànni Bòscu * Gêxa de San Giuànni Bòscu: paròcchia ch'a l'è gestìa dai [[Socjêtæ Saleziànn-a de Sàn Gioâne Bòsco|salesièi de Don Bòscu]], urdine che a Cuni u gh'é(r)a dau [[1928]], a l'è ina custrusiùn mudèrna, cu'a sò primma prìa ch'a l'è stèta missa ai 8 de dixèmbre du [[1975]]. Passàu in ànnu precisu inta gêxa u se gh'è dìtu a primma messa, mèntre a cunsacrasiùn ufisiâle a l'è stèta ai 8 de dixèmbre du [[1977]]<ref>{{Çitta web|url=https://salecuneo.it/i-sale-a-cuneo/|tìtolo=I Sale a Cuneo|outô=Salesiani Don Bosco Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. Daa furma squadrâ, cun l'artâ intu cantu in faccia a quellu de l'intrâ, a l'è fèta de lastre de ciümèntu, de drentu cuèrtu da maùi a vista<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12219/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. ;Paròcchia de San Paulu * Gêxa de San Paulu: missa a meridiùn du sèntru, intu quartê növu cu'u mèximu numme, a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1976]], ch'u se n'è ti(r)àu sciü da prinsippiu a canònica e u primmu cian, duve(r)àu cumme gêxa pruviso(r)ia. Fra u [[1982]] e u [[1983]] u s'è finìu i travài, ch'i g'han dètu in tèitu a ciü ègue, rezüu da de trâve pusèi in sce duzze pilastri. Tantu a gêxa che u campanìn i sun de ciümèntu, de cu(r)û in sciu giancu, cun de mü(r)aje che drentu e sun ceghèi a ti(r)à l'öggiu versu l'atâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/195-chiesa-di-san-paolo|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12223/|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. ;Paròcchia du Sacru Cö * Gêxa du Sacru Cö: dedicâ au Sacru Cö du Segnû, a se faccia in sce l'àsse de Vìa Nissa, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü fra u [[1892]] e u [[1895]] da prugettu du [[Carlo Ponzo]]. Cunsacrâ ai 20 d'utubre du [[1895]], a l'è vegnüa paròcchia ai 10 d'agustu du [[1905]], cu'a sò faciâ d'ancöi ch'a l'è pe(r)ò du [[1925]]. Fèta int'ina mescciü(r)a fra u güstu rumanicu, pe'u ciü au de fö(r)a, e gòticu, cu'e culònne ch'u gh'è drentu, a g'ha trê navè e quattru atèi pe' parte, mèntre l'atâ magiû u l'è in travaju du [[Giovanni Sassi]]. U campanìn, du [[1902]], u l'è cuèrtu de tère cötte de tanti cu(r)ûi e u g'ha in scia punta ina stàttua de brunzu du Sacru Cö<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/193-chiesa-del-sacro-cuore-di-gesu|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore di Gesù|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla da Madònna de Lourdes: pensâ cumme sacra(r)iu, a se tröva drentu aa Cà du Mütilàu, ina custrusiùn dau güstu rasiunalista inaugü(r)â au primmu de lüju du [[1936]], prugettu du [[Cesare Genovese]] e de l'[[Augusto Toselli]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2014/01/casa-del-mutilato.html|tìtolo=Casa dei mutilati e degli invalidi di guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla di Feruvê: au dì d'ancöi u se ghe tegne i incuntri de gêxe evangeliche, ciü che de manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2017/10/25/news/cuneo-polemica-in-consiglio-comunale-sul-centro-islamico-1.34408813/amp/|tìtolo=Cuneo, polemica in Consiglio comunale sul centro islamico|outô=Lorenzo Boratto|dæta=25 utubre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> ChiesaDiBombonina.jpg|Vista da gêxa da Bombonina Chiesa di San Giuseppe, Borgo San Giuseppe, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giüsèppe Chiesa di San Pio X, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Piu X a Cerialdo Cappella di San Giacomo, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de San Giacumu Chiesa di San Defendente, Confreria, Cuneo, vista frontale.jpg|San Defendènte de Confreria </gallery> ;Paròcchia de Bombonina-Tetti Pesio * Gêxa de San Grâtu: a se tröva inta lucalitè de Tetti Pesio, a levante de Cuni, dund'u gh'è ascì ina capélla dedicâ au mèximu santu inta grangia di [[Órdine certozìn|certusìn]] de Pesio<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/grangia-certosina-di-tetti-pesio|tìtolo=Grangia certosina di Tetti Pesio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. A l'è a sêde de sta paròcchia, ch'a l'è dedicâ pe' cuntru a San Fransescu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12233/|tìtolo=Chiesa di San Grato|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-valle-stura-964/parrocchia-san-grato-in-tetti-pesio-di-cuneo-41/|tìtolo=Parrocchia San Grato in Tetti Pesio di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. * Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi: a se tröva intu quartê de Bombonina, au nòrd-èst du sèntru. Quande che sta lucalitè a l'è vegnüa paròcchia, du [[1952]], u s'è pensàu de frabicà ina gêxa növa, ch'a servisse au pòstu da capélla da scignu(r)i duve(r)â fina a quellu mumèntu. Cumensâ du [[1955]], a sò faciâ a repia u güstu rumanicu e, de drentu, a g'ha ina cianta a crûxe latìna, cu'in atâ de marme(r)u e de mü(r)aje gianche, sènsa gua(r)i de decu(r)asiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12222/|tìtolo=Chiesa di San Matteo e Beata Vergine Addolorata|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. ;Paròcchia de Borgo San Giuseppe * Gêxa de San Giüsèppe: missa inta lucalitè ch'a pìa u numme da stu santu, vegnüa paròcchia dau [[1936]], a sò custrusiùn a l'è cumensâ dui ànni de dòppu ma, du [[1943]], a l'è stèta derucâ dai bumbardamènti. Rangiâ du [[1950]]-[[1954]], a l'è stèta finìa du [[1987]]-[[1989]] segundu u primmu prugettu de l'inzegnê Toselli, bèn che cun de decu(r)asiùi de mênu. A gêxa a se mustra cu'in frunte fiancàu da dui campanìn binélli, mèntre de drentu a g'ha ina furma a crûxe latìna, cu'a navâ cuèrta da 'na votta a butte e, intu presbite(r)iu, l'atâ magiû fètu du [[1989]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12220/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. ;Paròcchia de Cerialdo * Gêxa de San Piu X: a l'è ina gêxa mudèrna, sêde da paròcchia de Cerialdo, lucalitè ch'a se tröva au nòrd-òvest du sèntru de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-pio-x-in-cerialdo-di-cuneo-46/|tìtolo=Parrocchia San Pio X in Cerialdo di Cuneo|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref>. * Capélla da Madònna du Rusa(r)iu: a fa parte du cumplessu de vìlla Oldofredi Tadini, a setentriùn de Cerialdo, dund'a l'è stèta frabicà du [[1764]] dai Mocchia de San Michê, i sò pruprieta(r)i inte quelli ànni, in moddu che i cuntadìn du pòstu i puxevan sentì a messa sènsa andâsene fina daa paròcchia, che alantu(r)a a l'é(r)a a Passatore. A capélla, asemme aa vìlla, a l'è stèta brüxâ dai fransesi du [[1799]], pe' êsse dunca rangiâ du [[1802]]; quand'u s'è custruìu ascì u nicciu pe'e relicchie du beàu [[Angelo Carletti]] da [[Chivasso|Chivassu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.villaoldofreditadini.it/?La_Villa___Il_Fantasma___La_Storia_del_Fantasma|tìtolo=Villa Oldofredi Tadini: La Storia del Fantasma|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. * Capélla de San Giacumu: a se tröva a meridiùn de Cerialdo, fiancâ da 'n giardìn pübbriu. U pà ch'a secce stèta fabricà pe'a primma votta du [[1041]] ma, truvanduse int'ina pusisiùn strategica, a l'è stèta derucâ intu cursu di asêdi de Cuni, pe' êsse turna custruìa dai cuntadìn de ste tère. Rangiâ cun l'intervèntu de gènte da lêva du [[1924]], cumpresu u prève don Ugo Bessone, de drentu a cunserva di travài de legnu fèti dau scurtû Beppe Viada, de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2026/07/04/un-giardino-di-cerialdo-candidato-luogo-del-cuore-fai|tìtolo=Il giardino della cappella di San Giacomo a Cerialdo candidato "Luogo del cuore FAI"|dæta=4 lüju 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>. ;Paròcchia de Confreria * Gêxa de San Defendènte: sêde da paròcchia pe'a frasiùn de Confreria, a l'è stèta ti(r)â sciü, cu'ina primma capeletta, du [[1623]], pe' pià u pòstu d'in pilùn dedicàu au mèximu santu. Dutâ de campanìn dau [[1683]], tèmpu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] a l'è stèta slargâ cun pa(r)eggi intervènti ma, quandu che du [[1897]] u paìse u l'è vegnüu paròcchia, u s'è pensàu da frabicà ina gêxa növa, cunsacrâ ufisialmènte ai 26 de mazzu du [[1926]]. A faciâ, spartìa da finte culònne, a se mustra cu'in barcùn reundu e in porteghettu avansàu davanti au purtâ, mèntre de drentu a gêxa a g'ha di pilastri ch'i ne spartiscen e trê navè, cu'in presbite(r)iu issàu de trèi sca(r)ìn e in fundu a mezzu serciu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12170/|tìtolo=Chiesa di San Defendente|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa della Madonna delle Grazie, Madonna delle Grazie, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa da Madònna de Grassie Cuneo - chiesa parrocchiale di Madonna dell'Olmo, vista frontale.jpg|A Madònna de l'Urmu San Grato, Madonna dell'Olmo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Grâtu aa Madònna de l'Urmu Chiesa di San Giovanni Battista, Passatore, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni u Batìsta I-CN-Ronchi.JPG|San Lu(r)ènsu de Ronchi </gallery> ;Paròcchia de Madonna delle Grazie * Gêxa da Madònna de Grassie: inta frasiùn cu'u mèximu numme, au de là du Gessu dau sèntru de Cuni, a l'è stèta issâ du [[1941]], da prugettu de l'inzegnê Martino Gallo, mèntre u campanìn u l'è stètu finìu du [[1947]] e u ciasâ du [[1955]]. In scia drìta du presbite(r)iu, du [[1990]], u s'è recavàu ina capélla, prugetâ da l'architèttu Franco Fogliacco, mèntre du [[2001]] u s'è missu in növu purtâ in regordu du giübileu de l'ànnu de primma<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12216/|tìtolo=Chiesa della Madonna delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Madonna dell'Olmo * Gêxa da Madònna de l'Urmu: missa in scia zìna de mancìna du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]], a setentriùn du sèntru de Cuni, a fa parte d'in gran cumplessu furmàu ancù da vìlla Tornaforte e u sò parcu. Frabicâ du [[1593]]-[[1595]] au pòstu d'in antìgu pilùn, intu scitu d'in'apa(r)isiùn da Madònna a in surdumüttu, a gêxa a l'è stèta prugetâ da l'[[Ercole Negri di Sanfront]]. Pe'a sò pusisiùn strategica a l'ha patìu i dànni de tante bataje e, tèmpu di fransesi, a l'è stèta sachezâ e serâ ae funsiùi. A l'è stèta dunca rangiâ in scia mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], piandu cuscì e sò furme d'ancöi. Daa cianta a crûxe latìna e a 'na sula navâ, a cunserva u quaddru miraculusu da ''Madònna de l'Urmu fra i santi Fransescu e Benardu'', di primmi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/281-chiesa-della-madonna-dell-olmo|tìtolo=Chiesa della Madonna dell'Olmo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_dell_olmo_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna dell’Olmo (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. * Capélla de San Grâtu: missa in scia vìa veggia pe' [[Busca]], fètu dund'u gh'é(r)a zà in pilùn dedicàu au santu<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolocomdo.com/storia/|tìtolo=La Storia della Frazione|outô=Proloco MDO|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Passatore * Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a paròcchia da frasiùn a l'è stèta issâ inta segunda mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au pòstu da veggia capélla de Santa Ma(r)ìa, mèntre e sò decu(r)asiùi, travaju du [[Giuseppe Toselli]], e sun stète finìe du [[1844]]. A se mustra cu'ina strutü(r)a ciütòstu semplice, spartìa inte trê navè sènsa de decu(r)asiùi gua(r)i fìn, mèntre l'artâ a l'è stètu sustituìu du [[1956]]. In sce mü(r)aje du drentu au campanìn u se pò vegghe ina pitü(r)a da Madònna cu'u Bambìn che, de prubabile, a l'è scampâ fìn dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12171/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Roà Canale * Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima: gêxa da paròcchia de Roà Canale, a l'è stèta frabicâ du [[1927]] in sce prugettu de l'inzegnê [[Antonio Toselli]], inglubandughe a capélla ciü antìga ch'u gh'é(r)a fìn dau [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'u se ne vegghe di resti inte mü(r)aje. A gêxa a l'è fèta int'in stìle repiàu dau rumanicu, a g'ha ina furma a retangulu inte trê navè, cun di pilastri curinsi, mèntre au fundu a g'ha in artâ de marma(r)u de güstu neuclascicu, cu'in quaddru de l'Imaculâ du [[Luigi Morgari]] du [[1921]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12165/|tìtolo=Chiesa dell'Immacolata Concezione di Maria Santissima|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Roata Rossi * Gêxa de San Ròccu: a l'è a sêde da paròcchia de Roata Rossi, frasiùn ch'a se tröva a setentriùn du sèntru de Cuni, dund'a l'è missa a faciâse in sca vìa veggia pe' Busca<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-rocco-in-roata-rossi-di-cuneo-47/|tìtolo=Parrocchia San Rocco in Roata Rossi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. Fundâ cumme capélla de campagna, de dòppu du [[1639]], cun l'intitulasiùn ai santi Ròccu e Andrea, a l'é(r)a in parte intu terito(r)iu da paròcchia de Passatore e pe' in tòccu inte quella de San Benignu. Passâ du [[1807]] daa diocexi de Fusàn inte [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e, du [[1817]], inte quella de Cuni, du [[1897]] a l'è stèta issâ a paròcchia pe' sò cuntu<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/bibliografia-diocesana/parrocchie/|tìtolo=Parrocchie|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. ;Paròcchia de Ronchi * Gêxa de San Lu(r)ènsu: a sêde da paròcchia de Ronchi, a l'è faciâ in scia SS231, pe'u sò tòccu da Cuni a [[Fusàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-lorenzo-in-ronchi-di-cuneo-42/|tìtolo=Parrocchia San Lorenzo in Ronchi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. A l'è sêde de paròcchia dau [[1595]], intitulâ ai santi Lu(r)ènsu e Benardu, quand'a l'è stèta destacâ da quella de Passatore; du [[1822]] a l'ha persu u terito(r)iu da Madònna de l'Urmu, vegnüa ina paròcchia pe' cuntu sò<ref name=":3" />. * Gêxa de Sant'Ànna: inta lucalitè de Cascìna Colombaro<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12118/|tìtolo=Chiesa di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>.<br /> <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Chiesa di San Pietro del Gallo, San Pietro del Gallo, Cuneo, vista frontale.jpg|Faciâ da gêxa de San Pe(r)u Immaggine:Chiesa di San Rocco, San Rocco Castagnaretta, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Ròccu </gallery> ;Paròcchia de San Benigno * Gêxa de San Benignu: sta gêxa, ch'a dà de numme aa lucalitè intrega, a g'ha de u(r)igine bèn antìghe, cu'a sò strutü(r)a rumanica ch'a ne vegne dau [[XIII secolo|Duxèntu]]. Du [[XIV secolo|Trexèntu]] u gh'è stètu pe(r)ò levàu i marme(r)i pe' duve(r)âli inta custrusiùn da gêxa de [[Fusàn]], mèntre du [[XV secolo|Quattrusèntu]] a l'è stèta rangiâ a növu. A l'imprinsippiu a l'è nasciüa cumme in priu(r)àu di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] ae dipendènse de l'[[abasìa de Fruttuaria]] ma, du [[1604]], a l'è intrâ a fà parte da [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi de Fusàn]] cumme paròcchia, mèximu tèmpu ch'u n'è stètu ti(r)àu sciü a votta. A l'ürtimu, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u gh'è stètu fètu e decu(r)asiùi de drentu, e capélle rembèi ae mü(r)aje e a faciâ cumme ch'a se vegghe au dì d'ancöi, tütta cuèrta de maùi<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.chieseromaniche.it/Schede/1420-Cuneo-San-Benigno.htm|tìtolo=Chiesa di San Benigno - Cuneo Frazione San Benigno (CN)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. * Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ: a se tröva int'ina cascìna inta lucalitè de Tetti Rubatto, a punènte de San Benignu. ;Paròcchia de San Pietro del Gallo * Gêxa de San Pe(r)u: mensunâ pe'a primma votta du [[1664]] cumme ina capélla de campagna, e sò u(r)igine e sa(r)ean da ligà aa presènsa d'in veggiu pilùn ch'u mustrava ina pitü(r)a de [[Sàn Pê|San Pe(r)u]] cu'in gallu. A l'è stèta issâ a paròcchia du [[1819]], a primma a êsse creâ inta növa diocexi de Cuni, pe vegnì slargâ du [[1832]], quand'u s'è purtàu ciü in âtu a votta e frabicàu e capelette dae parte e u co(r)u. Inta segunda mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] de drentu a l'è stèta pitü(r)â a frescu dai pitûi Gautier e Agnese, mèntre a sò faciâ a l'ha piàu e sò furme d'ancöi cun di travai du [[1879]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/276-chiesa-di-san-pietro-apostolo|tìtolo=Chiesa di San Pietro Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. ;Paròcchia de San Rocco Castagnaretta * Gêxa de San Ròccu: a l'è stèta custruìa inta lucalitè ch'a ne pìa u numme, finìu a [[Pèsta néigra|pèste]] du [[1630]], pe' vutu da pupulasiùn e vuluntè du prève Giacomo Riberi de [[Entracque]], ch'u g'ha dìtu a primma messa du [[1632]]. Finìa inte l'ànnu de dòppu, a l'è stèta issâ a paròcchia dau vescu de Munduvì e a nu l'è cangiâ gua(r)i cu'u tèmpu. A ògni moddu, du [[1937]] u s'è cumensàu a frabicà ina gêxa növa nu gua(r)i da distante, cunsacrâ numma che du [[1956]], mèntre quella veggia a l'ha finìu pe' êsse caciâ zü intu dixèmbre de quellu ànnu, e u n'è restàu numma che u campanìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/197-chiesa-di-san-rocco|tìtolo=Chiesa di San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. * Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia: a se tröva inta burgâ da Cruxetta, raxùn ch'a a fà cunusce cumme a capélla da Cruxetta ascì, pròpiu in sci cunfìn fra Cuni e [[Burgu San Darmàssu]], custruìa du [[1180]] segundu ina targa ch'a gh'è missa. Ciamâ du [[1755]] cumme a capélla de "Salvagna" o "Salvaggia", intu tèmpu u gh'è stètu rembàu de âtre custrusiùi, cumme ina stansia picìna dunde fòscia u ghe staxeva in e(r)emittu. De drentu a l'é(r)a decu(r)â cu'ina pitü(r)a gòtica ch'u ne restàu numma che di tòcchi, mèximu güstu duve(r)àu inta figü(r)a de Ma(r)ìa ch'a se pò vegghe in simma a l'artâ<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2025/08/15/la-cappella-della-crocetta-sullantica-strada-che-divideva-cuneo-da-borgo|tìtolo=La Cappella della Crocetta sull'antica strada che divideva Cuneo da Borgo|dæta=15 agustu 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. ;Paròcchia de Spinetta * Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima ;Âtre architetü(r)e * Veggiu cunvèntu de San Fransescu * Veggia gêxa de San Tumaxu * Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu * Scinagoga de Cuni === Architetü(r)e sivìli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cuneo - Palazzo della Prefettura - 2025-09-26 12-42-03 001.jpg|U palàssiu da Prefetü(r)a Immaggine:PiazzaGalimberti-Cuneo3.jpg|U palàssiu du Tribünà Immaggine:Cuneo palazzo vescovile.jpg|U palàssiu du Vescu </gallery> * Palàssiu Alberti * Palàssiu Andreis di Mondrone * Palàssiu-Cà Galimberti * Palàssiu Delfino * Palàssiu Delfino di Trivero * Palàssiu da Banca d'Italia * Palàssiu da Prefetü(r)a * Palàssiu da Pruvinsa * Palàssiu da Stasiùn * Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica * Palàssiu du Municìpiu * Palàssiu du Tribünà * Palàssiu du Vescu * Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi * Palàssiu Rubatti di Toricella * Palàssiu Scotti di Sauze * Palàssiu Taricchi di Stroppo * Teâtro Toselli * Palàssiu Uffici Finanziari PUF * Vìlla Oldofredi Tadini * Vìlla Tornaforte * Munümèntu au Giuseppe Barbaroux * Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu * Munümèntu aa rexistènsa ==== Pòrteghi ==== {{Çitaçión||''[[:pms:s:Giovanni Cerutti/Canson/Sota ij pòrti 'd Coni|Ij pòrti 'd Coni]]''|Là sota ij pòrti 'd Coni, là sota ij pòrti neuv,<br />a-i é na bela, bela bionda, larà, ch’a vend ij parapieuv.|lingua=PMS}} [[Immaggine:Portici di Cuneo.jpg|miniatura|I pòrteghi de Cuni]] Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci<ref>{{Çitta web|url=https://viaggi.corriere.it/itinerari-e-luoghi/cards/portici-ditalia-le-passeggiate-nel-cuore-di-10-citta/?img=2|tìtolo=Sotto i portici più eleganti d'Italia: passeggiate nel cuore di 10 città|outô=Luca Sartori|dæta=17 nuvèmbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse. Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che [[Bologna|Bulògna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Padova|Pàduva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ecoditorino.org/quali-sono-le-citta-con-piu-portici-in-italia.htm|tìtolo=Quali sono le città con più portici in Italia?|outô=Emanuel Silci|dæta=19 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo – Caserma Vittorio Emanuele II (xilografia).jpg|A caserma Vittorio Emanuele II, [[1893]] Targa Via Cesare Battisti, Cuneo.jpg|Targa au Cesare Battisti in scia caserma ch'a gh'è dedicâ </gallery> * Caserma "Cesare Battisti": nasciüa in gì(r)u au [[1889]] cumme caserma "Vittorio Emanuele II", a l'è stèta fabricâ da fiancu da caserma "generâle Antonio Cantore", ciü antìga, pe' furmà in cumplessu ünicu. Fra i quattri fabrichèi ch'i furmavan sta caserma, quellu ciü a punènte, de ciü prexu pe' êsse duve(r)àu pe'i servissi e di ufissi, u l'è vegnüu a sêde de l'[[Archiviu de Stàttu de Cuni]]<ref>{{Çitta web|url=https://artbonus.gov.it/1431-archivio-di-stato-di-cuneo.html|tìtolo=Archivio di Stato di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Caserma "Gonzaga": missa inte Cursu Soleri, a l'è ancù duve(r)â cumme sêde du cumandu di carabinèi pe'a pruvinsa de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/eventi/cuneo-e-valli/caserma-gonzaga-aperta-al-pubblico_3514.html|tìtolo=Caserma "Gonzaga" aperta al pubblico|dæta=3 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Müsei === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Museo Casa Galimberti - Marcok 2024-10-11 001 015.jpeg|U Müseu Cà Galimberti Cuneo - Museo civico di Cuneo - Marcok 2024-10-11 022.jpeg|Müseu Sivicu de Cuni Cuneo, Museo Diocesano San Sebastiano Interno Sala di San Giacomo, veduta d'insieme con ex voto.jpg|Sâla de San Giacumu, Müseu Diucesàn </gallery> * Müseu Cà Galimberti: u se tröva drentu au palàssiu Osasco, intu scitu ch'u l'é(r)a da famìa Galimberti e intu scagnu de l'aucattu e partigiàn [[Duccio Galimberti]]. Lì, u gh'è in mustra a culesiùn d'ope(r)e d'arte da famìa, ciü che a sò bibliutêca e archiviu<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/vivere-il-comune/luoghi/museo-casa-galimberti/|tìtolo=Museo Casa Galimberti|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Sivicu: u müseu da sitè, da-i [[Anni 1980|ànni '80]] u tröva de pòstu intu cumplessu de San Fransescu e u campa insemme de testimunianse in scia sto(r)ia de Cuni dau sò imprinsippiu fin'au dì d'ancöi. Furmàu da pa(r)eggi fundi, u g'ha fina de bibliutêca e de archiviu stò(r)icu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneocultura.it/musei/museo-civico-di-cuneo/informazioni/|tìtolo=Museo civico di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Diucesàn "San Bastiàn": inta Cuntrâ Munduì, u l'è missu intu cumplessu de San Bastiàn, cu'e ciü tante ope(r)e mustrèi intu müseu ch'e ne vegnen da stu lì e daa cungrega ch'a gh'axeva de sêde<ref>{{Çitta web|url=https://www.museodiocesanocuneo.it/|tìtolo=Il percorso espositivo|outô=Müseu Diucesàn "San Bastiàn"|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu feruviàriu: u se tröva inta [[stasiùn de Cuni]] e u se ghe pò vegghe tante testimunianse in scia sto(r)ia de feruvìe a Cuni, cun tantu de vestì e beretti da feruvê, manifesti, papèi e futugrafìe. De ciü, au de fö(r)a u gh'è in vagùn du [[1943]] e ina veggia [[Lucumutìva FS E.551|lucumutìva E.551]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120929010308/http://www.dlfcuneo.net/museo.html|tìtolo=Il Museo Ferroviario di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Memu(r)iâle Divixùn Arpìna "Cuneense": inta veggia [[stasiùn de Cuni Gessu]], u mette in mustra memo(r)ie e testimunianse da "Cuneense" e di mòrti in guèra de tütta a pruvinsa, cun di repèrti de quelli tèmpi<ref>{{Çitta web|url=https://www.memocuneense.it/|tìtolo=Memoriale Divisione Alpina Cuneense|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Natü(r)a === * Parcu da Zuentù * Parcu da Rexistènsa * Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a * Parcu Munvìsu * Giardìn "Piazza della Libertà" * Parcu da Castagna * Giardìn "Dino Fresia" * Giardìn "Don Cesare Stoppa" * Giardìn "Lalla Romano" * Giardìn "Villa Sarah" * Parcu Parri == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche [[Immaggine:Biblioteca civica di Cuneo - cortile 01.jpg|miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica]] A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305093342/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/cultura/biblioincitta/Pieghevole_Biblioincitta.pdf|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteche della Città di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma ''Biblioincittà''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130127161018/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta.html|tìtolo=Biblioincittà|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. Intu detaju, ste chi e sun: * Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a [[Lengua françéise|lengua fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210353/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellalliance-francaise.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Alliance Française di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210355/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellassociazione-apice.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Associazione APICE di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210319/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dei-bambini-e-dei-ragazzi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dei Bambini e dei Ragazzi|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du [[Club arpin italian|Clüb Arpìn Italiàn]] "A. Borsi": a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210331/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-club-alpino-italiano-a-borsi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Club Alpino Italiano A. Borsi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210349/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-della-camera-di-commercio.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca della Camera di Commercio di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa<ref>{{Çitta web|url=https://archive.is/20121219024220/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-di-doc-sportiva.html|tìtolo=Biblioteca del Centro di Documentazione Sportiva|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210324/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-studi-fond-crc.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Centro Studi della Fondazione CRC di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du [[1802]], e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210116/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-civica-di-cuneo.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Civica di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210409/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-per-ragazzi-di-cuneo-sud.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca per Ragazzi di Cuneo Sud|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cunservato(r)iu "G. F. Gherdini"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210335/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-conservatorio-g-f-ghedini.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Conservatorio G. F. Ghedini di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210359/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-diocesana.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Diocesana di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210406/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-ist-storico-resistenza.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Istituto Storico della Resistenza di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210339/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-museo-casa-galimberti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Museo Casa Galimberti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210117/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-compl-monum-san-francesco.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Complesso Monumentale di San Francesco di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du prugetti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210344/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-progetto-adolescenti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Progetto Adolescenti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210414/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-universitaria-cuneese.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Universitaria Cuneese di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca "Davide Cavaglion": a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte. ;Scö(r)e Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün. I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi "Corso Soleri", "Via Sobrero", "Viale Angeli", "Oltrestura" e "Borgo San Giuseppe", mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle "E. De Amicis", u tecnicu cumerciâle "F. Bonelli", u tecnicu indüstriâle "M. Delpozzo", l'istitüu d'istrusiùn superiûre "S. Grandis", u scientificu e clascicu "S. Pellico - G.Peano", l'I.I.S. "Bianchi - Virginio" e l'I.I.S. "Virgino - Donadio"<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/wp-content/uploads/2025/10/SEDI-ISTITUTI-SCOLASTICI.pdf|tìtolo=Sedi istituti scolastici|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu "Giorgio Federico Ghedini", l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi "A. Macagno". === Parlà de Cuni === U [[parlà de Cuni]] u l'è ina va(r)ietè da [[Léngoa piemontéize|lengua piemuntese]], cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au [[parlà de Tü(r)ìn]]. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi. === Cuxìna === U dûse tipicu de Cuni i sun i "[[cuneesi au rum]]", di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du [[1923]], ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/topnews/edizioni-locali/cuneo/2021/05/25/news/un-secolo-di-cuneesi-il-dolce-che-fa-sognare-golosi-in-tutto-il-mondo-1.40314156/|tìtolo=Un secolo di "cuneesi", il dolce che fa sognare golosi in tutto il mondo|dæta=15 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. == Ecunumia == L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e de l'[[Alevaménto|alevamèntu]], cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu<ref name=":1" />. == Manifestasiùi == * ''Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima'': mustra de béstie fèta fina dau [[1952]] intu tèmpu de [[Qua(r)exima]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106184035/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostre-agricole-mostra-regionale-zootecnica-di-quaresima.html|tìtolo=Mostre Agricole - Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Degustibus'': manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau [[2010]], intu segundu fìn de setemâna de mazzu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150527121951/http://cuneo.degustibus.cuneo.it/|tìtolo=Degustibus|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''La Fausto Coppi'': cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau [[1987]], a cazze aa segunda dumenega de lüju<ref>{{Çitta web|url=http://www.faustocoppi.net/|tìtolo=La Fausto Coppi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Cuneo Illuminata'': fèta dau [[2014]], de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.cuneoilluminata.eu/|tìtolo=Cuneo Illuminata|léngoa=IT|vìxita=2026-01-17}}</ref>. * ''Grande Fiera d'Estate'': manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau [[1976]] fina du [[2019]]. Sta fe(r)a, che dau [[2010]] a g'ha u titulu de "Nasiunâle", a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321193220/http://grandefieradestate.com/|tìtolo=Grande Fiera d'Estate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival'': in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalmirabilia.it/|tìtolo=Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106165759/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostra-regionale-ortofrutticola-citta-di-cuneo.html|tìtolo=Comune di Cuneo - Portale Istituzionale - Mostra Regionale Ortofrutticola - Città di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Fiera Nazionale del Marrone'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa [[castagna]] e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau [[1999]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.marrone.net/|tìtolo=Fiera del Marrone|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Sono un uomo di mondo'': a tèrsa dumenega d'utùbre, dau [[1999]], u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu<ref>{{Çitta web|url=http://www.uominidimondo.it/|tìtolo=Uomini di mondo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Stracôni'': a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7&nbsp;km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]], intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau [[1978]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.straconicard.it/|tìtolo=Stracôni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Scrittorincittà'': ciamâ a ''Festa Europea degli autori'' fina du [[2002]], a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. ''Scrittorincittà'' a l'è inandiâ, dau [[1999]], intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre<ref>{{Çitta web|url=http://www.scrittorincitta.it/|tìtolo=Scrittorincittà|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * ''IllumiNatale'': manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè<ref name=":2" />. == Sport == === Zögu du balùn === [[Immaggine:Stadio Fratelli Paschiero vista Tribuna Matteotti.jpg|miniatura|U stàddiu "Fratelli Paschiero", u campu de cà pe' l'AC Cuneo]] A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'[[Associazione Calcio Cuneo 1905]], fundâ du [[1905]] e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du [[2019]], a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du "Cuneo" u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa. Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du [[2010]] intu [[Centro Sportivo Italiano|C.S.I.]] du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/sport/cuneo-e-valli/calcio-rimpatriata-tra-ex-allinaugurazione-del-museo-dedicato-alla-saetta_53532.html|tìtolo=Calcio, rimpatriata tra ex all’inaugurazione del museo dedicato alla Saetta|dæta=12 setèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli<ref>{{Çitta web|url=http://www.tuttocampo.it/Piemonte/CN/ElencoNews#!|tìtolo=Società calcistiche di Cuneo e provincia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. De ciü, du [[2019]] u l'è nasciüu a "Scuola calcio Cuneo Oltrestura", ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoltrestura.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi Siamo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a [[Cuneo Calcio Femminile]], fundâ du [[1985]], che defèti a l'ha zügàu due votte inta [[Serie A (dònne)|Serie A]], finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa [[Juventus Football Club (dònne)|Juventus Women]] du [[2017]]. === Bricichette === Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du [[Gîo d'Italia|gì(r)u d'Italia]] e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du [[1949]], dunde u [[Fausto Coppi]] u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a [[Pinerolo|Pine(r)òllu]] cun 11'52" in sce [[Gino Bartali]]. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e [[Còlla da Madalena|còlle da Madalena]], [[Còlla du Vars|du Vars]], [[Còlla de l'Izoard|de l'Izoard]], [[Còlla du Munginevru|du Munginevru]] e [[Còlla du Sestriere|du Sestriere]], stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u. Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du [[Tour de France]], a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du [[2008]], ch'a l'è finìa a [[Jausiers]], in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://newsfood.com/cuneo-granda-tour-2008-presentato-il-comitato-organizzatore/|tìtolo=Cuneo: "Granda Tour 2008", presentato il Comitato organizzatore|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref>. === Volley === [[Immaggine:PalazzettodellosportCuneo.jpg|miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta]] A sucietè de [[volley]] de riferimèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u [[Piemonte Volley]], squaddra fundâ du [[1958]] cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du [[2014]], rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du [[2015]], quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du [[Cuneo Volley]], ch'a l'ha cumensàu daa [[Serie B2 (volley òmmi)|Sé(r)ie B]] e che au dì d'ancöi a zöga inta [[Superlega (volley)|Superlega]]. Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a [[Cuneo Granda Volley]], che aù a zöga inta [[Série A1 (volley dònne)|Sé(r)ie A1]]. A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi. === Balùn === In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u [[Balón (zêugo)|balùn]], cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]], u mascimu livéllu du [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]], guagnàu dau Cuni bèn 14 votte, ciü che e 8 vito(r)ie inta [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia de primma categu(r)ìa]]. U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu "Francesco Capello", ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune. === Âtru === Pe'u [[Ballabanastra|basket]] a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta [[Serie C (basket òmmi)|Sé(r)ie C]] da regiùn. Pe'u [[rugby]], a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta [[Serie C (rugby a 15)|Sé(r)ie C]] in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo. A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu "Walter Merlo", daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'[[atletica]]. == Aministrasiùn == === Scindichi de Cuni === [[Immaggine:I-CN-Cuneo13.JPG|miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1860|1862|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1862|1862|Francesco Lovera||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1863|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1865|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1866|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1867|1868|Luigi Fabre||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1869|1872|Giacinto Ballario||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1872|1874|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1874|1884|Virginio Allione||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1885|1888|Giuseppe Calcagno||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1888|1905|Angelo Bocca||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1905|1907|Attilio Pirinoli||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1907|Luigi Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1908|Giulio Bertoldi||Regiu cum.|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1912|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1912|1913|Marcello Soleri||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1913|1914|Marco Cassin||Pro-scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1914|1920|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1920|1925|Antonio Bassignano||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1925|1926|Vincenzo Gueli||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1926|Ugo Franco||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1927|Pietro Frigerio||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1927|1938|Giovanni Battista Imberti|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1938|1940|Michele Olivero|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1940|1941|Giovanni Marchetti|PNF|Pudestè f.f.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1941|Massimo Ferreri||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1943|Carlo Viglino||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Antonio Bassignano||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Angelo Tua||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Pensiero Macciotta||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Caiani|PFR|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Armando Sartirana||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Ettore Rosa|CLN|Scindicu|<ref group="n.">Scindicu indicàu dau Cumitàu de Libe(r)asiùn Nasiunâle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Antonio Toselli|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1951|Luigi Teresio Cavallo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|8 zügnu 1965|Mario Delpozzo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 1965|1976|Tancredi Dotta Rosso|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1976|1985|Guido Bonino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1985|1990|Elvio Viano|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1990|1995|Giuseppe Menardi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 mazzu 1995|11 zügnu 2002|Elio Rostagno|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|11 zügnu 2002|23 mazzu 2012|Alberto Valmaggia|DL - La Margherita|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 zügnu 2017|4 lüju 2022|Federico Borgna|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 lüju 2022|''in càrega''|Patrizia Manassero|PD|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelaggi === A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/la-citta/storia/gemellaggi.html|tìtolo=Gemellaggi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Binelàggio|FRA|Nissa|1964|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|DEU|Fürstenberg/Havel|1974|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|SEN|Richard Toll|1986|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|ARG|Santa Fe de la Vera Cruz|1991|var-da-o=da-u|Santa Fe (Argentinn-a)}} De ciü, a l'è binélla ascì cun<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpalio.org/aneddoti_selva03.htm|tìtolo=Gemellaggio Cuneo-Contrada Selva|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Scìnbolo|600px Verde e Arancione listati di Bianco.PNG}} [[Cuntrâ da Selva]], [[Senn-a|Siena]], da-u [[1959]] == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === [[Immaggine:Cuneo map.png|miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni]] L'[[Autustradda A33 (Italia)|Autustradda A33 Cuni-Asti]] a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'[[Autustradda A6 (Italia)|Autustradda A6 Türìn-Savuna]]. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, ''Cuneo Centro'', e de Cuni Levante'', Cuni Est''. Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta ''Variante Est-Ovest'', che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a "bovesâna", ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmassu|feruvìa Cuni-Boves]]. === Feruvìe === [[Immaggine:Stazione di Cuneo (2).jpg|sinistra|miniatura|U fabricàu da [[stasiùn de Cuni]]]] {{Véddi ascì|Stasiùn de Cuni|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[stasiùn de Cuni]] a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de [[Trenitalia]] pe'a [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa]] e de [[Arenaways]] pe'a [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a [[Piemonte|Regiùn Piemunte]]. Fina du [[1960]] sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]]. A [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa]], cunusciüa cumme a "feruvìa de ma(r)aveje", a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u [[Piemonte|Piemunte]] cu'a [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta. Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a [[stasiùn de Cuni Gessu]], che fina du [[1937]] a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du [[2012]], a [[feruvìa Cuni-Munduvì]] a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a [[Stasiùn de Roata Rossi|fermâ de Roata Rossi]] in scia [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], supressa du [[2003]], e [[Stasiùn de San Benignu de Cuni|quella de San Benignu de Cuni]], in scia [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea pe' Fusàn]]. === Tranvài === [[Immaggine:Cuneo, piazza VE II - 1905.JPG|miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du [[1905]]]] A partì dau [[1877]] a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au [[1948]]: * [[Tranvài Cuni-Burgu San Darmàssu-Demunte|Cuni-Burgu San Darmàssu]] (1877-1948, slungâ du 1914 fina a [[Demonte|Demunte]]) * [[Tranvài Cuni-Drune(r)u|Cuni-Drune(r)u]] (1879-1948) * [[Tranvài Cuni-Salüssu|Cuni-Salüssu]] (1880-1948) * [[Tranvài Cuni-Boves|Cuni-Boves]] (1903-1935) === Ariupòrti === [[Immaggine:Cuneo Airport aerial view.jpg|miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra]] A sitè a l'è servìa da l'[[Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi]], che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu "de Langhe e de Arpi du Mâ", dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da [[Stradda statâle 20 da Còlla de Tènda e da Valâ du Röia|SS20]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoairport.com/|tìtolo=Aeroporto di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-28}}</ref>. St'impiantu u l'è intràu in funsiùn du [[1929]], cu'ina primma pista d'èrba, pe' êsse fètu a növu du [[1960]] e passà de man a di privèi dau [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20251231164144/https://cuneoairport.com/home/storia/|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-05}}</ref>. === Trasporti ürbani === U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa ''Conurbazione di Cuneo'', ch'a l'è gestìa dau ''Consorzio Trasporti GrandaBus''. De ciü, a Cuni u se ghe tröva in [[Ascensû de Cuni|ascensû panu(r)àmicu inclinàu]], ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau [[2009]], st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune. Fra u [[1908]] e u [[1968]] Cuni a gh'axeva fina ina sò [[Réa de filobus de Cuni|réa de filobus]]. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cuni| ]] [[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]] [[Categorîa:Çittæ d'Italia]] jzb1giqx49mllczv8a47s6hx7pvctrh 0 28008 274667 273233 2026-10-09T17:11:08Z N.Longo 12052 r 274667 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Léngoa |nómme = Arbenganese |nomenativo = |altnómme = (ze) ''Arbenganéize'', ''Arbenghéize'', ''Arbenganeise'' |stâti = {{ITA}} |regioîn = {{IT-LIG}}<br /><small>({{IT-SV}}, {{IT-IM}})</small><br />{{IT-PMN}}<br /><small>([[Àutu]], [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] de [[Garesce]], [[Cravaüna]])</small> |persónn-e = ~10.000<ref group="n.">Dètu stimàu in scia bàse da pupulasiùn de l'area interesâ (inclüsa quella de aree de transisiùn) e du dètu ISTAT in scia difuxùn de lengue regiunâli, in persentuâ, a l'ànnu 2015</ref> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Lengue indueuropée]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Italiche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumanse]] |fam4 = Rumanse de punènte |fam5 = Gallu-Rumanse |fam6 = Gallu-Italiche |fam7 = [[Lengoa ligure|Lìgü(r)e]] |fam8 = [[Lìgure céntro-òcidentâle|Lìgü(r)e du sèntru punènte]] |fam9 = '''Arbenganese''' |mappa = Dialétto arbenganéize.png |didascalia = Difuxùn de l'arbenganese, in selestìn e zòne de transisiùn. |estræto = Tütti i òmmi i nàscen in libertè e i sun pa(r)eggi in dignitè e diritti. I sun dutèi de raxùn e de cusciènsa e i l'han da fà l'ün cun l'âtru in pìna fraternitè.<br /><small>(arbenganese sitadìn)</small><br /> ------------------------ Tütti i òmmi i nàscen in libertài e i sun pa(r)eggi in dignitài e diritti. I sun dutài de raxùn e de cusciènsa e i l'han da fà l'ün cun l'âtru in pìna fraternitài.<br /><small>(arbenganese fö(r)a de mü(r)aje)</small> }} L''''Arbenganese''' (o ascì ''u dialettu d'Arbenga'', in riferimèntu au parlà sitadìn<ref group="n.">Ciü in generâle, pe' inclüdde intu discursu e parlè d'in gì(r)u aa Ciâna e de valè, a se duve(r)a l'espresciùn ''parlè arbenganesi'' o ''parlè ingàune''</ref>, ''arbenganéize'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]) u l'è 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]] parlàu pe'u ciü inta [[ciâna d'Arbenga]] e inte valè du sò entrutèra ([[Valâ du Le(r)ùn|Le(r)ùn]], [[Valâ d'A(r)òscia|A(r)òscia]], [[Valâ du Pennavaire|Pennavaire]] e [[Valâ du Neva|Nêva]]), ch'u fa parte du cuscì dìtu grüppu du [[lìgure céntro-òcidentâle|Lìgü(r)e du sèntru punènte]], dund'a l'è a varietè ciü difüsa. == Sto(r)ia == L'arbenganese, cumme e âtre varietè da [[Lengoa ligure|lengua lìgü(r)e]], u s'è evulüu in scia base du latìn vurgâ e, prubabilmènte daa creasiùn da [[Màrca aleràmica|marca ale(r)amica]] e de [[Marca ardüinica|quella ardüinica]], cu'u rèstu du Punènte u l'ha cumensàu a evolvise cun di carateri soi. Pe' stu fètu chi u dev'êsse stètu üna de primme varietè a adutà a tipica palatisasiùn lìgü(r)e di grüppi latìn ''PL'', ''BL'', ''FL'', alantu(r)a spantegâ numma fra a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] e u [[Monferòu|Bassu Munferàu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|curatô=Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt|tìtolo=Die einzelnen romanischen Sprachen und Sprachgebiete vom Mittelalter bis zur Renaissance|url=https://books.google.com/books?id=n3rh8ltHjWQC&pg=PA111|ànno=2010|editô=Walter de Gruyter|çitæ=Tübingen|léngoa=IT|pp=117-119|volùmme=Vul. 2|òpera=Lexikon der Romanistischen Linguistik|capìtolo=128. Ligurien (Liguria)|cid=Sicardi, 2010|ISBN=3-110-93835-9}}</ref>. Cu'a sutumisciùn ai zenesi du [[1251]], cumm'u l'è capitàu pe'u rèstu da Rive(r)a, u l'è pe(r)ò cangiàu u codice de riferimèntu, cu'e evulusiùi rivèi dòppu ch'i l'han purtàu a semejâse de ciü a [[Lengoa zeneize|quellu de Zena]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Fiorenzo Toso|ànno=2005|tìtolo=Storia della cultura ligure|revìsta=Dino Puncuh, Atti della Società Ligure di Storia Patria|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|volùmme=Vul. 45|nùmero=119, fasc. II|pp=196-197|léngoa=IT|url=http://www.rmoa.unina.it/6037/1/5cd0b97458603844da43498f94b72e76.pdf}}</ref>. Scibèn che du bèllu rè(r)e, u parlà d'Arbenga u l'è ün di pôchi ch'e ghe sun de testimunianse scrìte fina da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], scibèn che inte di tèsti dunde lengua e grafìa e se mesccian au [[Léngoa latìnn-a|latìn]]. Ste testimunianse lì, ch'e rivan armenu dau [[XIV secolo|Trexèntu]], e sun cuntegnüe inte di papèi dife(r)ènti, cumme quellu du [[1384]] cun l'apaltu di travai pe' rangià u [[Campanìn da catedrâle de San Michê (Arbenga)|campanìn]] da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]]<ref>{{Çitta|Toso, 2009|Vul. II, p. 128}}</ref>. Da sti scrìti i se vegghen zà pa(r)eggi trèti ch'i se destaccan dau parlâ de sitè cun in'impurtante tradisiùn lete(r)a(r)ia, survatüttu [[Zena]] e [[Sann-a|Savuna]], e fina quarche caratere ch'u pà ligâse a quelli d'ancöi. Fra sti lì, de spessu a ''-r-'' primma e doppu de cunsunante a vegne scrìta ''-l-'', int'in moddu scimile aa debulèssa generâle da ''-r-'' intervucalica ch'a se tröva au dì d'ancöi e che, inte de varietè arbenganesi [[Valâ de l'A(r)òscia|de l'A(r)òscia]], a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante. Presempiu u gh'è, defèti, ''flustum'' du [[1362]], ''palmi'' du [[1382]], ''plender'' e ''plumeramente'' du [[1384]] e in ''segultà'' ancù du [[1511]]<ref>{{Çitta|Toso, 1996|p. 9}}</ref>. Dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a s'è cunservâ ancù in'impurtante testimuniansa, in'[[U(r)asiùn aa Vèrgine arbenganese|u(r)asiùn aa Vèrgine]] du [[1461]], ch'a repìa u tìpu lete(r)a(r)iu de lòde a Ma(r)ìa du seculu de primma e che, a despetu di âtri scrìti du sò tèmpu, a presènta ina lengua ciütòstu sccetta e nu gua(r)i tuscanizâ, daa scritü(r)a in pò urdena(r)ia e infruensâ dau latìn, cun pa(r)egge ipercuresiùi cumme ''petimecto'', ''facto'', ''morcte'', ecc ch'e sun segnu du cuntèstu pupulâre de dund'a l'è sciurtìa<ref>{{Çitta|Toso, 2009|Vul. II, p. 29}}</ref>. Levèi ste testimunianse ciü antìghe, besögna spetà pa(r)eggi seculi perché l'arbenganese, cumm'u l'è vegnüu au dì d'ancöi, u secce turna missu 'n sciü papê. E primme puesìe ch'a se fà de mensiùn, che pe(r)ò e se sun pèrse, i duve(r)ean remuntà ai [[Anni 1930|ànni Trènta]], scrìte daa mèstra Angioletta Romagnoli. A l'ürtimu, inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], i sun sciurtìi i primmi libretti a stampa cun di cumpunimènti in arbenganese: du [[1978]] a gh'è l'<i>Agendina Albenganese 1979</i> du [[Vincenzo Bolia]] mèntre du [[1979]] u l'è sciurtìu u ''Rime in dialetto ligure albenganese'' cun dui tocchi, ''I arbenganesi'' e ''Due lavande(r)e'' ''d’Arbenga i se saluan de mattin vixin a Senta'', ch'i sun, inte l'urdine, du [[1952]] e du [[1953]], i ciü veggi a êsse mai pübbrichèi. Du [[2009]] u l'è pe' cuntru sciurtìu u grande ''Disiunai"u Arbenganeṡe'', de l'Angelo Gastaldi, u primmu pe' stu parlà<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|dæta=10 dixèmbre 2010|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11}}</ref>, e, du [[2025]], in vucabula(r)iu du Vincenzo Bolia, cu'a primma gramatica scrìta de l'arbenganese<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2025/09/vocabolario-del-dialetto-di-albenga-il-4-la-presentazione-allauditorio-san-carlo/|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga, il 4 ottobre la presentazione all'Auditorio San Carlo|dæta=30 setèmbre 2025|léngoa=IT|vìxita=2025-12-13}}</ref>. == Descrisiùn == U dialettu arbenganese u l'è üna de [[Variànte lìguri|varietè]] ciü impurtanti da lengua lìgü(r)e a êsse parlèi inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], ligàu a l'infruènsa stu(r)icamènte esercitâ daa sitè ingàuna, pe' lungu tèmpu grande [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sêde vescuvìle]] e lìbe(r)u cumün, puntu de partènsa de traffeghi e de cumèrci versu u [[Piemonte|Piemunte]]. Au de là che inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] u l'è difüsu inte âtre valè d'in gì(r)u a sta chi, cumme a [[Valâ du Neva|valâ du Nêva]] o a zà mensunâ [[valâ de l'A(r)òscia]]. Versu levante se pò truvà l'arbenganese fìn au paìse du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], culonia de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] d'[[Arbenga]] fundâ du [[1288]], e inta [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]], pe' lascià, de dòppu, u pòstu a di dialetti de transisiùn cu'u grüppu du [[Lìgure centrâle|lìgü(r)e du sèntru]]. Versu meridiùn u gh'è u passaggiu au [[Dialettu ar̂ascìn|dialettu a(r)ascìn]], ch'u furma di dialetti de transisiùn cun l'arbenganese parlèi inta valâ du [[Lerón|scciümme Le(r)ùn]]. Ciü estesa a l'è a presènsa inte l'entrutèra, lungu u cursu du [[turènte A(r)òscia]], dund'e se ponen truvà parlèi de stampu arbenganese armenu fìn a l'artessa du cumün da [[A Cêve|Cêve]], zà inta [[Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|pruvinsa de Impe(r)ia]]. In'âtra variante ligâ ciü de strêtu a stu parlà chi a l'è quella du paìse de [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegrossu]]. De dòppu d[[a Cêve]], i ghe sun dialetti de transisiùn cun ciü infruènse de Impe(r)ia. Versu setentriùn i se incuntran i parlèi du grüppu [[Lìgure arpìn|Ligü(r)e arpìn]], cumme l'[[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]. Inte sta diresiùn chi i se trövan ancù di tràtti arbenganesi inte parlè de l'âta valâ du Nêva, mèntre i dialetti de l'âta valâ du Pennavaire (de [[Àutu]] e [[Cravaüna]]) i sun minimamènte infruensèi da l'urmeascu; de cuntru e frasiùi garescine de [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] e de Vôte, sutt'au Piemunte ma intu versante lìgü(r)e da [[Còlla de San Benardu]], e presentan 'na mescciü(r)a cu'u [[dialettu garescìn]], avendughe pe(r)ò ina fòrte cumpunènte ingàuna. == Grafìa == Cumme pe' tante âtre varietè da lengua lìgü(r)e, pe' l'arbenganese a nu l'exìste 'na grafìa tradisunâle o ufisiâ pe' puêlu transcrìve; inti tèmpi ciü resènti i ghe sun stèti pe(r)ò di tentatìvi inte stu sènsu, cu'a raxùn de preservà a parlâ. Fra e divèrse prupòste e se ponen vegghe, presèmpiu, a grafìa duve(r)â dau giurnalista e puêta [[Vincenzo Bolia]] pe'e sò òpe(r)e<ref>{{Çitta|Bolia, 2015|pp. 18-21}}</ref> e quella üsâ da l'Angelo Gastaldi intu sò ''Disiuna"iu Arbenganeṡe''. {{Colonne}} {| class="wikitable" |+Grafìa Bolia !Létte(r)e !Sòi IPA/AFI !Nòtte |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |D |d | |- |E |e/ɛ |e serâ/ e avèrta |- |F |f | |- |G |g/dʒ | |- |H | |mütta, cumme in italiàn |- |I |i | |- |Ï |ij |són du [[Lengua françéise|fransese]] "fami'''ll'''e" |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serâ/o avèrta |- |EU |ø |són de '''eu''' fransese |- |OEU |œ |són du fransese "c'''oeu'''r" |- |P |p | |- |Q |k | |- |R |r | |- |Ȓ |ɹ |són da '''r''' evanescènte |- |S |s | |- |Ṡ |z |són da "s" de l'italiàn "ro'''s'''a" |- |SC-C |ʃ+ʧ |són da pa(r)òlla "'''sc-c'''iümma''"'' |- |SSC |ʃ |són de l'[[Léngoa italiànn-a|italiàn]] "'''sc'''i", rinfursàu |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |són da "u" fransése |- |V |v | |- |X |ʒ |són du fransése "'''j'''ardin" |- |Z |z |són da s de l'italiàn "ro'''s'''a", da lezze pa(r)eggiu a ṡ |} {{Colonne spezza}} {| class="wikitable" |+Grafìa in u<ref group="n.">Adatamèntu da generâle grafìa in u a l'arbenganese</ref> !Létte(r)e !Sòi IPA/AFI !Nòtte |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |D |d | |- |E |e/ɛ |e serâ/ e avèrta<ref group="n.">Ascì ê, cun in són ciü lungu</ref> |- |F |f | |- |G |g/dʒ | |- |H | |mütta, cumme in italiàn |- |I |i | |- |Ï |i: |son da i lungâ |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serà/o avèrta |- |Ö |ø |són de '''eu''' fransese |- |P |p | |- |Q |k | |- |R |r/ɹ |ɹ u vegne pa(r)egge votte nu marcàu o indicàu fra pa(r)èntexi |- |S |s | |- |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |són da "u" fransese |- |V |v | |- |X |ʒ |són du fransese '''j'''ardin |- |Z |z |són da "s" de l'italiàn "ro'''s'''a" |} {{Colonne spezza}} {| class="wikitable" |+Grafìa Gastaldi !Létte(r)e !Sòi IPA/AFI !Nòtte |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |D |d | |- |E |e/ɛ |e serâ/ e avèrta |- |F |f | |- |G |g/dʒ | |- |GGN |ɲ: |sòn de "gn" italiàn, rinfursàu |- |H | |mütta, cumme in italiàn |- |I |i | |- |Ï |ij |són do [[Lengua françéise|fransese]] "fami'''ll'''e" |- |J |ʒ |són du fransese "'''j'''ardin" |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serâ/o avèrta |- |EU |ø |són de '''eu''' francese |- |OEU |œ |són du fransese "c'''oeu'''r", u se duve(r)a pe' marcà e c/g "dü(r)e" o inte sèrti âtri câxi |- |P |p | |- |Q |k | |- |R |r | |- |" |ɹ |són da '''r''' evanescènte |- |S |s | |- |Ṡ |z |són da "s" de l'italian "ro'''s'''a", intervucalica |- |SC-C |ʃ+ʧ |són da pa(r)òlla "'''sc-c'''iümma''"'' |- |SSC |ʃ |són de l'[[Léngoa italiànn-a|italiàn]] "'''sc'''i", rinfursàu |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |són da "u" fransése |- |V |v | |- |Z |z |són da "s" de l'italian "ro'''s'''a", au prinsipiu de pa(r)òlle e inte sèrti âtri câxi |} {{Colonne fine}} == Moddi de dì == * ''Roa roa pe u cian che u marotu u porta u san''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernesto Ghione|tìtolo=Erli. Testimonianze tra storia e leggenda|url=https://books.google.com/books/about/Erli.html?id=vIvsxgEACAAJ|ànno=1986|editô=La Gazzetta Ligure|çitæ=Uvàda (Lisciandria)|léngoa=LIJ,IT|pp=74|capìtolo=U luvu e a urpe}}</ref> * ''Stüccu e pitüa fàn bèlla figüa'' * ''Se e nìvure vén dau mâ pîa u bö e vaténe a cà, se e nivure vén da a muntàgna pîa u bö e và in campàgna'' * ''Ciöve, baxîna, tütti i màtti vàn aa ma(r)ìna'' * ''Carlevâ u l'è mortu, ciüccu cumme in pòrcu, u l'ha lasciàu ai sò fiöi stuchefìsciu e faxöi'' * ''Vöia de travaiâ satim'adossu travàia ti che mi nu pòssu'' * ''Stràsse cun stràsse, pigöggi cun pigöggi'' * ''Ciöve, ciöve, e gaìne fan e öve'' == Testimunianse scrìte == === Arbenganese d'Arbenga === * {{Çitta lìbbro|outô=Nada Ricci Torri|tìtolo=Recampémule: raccolta di ninne nanne, filastrocche, giochi e scherzi in dialetto albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0217109|ànno=1977|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Agendina albenganese 1979 con quattro canzoni "tradotte" nel dialetto di Albenga|ànno=Dixèmbre 1978|editô=ALDA|çitæ=A(r)àsce}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nada Ricci Torri|tìtolo=...e te ghe daggu a zunta!|url=https://www.reteitalianaculturapopolare.org/archivio-partecipato/item/1455-e-te-ghe-daggu-a-zunta.html|ànno=1981|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angioletta Romagnoli|tìtolo=Rime in dialetto ligure albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0034891|ànno=1986|editô=Tipografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angioletta Romagnoli|outô2=Nadia Ricci Torri (prefasiùn de)|tìtolo=Poesie di Angioletta Romagnoli|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0070996|ànno=1989|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Vecchi detti, motti ed espressioni degli Ingauni: Ricordi e ricerche|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0095356|ànno=1992|editô=Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Dagnino|tìtolo=A funtana|ànno=1995|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0178240|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'. Ricordi d'in arbenganese innamu"au du so paise|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|ànno=2005}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=''Disiuna"iu Arbenganeṡe - Dizionario Albenganese''|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Liguria e altre poesie nel dialetto ligure di Albenga|ànno=2010|editô=Nuova Editrice Genovese|çitæ=Zena|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0239397}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Dagnino|tìtolo=Farfalle. Poesie|ànno=Utùbre 2011|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0114526|léngoa=LIJ, IT|outô2=Ciso Risso (ilustrasiùi de)}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=''Pensceṛi… paṛolle''|url=http://www.clubautori.it/vincenzo.bolia/pensieri.parole5|ediçión=3|ànno=2015|editô=Montedit|çitæ=Melegnàn|cid=Bolia, 2015|ISBN=978-88-6587-5544}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utùbre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|ISBN=979-12-985789-0-6}} === Varietè arbenganesi === * {{Çitta publicaçión|outô=Scö(r)a Elementâre d'Èrli|ànno=1975|tìtolo=Filastrocche e proverbi in dialetto raccolti a Erli dagli scolari|revìsta=La ricchezza di Erli|nùmero=2|léngoa=LIJ, IT|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&struct:1016=ricerca.parole_tutte%3A4%3D6&select_db=solr_cbl&biblioteche=&Invia=cerca&saveparams=false&item:1016:Any=Erli&filter_nocheck:3088:Biblioteche=&nentries=1&searchForm=opac%2Fcbl%2Ffree.jsp&do_cmd=search_show_cmd&curr_ric=free.jsp&struct:3088=ricerca.parole_almeno_una%3A%40or%40&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&fname=none&from=2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angela Bruzzone|tìtolo=Cose da Türchi: raccolta di filastrocche, giochi, e scherzi, proverbi, modi di dire e soprannomi in dialetto cerialese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026615|ànno=1982|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=A Cumpagnia di S-ciancalassi|tìtolo=U gh'è de tüttu cumme a Zena. Soprannomi, proverbi, favole, filastrocche, modi di dire ed altro in dialetto toiranese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO01638251|ànno=Lüju 1995|editô=Tipografia Litografia Ligure|çitæ=Löa|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA30262|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=LIJ, IT}} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references/> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Luciano Livo Calzamiglia|ànno=1979|tìtolo=Preghiera alla Vergine di Anonimo albenganese - 1461 - Sanctisima Regina Maire de Dè|revìsta=Vetta|volùmme=10|nùmero=2|p=12|léngoa=IT|abstract=X|url=http://www.centrostudiponentini.it/bibliografia/albenga.html}} * {{Çitta publicaçión|outô=Luciano Livo Calzamiglia|ànno=1984 (ma 1986)|tìtolo=Una preghiera alla Vergine di anonimo albenganese (1461)|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=ns XXXIX|pp=47-49|léngoa=IT|abstract=X|url=https://scholar.google.com/scholar?cluster=1408792039864077440}} * {{Çitta publicaçión|outô=[[Emilio Azaretti]]|ànno=1985|tìtolo=Testi trecenteschi in volgare albenganese|revìsta=Rivista di studi liguri|volùmme=51|nùmero=1-3|léngoa=IT|abstract=X|url=https://scholar.google.com/scholar?cluster=10970562363942295398}} * {{Çitta publicaçión|outô=[[Fiorenzo Toso]]|ànno=1996|tìtolo=Un capitolo in volgare dello Statuto di Apricale (1474). Appunti per una storia linguistica della Liguria occidentale in età tardo-medievale|revìsta=Intemelion. Cultura e territorio|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.intemelion.it/pdf/02/01-toso.pdf|cid=Toso, 1996}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali|ànno=Nuvèmbre 2009|editô=Le Mani|çitæ=Reccu|léngoa=LIJ, IT|cid=Toso, 2009}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Bolia|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0509637|ànno=Utùbre 2025|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Bolia, 2025|ISBN=979-12-985789-0-6}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230325193811/https://www.albengacorsara.it/2019/03/22/il-bacino-fluviale-del-centa-aspetti-linguistici/|tìtolo=Il bacino fluviale del Centa: aspetti linguistici|outô=Redazione Corsara|outô2=(relatû) [[Fiorenzo Toso]]|dæta=22 marsu 2019|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Lengua ligure]] a4tmvvt60tpdtfji7ed8lxvpm0hr1x5 0 29999 274661 269932 2026-10-09T17:08:01Z N.Longo 12052 r 274661 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[File:Diocesi di Albenga-Imperia.png|thumb|Mappa du teritòiu da diocexi|250px]] A '''diocexi de Arbenga e Impe(r)ia''' (''Dioecesis Albingaunensis-Imperiae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]) a l'è ina sêde da [[Catoliceximo|Gêxa catôlica]] in Italia, ch'a dipènde da l'[[Arcidiòcexi de Zêna|arcidiocexi de Zena]] e a fa parte da [[Región eclesiàstica Ligùria|regiùn eclexiastica Ligü(r)ia]]. Intu [[2022]] a l'ha cuntàu 153.000 batezèi in sce 172.000 abitanti. A l'è rezüa dau vescu Guglielmo Borghetti. == Terito(r)iu == {{Véddi ascì|Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} U terito(r)iu da diocexi u cumprènde a parte de punènte da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] e quella de levante da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeia]]. A cunfina a punènte cu'a [[Diocexi de Ventemiglia-Sanremu|diocexi de Vintimìa-Sanremmu]], a setentriùn cun [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e a levante cun [[Diocexi de Sann-a-Noi|quella de Savuna-Nûi]]. A sêde vescuvìle a l'è a sitè d'[[Arbenga]], dund'a se tröva a catedrâle de San Michê. A [[Imperia|Impeia]] a [[Baxilica de San Maurissiu (U Pòrtu)|baxìlica de San Mau(r)issiu]] a mantegne l'incàregu de cuncatedrâle da diocexi. In ciü i se trövan ascì due baxìliche minui, quella de San Giuànni Batìsta a [[Inéia|Uneja]] e quella de [[Baxilica de San Nicolò (A Pria)|San Nicolò]] aa [[A Prìa|Prìa]]. U terito(r)iu da diocexi u l'è estesu pe' bèn 979&nbsp;km² frasiunàu poi inte 161 paròcchie, distribuìe fra: * a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], cu-i cumüi de [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arbenga]], [[Andôa|Andö(r)a]], [[Arnascu]], [[Barestin|Ba(r)estìn]], [[Buinzan|Buissàn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Borṡi e Veressi|Bòrzi e Ve(r)ezzi]], [[Casanöva]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Cixan|Cixàn]], [[Èrli]], [[Finô|Finâ]] (numma pe'e frasiùi de [[Gura|Gûra]] e [[Olle]]), [[Garlenda]], [[Giüstexine|Giüstènexe]], [[L'Aigheuja|Leigueja]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Naxin|Naxìn]], [[Unsu]], [[Utuê]], [[A Prìa]], [[Staanéllu|Stelanellu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Téstegu]], [[U Tû|U Tuvu]], [[Vendùn]], [[Villanöva]] e [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]]; * a [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impe(r)ia]], cu-i cumüi de [[Aquila (cumüne)|Àquila]], [[Armu]], [[Uigu|Au(r)ìgu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumàu]], [[Cairònega|Ca(r)iònega]], [[U Sèrvu|Sêrvu]], [[Cexi|Céxi]], [[Ciüsànegu|Ciüsanegu]], [[Ciüxavéja|Ciüsavegia]], [[Sivessa|Civessa]], [[Cuxe]], [[Aèntìn|Diàn Arentin]], [[U Castéllu de Diàn|U Castellu de Diàn]], [[A Maina de Dian|A Maina de Diàn]], [[Dian San Pê]], [[U Duseu|U Dusseu]], [[Imperia|Impe(r)ia]], [[Lüxinascu|Lüxinàscu]], [[Mendaiga]], [[Muntegrossu Cian de Laite|Muntegròssu]], [[Prebüna|Priabrüna]] (numma pe'u paìse), [[A Cêve]], [[Puntedasce]], [[Purnasce|Purnàsce]], [[Prelà]], [[Ransu]], [[Ressu]], [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], [[Vaxìa]], [[Vesargu]] e [[Vìlla Faròdi|A Villa]]. == Stòia == === Etè clascica === A tradisiun lucâle a cunscide(r)a Arbenga a sêde du marti(r)iu de San Calocciu, tradisiunalmente fissâ fra i ànni [[121]] e [[125]], u santu u l'éa in üfisiâle bresciàn aa curte de l'impe(r)atû ruman Adriàn; i àtti du sò marti(r)iu e nu sun ben cià(r)i, asemme a quelli de san Faustin e Giuvìtta, pe questu van ancù ve(r)ificàe du tüttu. Nunustante questu, in sciu pre-supòstu scitu de sepurtüa du santu a se riünìva a primma cumünitè cristiàna ingàuna, e dai scàvi archeulogici u pà che u pòstu (curispundente au sucescìvu munastê de San Calocciu au Munte)<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|tìtolo=Albenga. Un antico spazio cristiano, Chiesa e monastero di San Calocero al Monte|url=https://books.google.com/books?id=mOkSQgAACAAJ|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-75-63521-8}}</ref>, l'éa zà stàu in postu privuegiàu inte l'epuca imperiâle pe sepelì e sàrme. Düante u prucèssu de <ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Paganetti|tìtolo=Istoria ecclesiastica della Liguria|ànno=1765|editô=|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=11, 270}}</ref><ref>{{Çitta|Semeria, 1843|p. 353}}; {{Çitta|Rossi, 1870|p. 76}}</ref> vangelizasiun d'Arbenga, l'axeva avüu impurtansa ascì san Calimêu, véscu de Milan, atîvu inta secunda mitè du [[III secolo|III seculu]]; sta côsa a leghe(r)éva a difuxùn du cristianêximu inta sitè e lungu tütta a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punente]] aa diocexi milanese. I stüddi archeulògici mustran cumme za dau [[V secolo|V seculu]] in sitè se truvava ina ben difüza cumünitè cristiana, fàttu testimuniàu ascì daa cuntempuranea custrusiùn da catedrâle de San Michê e du [[Batiste(r)u d'Arbenga|batistêu]] lucâle, ma ascì dae gêxe simite(r)iàli föa dae müagie sitadine, cumme quelle de San Calocciu e de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]]. Âtru eventu fundamentâle pe a stòia religiusa ingàuna l'è stâ a presensa de [[San Martìn de Tours|San Martìn]], vescu de Tours, in sce l'[[ìsua Gainâa]] pôcu doppu a metè du [[IV secolo|IV seculu]] ch'u pà êsse a pröva da presensa de in polu religiusu zà urganisàu, ben primma da mensciun du véscu ''Quintius:'' propiu a questu sentru u santu l'axeva pusciüu fa riferimentu.<ref name="beweb">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}</ref><ref>''Leonis Magni Epistule'', XCVII, 3, in ''Patrologiae cursus completus, series latina'', a cüa de J.P. Migne, 54, Pa(r)îgi, 1881</ref> L'istitusiun da diocexi rizülta cumunque ciütòstu tarda, in quantu fundâ següamente dòppu a mòrte de Sant'Ambrogiu.<ref>{{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 6}}</ref> U primmu vescu, Quinsiu, du quale l'emmu nutissa sèrta, remunta au [[451]], firmatà(r)iu da lete(r)a du scinudu de Euzebiu, [[Arcidiocexi de Milan|véscu de Milàn]], inviâ au pappa Leun I; inta curispundensa a se stabuiva a cundànna de Nestò(r)iu e de Eutiche (Mànsi); tüttavia fra e istitusiun religiuse de questu genere, a duxéa esse a primma in urdine de fundasiun, vistu che nu se tröva tràccia di véscuvi de Vinimìa e de Savuna armenu fin a l'ànnu 680, annu da partecipasiun de queste due figüe a ün di cuncui de quel'epuca.<ref>''Aghatonis Pape Epistule'', III, col 1238, in ''Patrologiae'', cit., 87, Pa(r)îgi, 1863</ref> U(r)igina(r)iamènte ae dipendense de l'arcidiocexi de Milan, u sò teritòiu u l'éa limitàu a setentriùn dau spartiaiva arpìn, mèntre a levante rivava scin a [[Finô|Finâ]] e a Punente cumprendeva a zòna sanremasca. A scuvèrta de in edifissiu eclexiàsticu cun funte bateximâle intu paise da [[A Riva (cumüna)|Riva]], cun datasiun curispundente au [[VI secolo|VI seculu]] mustran in urganisasiun cristiàna de campagne e testimonian ascì in urganisasiun du teritòiu bazâ in scia cêve lucâle. === Etè de Mezzu === Inti seculi a vegnì e nutissie insci vescuvi de Arbenga sun framentà(r)ie, armenu fin a l'ànnu Mule. Âtri scavi archeulogici l'han purtau turna aa lüxe u numme de 'n véscu cuntempuraneu a l'etè de Quinsiu, stu lì u se(r)éva Benedettu. Au cunciliu pruvinsâle de [[Milan|Milan]] du [[679]], ch'u s'éa espressu cuntru i ideâli du munutelismu, l'axeva piàu parte ascì u véscu arbenganese: ''Bono''; pa(r)eggia a partecipasiun au scinudu rumàn in prepa(r)asiunau seguente cuncuiu ecümenicu du 680-681. Âtri dui véscuvi, Iünsiu e Martirian, culuchèi stu(r)icamente fra a mitè du [[VI secolo|VI]] e a mitè de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], sun reciamèi inti ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris''. De l'epuca presedente a quella carulingia gh'è Dexide(r)iu, che u l'ha cunsacràu a gêxa de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de San Pê]], inta [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atella]]. Egidürfu l'axeva piàu parte invêce au cunciliu milanese a livellu pruvinsale de l'[[864]], cun 'na funsiun de sarvaguardia de l'urdinamentu eclexiasticu e du cuntrollu de l'upe(r)àu du véscu inta giü(r)isdisiun diucesana. Sèra u [[IX secolo|IX seculu]] u véscu Benedettu Revelli, a l'imprensippiu abâte du munastêu de l'Ìsua epoi elezüu vescu arbenganese, vene(r)àu intu Mediuevu e canunisàu poi intu [[XVII secolo|XVII seculu]]. Arbenga, asemme ae sitè de Vadu e de Vintimìa, aturnu a l'[[825]], vegne cunscide(r)â, dandu amèntu au capitulàre de Lutà(r)iu I, cumme üna de mête pe i zueni ch'i vönen stüdià, mèntre i chierici duxevan andà a stüdià a [[Turin]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=J. Carbonara|nómme=|cognómme=|tìtolo=Giovanni|ànno=1981|editô=|çitæ=Rumma|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|tìtolo=La Cattedrale di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Litografia Bacchetta|çitæ=A Burdighea - Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86-79631-5}}</ref> Ina presensa de fundamentale impurtansa a l'éa quella di munasté(r)i benedetìn ch'i cuntribuìvan au rafursamentu religiusu da diocexi. Fra sti chi, particularmente, se distinguéva quellu de l'Ìsua, giüstu de frunte aa sitè, che intu [[1044]], grassie a ina particulâre cuncesciùn du Pappa Benedettu IX, l'éa stàu ezentàu da l'aministrasiùn vescuvìle. Grassie a questa particularitè u munastê u l'éa sciurtìu a utegnì diverse prupietè nu sulu in Itàlia, ma ascì in [[Catalogna|Catalògna]], in [[Provensa|Pruvensa]] e in [[Corsega]]. Inte l'annu [[1064]] a cü(r)ia ingàuna l'éa ancù sutta ae dipendense lumbàrde, difatti l'éa in vigure u pagamentu de tàsce d'in annu in annu. U prelàu diucesàn Erembertu axéva poi partesipàu au scinudu de Pavìa, ch'u s'éa svoltu u [[25 òtôbre|25 d'utubre]] [[1046]], u sulu fra tütti i vescuvi ligü(r)i, incuntrandu u suvràn Enrîcu III u Negru, ch'u rapresentava ina reuniùn de curte aa fìn de stabuì a so ca(r)â versu Rumma, a testimuniâ u legamme fra u teritòiu arbenganese e u Regnu d'Italia. Se cumprende invêce, grassie aa còppi de 'n ducumentu du 29 de zügnu du [[1076]], a cuncesciùn a l'abasìa de San Pê de Tui(r)àn de 'n mu(r)ìn intu paìse, firmàu cun u cunsensu de ben 22 canònici da cattedrâle elenchèi in urdine de dignitèi e de duzze ''muites Sancti Ioanis'', (primmu de l'elencu ''Conradus'', avucàu de l'episcòpiu). U ducumentu u ne mustra ducca cumme a cü(r)ia a l'éa gestìa da in alunga sé(r)ie de canònici ch'i fiancavan u vèscu (a l'epuca Deudàu), asemme a 'na clientêla armâ, con incàreghi ben definìi e ch'a fa imaginâ in patrimôniu vastu, tantu da paê puntu de riferimentu ascì a livellu puliticu.<ref>Navone, Dell'Ingaunia, cit., III, pp. 204-205, còpia du Seisentu du canônicu Paneri</ref> Du [[1127]] u munastê de San Luénsu a [[Varigotti|Va(r)igòtti]] vegne cucessu da parte de Bunifassiu du Vastu au vescu ingàunu, intu stessu periudu sun strétti i rapòrti cu-a sitè de Lerìn. A furtüna de l'abasia a Tui(r)àn a munta, grassie püe a l'asiun du véscu Utùn, intu [[1149]], che paralelamènte sette ànni primma l'axéva cunfermàu u cuntròllu da parte da gêxa de San Steva de [[Zena]] e gêxe de San Steva a [[Sanremu|Sanremmu]] e de Vuarêgia. Inte sta fase a prusegue l'uranisasiun cu-e cêvi lucâli, inta fàscia cumprésa fra a valâ de dl'Aròscia e u finalese, e (in scia còsta) fin au Pòrtu. Au de föa de questa sudivixun gh'éa u gurfu de Diàn, ancù sutta a l'abasìa de [[Dian San Pê|San Pê]]. Intu [[1169]], invêce, u munastê da Gainâa vegne culucàu sutta u direttu cuntrollu de l'arcivescuvàu de Zena; aa fin du [[1473]], in cuntempuranea aa perdita de prupietè prestigiuse vegne cuncessu in cumênda. Cu-u 1179 e a paxe in Lateran fra l'Impe(r)u e a Lega di cumüi italiàni, l'éa presente u véscu Lanteriu, ch'u rapresentàva a [[Marca d'Arbenga]]. L'annu [[1159]] [[Pappa Lisciàndro III|pappa Lisciandru III]] l'axeva asegnàu a diocexi aa pruvinsa eclexiàstica de l'arcidiocexi de Zena, ma u pruvedimentu, u nu tröva imediàu riscuntru, tantu che ancùa intu [[1213]] pappa Inucensu III ribadìsce au véscu Enrîcu a sutumisciùn duvüa a l'auturitè diucesana zenesi. L'éa propiu a partì da-u [[XIII secolo|XIII seculu]] ch'i s'èan fai ciü streiti i rapôrti cun Zena. Fàttu ch'u mustra l'avixinamentu de due realtè l'è u lungu episcopàu de Lanfrancu de Negru ([[1255]]-[[1288]]), zenese: vellu u và a eliminà serti ben da mensa vescuvìle a favûre de famìe zenesi, i quali membri vegnivan cuscì inse(r)ìi ad aministrà u capitulu da catedrâle; Au sò mandàu se fan ascì remuntà i primmi urdini mendicànti diucesèi. Düante u [[1292]] u seggiu vescuvìle u rezültava vöiu, fin a quande nu munta u sevaschìn Nicolò Guascùn (o Vascùn di Marchesi de Séva) da [[Pàppa Niccolò IV|pappa Niccolò IV]] u 29 de zenà. Vell'u se(r)à u priummu de ina sé(r)ie de sevaschìn a ucupà a cattedra diucesana inta primma mitè du [[XIV secolo|XIV seculu]]. Fedeîgu de Séva, fìu de Benedettu di Marchesi de Seva, scignû de Muntezemu(r)u, u l'éa stàu elezüu u 4 dixembre du 1330 a l'etè de numma 22 ànni, pe a quale u l'utegne ina dispensa da parte du pappa [[Pappa Zane XXII|Giùanni XXII]] pe a sòa cunuscensa pe i me(r)iti zà utegnüi. U [[7 arvî|7 d'arvì]] du [[1334]] vegne urdinàu u scinudu diucesàn, ai quali a segue a pübbricasiùn di àtti ai seguenti [[2 mazzo|2 de màzzu]]. Ascì pe sta côsa chi u pappa Benedettu XII cu'ina létera du [[27 mazzo|27 mazzu]] [[1336]] u incàrrega de infurmâse e de furnì 'na scistemasiùn ai prublemi nasciüi fra u marchese du Carettu de Savuna e u véscu de Nôli, Teudôxiu. Ai [[31 lûggio|31 de lüiu]] du [[1337]] u l'axéva apruvàu i statüi capitulà(r)i di canonici da sò catedrâle. U mö(r)e [[1349]] e u [[18 frevâ|18 de frevâ]] du mèximu ànnu u pìa u trônu u prubabue névu Giuanni di marchesi de Séva, cunscignû de Priéru e Sâle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Oliviero|tìtolo=Memorie storiche della Città di Ceva|url=https://it.wikisource.org/wiki/Memorie_storiche_della_citt%C3%A0_e_marchesato_di_Ceva|ànno=1858|editô=Teonesto Gareone|çitæ=Seva|léngoa=IT|p=343|capìtolo=Uomini illustri|vìxita=2021-12-07}}</ref> Dau [[1380]] au [[1419]] u véscu in càrega l'è stàu Girbertu Fieschi, ch'u l'aministàva a diocexi grassie a 'na sé(r)ie de vicàri, mustrandu ina scarsa presensa. Doppu se vegghe Antôgnu Da Punte, prelàu atentu a l'ambitu artisticu, ch'u porta aa fin i travaji pe u növu cô(r)u da catedrâle ascì grassie aa puscibuitè dâ dau pàppa Martin Vpe puê vende e indurgense dü(r)ànte a festivitè ''conluant ad eandem ecclesiam et ad eius conservationem seu fabricam manus prompte porrigant adiutrices''. Intu [[1427]] u ròllu vegne ricuvèrtu da Matêu du Carettu, che partecipandu au Cuncuiu de Baxuêa u cuntrasta furtemente a linea de Rumma, pe poi turnâ in derê a paxificâse primma ch'u fusse tròppu tardi. === Etè mudèrna === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - A diòcexi d'Arbénga do Benàrdo Raibâdo da-o Palàçio do Vésco (3).jpg|miniatura|250x250px|Benardu Raibadu, ''A diocexi d'Arbenga'', öiu in sce tèia, 1636]] Fra i seculi [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] se fa stradda a figüa de Leunardu Marchese ([[1476]]-[[1513]]), ricurdàu pe a cüa du teritòiu diucesàn, a riurganisasiùn di ben pusedüi e a fundasiun de növe paròcchie.<ref name="beweb" /> Carlu Siga(r)a ([[1554]]-[[1572]]), doppu avê piàu parte au Cuncuilu de Trentu, rezülta êsse ün di prìmmi a aplicâ efetivamente e növe nurmatìve. L'8 de màzzu du [[1564]] u fa cunvucà u primmu scinudu diucesàn. Ai 21 d'arvì du [[1569]] istituìsce u [[Seminario vescovile di Albenga|seminà(r)iu vescuvìle]] intu ciòstru da catedrâle, ch'u l'ha utegnüu in növu edifissiu primma intu [[1622]] e poi [[1929]], qund'u s'è spustàu inta sêde de ancöi. U nüme(r)u de scinudi va multiplicanduse cu-i vescuvi chìi vegnen: fra tütti Luca Fieschi n'axéva cunvucàu trei, mèntre Vincensu Landiintuli e Pier Fransescu Costa dui pe ün. A st'ürtimu se dêve ascì a redasiùn, atuâ dau canônicu Gio Antôgnu Paniêri, da munumentâle òpe(r)a, restâ scrìta a màn e cunservâ inti archivi diucesèi, cu-u titulu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', fundamentâle pe a cunuscensa du stàttu da diocexi d'Arbenga inta primma mitè du [[XVII secolo|XVII seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello, succinto repilogo delle Ragioni delle Chiese, e Diocesi d'Albenga, cominciato da Pier Francesco Costa Vescovo d'Albenga dell'anno 1624, in tre tomi diviso|url=https://www.andoraneltempo.it/sacro-e-vago-giardinello.php|ànno=1624-1625|editô=Diocexi de Arbenga-Impéia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LA}}, manuscrîtu in papê, divisu in tréi tômmi, cunservàu inte l'archiviu diucesàn</ref> Aa fin du [[XVI secolo|XVI seculu]] u se regòrda u vescuvàu de Luca Fieschi, membru de 'na ricca famìa zenese, ch'u mette(r)à a dispusisiun ina gròssa parte du so patrimôniu intu rifasimentu da catedrâle arbenganese, adatâ cuscì ai canuni fissèi dau Cuncuiu trentìn. Sciben st'impurtante òpe(r)a de restrüttü(r)asiùn, u nu l'ha avüu vitta fasue, tantu che a vîxita aa fin du seculu, cumpiüu dau munscignû Mascàrdi, se(r)éva stâ vusciüa dau papàu pe meju cuntrulâ u mandàu du véscu, ludàu cumunque pe u so upe(r)àu inta magiuransa de gêxe sutta aa diocexi. U marcuntentu di âtri eclexiastici e de serti sitadìn uustri se(r)éva stàu racoltu e messu in evidensa cun in ducumentu (nu 'rivàu aa giurnâ d'ancöi) du [[1600]]: i ''mugugni'' i vegnivan survatüttu dai ciü cunservatùi, ch'i cuntestavan e òpe(r) da vellu fàe e dumandavan ascì a vîxita in diocexi de 'n cumisâiu e a cunvucasiun a [[Rumma]] du prelàu pe rênde cùntu da sò aministrasiun. In âtru papê, inviàu dau cumün aa Santa Sêde, dumanda a presensa du vescu in sitè dü(r)ante u periudu de Qua(r)éxima de l'ànnu du Giubuêu, in mòddu ch'i possen finì ascì i travaji entru a fin de l'ànnu santu. U Fieschi u mö(r)e in [[Arbenga]] intu [[1610]], sepurtu inta capélla de San Ricàrdu, dund'u sò sucesû Pê Fransescu Còsta u fa(r)à custruìi in büstu e mete(r)à ina tàrga a memôia du véscu, poi spustâ inta sacrestìa. Dòppu San Benedettu, véscu du [[IX secolo|IX seculu]], intu [[XVIII secolo|Setesentu]] a diocexi l'ha purtàu aa Gêxa catôlica in âtru sàntu, Leunardu dau Pòrtu, fràtte di Minûi rifurmèi, predicatû de ruiêvu in tütta Itàlia, ma survatüttu a Rumma, dunde u l'è ina figüa sentrâle du grande giubuêu de l'ànnu [[1750]], ricurdàu ascì cumme prumutû da pràtica da Via Crûci, che pe primmu prêdica au [[Colosseo|Culussêu]], propiu dü(r)ànte l'Annu Sàntu inandiàu da pappa [[Pappa Benêito XIV|Benedettu XIV]].<ref name="beweb" /> === Etè cuntempuranea === Inta primma parte de l'[[XIX secolo|Utusentu]] a diocexi a vegghe in ridimensciunamentu da sò sfé(r)a de influènsa terituiâle. Vegnen difatti sedüe fra u [[1803]] e u [[1804]] quattru paròcchie de l'entrutèra arbenganese, in sciu crinâle arpìn: sun quella de [[Cirixöa|Ci(r)ixöa]] (frasiun de [[Garesce|Garésce]]) inta [[Valâ du Neva|valâ du Néva]] e quelle de Autu, Cravaüna e naxin, inta valâ du Pennavaire. Tütte queste e passan sutta aa diocexi de Munduvì. De suguitu, intu [[1831]], âtre vintisinque parocchie da parte ciü a punente vegnen pasàe aa diocexi de Vintimìa, fra ste chi: [[Sanremu|Sanremmu]], [[Tàgia (cumüna)|Tàggia]], [[Baaücu|Bâüccu]], [[Muntautu Carpaxe|Muntâutu Carpàxe]], [[Triöra|Triöa]], [[Baiardu|Bajardu]], [[Seriana|Se(r)iàna]], A Còlla de Sanremmu, [[U Castelà (cumüna)|U Castelâ]], [[U Tersö|Tersôiu]], [[Pumpiana|Pompêiàna]], [[A Riva (cumüna)|A Riva]], [[San Steva a Mâ|San Stêva au Mâ]], [[A Sipressa|Ciprèssa]], [[Lingueglietta|Lenguejetta]], [[A Còsta]], [[San Luensu (cumüna)|San Luensu au Mâ]], [[Prebüna|Priabrüna]] (numma e frasiui de [[Boscomare|Bòscumâ]] e da Tûre), [[I Moin|I Mu(r)in de Triöa]] e [[I Spiareti|Uspedaletti]].<ref>Testu da bulla in: {{Çitta|Rossi, 1870|pp. 351-355}}</ref> Fra i véscuvi ch'i figü(r)an intu [[XIX secolo|XIX seculu]], gh'è stàu Raffaele Biale ([[1840]]-[[1870]]) ch'u l'axéva favu(r)ìu i stüddi teulogici du clêru e l'inìu de 'na misciùn de sacerdòtti diucesèi. Zà intu [[1816]] in saceròtte de [[Triöra|Triöa]], Giuànni dai Mu(r)ìn, l'éa mòrtu martì(r)e inta [[Cinn-a|Cìna]]. I primmi dui patriàrchi da restaurâ sêde da Geruxalèmme di latìn l'éan u(r)iginèi da diocexi: [[Giuseppe Valerga|Giüseppe Valerga]] de [[Löa]] e [[Vincenzo Bracco|Vincenso Bràcco]] da [[Torrazza (Imperia)|Turàssa]]. Sempre intu mèximu periudu gh'è stâ a nàscita de arcüne ciungregasiun religiuse feminìli: intu [[1836]] Te(r)esa Munardu l'axéva fundàu a Löa e muneghe da Vixitasiùn, ancù a Löa, intu [[1885]], [[Maria Francesca Rubatto|Ma(r)ia Fransesca de Gesù Rübàttu]] l'axéva fundàu e Tersiàrie Capucîne. Ancù du [[1848]] [[Maria Leonarda Ranixe|Ma(r)ìa Leunarda Ranìxe]] l'ha istituìu e Cla(r)ìsse da Santìscima Nunsiâ. Intu [[XX secolo|Növesentu]], pe diversci ànni u véscu d'Arbenga l'è stàu Ange(r)u Cambiâxu, ch'u vìve i ànni dü(r)ìscimi de due guère, intervenendu ascì persunalmente inti cunfrunti du cumandu tedescu, fin au [[1945]]. In particulâre ufrenduse intu [[1942]], u [[29 seténbre|29 de setembre]], cumme ustàggiu au pòstu de ciü de sentusinquanta pixuné(r)i sivìli.<ref name="beweb" /> L'8 de lüiu du [[1949]], cu-a leté(r)a apustôlica ''Qua Augustus Imperator'', u pappa Piu XII u l'ha pruclamàu a Beâta Ma(r)ìa Vèrgine, cunusciüa cu-u titulu de ''Madònna de Puntelungu'', prutetrixe prinsipâle da sitè d'Arbenga e da diocexi.<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1950|tìtolo=Létte(r)a apustòlica "Qua Augustus Imperator"|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. XLII|pp=591-593|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}</ref> Ai 2 de frevâ du [[1965]] a diocexi asciòrbe intu sò teritòiu a paròcchia de [[Naxin|Naxìn]], ch'a l'éa apartegnüa aa diocexi de Munduvì dau [[1804]].<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1965|tìtolo=Decretti "Quo aptius animarum"|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LVII|pp=610-611|léngoa=LA|url=http://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf}}</ref> Vista l'impurtansa da sitè de Impeia, u numme da diocexi u l'è stàu cangiàu in diocexi de Arbenga-Impeia a partì dau 1º de dixembre du [[1973]], mèntre a baxìlica de San Mau(r)ìssiu au Portu, l'è stà elevâ a cuncatedrâle da diocexi.<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=1974|tìtolo=I dui decretti "In dioecesi Albinganensi"|revìsta=Acta Apostolicae Sedis|editô=Typis Polyglottis Vaticanis|volùmme=An. et Vol. LXVI|pp=27-29|léngoa=LA|url=https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-66-1974-ocr.pdf}}</ref> == Vescuvi == Sun chi de sutta inse(r)ìi i vescuvi da diocexi scin daa sò fundasiun, umetendu i periudi de sêde vacànte ch'i nu süpe(r)an i dui anni o nu sun acertèi. * Quinsiu † (mensciunàu intu [[451]]) * Benedettu I ([[V secolo|V seculu]])<ref>Numme du véscu restituìu mediante in'epigrafe atribuìbile au V seculu ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 10}}).</ref> * Gaudensiu? † (mensciunàu intu [[465]])<ref>Segundu serti studiuxi l'éa véscu de Avêia, in Abrüssu. Pe âtri dòppu Gaudensiu ghe se(r)éa stàu Sarviu, destinatâiu peò da diocexi de Albi, in Fransa </ref> * ''Anonimu'' † (mensciunàu intu [[552]])<ref>Mensciunàu pe u scinudu milanese de quell'ànnu asemme ai âtri vescuvi ligüri, nu se ne cunusce u numme ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}; a p. 33 se dîxe che u véscu u l'éa Iünsiu)</ref> * Unu(r)àu? † (mensciunàu intu [[585]])<ref>Inta ''Vita sancti Verani'', [[San Ve(r)àn de Cavaillon|vescu de Cavaillon]], u l'è mensiunàu in vescu ''Honoratus''; ma segundu u Lanzoni, Unu(r)àu u l'éa u numme du vescu de Milàn e nu d'Arbenga, atìvu int'in periudu quande i milanesi i staxevan a Zena; l'è in questu periudu ch'u ciamma u santu e u cumensa a predicâ u Vange(r)u intu teritòiu de Arbenga.</ref> * Iünsiu † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]]) * ''San'' Martirian † ([[VI secolo|VI]]/[[VIII secolo|VIII seculu]])<ref>I nummi de Iünsiu (''Iuncius'') e de Martirian i sun ducumentài dai ''Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris'', cunusciüi in Itàlia numma dau [[1969]]. Cfr. {{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 10, 22}}; {{Çitta publicaçión|outô=Nino Lamboglia|ànno=1973-1975|tìtolo=Un Vescovo di Albenga sconosciuto: S. Martiriano|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|editô=|çitæ=|nùmero=XXVIII-XXX (n.1-4)|pp=pp. 1-10}}</ref> * Bônu † (primma du [[679]] - dòppu u [[680]]) * Dexidê(r)iu† (primma du [[IX secolo|IX seculu]])<ref>Segundu a ''Chronica'' du [[Abasia de San Pêru in Varatella|munastê de San Pê in Va(r)atèlla]], Dexidê(r)iu u l'axéva cunsacràu a baxilica int'in epuca inserta, primma de l'etài carulingia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 11}}).</ref> * Egidürfu † (mensciunàu inte l'[[864]])<ref name="beweb" /> * San [[Benedetto Revelli|Benedettu]] [[Benedetto Revelli|II]], [[Ordine de San Benêito|O.S.B.]] † (primma de l'[[885]] - 16 frevâ [[900]] mòrtu) * Ingu o Ingorfu? † (primma du [[940]] - dòppu u [[962]])<ref>Inserta l'è l'apartenensa de stu véscu aa sêde de Arbenga, perché inti dui ducumenti ch'i ripòrtan u sò numme, nu ven mai dìtu de quale diocexi u fusse véscu ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 365}}).</ref> * ''Anonimu'' † (? - [[998]] diméssu) * Erimbèrtu † (mensciunàu intu [[1046]]) * Diudàu, [[Órdine certozin|O.Carth.]] † (primma du [[1075]] - tòstu [[1098]] depòstu)<ref>L'éa stàu cundanàu cumme scimunìacu au scinudu de Milan inte l'arvì du [[1098]], ''sub conditione'', "se ducca entru a festa di sànti Pê e Paulu u nu l'avésse abandunàu a sêde invàsa o u nu l'avesse dàu ina giüsta repa(r)asiùn" ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|pp. 28, 33}}).</ref> * Adalbèrtu (o Aldebèrtu) † (primma du [[1103]] - 2 dixembre [[1124]] mòrtu)<ref>In papê du [[1123]] u ripòrta e firme di véscuvi che ghe sucedden e cunferman a dunasiun fâ da Aldebertu; in urdine sun ripurtài i nummi de Utùn, Lanteriu, Alnardu e Trüccu. {{Çitta|Semeria, 1843|pp. 367-368}}</ref> * Utùn † ([[1125]] - dòppu u [[1142]]) * Trüccu I † * Bunifassiu I †<ref>I véscuvi Trüccu I e Bunifassiu I i sun mensciunài da Üghelli, ma sensa nisciün riferimentu ducumentà(r)iu a sustegnu.</ref> * Uduàrdu † (primma du [[1150]] - dòppu u [[1155]]) * Rubertu † (mensciunàu intu [[1159]]) * Lanteriu I † (primma du [[1171]] - dòppu u [[1179]]) * Lisciandru † (mensciunàu intu [[1180]] tòstu) * Alnàrdu † (mensciunàu intu [[1189]] e [[1196]])<ref>Üghelli u ripòrta in vescu Alraudu intu 1189 e Airaldu intu 1196; in tütt'i dui câxi nu s'ha arcüna ducumemtasiun a sustegnu da crunulugia; pe Semeria u se tratta du mèximu véscu, du quale nu existen ducumenti ch'i repòrten u sò numme.</ref> * Ibàrdu Fieschi † (fìn du [[XII secolo|seculu XII]]) * Trüccu II † (mensciunàu intu [[1199]])<ref>Üghelli u riferisce che u numme de stu vescu chi ''"floruit a. 1199"'' (col. 915), ma nu ne ripòrta a funte; segundu Semeria ({{Çitta|Semeria, 1843|p. 373}}) a nu l'existe nisciün ducumentu che u parle de Trüccu II.</ref> * Ubèrtu I † ([[1205]] - 1º utùbre [[1211]] depòstu) * Enrîcu † (mensciunàu intu [[1212]]) * Ubèrtu II † ([[1216]] o [[1217]]<ref>Segundu Gams e Eubel, Ubèrtu u l'è stàu cunsacràu ai 8 de marsu du 1217; Calzamiglia ({{Çitta|Calzamiglia, 2014|p. 29}}) u marca pe' cuntru cumme data i 5 de marsu du 1216.</ref> - dòppu u [[1225]]) * Scimùn I † (primma du [[1230]] - dòppu u [[1231]]) * Bunifassiu II † (mensciunàu intu [[1233]]) * [[Papa Innocenzo IV|Sinibardu Fieschi]] † (primma du [[1235]] - [[1238]] diméssu, in seguitu elezüu pàppa cu-u numme de Inocensu IV) * Scimùn II † ([[1238]] - ?) * Imperiâle Dô(r)ia † * Lanteriu II † (primma du [[1250]] - [[1255]] ? mòrtu) * Lanfràncu de Negru, O.F.M. † (17 frevâ [[1255]] - tòstu [[1288]] mòrtu) * Nicolò Vaschin, O.F.M. † (28 zenà [[1292]] - dòppu u [[1302]] mòrtu) * Manuêle Spinnu(r)a † (13 mazzu [[1309]]<ref>L'éa aministratû apustolicu da sêde primma da so nomina (zà intu [[1306]]).</ref> - tòstu [[1320]] mòrtu) * Giuànni, O.F.M. † (18 lüiu [[1321]] - [[1328]] mòrtu) ** Fedeîgu Cibo † (28 nuvèmbre [[1328]] - 4 dixembre [[1329]] diméssu) (aministratû apustôlicu) * Fedeîgu de Séva † (4 dixembre [[1329]] - [[1349]] mòrtu) * Giuànni de Séva † (18 frevâ [[1350]] - 13 setèmbre [[1364]] numinàu véscu de [[Diocexi de Tortonn-a|Turtuna]]) * Giuànni Fieschi † (13 setèmbre [[1364]] - [[1390]] mòrtu) * Girbertu Fieschi † ([[1390]] - dòppu u [[1415]] mòrtu) * [[Antonio Da Ponte (vescovo)|Antôgnu Da Punte]] † (10 lüiu [[1419]] - [[1429]] mòrtu) * Matêu Du Carettu † (2 dixembre [[1429]] - [[1448]] mòrtu) ** [[Giorgio Fieschi|Zorzu Fieschi]] † (31 lüiu [[1448]] - 21 dixembre [[1459]] diméssu) (aministratû apustôlicu) ** [[Napoleone Fieschi|Napuleun Fieschi]] † (21 dixembre [[1459]] - [[1466]] mòrtu) (aministratû apustôlicu) * Valé(r)iu Caldeîna † (5 nuvèmbre [[1466]] - zenà [[1472]] mòrtu) * Girolamu Bassu da Rûve † (14 frevâ [[1472]] - 5 utùbre [[1476]] numinàu véscu de [[Diocexi de Maseâa-Tolentin-Recanâti-Cingoli-Treia|Recanâti e de Mase(r)â]]) * Leunardu Marchese † (5 utùbre [[1476]] - 31 lüiu [[1513]] mòrtu) ** Bandinellu Sauli † (5 austu [[1513]] - 19 nuvèmbre [[1517]] diméssu) (aministratû apustôlicu) ** Giuliu de' Medici † (19 nuvèmbre [[1517]] - 5 mazzu [[1518]] diméssu) (aministratû apustôlicu) * Giangiacumu de Gambarâna † (5 mazzu [[1518]] - [[1538]] mòrtu) ** Girolamo Grimaldi † (15 nuvèmbre [[1538]] - 27 nuvèmbre [[1543]] mòrtu) (aministratû apustôlicu) ** Giuànni Battista Sigâ(r)a † (5 dixembre [[1543]] - 30 marsu [[1554]] diméssu) (aministratû apustôlicu) * Carlu Sigâ(r)a † (30 marsu [[1554]] - [[1572]] diméssu) * Carlu Grimaldi † (26 nuvèmbre [[1572]] - 11 utùbre [[1581]] mòrtu) ** U(r)àssiu Malaspina † (8 zenà [[1582]] - [[1582]] mòrtu) (véscu elezüu) * Luca Fieschi † (28 marsu [[1582]] - 29 dixembre [[1610]] mòrtu) * Dumenegu de' Marini † (11 arvì [[1611]] - 18 lüiu [[1616]] numinàu arcivéscu de [[Arcidiocexi de Zena|Zena]]) * Vincensu Landinelli † (3 austu [[1616]] - [[1624]] diméssu) * Pê Fransescu Costa † (29 arvì [[1624]] - 14 marsu [[1655]] mòrtu) * Fransescu de' Marini † (2 austu [[1655]] - 29 marsu [[1666]] numinàu véscu de [[Diocexi de Molfetta-Rûvo-Giovinasso-Terlissi|Mulfetta]]) * Giuànni Tumâsu Piintuli, C.R. † (29 marsu [[1666]] - zügnu [[1688]] mòrtu) * Albertu Blotto, O.Carm. † (24 zenà [[1689]] - dixembre [[1690]] mòrtu) * Zorzu Spinnu(r)a † (12 nuvèmbre [[1691]] - setèmbre [[1714]] mòrtu) * Carlu Maria Giüseppe de Furnari † (20 frevâ [[1715]] - 16 nuvèmbre [[1730]] diméssu) * Gustìn Rivarola † (11 dixembre [[1730]] - 31 dixembre [[1745]] mòrtu) * Custantìn Sèra, [[Chierici regolari di Somasca|C.R.S.]] † (9 marsu [[1746]] - 21 dixembre [[1763]] mòrtu) * Giüseppe Fransescu Ma(r)ìa da Tûre † (11 mazzu [[1764]] - 9 frevâ [[1779]] mòrtu) * Stêva Giüstiniani † (12 lüiu [[1779]] - 29 marsu [[1791]] mòrtu) * Paulu Mazzulo † (26 setèmbre [[1791]] - 7 austu [[1802]] mòrtu) * Ange(r)u Vincensu Andrìa Ma(r)ia Dania, [[Órdine dei fratti predicatoî|O.P.]] † (20 dixembre [[1802]] - 6 setèmbre [[1818]] mòrtu) * Carmine Cordiviola † (2 utùbre [[1820]] - 29 austu [[1827]] mòrtu) ** ''Sêde vacànte (1827-1832)'' * [[Vincenzo Tommaso Pirattoni|Vincensu Tumâsu Pirattoni]], [[Órdine di fratti predicatoî|O.P.]] † (24 frevâ [[1832]] - 25 utùbre [[1839]] mòrtu) * Raffaêle Biâle † (27 arvì [[1840]] - 12 arvì [[1870]] mòrtu) * Pê Anacleêtu Siboni † (27 utùbre [[1871]] - 23 zügnu [[1877]] mòrtu) * [[Gaetano Alimonda|Gaetan Alimonda]] † (21 setèmbre [[1877]] - 12 mazzu [[1879]] diméssu<ref> U 12 de mazzu ven incaregàu cardinâle de Santa Ma(r)ìa in Traspuntìna</ref>) * Feìppu Alegru † (12 mazzu [[1879]] - 2 dixembre [[1910]] mòrtu) * [[Giosuè Cattarossi|Giusuè Cattarossi]] † (11 arvì [[1911]] - 21 nuvèmbre [[1913]] numinàu véscu de [[Diocexi di Bellun-Feltre|Fèltre e Bellün]]) * Cèlsu Carletti (Pacifico da Seggiano), [[Órdine di fratti minoî capuçìn|O.F.M.Cap.]] † (25 austu [[1914]] - 22 utùbre [[1914]] mòrtu) * Ange(r)u Cambiâxiu † (22 zenà [[1915]] - 6 zenà [[1946]] mòrtu) * [[Raffaele De Giuli|Raffaêle De Giuli]] † (18 frevâ [[1946]] - 18 arvì [[1963]] mòrtu) * [[Gilberto Baroni|Girbertu Baroni]] † (30 mazzu [[1963]] - 27 marsu [[1965]] numinàu véscu da [[Diocesxi de Réggio Emilia-Guastalla|Reggiu Emìlia]]) * [[Alessandro Piazza (vescovo)|Lisciandru Piazza]] † (18 mazzu [[1965]] - 6 utùbre [[1990]] riti(r)àu) * [[Mario Oliveri|Màriu Uliveri]] (6 utùbre [[1990]] - 1º setèmbre [[2016]] diméssu) * [[Guglielmo Borghetti|Guglielmu Burghetti]], sucedüu u 1º setèmbre [[2016]] == Statistighe == A diocexi a cuntava du 2022 de 153.000 batezzi in sce 'na pupulasiùn de 172.000 persune, ch'i curispunden a l'89,0% du tutâle. {| class="wikitable" id="820" style="font-size:95%;width:80%;margin:auto;clear:both;text-align:center;" ! rowspan="2" id="823" |ànnu ! colspan="3" id="825" |pupulasiùn ! colspan="4" id="827" |presbite(r)i ! rowspan="2" id="829" |diacuni ! colspan="2" id="831" |religiusi ! rowspan="2" id="833" |parocchie |- id="835" ! id="836" style="width:10%;" |<small>batezèi</small> ! id="838" style="width:10%;" |<small>tutâle</small> ! id="840" style="width:5%;" |<small>%</small> ! id="842" style="width:8%;" |<small>nüme(r)u</small> ! id="844" style="width:8%;" |<small>seculâri</small> ! id="846" style="width:8%;" |<small>regulâri</small> ! id="848" style="width:8%;" |batezèi pe presbite(r)u ! id="850" style="width:8%;" |<small>òmmi</small> ! id="852" style="width:8%;" |<small>dònne</small> |- id="854" |- id="855" | id="856" |1905 | id="858" | ? | id="860" |119.280 | id="862" | ? | id="864" |571 | id="866" |485 | id="868" |86 | id="870" | ? | id="872" | | id="873" | ? | id="875" | ? | id="877" |170 |- id="879" | id="880" |1959 | id="882" |117.280 | id="884" |117.500 | id="886" |99,8 | id="888" |328 | id="890" |226 | id="892" |102 | id="894" |357 | id="896" | | id="897" |140 | id="899" |935 | id="901" |169 |- id="903" | id="904" |1969 | id="906" |148.584 | id="908" |148.770 | id="910" |99,9 | id="912" |268 | id="914" |182 | id="916" |86 | id="918" |554 | id="920" | | id="921" |94 | id="923" |895 | id="925" |136 |- id="927" | id="928" |1980 | id="930" |165.500 | id="932" |165.792 | id="934" |99,8 | id="936" |252 | id="938" |168 | id="940" |84 | id="942" |656 | id="944" |1 | id="946" |111 | id="948" |786 | id="950" |192 |- id="952" | id="953" |1990 | id="955" |164.700 | id="957" |165.300 | id="959" |99,6 | id="961" |216 | id="963" |140 | id="965" |76 | id="967" |762 | id="969" |2 | id="971" |98 | id="973" |703 | id="975" |164 |- id="977" | id="978" |1999 | id="980" |162.000 | id="982" |164.000 | id="984" |98,8 | id="986" |197 | id="988" |129 | id="990" |68 | id="992" |822 | id="994" |12 | id="996" |84 | id="998" |481 | id="1000" |162 |- id="1002" | id="1003" |2000 | id="1005" |162.000 | id="1007" |164.000 | id="1009" |98,8 | id="1011" |194 | id="1013" |130 | id="1015" |64 | id="1017" |835 | id="1019" |14 | id="1021" |80 | id="1023" |470 | id="1025" |162 |- id="1027" | id="1028" |2001 | id="1030" |162.000 | id="1032" |164.000 | id="1034" |98,8 | id="1036" |192 | id="1038" |131 | id="1040" |61 | id="1042" |843 | id="1044" |16 | id="1046" |77 | id="1048" |470 | id="1050" |162 |- id="1052" | id="1053" |2002 | id="1055" |162.000 | id="1057" |164.000 | id="1059" |98,8 | id="1061" |195 | id="1063" |136 | id="1065" |59 | id="1067" |830 | id="1069" |16 | id="1071" |75 | id="1073" |468 | id="1075" |162 |- id="1077" | id="1078" |2003 | id="1080" |162.000 | id="1082" |164.000 | id="1084" |98,8 | id="1086" |182 | id="1088" |128 | id="1090" |54 | id="1092" |890 | id="1094" |16 | id="1096" |72 | id="1098" |464 | id="1100" |162 |- id="1102" | id="1103" |2004 | id="1105" |162.000 | id="1107" |164.000 | id="1109" |98,8 | id="1111" |192 | id="1113" |134 | id="1115" |58 | id="1117" |843 | id="1119" |17 | id="1121" |74 | id="1123" |403 | id="1125" |162 |- id="1127" | id="1128" |2006 | id="1130" |163.000 | id="1132" |165.000 | id="1134" |98,8 | id="1136" |196 | id="1138" |139 | id="1140" |57 | id="1142" |831 | id="1144" |17 | id="1146" |73 | id="1148" |443 | id="1150" |163 |- id="1152" | id="1153" |2012 | id="1155" |158.000 | id="1157" |168.200 | id="1159" |93,9 | id="1161" |176 | id="1163" |129 | id="1165" |47 | id="1167" |897 | id="1169" |22 | id="1171" |61 | id="1173" |331 | id="1175" |162 |- id="1177" | id="1178" |2015 | id="1180" |158.400 | id="1182" |171.500 | id="1184" |92,4 | id="1186" |182 | id="1188" |135 | id="1190" |47 | id="1192" |870 | id="1194" |21 | id="1196" |59 | id="1198" |316 | id="1200" |162 |- id="1202" | id="1203" |2018 | id="1205" |162.600 | id="1207" |176.000 | id="1209" |92,4 | id="1211" |173 | id="1213" |134 | id="1215" |39 | id="1217" |939 | id="1219" |23 | id="1221" |48 | id="1223" |233 | id="1225" |162 |- id="1227" | id="1228" |2020 | id="1230" |157.000 | id="1232" |176.000 | id="1234" |89,2 | id="1236" |165 | id="1238" |126 | id="1240" |39 | id="1242" |952 | id="1244" |22 | id="1246" |45 | id="1248" |230 | id="1250" |162 |- |2022 |153.000 |172.000 |89,0 |146 |115 |31 |1.047 |20 |40 |199 |161 |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * Anuàriu puntifissiu du 2019 e presedenti, in {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|outô=David Cheney|léngoa=EN|vìxita=2024-03-09}} * Anuàriu puntifissiu de papê du 2021 * {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Ughelli|outô2=Nicola Coleti|tìtolo=Italia sacra|url=http://books.google.com/books?id=3p1GpyF9BUQC|ediçión=2|ànno=1719|çitæ=Venessia|léngoa=LA|volùmme=vul. IV, coll. 910-924}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Battista Semeria|tìtolo=Secoli cristiani della Liguria|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&pg=PA529|ànno=1843|çitæ=Turin|léngoa=IT|pp=345-473|volùmme=vul. II|cid=Semeria, 1843}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cappelletti|tìtolo=Le Chiese d'Italia della loro origine sino ai nostri giorni|url=http://books.google.com/books?id=_NMCAAAAQAAJ&pg=PA529|ànno=1857|çitæ=Venessia|léngoa=IT|pp=529-575|volùmme=vul. XIII}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=http://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Catholic Encyclopedia|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Diocese_of_Albenga|ànno=1913|editô=Encyclopedia Press|çitæ=New York|léngoa=EN|capìtolo=Diocese of Albenga}} * {{Çitta lìbbro|outô=Konrad Eubel|tìtolo=Hierarchia Catholica Medii Aevi|volùmme=[https://web.archive.org/web/20190709140633/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002716&mediaType=application%2Fpdf vul. 1], pp.&nbsp;81-82; [https://web.archive.org/web/20181004040657/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002717&mediaType=application%2Fpdf vul. 2], p.&nbsp;84; [https://web.archive.org/web/20160304085415/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002718&mediaType=application%2Fpdf vul. 3], pp.&nbsp;101-102; [https://web.archive.org/web/20181004040718/http://sul-derivatives.stanford.edu/derivative?CSNID=00002719&mediaType=application%2Fpdf vul. 4], pp.&nbsp;75-76; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol05eubeuoft#page/75/mode/1up vul. 5], p.&nbsp;75; [https://www.archive.org/stream/hierarchiacathol06eubeuoft#page/73/mode/1up vul. 6], pp.&nbsp;73-74|léngoa=LA|ànno=1913-1958}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Lanzoni|tìtolo=Le diocesi d'Italia dalle origini al principio del secolo VII (an. 604)|url=https://www.archive.org/stream/MN5017ucmf_0#page/n882/mode/2up|ànno=1927|çitæ=Faensa|léngoa=IT|pp=841-842|volùmme=vul. II}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pius Bonifacius Gams|tìtolo=Series episcoporum Ecclesiae Catholicae|url=https://archive.org/stream/seriesepiscoporu00gamsuoft#page/810/mode/1up|ànno=1957|editô=|çitæ=Graz|léngoa=LA|pp=810-811}} * {{Çitta lìbbro|outô=Philippe Pergola|outô2=Giuseppina Spadea|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano : chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|ISBN=88-7563-521-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Argomenti di storia della Chiesa di Albenga-Imperia|url=https://web.archive.org/web/20150518084548/http://www.issralbim.it/dispense/Argomenti-di-Storia-della-Chiesa-di-Albenga-Imperia.pdf|ànno=2014|editô=|çitæ=Impeia|léngoa=IT|cid=Calzamiglia, 2014}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/diocesi/diocesi/351/|tìtolo=Diocesi di Albenga - Imperia|léngoa=IT|vìxita=2025-02-09}} * {{Çitta web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dalim.html|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}} * {{Çitta web|url=https://gcatholic.org/dioceses/diocese/albe0.htm|tìtolo=Diocese of Albenga-Imperia|léngoa=EN|vìxita=2025-02-09}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Diòcexi|Arbenga]] [[Categorîa:Religión in Ligùria]] 7lzlu4dgd5avzcwffjubcko1kv58oi9 0 31406 274662 273614 2026-10-09T17:08:57Z N.Longo 12052 r 274662 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia) 04.jpg|miniatura|Via Rumma làttu quartê de San Scî, versu munte]] '''Vìa Rumma''' (cunusciüa ascì cumme ''u Caruggiu dau Culêgiu'' inta sò parte ciü bassa, ''Via Roma'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in [[Arbenga Veggia]] e ch'u traversa i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia. == Sto(r)ia == L'è bèn prubabile che l'u(r)igine de Vìa Rumma a secce du bèllu antìga, scicumme che u sò percursu u duve(r)ea repià da vixìn quellu du segundu decümàn pe' impurtansa da sitè rumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 139}}</ref>, dòppu numma che u ''decumanus maximus'' che, pe' cuntru, u passava pe'e vìe au dì d'ancöi intitulèi a Baccio Maineri, Bernardo Ricci e Enrico D'Aste. U decümàn de Vìa Rumma u cuntinuava pöi ancù ciü a punènte, fìn ae mü(r)aje sitadìne, passandu pe' quella che inta tupunumastica mudèrna a l'è ciamâ Vìa Somis<ref>{{Çitta web|url=http://uranialigustica.altervista.org/edifici/strade/albenga.htm|tìtolo=L'orientamento degli edifici in Liguria - Tracciati viari urbani - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], cu'u cardu e u decümàn mascimu, a l'é(r)a üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Via Rumma (Sentru Stòricu d'Arbenga)-Vista da l'imbuccu venèndu daa Vìa de Medaje d'Òu 04.jpg|Vista da sutta au pòrtegu du Palàssiu di Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|Vista mi(r)andu versu u pòrtegu, cu'u caruggiu di Baxadonne Immaggine:Vìa Rumma (San Scì, Arbenga Veggia)-Caruggiu seràu 01.jpg|U Caruggiu di Baxadonne Immaggine:U Caruggiu au Munte (San Scì, Arbenga veggia) 01.jpg|U Caruggiu au Munte Immaggine:U Caruggiu de l'Anôna (sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Caruggiu de l'Anôna Immaggine:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped2).jpg|Caruggiu aa Ciàssa de San Michê Immaggine:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|Vìa Òddu o u Caruggiu de verdü(r)e(r)e File:Centro storico di Albenga 18.jpg|U Caruggiu du Culêgiu Immaggine:Vìa Rumma (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 02.jpg|Vìa Rumma da sutta au pòrtegu de l'uspeâ </gallery> Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu Rulandi-Ricci, au de sutta du vortu ch'u mette in cumünicasiùn stu lì cu'i âtri palàssi lungu sta stradda, versu [[A Sènta]]. A marcà u cunfìn fra i quartèi de San Scî e de Sant'Eulàlia u gh'è l'incruxu cun Vìa Oddu, ch'a cûre in diresiùn cuntra(r)ia e pôcu dòppu a finisce inta pòrte du Pertüxu. U caruggiu u và dunca avanti fin a rivà dau Culêgiu, dund'i se trövan tantu u Palàssiu Oddu quantu a veggia gêxa de San Carlu. A terminasiùn da vìa a l'è a [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], strutü(r)a traversâ pe' ün di dui pòrteghi ch'i se ghe dröven, pe' rivà fina aa Ciàssa di Giardinetti, quarche mêtru primma du scìtu dund'a gh'é(r)a l'antìga Pòrte da Gabella. Inte tüttu, Vìa Rumma a l'ha ina lunghessa de 230 mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Rumma o U Caruggiu dau Culêgiu (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=4|center|Mappa de Via Rumma, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] Chi apröu u gh'è l'elencu di caruggi ch'i se ghe incruxan, da munte a vàlle: * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]: u cardu mascimu d'Arbenga Veggia; tòstu aa sò fìn, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia, u gh'è l'u(r)igine de Vìa Rumma versu munte. * U Caruggiu di Baxadonne: de dimensciùi picìne, u l'è ün di caruggi ciü stretti d'Arbenga Veggia e u rèsta in scia mancìna da vìa. U sò percursu, de 'na sinquantêna de mêtri, u nu l'è drìtu e u finisce inte [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]]. U Caruggiu u pìa u sò numme da 'n'antìga famìa de [[Zena]], i ''Bassadonne''.<ref name=":02">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Caruggiu aa Ciàssa de San Scî: u l'inmette in scia Ciàssa de San Scî, ch'a se pò bèn vegghe passandu in Vìa Rumma. * U Caruggiu au Munte: in scia drìta, u l'è de prubabile ün di ciü carateristichi, u pòrta dòppu 'na qua(r)antêna de mêtri lungu [[a Sènta]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 44}}</ref>. * U Caruggiu aa Ciàssa de San Michê: u segundu ch'u se incuntra in scia mancìna, u se tröva fra Palàssiu Pe(r)usu-Seulla e a Cà di Lengueja-Còsta. Stu caruggiu, ch'u l'inmette inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], u manca de numme inta tupunumastica ufisiâle. * U Caruggiu de l'Anôna: in scia drìta, u l'è lungu ascì stu lì tòstu sinquanta mêtri e u pìa u numme da l'ufissiu da survaintendènsa in sce pruvìste alimentâri; u dà in scia barbacâna<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 27}}</ref>. * U Caruggiu di Cassulìn: in scia mancìna, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Bassu-Seulìn dau rèstu. Strettu, u pòrta versu [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], ch'a dà in scia [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]]. * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e: dìtu ascì [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica, u traversa Vìa Rumma dandu u(r)igine a 'na cruxe(r)a tòstu impurtante pôcu primma da Pòrte du Pertüxu, versu [[A Sènta]]. U marca ascì pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî (a munte, caruggiu inclüsu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>) e quellu de Sant'Eulàlia (a vàlle). * U Caruggiu du Rusciàn: in scia mancìna, u pìa u numme da Gio Giacomo Rossano, scritû du Seisèntu. Lungu 'na sinquantêna de mêtri, u pòrta intu [[Vìa Oddu (Arbenga)|Caruggiu de verdü(r)e(r)e]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * U Caruggiu du Culêgiu: in scia drìta, u parte au de sutta du vortu ch'u mette in cumünicasiùn u Culêgiu cun San Carlu. * U Caruggiu daa Camera Murtuaria (Vico Lamberti): u dà in sce quella ch'a l'é(r)a a camera murtuaria du veggiu uspeâ, partèndu dau palàssiu de sta famìa lì<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 38}}</ref>. * A [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: dìta ascì Ciàssa Trincheri, a l'è dund'a finisce a vìa, sutta ün di dui pòrteghi de l'Uspeâ. * A Ciàssa di Giardinetti: a se tröva au de là di pòrteghi de l'Uspeâ, vistu che u caruggiu u ghe finisce giüstu in curispundènsa. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 04.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |1-8<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°73</ref> |'''Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn''' |Palàssiu e rexidènsa nobile, datàu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111115|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, u l'è apartegnüu ai Barbe(r)a avanti ch'u vegnìsse de famìe ch'u ne pòrta u numme. U l'è de ciànta nu regulâre, furmàu da dui fabricâti racurdèi da in âtu pòrtegu, ch'u ne caraterìzza u pruspettu in scia [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]; de cuntru, mi(r)andu da Vìa Rumma, pôcu au de surva de l'ârcu u se ghe vegghe in gran barcùn bügnàu. L'intrâ prinsipâle, faciâ in sciu veggiu cardu màscimu, a l'è decurâ cun architrâvu e spalìne de marme(r)u. Ti(r)àu sciü cun prìe e laterissi, u l'è spartìu in sce quàttru cièi e u presènta tantu de stansie cuèrte cun vorta a cruxe(r)a che de âtre cun vorta a lünetta<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150599|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-01}}</ref>. U cumplessu u l'é(r)a stètu vendüu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] ai Rulandi-Ricci, fin a quande, du [[1967]], u Luigi Rulandi Ricci u l'ha dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]], ch'u l'ha mantegnüu fina du [[2008]]<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|La descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Siro, pp.63-64|Bertonasco Rubatti, 2010}}</ref>. Da alantu(r)a u l'è pe'a ciü parte de prupietè privâ, duve(r)àu cumme sêde de apartamènti e de ufìssi. |- |[[Immaggine:A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 04.jpg|senza_cornice|140x140px]] |'''Tûre Barbe(r)a''' |A rèmbu du Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn u se ghe tröva ina tûre, ciamâ a "Tûre di Barbe(r)a", ch'a se issa fra i tèiti de cà d'in gì(r)u e ch'a remunte(r)ea au [[XIII secolo|Duxèntu]]. Vegnüa parte du palàssiu numma che du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au dì d'ancöi u se ghe tröva drentu a trumba da sca(r)a ch'a permette de muntà ai cièi de d'âtu da rexidènsa. Podâse che a tûre a gh'avesse in sò ingressu a meridiùn, fètu de prìa de Pûi, ch'u daxeva dunca in sciu caruggiu, scibèn ch'aù u secce stètu seràu<ref name=":0" />. |- |[[Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Faciâ.jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Scî e a pòrta u sivicu n°5</ref> |'''Palàssiu San Scî''' |Palàssiu vegnüu sciü fra i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]], faciàu in scia ciasetta ch'a pòrta u mèximu numme, serandula a meridiùn. U presènta trèi cièi, cu'a faciâ ch'a mustra fra i barcùi du cian de mezzu ina madunetta decurâ de stücchi, dund'u se puxeva vegghe ina pitü(r)a. Au sò de drentu e ghe sun de stansie ch'e cunsèrvan ancù a cuvertü(r)a a cruxe(r)a. U cumplessu, rangiàu de frescu, u l'è stètu trasfurmàu inte 'n albèrgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.sanctusyrus.it/eventi-organizzati/presentazione-palazzo-san-siro/|tìtolo=Benvenuti a Palazzo San Siro|léngoa=IT|vìxita=2024-09-05}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |29-31-33<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a pòrta u sivicu n°12</ref> |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]]. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|Duxèntu]] in sciu cantu versu [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], mèntre de drentu u l'è decuràu cun pitü(r)e du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref>. U pìa u numme dai sò antìghi prupieta(r)i, ch'i l'é(r)an de üna de ciü impurtanti famìe arbenganesi. U pruspettu faciàu in sce Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundènsa de ün de sti lì e se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. U palàssiu u l'è a sêde du [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e da sesiùn ingàuna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|104x104px]] |35-41<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] e a pòrta u sivicu n°9</ref> |'''Cà e tûre di Lengueja-Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e l'imprinsippiu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, daa ciànta nu regulâre ch'a ne vegne daa missa insemme de ciü custrusiùi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, cumme 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]]<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04| léngoa=IT}}</ref>. Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref name="Lengueja - Costa"/>, decurèi a bande inta vorta e spartìe da 'na culònna sutì de prìa, cun tantu de capitèllu e de basamèntu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U rèstu du pruspettu u se cumpune de blòcchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambiènti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu cian ch'u se semeja a 'na lòggia ascì<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'in Vìa Rumma 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |43-49<ref group="n.">Nüme(r)asiùn dispari. L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Via Cavour]] e a pòrta u sivicu n°56</ref> |'''Palàssiu Bassu-Seulìn''' |U palàssiu u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u [[Vìa Oddu (Arbenga)|Caruggiu de verdü(r)e(r)e]], fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette versu a [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du [[1887]], u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presènta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levante, ch'a n'ha trèi. |- |[[Immaggine:Torre dei Grifi (Albenga) - Bozzetto storico di Alfredo D'Andrade 1883.jpg|senza_cornice|237x237px]] |s.n.c.<ref group="n.">Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u se truvava ciü o mênu aa mitè de l'isulàu di Seulìn. L'intrâ prinsipâle du növu palàssiu a pòrta u sivicu n°49</ref> |'''[[Tûre di Grifi]]''' |Sta tûre a se truvava intu cumplessu de Cà di Seulìn, aa mitè du sò fiancu faciàu in sce Vìa Rumma, e a piava fòscia u numme da üna de famìe ch'e n'é(r)an fra i primmi prupieta(r)i. A ògni moddu, zà dai papèi du [[XVII secolo|Seisèntu]] a se duve(r)ea identificà cu'a tûre de Giacomo Cepollino, scicumme che i cunti Seulìn i ne sun stèti i prupieta(r)i fina aa sò demulisiùn, insemme au rèstu de l'isulàu, duvüa ai dànni patìi intu teramòttu du [[1887]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La descrizione delle torri di Albenga'', ''Quartiere di Sant'Eulalia'', pp. 74-78|Bertonasco Rubatti, 2010}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|senza_cornice|139x139px]] |58 |'''Palàssiu Oddu''' |Palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi du [[1623]] u l'è vegnüu pe' sò vuluntè a sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vìtta aa strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n pòrtegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi mudèrni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de Màgiche Traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e de âtri repèrti descuèrti dae antìghe necròpuli rumâne<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssu Oddo, descröve Arbénga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddu, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref>. |- |[[Immaggine:Auditorium San Carlu (Sentru stòricu d'Arbenga, dau Culêgiu) 01.jpg|senza_cornice|139x139px]] |70 |'''Veggia gêxa de San Carlu''' |A gêxa de San Carlu a l'è stèta ina custrusiùn religiusa au servissiu du vixìn culêgiu di Oddi, ch'u l'ha dumandàu u permissu pe'a sò fabricasiùn du [[1637]], int'in scìtu primma ucupàu da ina ciàssa, che fòscia a l'é(r)a u sagràu de l'antìga gêxa de Sant'Eulàlia<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 54-55}}</ref>. Au dì d'ancöi a strutü(r)a, scunsacrâ, a l'è vegnüa in auditorium daa capacitè mascima de 130 persune, duve(r)àu pe' cunferènse e manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/auditorium-san-carlo.htm|tìtolo=Auditorium San Carlo|léngoa=IT, EN|vìxita=2024-09-04}}</ref>. |- | [[Immaggine:Palàssu Lamberti (Via Rumma, Quartê de Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |78<ref group="n.">U sivicu in questiùn u se riferisce a l'intrâ prinsipâle, mèntre u cumplessu intregu u cröve a nüme(r)asiùn pâri fra i sivichi 72 e 80</ref> |'''Palàssiu Lamberti''' |Palàssiu situàu tòstu au fundu du caruggiu, intu cantu ch'u dà in scia veggia camera murtuaria e che, inta tupunumastica ufisiâle, u pìa u numme de Via Giovanni A. Lamberti, dedicâ a ün di membri da famìa prupieta(r)ia. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u l'è stètu elevàu in sce quattru cièi, rembàu aa strutü(r)a du culêgiu e da gêxa de San Carlu, tantu che in curispundènsa de sta lì u se vegghe ancù in tòccu de mü(r)aja de maùi caraterizâ daa presènsa de in barcùn a bifura, surmuntàu da 'n èrcu semireundu e cu'ina culunetta intu mezzu. U cumplessu intregu u l'è stètu rangiàu du [[2005]]. |- |[[Immaggine:Centro storico di Albenga -vecchio "Ospitale".jpg|senza_cornice|103x103px]] |82-84<ref group="n.">Se tratta de dui ingressi laterâli, mèntre quellu prinsipâle da parte veggia u se fàccia in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]] e u pòrta u sivicu n°10</ref> |'''Veggiu uspeâ de Santa Maria da Mise(r)icòrdia''' |L'uspeâ veggiu de Santa Ma(r)ìa da Mise(r)icòrdia u l'è stètu fundàu ai 28 de marsu du [[1558]], cun l'uniùn de trê istitusiùi ciü antìghe, pe' pià u numme daa cungrega ch'a u gestìva. U sò cumplessu u s'è desvilüpàu cu'u tèmpu da l'agregasiùn de pa(r)egge custrusiùi prexistènti, au dì d'ancöi de difissile letü(r)a, cumme a gêxa e munastê de San Calòcciu e l'uspeâ di Santi Crespìn e Crespiniàn, tacàu a stu lì du [[1820]]. Du [[1957]]-[[1958|58]] a l'è stèta inaugü(r)â in'â(r)a mudèrna, ciü a punènte, scibèn che aa fìn, du [[2008]], l'uspeâ u s'è mesciàu int'ina növa strutü(r)a ae Sgûre<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070451.pdf|tìtolo=Ospedale Santa Maria della Misericordia (parte vecchia), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-01}}</ref>. |- |[[Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|103x103px]] |86<ref group="n.">In curispundènsa du pòrtegu u se tröva in ingressu laterâle de l'Uspeâ, cumplessu ch'u ghe ne fa parte</ref> |'''Pòrte da Gabèlla''' |A Pòrte da Gabèlla a l'é(r)a üna de porte segunda(r)ie ch'e traversavan e mü(r)aje da sitè, intu sò fiancu versu a Ma(r)ìna, avèrta e tapâ ciü votte inta sò sto(r)ia. L'è prubabile ch'a l'agge piàu u numme da ina pustasiùn du dassiu ch'a gh'é(r)a da vixìn e, scicumme ch'a duveva truvâse dunde a mudèrna Vìa Rumma a finìva cuntru ae mü(r)aje, a l'é(r)a gròssu moddu in linea cun l'avertü(r)a ch'a traversa ancù l'uspeâ veggiu, ina dexêna de mêtri ciü a sud<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VI, ''Le mura'', pp. 138-139}}</ref>. De ciü, l'avertü(r)a de l'uspeâ a l'è surmuntâ da in passaggiu, fètu du [[XVII secolo|Seisèntu]] pe' ligà e due parte da strutü(r)a<ref name=":1" />. |- |[[Immaggine:Torre di Santa Chiara (Albenga) - 1864.jpg|senza_cornice|152x152px]] |s.n.c.<ref group="n.">Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u l'é(r)a faciàu in scia Ciàssa di Giardinetti au n°17, pròpiu in curispundènsa du Pòrtegu de l'Uspeâ ch'u se inmette intu caruggiu</ref> |'''Tûre de Santa Cèa''' |A Tûre de Santa Cèa a se truvava in curispundènsa de mü(r)aje, là dund'aù u se vegghe ün di dui pòrteghi de l'uspeâ veggiu, e a cumpa(r)isce pe'a prìmma votta int'ina pitü(r)a de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ìa]], du [[XVII secolo|Seisèntu]]. Segundu e descrisiùi d'alantu(r)a a presentava a parte bassa de maùi e a ciü âta intunacâ, in ciü a l'ave(r)ea avüu due avertü(r)e, a primma a l'é(r)a in barcùn rumanicu surmuntàu da in èrcu, mèntre a segunda a l'é(r)a a furma d'elisse. Mensunâ inte ciü papèi, a l'ha piàu stu numme pe' êsse stèta parte du cunvèntu de Santa Cèa (o de San Calòcciu), ti(r)àu sciü du [[1593]], vegnüu parte de l'uspeâ da l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] in avanti. Se ponen ancù vegghe numma che i blòcchi de prìa de Pûi ch'e ne furmavan u basamèntu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Descrizione delle torri d'Albenga, Quartiere Sant'Eulalia, pp.81-82|pp. 111-112}}</ref>. |- | - |s.n.c.<ref name=":0" group="n.">Edifissiu ch'u nu l'existe ciü, u nu se ghe cunusce a culucasiùn precisa in u(r)igine</ref> |'''Tûre da Gabèlla''' |A Tûre da Gabèlla a l'è stèta üna de tûre d'Arbenga ch'a se truvava d'ataccu o in simma aa pòrte cu'u mèximu numme. A sò mensiùn ciü antìga a l'è quella ligâ a ina recustrusiùn du [[1397]], mèntre l'ürtima a riva dau [[1516]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VI, ''Le mura'', p. 139}}</ref>, mancandu du tüttu inte testimunianse de doppu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Appendice n. 5, ''Le torri nei documenti storici''|pp. 111-112}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/roma-via/|tìtolo=Roma, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] jel1i7lfjgk46iwjqijo7959s7kw464 0 31486 274673 274459 2026-10-09T17:12:55Z N.Longo 12052 r 274673 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|miniatura|Vìa Cavour dau sò imbuccu versu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa Medaje d'Ò(r)u]]]] '''Vìa Cavour''' (cunusciüa cu'u mèximu numme italiàn) u l'è in caruggiu ch'u se tröva in Arbenga Veggia, parte du quartê de San Scî. == Sto(r)ia == U traciàu de Vìa Cavour l'è bèn prubabile ch'u recarche quellu de in decümàn de mezzu de l'antigu nücleu de l'Arbenga rumâna, mèntre du periudu medievâle a vegne marcâ a presènsa du ''forum carnium salsarum,'' in mercàu de carne sa(r)â<ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}</ref> ch'u se truvava inte 'na parte da vìa, de prubabile aa Cà di D'Aste, cumme registràu inti ''Registrum'' du [[1420]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|p. 123}}</ref> Du restu, faxèndu riferimèntu ae parte d'in gi(r)u, inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], de cuntru a se truvava l'antiga ''Platea canapi'', dund'a se smerciava a [[càneva]].<ref name=":1" /> De doppu u Risurgimentu aa vìa u gh'è stètu dètu u numme d'ancöi, in unû du statista piemuntese Camillo Benso cunte de Cavour.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> == Descrisiùn == {{Clear}} <gallery mode="packed" heights="145" widths="145"> Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 22.jpg|Vìa Cavour a l'imbuccu versu munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 21.jpg|U scciàssu in frunte aa Cà di D'Aste Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 14.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, versu a Ciàssa di Pésci Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|A cruxe(r)a cun Ciàssa San Michê, imbuccu a munte Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 10.jpg|U caruggiu a l'artessa du Palàssiu di Bassu-Seullìn Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 08.jpg|L'imbuccu du caruggiu, d'in Vìa Oddu </gallery> Da munte a valle, u caruggiu u se diramma a partì daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa du Palàssiu D'Aste-Rulandi-Ricci e u l'è inclüsu du tüttu intu quartê de San Scî. Traversàu u prìmmu isulàu, a l'artessa du Palàssiu di Gerardenghi u se scuntra in slàrgu ch'u vegghe faciaseghe u Fussàu Ve(r)àn, u Caruggiu di Baxadonne e quellu da Ca(r)ènda, primma de finì inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]]. Passâ sta lì u se inmette fiancandu u Palàssiu di Lengueja-Còsta inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], dund'u se vegghe ancù u casamèntu di Bassu-Seullìn, pe' terminâ inte [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]]. === Cruxe(r)e === [[Immaggine:Via Cavour (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Cavour, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga Veggia, da dund'a l'ha u(r)igine u caruggiu, pôcu dòppu i Quattru Canti, andandu versu a scciümè(r)a, in diresiùn da Pòrte de l'A(r)òscia. * U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u pìa u sò numme da 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiö(r)e da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]].<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> * U Caruggiu di Baxadonne, ün di caruggi ciü strêti d'Arbenga Veggia, dau percursu nu retilineu, u finìsce inte [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]] doppu 'na sinquantêna de mêtri e u dêve u sò numme a 'n'antìga famìa de [[Zena]], cunusciüa ascì cumme ''Bassadonne'', presènte in Arbenga dai tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]]. Du rèstu u caruggiu u l'é(r)a divegnüu cunusciüu inta tradisiùn pupulâre cumme pòstu frequentàu dai inamu(r)èi.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte Vìa Benardu Ricci.<ref name=":0" /> * [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a ciü gròssa e ciü impurtante ciàssa d'Arbenga tütta, dund'i cunfine(r)ean i quattru quartèi sitadìn e dund'i se fàccian tantu u Palàssiu du Cumün cumme a Catedrâle, intitulâ au santu. A vegne traversâ da Vìa Cavour inta sò parte ciü bassa, che finìa sta lì a se inmette inta Ciàssa di Pésci vegnindune daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.57-58}}</ref> * U Caruggiu di Cassulìn, aa drìta, a l'artessa da Ciàssa di Pésci, u dividde l'isulàu ucupàu dau Palàssiu di Basso-Seulìn dau restu, strêtu, u pòrta versu Vìa Rumma. * A [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], l'antìga ''Platea Canapi'', vistu che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] u se ghe tegnìva u cumèrciu da càneva, risursa de prêxu pe' l'ecunumìa ingàuna de quelli tèmpi. Ciü de resènte a l'é(r)a u scìtu d'in mercàu fìssu, survatüttu de pésci e da lì u numme.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp.36-37}}</ref> * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u segundu cardine d'Arbenga Veggia pe' grandessa, dund'u se tröva l'âtru càppu de Vìa Cavour. Lungu 127 mêtri in tüttu, u marca pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî e quellu de Sant'Eulàlia.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p.45}}</ref> === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Targa D'Aste 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ da tûre a dà in scia Via de Medaje d'Ò(r)u e a pòrta u sivicu n°51</ref> |'''Tûre D'Aste''' |A Tûre di D'Aste a l'è ina tûre ch'a se tröva in sciu cantu fra Vìa Cavour e [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'O(r)u]], da pa(r)eggi seculi sbasciâ au livéllu du tèitu du Palàssiu Rulandi-D'Aste, dund'a l'è stèta inglubâ. Da tûre se cunusce ancù bèn u basamèntu, de prìa negra de Pûi, ch'u ne dà ina datasiùn tra a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]] e l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexèntu]].<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 59-60}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |1-3<ref name=":0" group="n.">Intrâ prinsipâle</ref>-5 |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tachèi asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu da Vìa. Passàu de man ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp.41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Gerardenghi (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|202x202px]] |6-8-10<ref name=":0" group="n." /> |'''Palàssiu Gerardenghi''' |U Palàssiu Gerardenghi, de prupietè du cumün, u se tröva in tésta au caruggiu, làttu [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Via de Medaje d'Ò(r)u]]. U sa(r)ea d'u(r)igine sinquesentesca, metèndu asemme dife(r)ènti edifissi ciü veggi, de che se vegghen ancù i blòcchi de prìa squadrâ au de sutta de l'intonacu da faciâ d'in Vìa Cavour. Svilüpàu in sce quattru cièi (dui de sti chi cièi nobili, cu'e vorte a padijùn), culeghèi l'ün a l'âtru cun de sca(r)inè parèi da ringhe(r)e de marme(r)u decu(r)àu. Au de drentu u cumplessu u l'è stètu rangiàu du Settesèntu, tantu che chi i se cunservan decu(r)asiùi ba(r)ocche e ancù de doppu. In diresiùn du cantu, l'intrâ, cuvèrta a butte, a l'è pavimentâ a lìsca de pésciu, cun laterissi du Seisèntu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113062.pdf|tìtolo=Palazzo Gerardenghi, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Cà D'Àste (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |9-11 |'''Cà di D'Aste''' |A Cà di D'Aste a l'è a parte du palàssiu cu'u mèximu numme faciâ sciu Vìa Cavour, a ciü veggia de stu cumplessu, nasciüu pe' vuluntè da famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] da l'agregasiùn de âtre custrusiùi ciü antìghe. A realisasiùn da Cà di D'Aste a cumènsa du [[XIV secolo|Trexèntu]] e, au dì d'ancöi. a se presènta a trèi cièi ciü u su(r)é, cu'u tèitu de abaìn menu che pe' ina terassa, fèta in scia simma da tûre inglubâ intu palàssiu. Au segundu cian, quellu nobile, se tröva in gran salùn duve(r)àu dau cunseju du Cumün d'Arbenga mèntre au tèrsu u gh'è in puntettu ch'u passa surva u Fussàu Ve(r)àn pe' ligâse au Palàssiu Rulandi-D'Aste.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210484.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-20}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |13 |'''Palàssiu növu du Cumün''' |U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadìna. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drentu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugettu u(r)iginâle.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}</ref> |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |42<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a dà in scia Ciàssa de San Michê e a pòrta u sivicu n°12</ref> |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia ciàssa de San Michê. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu versu Via Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu versu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundènsa de ün de sti lì se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]] |48-50 |'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, de ciànta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, fra sti lì 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]].<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04| léngoa=IT}}</ref> Inta parte faciâ in sciu caruggiu u mustra ancù i segni di dui èrchi semireundi in laterissiu da lòggia du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref name="Lengueja - Costa"/>, decurèi a bande intu vôrtu e framezèi da 'na sutìle culònna de prìa, cun tantu de capitellu e de basamèntu, ch'a l'emerge da l'intonacu. U restu du pruspettu u l'è cumpostu da blocchi de laterissiu, dund'u nu l'è intunacàu. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, cun l'atriu du primmu cian ch'u se semeja a 'na lòggia ascì.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref> |- |[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]] |15 |'''Tûre Cassulìn-Va(r)àlli''' |Tòstu intu cantu ch'u da in scia Ciàssa de San Michê, a se presènta cumme 'na custrusiùn de maùi a vìsta ch'a spunta fra i tèiti di palàssi da vixìn, elevâ de tòstu 4 mêtri, cu-a simma cunvertìa a teràssa, cu'u làttu nord ciü âtu du restu, a mettene a l'asustu l'acessu. U pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. Intu mèntre ch'i se faxevan i travai pe' rangiâ l'edifissiu dund'a se tröva, du [[1972]], a l'è stèta descuvèrta ascì a base in prìa negra de Pûi.<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 73-74}}</ref> Mancan senù âtre infurmasiùi stò(r)iche, de prubabile a se pu(r)ea individuà cumme a Tûre di De Iustenice, anessa a quella ch'a l'é(r)a a rexidènsa du Giüdise, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 63-65}}</ref> |- |[[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'inta Ciàssa di Pésci 03.jpg|senza_cornice|108x108px]] |52-54-56<ref name=":0" group="n." />-58-60-62 |'''Palàssiu Bassu-Seulìn''' |U Palàssiu Basso-Seulìn u cröve tòstu tüttu l'isulàu ch'u và dau cantu cu'u caruggiu de verdü(r)e(r)e, fin a dund'u se tröva u Caruggiu di Cassulìn, ch'u l'inmette versu a Ciàssa di Pésci, dund'u l'ha u sò ingressu prinsipâle. Derucàu dau teramòttu de Diàn du 1887, u l'è stètu turna ti(r)àu sciü du [[1892]] e ancù rangiàu fra u [[1984]] e u [[1985]], cumme ripurtàu da 'na targa tacâ aa faciâ. U se presènta cu'in pruspettu a trèi cièi làttu ciàssa, mèntre versu u caruggiu u l'è pe'a ciü parte a dui livélli, levâ l'a(r)a ciü a levànte, ch'a n'ha trèi. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] sq5ozxolz1brcxuxf78q7zbmfph936c 0 31621 274663 273706 2026-10-09T17:09:09Z N.Longo 12052 r 274663 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia).jpg|thumb|A vìa pià mi(r)àndu versu i Quattru Canti]] '''Vìa Benardu Ricci''' (''Via Bernardo Ricci'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a cûre da punènte a levànte, cuntinuandu u percursu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] lungu quellu ch'u l'é(r)a u decümàn màscimu da sitè rumâna. Parte du quartê de San Giuànni, a se diràmma a partì daa [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], fin a zunze dai Quàttru Canti. == Sto(r)ia == A vìa a se tröva in sce ina pursiùn de ün di percursi ciü antìghi e de lungu ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, u decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'', che de chi u l'andaxeva avanti versu punènte pe'a mudèrna vìa intitulâ a Baccio Emanuele Maineri e a levante pe' [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. A pìa u numme dau Benardu Ricci, benefatû de ricca famìa arbenganese, che du [[1565]] u l'axeva creàu in'ope(r)a pe' l'ascistènsa di pòve(r)i, dutàndula de sustanse impurtanti<ref name=":1">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. Vìa Benardu Ricci a l'è stèta ascì duve(r)â cumme tèrmu pe' marcà i cunfìn fra i quartèi de Turlâ e de San Scî, spartisiùn ch'a servìva pe' di fìn fiscâli e aministatìvi. A ogni moddu, a dife(r)ènsa de quantu se pìa in cunsciderasiùn au dì d'ancöi, nu pà ch'a sta vìa a se truvasse intu mezzu fra sti quartèi ma che ciütòstu a fusse du tüttu inte quellu de Turlâ, cu'a sudivixùn che l'è prubabile ch'a l'andasse pe' vìe intreghe ciütostu che spartìle a mitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', pp. 79-81}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'è üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. De ciü, fra e vìe d'Arbenga Veggia a l'è üna de quelle ch'e cunsèrvan méju e custrusiùi da fìn du Mediuevu, dae faciè de spessu cuèrte sulu da ina man d'intonacu du [[XVIII secolo|Sètte]]-[[XIX secolo|Öttusèntu]], quande, pe' mancansa de sustanse, inte quelli seculi nu s'è sciurtìu a rangiâle cun di intervènti strutü(r)âli, fètu ch'u l'ha sarvàu l'antìgu tesciüu urbàn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 128}}</ref>. E cà ch'e se ghe fàccian e sun dunca pe' intregu de l'Etè de Mezzu e, a partì dau [[1935]], e sun stète rangièi fàndu turnà aa vista e sò linee u(r)iginâli, levandughe l'intonacu e druvindu turna e antìghe bifu(r)e e trifu(r)e in cangiu di barcùi retangulâri ch'i n'axeva piàu u pòstu. De ciü, s'è descuvèrtu u prufì da serie de lòggie au livéllu da stradda, ch'a và avanti pe' de lungu tòstu sènsa interumpise e che a l'imprinsippiu a l'é(r)a serâ da rasteli ma che, quande s'è issàu e cà de in âtru cian, a l'è stèta immü(r)â<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La via Bernardo Ricci'', p. 116}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" heights="145" widths="145"> Immaggine:Tûre di Rulandi D'Aste (Arbenga Veggia).jpg|A Tûre Rulandi D'Aste, in sciu cantu cun Vìa Medaje d'Ò(r)u Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 02.jpg|A Lòggia du Populu vìsta d'intu caruggiu Immaggine:CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (3).jpg|U Caruggiu piàu rivandu d'in San Michê Immaggine:Casa e torre D'Aste Rolandi, Albenga 02.jpg|A tàrga da Cà D'Aste Rulandi </gallery>A vìa a se scuntra lascianduse de derê [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] ina votta passâ [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]. A se dröve a partì dau recantu che daa Catedrâle u se faccia in scia Tûre Sivica e a l'antiga lòggia du Cumün. De sciübitu u se scuntra u caruggiu ch'u pàssa infra mezzu a gêxa e Palàssiu Veggiu, purtandu in frunte au [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]], e fina aa [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]]. U segue che u caruggiu u scûre ciü strêtu rispettu che a Cuntrâ Növa, vistu ch'u nu l'è stètu tucàu dai sventramènti di inissi du [[XX secolo|seculu XX]]. U passa dunca a meridiùn u Palàssiu du Vescu, tantu che aa fìn da Lòggia du Quattrusèntu u se tröva in caruggiu ch'u l'inmette ascì stu lì versu u Batiste(r)u, passandughe d'in faccia e pe' stu fètu chi ciamàu "U Caruggiu dau Vescu". De rimpettu a dunde stu chi u se faccia in sce Vìa Ricci se trövan pöi a Cà di Fieschi Ricci e l'isulàu marcàu daa presènsa de Cà di Rulandi D'Aste. Da sta parte chì se dröven fina dui caruggi picìn ch'i rivan fina inte Vìa Cavour, ün ch'u pòrta u numme de Fussàu Veràn, l'âtru da Ca(r)ènda (cunusciüu a ògni moddu intu parlà cumme "U Caruggiu de l'U(r)ivu"). Propiu in scia fin u caruggiu u se faccia in sce üna de cruxe(r)e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, i Quattru Cànti, là dund'a se scuntra cu'a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Bèn vixibile percurèndu u caruggiu a partì daa Catedrâle a l'è Tûre di Lengueja, de rimpettu aa Lugetta di Quattru Canti: a lunghessa cumplêta du percursu a l'è de tòstu 'na setantêna de mêtri<ref name=":1" />. In ürtimu u cuntinuu da vìa, seguèndu versu munte, u pìa u numme de Baccio Emanuele Maineri: u caruggiu defèti u finisce pe' dà in scia Ciasetta du Sufragiu. === Cruxe(r)e === [[File:Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia)-Màppa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa Benardu Ricci, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * [[Vìa D'Aste (Arbenga)|A Cuntrâ Növa]], u prìmmu tòccu du decümàn da sitè rumâna, intitulàu a Enrico D'Aste, ch'u l'ha piàu e furme d'ancöi numma che in seguitu ai sventramènti di inissi du Növesèntu, du rèstu a taja da punènte a levante 'na buna parte du sèntru sitadìn, spartindune ascì i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia. Lunga 80 mêtri, a g'ha u(r)igine inte Largu Do(r)ia e a finìsce dau Munümèntu, pôcu prìmma da Ciàssa de San Michê, che Via Benardu Ricci a ne cumpleta u percursu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. * [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a prinsipâle ciàssa d'Arbenga Veggia, antigamènte cunusciüa cumme ''platea comunis'', dund'u gh'a a sêde u municipiu. A porta u numme du santu prutetû da sitè e se ghe fàccia inta pârte âta a [[Catedrâle de San Michê]]. U l'è chi de frunte ch'a stradda a se zunta aa Cuntrâ Növa, faxendughe seguitu fin ai Quattru Canti.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. * U Caruggiu du Batiste(r)u, a dêve u sò numme du bèn cunusciüu [[Batiste(r)u d'Arbenga|Batiste(r)u]] paleucristiàn, üna de pôche testimuniànse da sitè bizantina, dedicàu a San Giuànni, u dà fina u numme au quartê dund'u se tröva. U pàssa fra mezzu stu chi e a Catedrâle, fin a rivà in Vico Lamboglia, pôcu prìmma da Ciàssa di Leùi<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 29}}</ref>. * U Caruggiu du Vescu (Via Episcopio), u l'è u caruggiu ch'u passa arembu au Palàssiu Veggiu, a còsta ascì da sêde vescuvìle, e da chi u pìa u numme. Dòppu tòstu 'na sinquantêna de mêtri u finisce inte Via Lengueja, pü(r)e sta lì intu quartê de San Giuànni<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 36}}</ref>. * U Caruggiu da Ca(r)ènda, dìtu ascì U Caruggiu de l'U(r)ìvu, pìa u numme dau [[Carènda (turènte)|turènte]] ch'u scûre inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] ai cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]], lungu 35 mêtri, u finìsce inte Vìa Cavour.<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 30}}</ref> * U Fussàu Ve(r)àn, caruggiu ch'u porta u numme de 'n benefatû arbenganese che, du [[1564]], u l'axeva fètu in'impurtante dunasiùn ae fiö(r)e da ma(r)ià, lungu tòstu 30 mêtri, u finìsce ascì stu lì inte Vìa Cavour.<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 37}}</ref> * [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], u cardu mascimu d'Arbenga Veggia, dund'u l'ha a sò fin u caruggiu versu munte, tòstu a mitè, in diresiùn da Cà e Tûre di Lengueja. Sta famusa cruxe(r)a, marcâ fina daa lòggia ch'a ne pòrta u numme, a se cunusce cumme i "Quàttru Canti", vistu che versu munte u tragittu du veggiu decümàn u cuntinua cun Via Baccio Emanuele Maineri, finèndu daa [[Ciàssa du Semina(r)iu (Arbenga)|Ciàssa du Suffragiu]]. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Casa e torre D'Aste Rolandi, Albenga 01.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |2-4-6<ref name=":0" group="n.">I sivichi inte Vìa Benardu Ricci i sun quelli de büteghe ch'e se trövan chi; l'intrâ prinsipâle a l'è pe' cuntru inte Vìa Cavour, au n° 3</ref> |'''Tûre di Rulandi - D'Aste''' |A tûre a se tröva in sciu cantu cu'a Vìa de Medaje d'Ò(r)u, bèn vixibile mi(r)andu l'incruxu d'inte Vìa Maineri, marcâ zà inti tèmpi antighi, tantu ch'a se mustra tantu inte l'afrescu ch'u l'é(r)a cunservàu in Santa Ma(r)ìa quantu inte mappe d'Arbenga fète dau Vinzoni e ancù intu disegnu d'Arbenga Veggia piâ d'in San Martìn. A segunda de quantu sciurtìu intu mèntre di restauri di [[Anni 1960|ànni '60]] a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü fra a fin du [[XIII secolo|seculu XIII]] e i cumènsi du [[XIV secolo|XIV]]. Cumme pe'a cà cu'a che a furma in blòccu ünicu, l'edifissiu u l'è apartegnüu Tu(r)ellu D'Aste e ancù prìmma ai Lengueja. In u(r)igine a strutü(r)a a l'é(r)a diferente, scicumme ch'a l'è stèta tajâ inta parte âta, e scistemâ cumme teràssa, cu'e mu(r)àje, pe' trèi làtti in sce quattru, che ghe sun servìe cumme burdu. U basamèntu u l'è de prìa de Pûi, in cangiu mèntre ch'i a rangiavan integrèi inta strutü(r)a sun stèti truvèi di resti de vasi a turtaiö, ch'i fan pensà ch'u sbasciamèntu u sa(r)ea avegnüu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 55-58}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu D'Aste - Rulandi - Ricci (San Scî, Arbenga Veggia) 04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U prìmmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tacài asèmme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu de Vìa Cavour. Passàu de man ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Lögia di Quàttro Cànti (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |3<ref group="n.">U sivicu u se riferisce aa cà ch'a cumprènde a Lòggia</ref> |'''Lòggia di Quattru Canti''' |A se tröva intu scitu dunde se incruxan i storichi cardu e decümàn d'Arbenga Veggia, au dì d'ancöi rapresentèi daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u e da Vìa Benardu Ricci. A lugetta a sa(r)ea stèta fabricâ fra [[XIII secolo|Duxèntu]] e [[XIV secolo|Trexèntu]] e a l'ha cunservàu a carateristica cunfurmasiùn di dui àrchi. Defèti quellu ch'u dà in sce Vìa Medaje d'Ò(r)u u l'è semireundu e dunca ciü stundàu rispettu a quellu ch'u se fàccia in sce l'âtru caruggiu. A ògni moddu tütti dui i sun fèti de laterissiu e cum'u se pò ancù vegghe, a lugetta a presènta in basamèntu cun blocchi de prìa a vista, dau che a se diramma a strutü(r)a, cu'in bèllu vortu a cruxe(r)a de güstu medievâle<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150624|tìtolo=Loggia dei Quattro Canti (Scheda)|léngoa=IT|vìxita=2024-11-09}}</ref>. |- | |3 |'''Tûre di Verandi''' |Strutü(r)a tòstu spa(r)ìa, a l'è stèta descuèrta du [[1963]] cu'in scâvu archeulogicu inta bütega au sivicu 3 de Vìa Benardu Ricci. Au dì d'ancöi, de sta tûre nu se vegghe de rèsti scicumme ch'i se trövan 1,90&nbsp;m au de sutta du cian stradâle, e i cunsciste inte fundasiùi de mü(r)aje soe, fète de bluchetti de prìa negra. S'è truvàu ascì i rèsti de due avertü(r)e tampunèi e du pavimèntu de casìna; cu'e tecniche duve(r)èi e cu'u livéllu de fundasiùi ch'i sun segnu de custrusiùn versu a fìn du [[XII secolo|seculu XII]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 45}}</ref>. |- | |5 |'''Cà di Verandi''' |A Cà di Verandi a l'è ina tipica cà de cuntu d'Arbenga Veggia, fabricâ du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. Inta sò faciâ se ghe dröven bifu(r)e e trifu(r)e au primmu e au segundu cian; au cian terén gh'è pe' cuntru ina lòggia, au dì d'ancöi ucüpâ da büteghe, ch'a l'è stèta rangiâ du [[1963]], ucaxùn quande se gh'è fètu fina in scâvu archeulogicu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al Medioevo'', p. 22}}</ref>. A custrusiùn a l'è stèta diciarâ cumme bêne vinculàu ai 30 de marsu du [[1949]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111117|tìtolo=Casa Verando|léngoa=IT|vìxita=2024-11-13}}</ref>. |- |[[Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |7-9<ref group="n.">I sivichi inte Vìa Benardu Ricci i sun quelli de büteghe ch'e se trövan chi; l'intrâ prinsipâle a l'è pe' cuntru intu Caruggiu du Vescu, au n° 5</ref> |'''Palàssiu du Vescu''' |U Palàssiu du Vescu u l'è stètu a sêde vescuvîle da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] fina du [[1954]], quand'a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-vescovile.htm|tìtolo=Il Palazzo Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2024-11-14}}</ref>. A strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi a l'è u frütu de ciü seculi d'intervènti, fòscia inandièi propiu intu scìtu da primma ''domus episcopi'', d'etè tardurumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}</ref>: l'a(r)a ciü antìga a remunta au [[XI secolo|seculu XI]], mèntre a parte de mezzu a gh'ave(r)ea de u(r)igine int'ina serie de custrusiùi du [[XIV secolo|Trexèntu]], tachèi insemme a furmà in palàssiu ünicu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], pa(r)egiàu de fö(r)a intu stìle cun di travai inta segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Cu'u restauru du [[1975]] a faciâ a l'è turnâ ae sò linee du seculu XVI, tegnìndu aa vista e dife(r)ènti fàse medievâli e ina pitü(r)a du [[1477]], fòscia da man du Canavesiu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 135}}</ref>. Inti lucâli du Palàssiu, custrusiùn vinculâ dau [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111119|tìtolo=Antico Palazzo Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2024-11-14}}</ref>, a se tröva au dì d'ancöi a sêde du [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Museu Diucesàn]], da Cü(r)ia e de l'Archiviu Stò(r)icu Diucesàn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 44-45}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre del Palazzo Vescovile - 2023-09-16 11-15-51 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |'''Tûre du Palàssiu du Vescu''' |Missa in sciu cantu cu'u Caruggiu du Vescu, au dì d'ancöi a se presènta inglubâ intu Palàssiu du Vescu. Cun l'incèndiu ch'u l'ha curpìu u palàssiu du [[1416]] a dev'ésse stèta sbasciâ au livéllu di têiti zà de quelli tèmpi, scicumme ch'a nu l'è mensunâ inti papèi du [[XVII secolo|Seisèntu]]. Cu'u restauru du [[1956]] l'è turnàu aa lüxe a sò strutü(r)a, daa bàse de bluchetti de prìa negra, cun di âtri ciü gròssi, d'a(r)ena(r)ia, in sci sò canti. Inta faciâ sciü Vìa Benardu Ricci s'è descuvèrtu in purtâ goticu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], intrâ d'ina bütega de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], surmuntàu da fréxi a turtiùn, mèntre i barcùi, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], i l'han purtàu a pèrde i u(r)iginâli. Inta faciâ versu u Palàssiu Veggiu e se trövan due avertü(r)e a èrcu sbasciàu e di barcunetti; de drentu, au primmu cian, a gh'é(r)a a capélla du Vescu, da che u n'è restàu a vòtta a frescu, fòscia in travaju du Giuànni Canavesiu. Inta tûre, ch'a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|seculu XII]], du [[1971]] s'è fètu in scàvu archeulogicu inte l'ucaxùn du restauru du cian terén, cu'u che s'è descuvèrtu l'antìgu pavimèntu de prìa e rangiàu a votta a cruxe(r)a, che fòscia a l'è quella u(r)iginâle<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 43-45}}</ref>. |- | |8-10-12-14 |'''Cà D'Aste-Bassu''' |A Cà D'Aste-Bassu a l'è ina pursiùn du grande Palàssiu D'Aste, ch'u s'estènde in sce l'izulàu intregu fra Vìa Benardu Ricci, [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]] e u Fussàu Ve(r)àn. A l'è caraterizâ da ina gran lòggia a quattru èrchi, spartìi inte due cubbie da in pilastru a öttu facce fètu in prìa de Finâ. A sò mitè de levante a l'è stèta rangiâ inti ànni [[1960]]-[[1962|62]], repiàndu e tracce da segunda fàse da faciâ, da fìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], cu'e due trifu(r)e au primmu cian; pe' cuntru, quella de punènte a l'è ancù cuèrta d'intonacu e u g'ha tenzüu in simma u stemma da famìa [[D'Aste (famïa)|D'Aste]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La via Bernardo Ricci'', pp. 120-122}}</ref>. |- | |16-20 |'''Cà di Fieschi-Ricci''' |A Cà di Fieschi-Ricci a l'è ina tipica cà de cuntu d'Arbenga Veggia, frütu de intervènti fèti fra ciü seculi, fra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Carateristica a l'è a faciâ sciü Vìa Benardu Rissi, cun due trifu(r)e au primmu cian e u purtâ cu'ina gran lòggia au cian terén<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', p. 84}}</ref>. Pe' cuntru, e sò mü(r)aje facièi in sciu Caruggiu da Ca(r)ènda e sun üna de testimunianse ciü antìghe de cà medievâle d'Arbenga Veggia, fabricâ cun bluchetti picìn de prìe squadrèi, scimili a quelli duve(r)èi pe'e tûre, cu'ina munofu(r)a e ina bifu(r)a rumanica ch'e se dröven chi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 131}}</ref>. A custrusiùn, de quelli tèmpi in prupietè ai Lanusol, a l'è diciarâ cumme bêne vinculàu du [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111138|tìtolo=Casa Fieschi-Ricci-Lanusol|léngoa=IT|vìxita=2024-11-15}}</ref>. |- |[[Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 03.jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c. |'''Palàssiu Veggiu''' |L'antigu ''palacium comunis'', u se tröva in sciu cantu versu a [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], a l'imbuccu du caruggiu, in scia che bèn a spicca a Tûre Sìvica, fèta ti(r)à sciü intu [[XIV secolo|Trexèntu]], che i primmi prupietà(r)i i l'é(r)an i Seùlla, che de prubabile i l'axevan vusciüa intu mèntre ch'a vegniva giüstâ a ''domus Nicolini'', de lungu de prupietè de sta famìa. Dunca a strutü(r)a a vegne cuncedüa au Cumün d'Arbenga a pixùn, tantu che a vegne sêde fìssa de l'aministrasiùn ingàuna a partì dau [[1333]]. I vegnen mesciài chi ascì i cunsu(r)i, che da prìmma i l'é(r)an intu ''capitulum'', de cuntru besögna spetà u [[1351]] perché l'aministrasiùn a càtte l'edifissiu, vegnindune prupieta(r)ia<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 24-33}}</ref>. Dai primmi ànni du [[XV secolo|seculu XV]] a cumpa(r)ìsce a lòggia du Cumün, che a remunta au [[1421]] e a l'è stèta pe' di ànni u scitu dund'e se tegnivan e reuniùi du cunseju cumünâle: chi se trövan fina de pitü(r)e atribuìe au [[Giovanni Canavesio]]. Cu'i travai du [[1934]] a tûre a l'è stèta rangiâ, levandughe e zunte du [[XVI secolo|Seisèntu]] e faxendula turnà a cum'a l'é(r)a in u(r)igine. Au dì d'ancöi intu cumplessu u se tröva u [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Museu Ingaunu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Gli edifici di uso pubblico'', p. 64}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992|ediçión=7}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/bernardo-ricci-via/|tìtolo=Bernardo Ricci, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] tpzaopk41oi2bv8mwi1hz5qybjydepo 0 31635 274664 273708 2026-10-09T17:09:38Z N.Longo 12052 r 274664 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia)-Vìsta 03.jpg|thumb|A Vìa vista dau Palàssiu di Scotti]] A '''Vìa de Medaje d'Ò(r)u''' (''Via delle Medaglie d'Oro'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a traversa tantu u quartê de San Giuànni cumme quellu de San Scî. A cûre defèti a partì daa Pòrte de l'A(r)òscia fìn a rivà da quella de Mu(r)ìn, passandu da 'na parte a l'âtra du sèntru sitadìn lungu quellu ch'u l'é(r)a u càrdu màscimu da [[Albingaunum|sitè rumâna]]. == Sto(r)ia == A vìa a cûre pe' in antìgu e impurtante percursu d'Arbenga Veggia, passandu in curispundènsa de quellu ch'u l'é(r)a u cardu màscimu de ''[[Albingaunum]]''<ref name=":5">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 41}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 13-14}}</ref>. De ciü, de quelli tèmpi, a funsiunâva ascì cumme pursiùn ürbâna da ''[[Via Julia Augusta]]'', che pròpiu pe' de chi a traversâva a sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 16}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'é(r)a üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. Avanti de pià u numme ch'a g'ha au dì ancöi, a Vìa de Medaje d'Ò(r)u a l'è stèta primma intitulâ au ré Vittorio Emanuele e pöi a l'é(r)a vegnüa Vìa Turinettu. Intu detaju, l'intitulasiùn mudèrna a se riferìsce ae quattru medaje d'ò(r)u guagnèi da sitadìn arbenganesi: a medaja du cuntrami(r)àiu Alessandro D'Aste Stella, quella du Bruno Comandone, capitàn d'artije(r)ìa caüttu in [[Rùscia|Rüscia]] du dixèmbre [[1942]], quella du suttatenènte di arpìn Aldo Turinetto, mortu de lungu de stu ànnu lì inti Balcâni, e ancù a medaja du partigiàn Roberto Di Ferro, massàu du [[1945]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 41-42}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:Vìa de Medàje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia) - Màppa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa de Medaje d'Ò(r)u, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]Üna de ciü impurtanti stradde du sèntru d'Arbenga, ch'a ripercûre u càrdu mascimu da sitè rumâna, venèndu da l'estremitè meridiunâle, versu [[a Sènta]], e pruseguèndu versu setentriùn, passandu da 'na parte a l'âtra tantu du quartê de San Scî cumme de quellu de Turlâ. I sò dui imbucchi i sun rapresentèi da due pòrte de ciü cunusciüe: versu a scciümè(r)a quella dìta "de l'A(r)òscia", l'âtra quella "de Mu(r)ìn". Imbucandula partèndu daa primma de due pòrte, se scuntra da sübitu u quartê de San Scî, inmetenduse inte vixinanse da Ciàssa de l'A(r)òscia, ch'u se ghe rìva seguèndu u percursu da Barbacana, caruggiu ch'u sêgue a fì e mü(r)aje antighe. In avanti i se scuntran di elemènti artistichi de riliêvu, tantu inte architetü(r)e quantu inte decurasiùi de ste chi mèxime. De rilivêvu, presèmpiu, in survapòrte in prìa negra (tütelàu dau [[1935]] daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00109572_sc.pdf|tìtolo=Sovraporta - Decreto di tutela|léngoa=IT|vìxita=2024-11-23}}</ref>), ch'u se tröva pôcu primma da cruxe(r)a cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], d'in faccia aa Cà di Stücchi, ch'a se fa cunusce pe'a sò carateristica faciâ. Fra i palàssi stò(r)ichi ch'i se ghe faccian, apartegnüi ae ciü gròsse famìe ingàune, se scuntra pe' primmu quellu di Rulandi-Ricci-Capelìn, pe' rivà pöi a quellu di D'Aste e da chi, in [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|San Dumenegu]], ciàssa sèntru du quartê. Inte sta primma parte da vìa se ghe incruxa ascì [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], che cun Vìa Rumma e a [[Vìa de Turlâ (Arbenga)|Vìa de Turlâ]] a l'axeva 'na serta impurtansa, tantu ch'e l'é(r)an cunscide(r)èi cumme di decümèi segunda(r)i. U prinsipâle, rapresentàu da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] e da Vìa Maineri, u furma cu'u ''cardo maximus'' a cruxe(r)a di Quattru Canti, in curispundènsa de dunde se trövan ascì e tûre di Rulandi-D'Aste e quella di Lengueja Do(r)ia, ciü a famusa lugetta a dui èrchi, dìta di Quattru Canti pü(r)e sta chi. Ancù in avanti u se rìva in Turlâ, cun ancù palàssi de cuntu, cumme quellu di Seullìn (cu'a tûre ch'a domina in sce l'incruxu cu'a Vìa de Turlâ) e quellu di Scotti. In ürtimu u se rìva au lìmite tucandu a parte setentriunâle de mü(r)aje, cun in âtru tòccu da Barbacana ch'u permette de gi(r)âse versu a [[Ciàssa de Turlâ (Arbenga)|Ciàssa de Turlâ]] o versu San Fransescu, o sedunca sciurtèndu daa Pòrte de Mu(r)ìn. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> A Barbacana - U Caruggiu da Sènta (Arbenga Veggia).jpg|A Barbacana o u Caruggiu da Sènta PmAlbenga04.jpg|U Caruggiu de l'A(r)òscia Via Rumma (Sentru Stòricu d'Arbenga)-Vista da l'imbuccu venèndu daa Vìa de Medaje d'Òu 01.jpg|Vìa Rumma daa cruxe(r)a cun Vìa de Medaje d'Ò(r)u A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 05.jpg|Vìa Somis versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u Vico al Centa 1.jpg|U Caruggiu du Navùn Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|Vìa Cavour d'in Vìa de Medaje d'Ò(r)u Albenga-IMG 0361.JPG|Vìa Baccio Emanuele Maineri versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia).jpg|Vìa Benardu Ricci versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u </gallery> * U Caruggiu da Sènta, lungu 130 mêtri, u cûre seguèndu l'àndiu da scciümè(r)a, a partì da Vìa de Medaje d'Ò(r)u fìn a zunze in [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]]. Scicumme ch'u pàssa a còsta de mü(r)aje, u l'ha piàu u stranumme de ''Barbacana''<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}</ref>. * U Caruggiu de l'A(r)òscia, ch'u lìga a Vìa de Medaje d'Ò(r)u cu'u Caruggiu dau Gumbu (au dì d'ancöi dedicàu au Marco Antonio Barbera), ciü a punènte, pe' ina lunghessa de 35 mêtri in tüttu. U pìa u numme da[[a Sènta]], inte l'antighitè cunusciüa delungu cu'u numme d'A(r)òscia, cun stu tuponimu che in Arbenga Veggia u l'è restàu ascì aa vixìna Ciàssa de l'A(r)òscia<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 28}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], caruggiu che intu sò percursu u repìa da vixìn u segundu decümàn p'impurtansa da sitè rumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 139}}</ref>, u g'ha u sò imprinsippiu au de sutta de l'èrcu du Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn e u finìsce tòstu 230 mêtri de dòppu, au de sutta de ün di dui pòrteghi de l'Uspeâ, traversandu tantu San Scî cumme Sant'Eulàlia. A l'è ciamâ ascì cu'u stranumme de "u Caruggiu dau Culêgiu", scicumme che se ghe fàccia u Culêgiu Oddu. * Vìa Somis, ch'a parte d'in frunte au cumensu de Vìa Rumma, ch'a n'è a cuntinuasiùn versu a Ciàssa de San Dumenegu, recarcandu ascì sta lì u percursu du veggiu decümàn. A pòrta u numme du Giovanni Somis, sutta-prefettu da [[Pruvinsa d'Arbenga]] fra u [[1824]] e u [[1829]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. * [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|Ciàssa de San Dumenegu]], a se tröva a munte da stradda, restandu aa mancina partèndu daa Pòrte de l'A(r)òscia. A se dröve in sciu cantu dund'u gh'è u Palàssiu D'Aste-Ardüìn e a l'ha ina cianta nu regulâre, vistu ch'a se slarga pe' pôcu ciü de 1.300 mêtri quàddri cun 'na furma a "L" duvüa au fètu ch'a l'ha avüu u(r)igine daa messa asemme de spassi dife(r)ènti<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 53}}</ref>. A pìa u numme dau santu ch'u gh'è dedicàu u cumplessu ch'u se ghe fàccia, mèntre intu parlà pupulâre se ghe dìxe "Da l'Aviamèntu", scicumme che l'edifissiu u l'è stètu pe' di ànni sêde de 'na scö(r)a tecnica. * U Caruggiu du Navùn, dedicàu au canònicu Tumâxu Navùn, visciüu a cavàllu fra [[XVIII secolo|Settesèntu]] e [[XIX secolo|Öttusèntu]], autû de l'incumpìa recampâ de memo(r)ie stò(r)iche arbenganesi ''Dell'Ingaunia''. Se tratta de 'n carugettu strêtu, vurtàu a l'imbuccu, ch'u l'inmette turna in San Dumenegu doppu tòstu 30 mêtri. * [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], se diràmma in scia drìta, cun l'imbuccu fra mezzu u Palàssiu Rulandi-D'Aste e a Cà di Gerardenghi, sciurtèndu a l'artessa du Palàssiu di Pe(r)usu-Seùlla inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]]. Passâ sta lì a pàssa d'ataccu aa [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]] e a finìsce de dòppu, sgarbandu intu caruggiu de verdü(r)e(r)e, cun 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 31}}</ref>. * Vìa Baccio Emanuele Maineri, dedicâ au scritû tui(r)anìn, asemme a Vìa Ricci a furma a cruxe(r)a di Quattru Canti, marcâ fina daa presènsa da lugetta ch'a ne pìa u numme. A rapresènta l'ürtimu trètu du decümàn màscimu versu munte, druvènduse a partì daa Tûre di Lengueja Do(r)ia pe' cuntinuà fina inta [[Ciàssa du Semina(r)iu (Arbenga)|Ciasetta dau Sufragiu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 42}}</ref>. * [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], parte du quartê de San Giuànni e duve(r)â inti tèmpi antìghi cumme cunfìn fra i quartèi d'Arbenga Veggia, a recarca u percursu decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'' rivandu fìn inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], dunde pöi a cumènsa [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], ch'a n'è u cuntinuu. A dêve u sò numme au Benardu Ricci, benefatû de ricca famìa arbenganese, ch'u l'ha fundàu du [[1565]] in'ope(r)a pe' l'ascistènsa di pòve(r)i. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (5).jpg|U Caruggiu di Russi Albenga centro storico dentro Porta Mulino.jpg|Vìa de Medaje d'Ò(r)u e, in scia drìta, u Caruggiu aa Ciàssa de San Fransescu Albenga centro storico 5.jpg|Caruggiu aa Pòrte de Turlâ </gallery> * A Vìa de Turlâ, a pìa u numme da üna de pòrte sitadìne e a recarca u percursu de ün di decümèi segunda(r)i<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 151}}</ref>, a partì daa ciàssa ch'a se ghe tröva sübitu de dòppu fìn a rivâ inta Vìa de Medaje d'Ò(r)u, a l'artessa da Cà di Rulandi Ricci. * Vìa Mariettina Lengueja, a cuntinuasiùn da Vìa de Turlâ, ch'a cumènsa in sciu "Cantu di Barbe(r)i", cum'u l'é(r)a in antigu ciamâ a cruxe(r)a, scicumme ch'a l'è giüstu au de sutta da Tûre di Seullìn, 'na votta apartegnüa ai Barbe(r)i. A pòrta fìn versu Vìa Pertinace, a l'imbuccu da [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]]. A g'ha dètu u numme Mariettina Lengueja, ch'a ne vegnìva da üna de ciü gròsse famìe da sitè e ch'a l'axeva lasciàu u sò patrimoniu cun di scòppi benefichi<ref name=":5" />. * U Caruggiu di Russi, u l'è dedicàu aa famìa di Russi, che zà du Trexèntu a faxeva parte da nubiltè zenese, famìa de prim'urdine, fra i sò mèmbri i ghe sun stèti di academichi, cumme u Giuànni Batìsta Russi e u Steva Russi, tütti dui visciüi intu Seisèntu. Carugettu strêtu, u porta fìn in Turlâ, slarganduse aa mitè cun 'na ciasetta, u presènta i tipichi erchetti a zuntà e faciè da 'na parte a l'âtra da vìa<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * U Caruggiu di Scotti, dedicàu ciü intu specificu a Nicolò Scottu, canonicu da Catedrâle da segunda mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]], regurdàu pe'i fundi furnìi tantu aa Gêxa cumme au Capìtulu, lungu ina setantêna de mêtri u pòrta fina daa Sca(r)a de Balacaghé<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. * U Caruggiu aa Ciàssa de San Fransescu, u pòrta u numme da Ciàssa ch'u ghe inmette doppu in percursu de 143 mêtri, sgarbandu ciü de precisu inte Vìa Ernestu Rulandi Ricci, in pruscimitè da Pòrte de San Fransescu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 54}}</ref>. * U Caruggiu aa Pòrte de Turlâ, u segue du tüttu u percursu de mü(r)aje d'Arbenga Veggia, partèndu d'inta Pòrte de Mu(r)ìn e rivandu ciü de 'na sentêna de mêtri de dòppu fina a quella de Turlâ, passandughe se vegghen i lucâli ina votta duve(r)èi cumme stalle pe'e béstie, cun trèi tipichi pòrteghi immü(r)èi<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c. |'''Pòrte de Mu(r)ìn''' |A Pòrte de Mu(r)ìn a se tröva in curispundènsa de l'estremitè da vìa versu setentriùn, dunde se sgarba d'inte mü(r)aje sitadìne pe' l'antìgu percursu ch'u mêna au Puntelungu. Mensunâ intu passàu cumme ''porte Molendini'', a l'é(r)a a ciü impurtante fra quelle de stu fiancu de mü(r)aje e, dunca, a l'é(r)a bèn furtificâ<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 157}}</ref>. A pìa u sò numme da in mu(r)ìn mensunàu chi zà du [[XII secolo|Millesèntu]], ciü avanti inglubàu intu gì(r)u de mü(r)aje pe' de raxùi de segü(r)essa, e, de pôcu ciü a munte, se pò ancù vegghe ina pursiùn de ste mü(r)aje cunservâ fina a l'artessa di mèrli<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=La Porta Mulino e le mura medievali|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. A pòrte, cumm'a se vegghe au dì d'ancöi, a ne vegne pe(r)ò da ina recustrusiùn ciü resènte, fabricâ du [[1831]] segundu u güstu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name=":1">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 130}}</ref>. |- |[[Immaggine:Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia)-Vìsta 08.jpg|senza_cornice|104x104px]] |7 |'''Palàssiu Scotti-Nicula(r)i''' |U Palàssiu Scotti-Nicula(r)i u l'è in palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia, a dui cièi, fabricàu a partì dau [[XIII secolo|Duxèntu]]. Aa fìn de l'ürtimu seculu u l'è stètu restauràu, fandu turnà aa vista a sò faciâ de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], cu'u prufì d'in èrcu macissu e seminteràu ch'u se pò ancù vegghe au cian terén<ref name=":1" />. De drentu u cunserva ina gran sca(r)inâ du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e dau güstu ciütòstu arcaicu, a rampa ünica, ch'a munta dau cian terén au primmu cian e pöi, cu'a segunda rampa, dau primmu au segundu cian<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 151}}</ref>. Dau [[1935]] u palàssiu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111144|tìtolo=Palazzo Scotto-Nicolari|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- | |8-10-12-14-16-18-20<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°14</ref> |'''Cà di Rulandi-Ricci''' |A Cà di Rulandi-Ricci a l'è in gran palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia da l'u(r)igine pe(r)ò ciü resènte di âtri ch'i se fàccian in scia vìa. Defèti, u cumplessu u l'è stètu cumisciunàu inte furme ch'e se vegghen au dì d'ancöi dau senatû Vittorio Amedeo Rolandi Ricci, ch'u n'ha afidàu a prugetasiùn au famusu architèttu Gino Coppedè. Intu parlà, du restu, a l'è fina cunusciüa cumme "u Palàssiu du Senatû"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=51|capìtolo=U Strada"iu}}</ref>. Pe'u cumplessu, inandiàu du [[1910]], a dife(r)ènsa du sò solitu u Coppedè u s'è tegnüu in sce de linee ciü tradisiunâli, in acôrdiu au cuntèstu du sèntru stò(r)icu. A faciâ a l'è tütta abelìa dae decurasiùi ch'e ghe sun stète tenzüe in simma e a l'è stèta rangiâ ch'u nu l'è gua(r)i, mèntre i pügioli i sun de güstu ciü antìgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2010/06/04/coppede-ad-albenga/|tìtolo=Il trend dei desideri - Coppedè ad Albenga|outô=Alfredo Sgarlato|dæta=4 zügnu 2010|léngoa=IT}}</ref>. U cumplessu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] dau [[1923]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110924|tìtolo=Casa Rolandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-11-22}}</ref>. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:Tûre di Seullìn (Arbenga Veggia)-Vìsta 06.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |25-27<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°25</ref> | rowspan="2" |'''Palàssiu e tûre di Seullìn''' |U Palàssiu di Seullìn u sta in sciu cantu ch'u da in sce Vìa Lengueja e bèn u rapresènta in esempiu de architetü(r)a medievâle, elevàu in sce sinque cièi, in u(r)igine sei. L'ürtimu cian u l'è vegnüu zü in seguitu au [[Teramòttu da Maìna de Diàn du 1887|teramòttu du 1887]] e nu l'è ciü stètu ti(r)àu sciü. Tracce de stu chi se ponen ancù vegghe intu pruspettu a meridiùn. U frunte du palàssiu u l'è du tüttu intunacàu de russu, pü(r)e se au de sutta i se su cunservèi i segni de avertü(r)e a bifura ch'e gh'é(r)an de primma<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', pp. 129-130}}</ref>. I vàri su(r)èi da rexidènsa i presèntan ina cuvertü(r)a cianélla. A rexidènsa, ch'a pìa u numme daa famìa de cuntu arbenganese, a l'è stèta custruìa de dòssu aa tûre de lungu de prupietè da mèxima famìa<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111154.pdf|tìtolo=Palazzo Cepollini inglobante Torre dei Cepollini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-22}}</ref>. |- |A l'è a tûre d'Arbenga cu'u ciü largu basamèntu ch'u ghe secce fra tütte, fètu de blocchi de prìa negra de Pûi ch'i rivan fina a 'n'artessa de 12<ref name=":3">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 46-48}}</ref>-15<ref name=":2" /> mêtri. D'u(r)igine di primmi du [[XIII secolo|Quattrusèntu]] (o sedunca de quarche perdiudu avanti), du cumplessu se trövan referense zà fìn da l'afrescu ch'u gh'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, pü(r)e se inti ànni a l'è passâ de man ciü de 'na votta, tantu che inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u resülta ch'a se tröva intu ''Cantu di Barbe(r)i''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC&pg=PA280|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=280|cid=Rossi, 1870}}</ref>, segnu ch'u cunferma l'apartenènsa, de dòppu u [[XV secolo|Seisèntu]], a st'âtra famìa. Intu sò pruspettu a mustra di barcùi squadrèi, ciü mudèrni, ch'i mustran cumme intu tèmpu i seccen cangièi, a l'internu, i livélli di cièi. L'intrâ prinsipâle a se truvava au cumènsu de Vìa Lengueja, primma ch'u ghe fusse tacâ de dòssu a trumba de sca(r)e ch'a l'inmette inte stànsie de d'âtu. Âtra particularitè, cumün a de âtre architetü(r)e stò(r)iche arbenganesi, u l'è u fètu che a strutü(r)a a se mustra inclinâ versu a vìa, pödâse ch'a secce duvüa a 'na mutivasiùn lògica, cuscì cumme au teren ch'u nu l'ha rezüu<ref name=":3" />. |- |[[Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |40-42<ref group="n.">L'entrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°40</ref> |'''Cà e tûre di Lengueja Do(r)ia''' |Impunènte tûre ti(r)â sciü du [[XIII secolo|seculu XIII]] ch'a se pusisiùna tòstu aa mitè du percursu da vìa, a l'artessa di Quattru Canti, de dòppu, i ghe sun stèti zunti de dòssu dui tòcchi, ün ch'u dà in sciu caruggiu, l'âtru gi(r)àu versu Vìa Maineri. Mensunâ inti ducumènti stò(r)ichi numma cumme "di Lengueja" scicumme ch'i sun stèti vélli i primmi prupietàri, dapöi lighèi pe' vìa de 'n matrimòniu ai Do(r)ia, ma sulu che dau [[XVI secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 52-55}}</ref>. A strutü(r)a a se mustra cu'in basamèntu de prìa negra surmuntàu dau restu du còrpu de l'edifissiu, tüttu de maùi a vìsta. U moddu ch'a se mustra au dì d'ancöi u l'è u frütu di restàuri du [[1936]]-[[1938]], ch'i l'han purtàu turna aa lüxe e avertü(r)e ch'e gh'é(r)an in u(r)igine. Ciü intu specificu se pònen bèn vegghe intu pruspettu prinsipâle de bifure de güstu rumanicu, asemme a de trìfure, de ste chì üna a l'è quella au segundu cian, versu a cruxe(r)a cun [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Ricci]], duvèrta du [[XIV secolo|seculu XIV]] sfundandu u prufì de 'n'avertü(r)a ch'a gh'é(r)a de primma<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 128}}</ref>. |- |[[Immaggine:Lögia di Quàttro Cànti (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |43<ref group="n.">U sivicu u se riferisce a l'intrâ de bütega ch'a se dröve in scia Lòggia</ref> |'''Lòggia di Quattru Canti''' |A se tröva intu scitu dunde se incruxan i stò(r)ichi cardu e decümàn d'Arbenga Veggia, au dì d'ancöi rapresentèi daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u e da Vìa Benardu Ricci. A lugetta a sa(r)ea stèta fabricâ fra [[XIII secolo|Duxèntu]] e [[XIV secolo|Trexèntu]] e a l'ha cunservàu a carateristica cunfurmasiùn di dui èrchi. Defèti, quellu ch'u dà in sce Vìa Medaje d'Ò(r)u u l'è semireundu e dunca ciü stundàu rispettu a quellu ch'u se fàccia in sce l'âtru caruggiu. A ògni moddu tütti dui i sun fèti de laterissiu e cumm'u se pò ancù vegghe, a lugetta a presènta in basamèntu cun blocchi de prìa a vista, ch'u se ghe diramma a strutü(r)a, cu'in bèllu vortu a cruxe(r)a de güstu medievâle<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150624|tìtolo=Loggia dei Quattro Canti (Scheda)|léngoa=IT|vìxita=2024-11-09}}</ref>. |- |[[Immaggine:Casa_e_torre_D'Aste_Rolandi,_Albenga_01.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |45-51 |'''Tûre di Rulandi - D'Aste''' |A tûre a se tröva in sciu cantu cun [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], bèn vixibile mi(r)andu l'incruxu d'inte Vìa Maineri, marcâ zà inti tèmpi antighi, tantu ch'a se mustra tantu inte l'afrescu ch'u l'é(r)a cunservàu in Santa Ma(r)ìa quantu inte mappe d'Arbenga fète dau Vinzoni e ancù intu disegnu d'Arbenga Veggia piâ d'in San Martìn. A segunda de quantu sciurtìu intu mèntre di restauri di [[Anni 1960|ànni '60]] a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü fra a fìn du [[XIII secolo|seculu XIII]] e i cumènsi du [[XIV secolo|XIV]]. Cumme pe'a cà ch'a ghe furma in blòccu ünicu, l'edifissiu u l'è apartegnüu au Tu(r)ellu D'Aste e ancù primma ai Lengueja. In u(r)igine a strutü(r)a a l'é(r)a dife(r)ènte, scicumme ch'a l'è stèta tajâ inta parte âta, e scistemâ cumme teràssa, cu'e mü(r)aje, pe' trèi làtti in sce quattru, ch'e ghe sun servìe cumme burdu. U basamèntu u l'è de prìa de Pûi, in cangiu, mèntre ch'i a rangiavan, integrèi inta strutü(r)a i sun stèti truvèi di resti de vasi a turtaiö, ch'i fan pensà ch'u sbasciamèntu u sa(r)ea avegnüu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 55-58}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu_D'Aste_-_Rulandi_-_Ricci_(San_Scî,_Arbenga_Veggia)_04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U primmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tachèi asemme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu de Vìa Cavour. Passàu de man ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Torre Navone, Albenga 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |60 |'''Tûre di Navùi''' |Du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seullìn, a se tröva in diresiùn de l'imbuccu de Vìa Cavour. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustràu dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupietària a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navùi. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è in prupietè ai Ferrari<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssu D'Aste-Ardüìn (sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 09.jpg|senza_cornice|139x139px]] |66-68-70-72-74<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°70</ref> |'''Palàssiu D'Aste-Ardüìn''' |U Palàssiu D'Aste-Ardüìn, dìtu ascì Cà D'Aste-Ardüìn o numma Palàssiu D'Aste, u ne vegne da ina serie d'agregasiùi de cà de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] ch'e se faciâvan in scia vìa, fèta primma du [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'a l'ha purtàu aa furmasiùn de in palàssiu ünicu desvilüpàu sciü trèi cièi, pöi isèi a quattru. U palàssiu u cuntegne due sca(r)inè; quella prinsipâle, a quattru rampe e fabricâ du [[XVII secolo|Seisèntu]], a se desvilüppa d'inte in atriu cuèrtu da votta a lünetta. Au segundu cian se ghe tröva in gran sâla dìta a "stansia di stücchi", ricca de stücchi barocchi, scibèn ch'i seccen in parte ruinèi da l'ègua. Grassie a in restauru, fètu du [[1994]], se pò turna vegghe ina parte da ricche pitü(r)e ch'e ne decurâvan a faciâ, scibèn che ruinèi dau tèmpu e dai intervènti pe' slargà e intrè e dà l'intonacu in sce mü(r)aje<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111116.pdf|tìtolo=Casa D'Aste-Arduini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 04.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |65-67-69-71-73<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°73</ref> |'''Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn''' |Palàssiu e rexidènsa nobile, datàu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111115|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>, u l'è apartegnüu aa famìa Barbe(r)a avanti ch'u vegnìsse de quelle ch'u ne pòrta u numme. U l'è de cianta nu regulâre, furmàu da dui còrpi prinsipâli racurdèi da in âtu pòrtegu, ch'u ne caraterìzza u pruspettu in scia Vìa de Medaje d'Ò(r)u, de cuntru, mi(r)andu da Vìa Rumma u se vegghe, pôcu au de surva de l'ârcu, in gran barcùn bügnàu. L'intrâ prinsipâle, faciâ in sciu cardu màscimu, a l'ha in gì(r)u 'na curnixe de marma(r)u. Ti(r)àu sciü cun di mate(r)iali in prìa e laterissiu, u l'è strütu(r)àu in sce quattru cièi e u presènta tantu de stansie cuvèrte a cruxe(r)a quantu sèrte cuvèrte cun vorta a lünétta<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150599|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. U cumplessu u l'é(r)a stètu vendüu du [[XVIII secolo|Setesèntu]] ai Rulandi-Ricci, fìn a quande, du [[1967]], Luigi Rulandi Ricci u l'ha dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]], ch'u l'ha mantegnüu fìn au [[2008]]<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La descrizione delle torri di Albenga'', ''Quartiere San Siro'', pp. 63-64|Bertonasco Rubatti, 2010}}</ref>. Da quell'annu u l'è de prupietè pe'a ciü parte privâ, duve(r)àu cumme sêde de apartamènti e de ufìssi. |- |[[Immaggine:A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 04.jpg|senza_cornice|139x139px]] |'''Tûre Barbe(r)a''' |Adòssu au palàssiu a se tröva ina tûre, ciamâ a "Tûre di Barbe(r)a", ch'a se issa fra i têiti de cà d'in gì(r)u e a remunte(r)eva au [[XIII secolo|seculu XIII]], vegnüa parte du palàssiu numma che intu [[XVIII secolo|seculu XVIII]], tantu che ancöi se ghe tröva au de drentu a trumba da sca(r)a ch'a permette l'acessu ai cièi de d'âtu da rexidènsa. Podâse che a tûre a gh'avesse u sò ingressu a meridiùn, fètu de prìa de Pûi, ch'u daxeva dunca intu caruggiu, scibèn ch'aù u secce stètu seràu<ref name=":0" />. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:A Cà di Stücchi (Via de Medaje d'Òu, Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |76-78-80-82<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle da cà a pòrta u sivicu n°80</ref> |'''Cà di Stücchi''' |A Cà di Stücchi a l'è ina cà ch'a se fàccia in sce Vìa de Medaje d'Ò(r)u, missa intu cantu de sta lì cun Vìa Somis. A pìa u sò numme daa ricca decurasiùn a stücchi da faciâ, de güstu ba(r)occu e fabricâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref name=":4" />, ch'a l'è stèta rangiâ che nu l'è gua(r)i. |- |'''Tûre''' |Inta Cà di Stücchi, au sivicu n°76, l'è prubabile che ghe secce stètu inglubàu üna de tûre da sitè. Defèti, in sciü cantu cun Vìa Somis se pò intravegghe in basamèntu de bluchetti in prìa negra de Pûi, bèn travajèi, mèntre au primmu cian s'è truvàu di âtri tòcchi de mü(r)aje antìghe inte l'ucaxùn de in restauru. Sta tûre a l'ha purtàu a in impurtante cangiamèntu inta tupugrafìa d'Arbenga Veggia, serandu u camìn du segundu decümàn pe' impurtansa, quellu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], che defèti u và avanti versu punènte numma pe' Vìa Somis, ch'a cûre ciü a setentriùn da primma<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 65}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|senza_cornice|157x157px]] |s.n.c. |'''Pòrte de l'A(r)òscia''' |A Pòrte de l'A(r)òscia a se dröve inte mü(r)aje sitadìne d'Arbenga in curispundènsa de l'estremitè da vìa versu [[A Sènta]]. A l'è mensunâ cumme ''porta Arociorum'' zà du [[1398]], quande, pe' di travai de missa a növu du gi(r)u de mü(r)aje, gh'è stètu de questiùi in scia decixùn de serà sta pòrte chi o a vixìna ''porta Affaytariorum'', cu'a segunda ch'a l'è stèta aa fìn immü(r)â. Pe'i dànni caxunèi dae bü(r)e da Sènta a ''porta Arociorum'' o ''Arocie'' a l'è stèta rangiâ ciü votte intu passà di seculi, tantu da êsse mensunâ de spessu inti papèi pübbrichi d'alùa scicumme che a sò manutensiùn a l'é(r)a de cumpetènsa da Cumüna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', pp. 146-147}}</ref>. A strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi a ne vegne pe(r)ò da ina recustrusiùn ciü resènte, de l'imprinsippiu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 132}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/medaglie-doro-via/|tìtolo=Medaglie d'Oro, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 4bvl3naisua8aeqmse3zce3utksz1sx 0 31658 274682 274079 2026-10-09T17:17:36Z N.Longo 12052 r 274682 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 02.jpg|miniatura|U Cumplessu de San Dumenegu]] A '''Ciàssa de San Dumenegu''' (''Piazza San Domenico'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia, intu quartê de San Scî. == Sto(r)ia == A Ciàssa de San Dumenegu a pìa u sò numme daa gêxa cun cunvèntu ch'a se ghe faciava, fabricâ fra i [[Anni 1270|ànni '70]] e [[Anni 1280|'80]] du [[XIII secolo|Duxèntu]] in sciu sò fiancu de punènte<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', p. 51}}</ref>. A cianta ch'a g'ha au dì d'ancöi a ne vegne pe(r)ò da di intervènti ciü mudèrni, ch'i l'han purtàu cu'u tèmpu a l'agregasiùn de spàssi dife(r)ènti<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 53}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Facciata verso Piazza San Domenico.jpg|U cumplessu vistu inta sò parte ciü a meridiùn Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga)-Afrescu 01.jpg|Afreschi in sciu cantu fra a Ciàssa e ''Vico al Centa'' Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga)-Afrescu 02.jpg|Âtri afreschi in sciu cantu Immaggine:Scala principale di San Domenico.jpg|A sca(r)inâ intèrna du cumplessu </gallery> A Ciàssa de San Dumenegu a se tröva inta parte ciü a punènte d'Arbenga Veggia, versu meridiun e a l'è pe' stu fètu parte du quartê de San Scî, ch'a ne rapresènta ascì u sèntru. Da vixìn au fì de mü(r)aje a l'è in curispundènsa da cuscì dìta Pòrte de l'Aquila, marcâ ciü votte inti rendicunti cumme antìgu pòstu d'avistamèntu e de cuntròllu. A l'ha ina cianta ch'a nu l'è regulâre, scicumme ch'a l'è nasciüa daa missa insemme de ciü ambiènti intu tèmpu, tantu ch'a l'è vegnüa fö(r)a cun 'na furma a "L", vistu ascì de òpe(r)e de slargamèntu versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], in sciu cantu du Palàssiu di D'Aste-Ardüìn. Intu parlà pupulâre a ciàssa a l'ha piàu u numme de "Ciàssa de L'Aviamèntu", scicumme che chi a gh'é(r)a a sêde de ste scö(r)e<ref>{{Çitta|Gastaldi, 1996|p. 78|}}</ref><ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 53-54}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[File:Ciassa San Dumenegu (Arbenga Veggia) - Màppa.svg|thumb|upright=1.2|Mappa da Ciàssa de San Dumenegu, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]] * Vìa de Medaje d'Ò(r)u, üna de stradde fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a traversa tantu u quartê de San Giuànni cumme quellu de San Scî recarcandu u càrdu màscimu da sitè rumâna. A cûre defèti a partì daa Pòrte de l'A(r)òscia fin a rivà da quella de Mu(r)ìn, passandu da 'na parte a l'âtra du sèntru sitadìn. L'intitulasiùn d'ancöi a se riferìsce ae quattru medaje d'ò(r)u guagnèi in guèra da sitadìn arbenganesi. * Vìa aa Sènta (''Via al Centa'' in italiàn), carugettu lungu pôcu ciü de 30 mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}</ref>, ch'u se di(r)àmma a partì da l'estremitè ciü a nord du cumplessu, passandughe a còsta e andandu a finì au de fö(r)a de mü(r)aje, versu dund'u se truvava u "Zögu du balùn" (zôna che ancöi a pòrta u numme de Vìa Mameli)<ref>{{Çitta|Gastaldi, 1996|p. 48|}}</ref>. * Vìa Somis, stradetta ch'a cumènsa d'intu fiàncu meridiunâle da ciàssa, inmetènduse in scia Vìa de Medaje d'Ò(r)u, sgarbandu de rimpettu a l'imbuccu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], ch'a n'è a cuntinuasiùn, recarcandu u percursu du veggiu decümàn segunda(r)iu. A pòrta u numme du Giovanni Somis, ch'u l'é(r)a stètu sutta-prefettu da [[Pruvinsa d'Arbenga]] fra u [[1824]] e u [[1829]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. * U Caruggiu du Gumbu, carugettu ch'u pòrta versu a Ciàssa de l'A(r)òscia. Lungu ina qua(r)antêna de mêtri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 28}}</ref>, u pìa in numme da in antìgu gumbu ch'u se ghe truvava, duve(r)àu de dòppu cumme sâla de müxica, tantu da êsse sêde da banda sitadìna, intitulâ a [[Giuseppe Verdi]]<ref>{{Çitta|Gastaldi, 1996|p. 54|}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Palàssu_D'Aste-Ardüìn_(sentru_stòricu_d'Arbenga)-Vìsta_09.jpg|senza_cornice|139x139px]] |1-2<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle au Palàssiu a da in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], dund'a pòrta u sivicu n°70</ref> |'''Palàssiu D'Aste-Ardüìn''' |U Palàssiu D'Aste-Ardüìn, dìtu ascì Cà D'Aste-Ardüìn o numma Palàssiu D'Aste, u ne vegne da ina sé(r)ie d'agregasiùi de cà de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] ch'e se faciavan in scia vìa, fèta primma du [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'a l'ha purtàu aa furmasiùn d'in palàssiu ünicu desvilüpàu sciü trèi cièi, pöi isèi a quattru. U palàssiu u cuntegne due sca(r)inè; quella prinsipâle, a quattru rampe e fabricâ du [[XVII secolo|Seisèntu]], a se desvilüppa d'inte in atriu cuèrtu da votta a lünetta. Au segundu cian se ghe tröva in gran sâla dìta a "stansia di stücchi", ricca de stücchi ba(r)òcchi, scibèn ch'i seccen in parte ruinèi da l'ègua. Grassie a in restauru, fètu du [[1994]], se pò turna vegghe ina parte da ricche pitü(r)e ch'e ne decuravan a faciâ, scibèn che ruinè dau tèmpu e dai intervènti pe' slargà e intrè e dà l'intonacu in sce mü(r)àje<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111116.pdf|tìtolo=Casa D'Aste-Arduini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|senza_cornice|105x105px]] |7-24 |'''San Dumenegu''' |Cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia ciàssa da punènte, ch'u ne cröve tüttu quellu fiancu. Descrìtu du [[XVII secolo|Seisèntu]] intu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']] cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|pp=356-357 (260)|volùmme=Vul. I}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)iginâ(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava a l'imprinsippiu trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru i sun de lungu stèti di punti de riferimèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>. |- |11 |'''Tûre de San Dumenegu''' |A tûre de San Dumenegu a se tröva intu cumplessu dunde, de prubabile, a l'è stèta u primmu campanìn, erezüu du [[1389]], nu se sa se pe'a primma votta. Au dì d'ancöi a se presènta cu'in prufì du tüttu intunacàu, ch'u spòrze de pôcu rispettu au rèstu, che pe(r)ò u lascia intravegghe parte du basamèntu in grossi blòcchi de prìa de Pûi. Inte l'ünicu fiancu libe(r)u da âtre custrusiùi, quellu ch'u da in scia ciàssa, se ghe dröve ina pòrte au cian terén e in barcùn pe' cian inte quelli de d'âtu. Sti chi i rivan da intervènti ciü mudèrni: ancù du [[1927]], defèti, e sun mensunèi e bifure ch'e se ghe druvivan, avanti ch'e fussen intunachèi<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 65-67}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=|capìtolo=U Strada"iu|cid=Gastaldi, 1996}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/san-domenico-piazza/|tìtolo=San Domenico, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 914a3keqxgaa082l5yfrez9nx5m2ztv 0 31667 274670 273574 2026-10-09T17:12:02Z N.Longo 12052 274670 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:A Ciàssa de Turlâ (Arbenga Veggia)-Vìsta 01.jpg|thumb|Vista da Ciàssa, daa pòrte]] A '''Ciàssa de Turlâ''' (''Piazza Torlaro'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia, intu quartê ch'u g'ha u mèximu numme. == Sto(r)ia == <gallery mode="packed"> Immaggine:Eugen Bracht, Porta Torlaro di Albenga, 1889.jpg|''Porta Torlaro di Albenga'' (Eugen Bracht, 1889) Immaggine:Centro storico di Albenga scavo in via Torlaro 1982.jpg|I scavi du 1982 inta ciàssa Immaggine:Centro storico di Albenga Via Torlaro 1982 Pietra di mulino.jpg|Detaju de 'na röa de mu(r)ìn </gallery>A ciàssa a se tröva intu scitu che inte l'etè de mezzu u l'é(r)a cunusciüu cumme ''puteus Turlate'', ch'u sa(r)ea a dì u pussu de Turlâ, ch'u se ne parla fina inti statüi d'Arbenga du 1288. Au servissiu du quartê, u l'é(r)a ün di dui ch'u se truvava in Arbenga Veggia: mensunàu inte l'elencu di pussi sitadìn, u figü(r)a defèti asemme au ''puteus Aure'' (o ascì ''Arociorum''), ch'u l'é(r)a in San Scî. U pussu u l'é(r)a stètu ascì rapresentàu inti ànni de dòppu, presempiu dau Vinzoni inta sò mappa da sitè ch'a remunta au [[1750]]<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 100, nòtta n.85}}</ref>. A ògni moddu a nu l'è stèta cunfermâ a mutivasiùn da pusisiùn nu sentrâle de st'avertü(r)a, defèti u nu se sa se a pòrte a recarche l'impiantu rumàn, o s'a secce duvüa a de mudifiche fète intu tèmpu au tesciüu de vìe. Se sa du rèstu che da ste parte u se duxeva truvà in edifissiu ch'u funsiunava cumme depôxitu pe'u gran, au de fö(r)a de mü(r)aje: edifissiu abandunàu du [[V secolo|seculu V]], in seguitu aa recustrusiùn de l'Impe(r)atû Custansu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 153}}</ref>. D'in gì(r)u u se ghe truvava ascì in bastiùn cu'a base squadrâ, che ancöi u l'è vegnüu ünicu cu'e mü(r)aje, u cuscì dìtu ''Torachum.'' De testimunianse archeulogiche de impurtansa sun stète rinvegnüe inte l'estè du [[1991]], cun di scavi ch'i l'han purtàu aa lüxe l'antìgu pussu<ref name=":0" />. == Descrisiùn == [[File:Ciassa de Turlâ (Arbenga Veggia) - Màppa.svg|thumb|upright=1.1|Mappa da Ciàssa de Turlâ, cu'i caruggi ch'i ghe finiscen]] A ciàssa a l'è üna de ciü impurtanti du sèntru sitadìn, ch'a se tröva giüstu passâ a pòrte ch'a l'ha piàu u numme da quella ch'a l'é(r)a l'antìga ''Turris Lata,'' a se tröva a l'estremitè du sèntru sitadìn, a meridiùn e inta parte ciü a punènte, serâ fra l'imbuccu da Vìa de Turlâ, rapresentàu daa Pòrte e cunturnâ da 'na se(r)ie de palàssi, ch'i g'han dètu 'na cianta tòstu a furma de "L", cu'in tòccu ch'u se slarga versu a stradda ch'a pòrta fìn inta [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Inte tüttu a g'ha in'estensciùn de 238 mêtri quàddri<ref name=":1">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 60}}</ref>. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciàssa de Turlâ (Arbenga Veggia)-Vìsta 04.jpg|Vìsta d'inta Vìa de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico 5.jpg|U Caruggiu aa Pòrte de Turlâ Immaggine:CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (5).jpg|U Caruggiu di Russi Immaggine:Albenga - Via Torlaro (21904437346).jpg|Vista da Vìa de Turlâ Immaggine:Caróggio de l'Ötöio (Arbénga) - vìsta (2).jpg|U Caruggiu de l'U(r)ato(r)iu </gallery> * U Caruggiu aa Pòrte de Turlâ, u segue du tüttu u percursu de mü(r)aje d'Arbenga Veggia, partèndu d'inta Pòrte de Mu(r)ìn e rivandu ciü de 'na sentêna de mêtri de dòppu fina a quella de Turlâ, passandughe se vegghen i lucâli ina votta duve(r)èi cumme stalle pe'e béstie, cun trèi tipichi pòrteghi immü(r)èi<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. * U Caruggiu di Russi, u l'è dedicàu aa famìa di Russi, che zà du Trexèntu a faxeva parte da nubiltè zenese. Famìa de prim'urdine, fra i sò mèmbri i ghe sun stèti di academichi, cumme u Giuànni Batìsta Russi e u Steva Russi, tütti dui visciüi intu Seisèntu. Carugettu strêtu, u rìva fin in Turlâ, slarganduse aa mitè cun 'na ciasetta, u presènta i tipichi erchetti a zuntà e faciè da 'na parte a l'âtra da vìa<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * A Vìa de Turlâ, a pìa ascì vella u numme da l'antìga ''Turris Lata'' e a recarca u percursu de ün di decümèi segunda(r)i<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 151}}</ref>, a partì daa ciàssa cu'u mèximu numme fìn a rivà inta [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], a l'artessa da Cà di Rulandi Ricci<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 61}}</ref>. * U Caruggiu de l'U(r)ato(r)iu, ch'u l'è u caruggiu ch'u mena d'inte sta ciàssa versu meridiùn, pe' rivà fìna intu Caruggiu de Stanche(r)e, passàndu a rèmbu de l'antìgu u(r)ato(r)iu da Cungrêga da Buna Morte<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|100px]] |s.n.c |'''A Pòrte de Turlâ''' |A Pòrte de Turlâ, pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme daa ''Turris Lata'' (a tûre de làttu, in riferimèntu a 'n'antìga tûre d'avistamèntu ch'a se truvava a fì de mü(r)aje) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. L'òpe(r)a, primma di travai du [[XIX secolo|seculu XIX]], segundu a tradisiùn a sa(r)ea stèta fèta dau [[Giovanni Maria Olgiati|Gio Maria Olgiati]]<ref name=":1" />. Cumme pe'e âtre pòrte d'Arbenga, ascì inte stu câxu u se ghe dröve in arcu semiriundu, fiancàu da due spesse finte culònne, in cuntinuitè cu'a parte de punènte mü(r)aje sitadìne<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''I quartieri nord-occidentali della città'', p. 132}}</ref>. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> |} == Nòtte == ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/torlaro-via/|tìtolo=Torlaro, Via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] i0w1xoavkky438m67mppl0u70zb5rgm 0 31693 274669 272569 2026-10-09T17:11:49Z N.Longo 12052 r 274669 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} '''''Albium Ingaunum''''' o '''''Album Ingaunum''''' a l'è stèta ina sitè da [[Liguri Antighi|pupulasiùn ligü(r)e]] di [[Ingauni]], ch'a ne faxeva da capitâle, daa pusisiùn ancù da identificà cun precixùn. Cunquistâ dai [[Popolo roman|rumèi]] du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], a l'è da velli fundâ turna intu seculu de doppu, pe' vegnì inte stu moddu u növu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]''. == Geugrafìa == A pusisiùn da capitâle di Ingauni a nu l'è ancù cunusciüa cun segü(r)essa, e pe'u mumèntu e ghe sun numma che de ipòtesi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=12|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale}}</ref>; dae funte stò(r)iche, specialmènte dau [[Strabo|Strabùn]], se recava numma che a sitè a se truvava a ina distansa de 370 stàddi da ''[[Vada Sabatia|Sabata]]'' ([[Vuè|Vadu]]), che a sò votta a l'è dìta a 265 stàddi da ''[[Genua]]'' ([[Zena]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Geōgraphiká|léngoa=EN|volùmme=[https://www.loebclassics.com/view/strabo-geography/1917/pb_LCL050.263.xml 4:6:1]}}</ref>. Fra e teurie mudèrne, a ciü ricu(r)ènte a l'è quella che a sitè a se truvesse in scia culìna du Munte, de d'âtu de [[Vaìn]]. Dai scâvi fèti lì s'è pe(r)ò descuèrtu numma che pôchi tuchetti de seramica du [[IV secolo a.C.|IV]]-[[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]], e pe' sta raxùn lì nu s'è pusciüu cunfermà a pusisiùn in sciu Munte, scibèn ch'a rèsta quella ciü prubabile<ref name=":1">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13}}</ref><ref name=":0" />. U pusisiunamèntu in sciu Munte, survaelevàu e fassile da difènde, u sa(r)ea defèti quellu tipicu di [[Castelâ (fortificaçión)|castelèi ligü(r)i]] e, pe' de ciü, u l'ave(r)ea avüu da vixìn u sò pòrtu o, armenu, in aprôdu segü(r)u. De âtre puscibilitè i veghe(r)ean a pusisiùn de l'''[[oppidum]]'' arbenganese in curispundènsa da [[Arbenga|sitè mudèrna]], pe'a parte de pôcu survaelevâ au sò sèntru o ancù inti quartèi ciü a setentriùn, daa cianta dife(r)ènte dau rèstu d'[[Arbenga Veggia]]<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. A ògni moddu, a pusisiùn da capitâle di Ingauni a nu l'è stèta u frütu du câxu, truvanduse int'in scitu ch'u gh'axeva ciü funsiùi e vantaggi strategichi. Favu(r)ìa daa presènsa da [[Ciâna d'Arbenga|ciâna ciü estesa da Ligü(r)ia]], a pusisiùn de ''Albium Ingaunum'' a ne vegnìva ascì dau fètu de truvâse aa bucca de ciü valè duve(r)èi cumme culegamèntu cun l'entrutèra e, de là du spartiègua, cu'a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], che de prubabile e l'é(r)an traversèi zà de quelli tèmpi da impurtanti vìe de tranxitu. Da pöi, a l'estremitè da Ciâna au redossu du Munte se ghe duveva truvà in gurfu, duve(r)àu cumme pòrtu au segü(r)u dai vènti duminanti, e, de ciü, a capitâle cuscì missa a se truvava au sèntru d'in te(r)ito(r)iu pe'u ciü ünita(r)iu<ref name=":0" />. == Sto(r)ia == Nu gh'è de testimunianse in sce l'u(r)igine de ''Albium Ingaunum'', cu'a sò fundasiùn ch'a duve(r)ea remuntà grossu moddu au periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu primma de Cristu]], quande e pupulasiùi ingaune e l'é(r)an rivèi a desvilüpà in'impurtante ma(r)ìna<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11}}</ref>. E primme mensiùi du tupònimu, de dund'u nu vegne u numme da sitè duve(r)àu fina au dì d'ancöi, e se trövan inti scrìti du [[Titus Livius|Titu Liviu]], du [[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]]. U tupònimu u se cumpune d'ina specificasiùn etnica, ch'a l'è in cè(r)u riferimèntu aa pupulasiùn di [[Ingauni]], e daa furma ''Albium'', ligâ aa raixe ''Alb-'' ch'a se tröva ascì inte pa(r)egge sitè e paìsi d'u(r)igine pre-rumâna o de primma rumanisasiùn, cumme ''[[Albium Intemelium]]'' ([[Ventemiglia|Vintimìa]]), ''[[Alba Docilia]]'' ([[D'Ätu d'Arbissöa|Arbisöa]]) e ''[[Alba Pompeia]]'' ([[Alba|Arba]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Sauna|léngoa=IT|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>. L'interpretasiùn ciü cumüne du tupònimu a l'è dunca quella ch'a ghe da u sènsu de "sitè [capitâle] di [[Ingauni]]"<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/cultura.htm|tìtolo=La storia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-12-26}}</ref>. Cu'u tèmpu, ''Albium Ingaunum'' a l'è rivâ a avêghe ina sèrta impurtansa, fina a dutâse de mü(r)aje cumme regurdàu dau [[Plutàrco|Plütarcu]]<ref name=":1" />. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]] a vegne dunca cunquistâ da l'armâ rumâna sutt'au cumandu du cunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]], finèndu distrüta o in ruìna. Inti ànni 90-80 primma de Cristu a gh'è stèta a fundasiùn du ''[[Castrum d'Arbenga|castrum]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traciandu ascì e [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]], u tüttu in pìna curispundènsa cun l'Arbenga du dì d'ancöi. A ògni moddu, intu periudu fra a cunquista e a rifundasiùn u ghe duveva zà êsse in primmu sèntru, frütu d'in acampamèntu tempuraneu o, fòscia, d'in paìse zà dutàu de ''[[forum]]'', cumme pruàu in parte da di scâvi inte l'area urbâna, ch'i l'han descuèrtu de testimunianse du [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]<ref name=":0" />. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Çitæ antîghe]] px9wa0aplbz297gvg2b55s4smp2i1wu 0 31825 274679 273608 2026-10-09T17:15:16Z N.Longo 12052 r 274679 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Viae Julia Augusta Aemilia-Scauri Aurelia.jpg|miniatura|300x300px|Mappa da ''Via Julia Augusta'', in viu(r)ettu, pe'a sò pursiùn inta ''[[Regio IX Liguria]]''. De russu a ''[[Via Aemilia Scauri]]'' e a ''[[Via Aurelia]]'' de blö.]] A '''''Via Julia Augusta''''', scrìtu ascì '''''Via Iulia Augusta'''''{{#tag:ref|U numme ciü cumün da vìa u ne vegne dai gran travai cumandèi da l'Augüstu, scibèn che ni alantu(r)a ni au dì d'ancöi ne secce duve(r)àu numma che ün. In [[Fransa]], pe'u tòccu a punènte d[[a Türbia]], a l'è meju cunusciüa cu'u numme ''[[Via Aurelia]]'', pe' estensciùn a l'intrega vìa pe'a [[Gallia]] du sò numme inta parte ciü vixìna aa sitè de [[Romma|Rumma]]. Stu tòccu lì u l'è de votte ciamàu fìna ''[[Via Domitia]]'', estendèndula dau [[Scciùmme Ròdano|Rodanu]] fìna aa Türbia<ref>{{Çitta|Corsi, 2007|p. 177}}</ref>. Inta [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]] u l'è in cangiu bèn duve(r)àu u numme de ''[[Via Aemilia Scauri]]'', ch'a gh'axeva au sò primmu traciamèntu.|group=n.}}, a l'é(r)a ina [[Stràdda consolâre|stradda cunsulâre]] [[Impêo Roman|rumâna]] cumisciunâ, inte l'ànnu [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], da l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]]. A sò funsiùn a l'é(r)a quella de cumpletà u culegamèntu pe' tèra fra [[Romma|Rumma]] e a ''[[Gallia Narbonensis]]'', cu'i dui tèrmi soi ch'i l'é(r)an e sitè de ''[[Placentia]]'' ([[Piaçensa|Piaxènsa]]) e de ''[[Arelate]]'' ([[Arles]])<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=via Iulia Augusta (infrastruttura viaria strada)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-08}}</ref>. == Sto(r)ia == A ''Via Julia Augusta'' a l'è stèta cumisciunâ da l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]] sciübitu dòppu a vito(r)ia rumâna in sci [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i]] de [[Àrpe Marìtime (provìnsa romànn-a)|Àrpi Marittime]], batüi du [[14 a.C.|14 primma de Cristu]]. Lungu a còsta u traciàu da vìa u repiava di percursi ciü antìghi, cumme quelli lighèi aa legenda(r)ia ''[[Via Heraclea]]'', rangièi pe' l'ucaxùn, mèntre, au de là di [[Appennìn|Apenìn]], u recarcava de stradde rumâne ciü vegge. Intu detaju, lì u gh'é(r)a a ''[[Via Postumia]]'' (fèta du [[148 a.C.|148 primma de Cristu]]) e, survetüttu, a ''[[Via Aemilia Scauri]]'' (du [[109 a.C.|109 primma de Cristu]]), che a l'imprinsippiu a chinava fina au mâ, rivandu a ''[[Vada Sabatia]]'', dund'a se zuntava cu'a vìa rive(r)asca, slungamèntu da ''[[Via Aurelia]]'' ch'u traversava ''[[Luna (colònia romànn-a)|Luna]]'' e ''[[Genua]]''<ref name=":0" />. I travai cumandèi da l'Augüstu, fèti fra u [[13 a.C.|13]] e u [[12 a.C.|12 primma de Cristu]] pe' meju(r)à i culegamènti cu'a [[Gallia]], i sun mensunèi inte iscrisiùi de pa(r)eggi ''[[Miliarium|miliaria]]'', truvèi survetüttu fra [[A Türbia]] e [[Ventemiglia|Vintimìa]] ma ascì, cu'u [[Miliarium da Ciappa|''miliarium'' da Ciappa]] ([[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]), ciü a punènte. De quelli tèmpi, a vìa a finìva pròpiu a[[a Türbia]], dund'u se tröva u [[Trofêo d'Ougósto|trufeu d'Augüstu]]<ref name=":0" />. [[Immaggine:Bornes miliaires de la Via Julia Augusta, Musée archéologique de Nice-Cimiez, France.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Di ''miliaria'' intu [[Musêo archiològico de Nìssa-Cimiez|müseu archeulogicu de Nissa-Cimiez]], quellu au sèntru u fà de riferimèntu ai intervènti de l'[[Adriàn]].]] In parte ruinâ a l'imprinsippiu du [[II secolo|II seculu]], a vìa a l'è stèta rangiâ pe' vuluntè de l'impe(r)atû [[Adriàn]] fra u [[124]] e u [[125]]<ref name=":4">{{Çitta|Bruno Massabò|p. 228|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=I ponti romani di Loano lungo la Via Julia Augusta}}</ref>, cumm'u fà pröva di ''miliaria'' de quelli ànni. Da sti lì u s'è descuvèrtu che, alantu(r)a, l'imprinsippiu da ''Julia Augusta'' u l'é(r)a vegnüu u [[Sciùmme Trébia|sciümme Trebbia]] in curispundènsa de ''[[Placentia]]'', sitè au sèntru du scistema de stradde rumâne da [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. Aa sò estremitè in [[Provensa|Pruvènsa]], a vìa a l'é(r)a stèta in cangiu slungâ armenu fin'au [[scciümme Va(r)u|sciümme Va(r)u]], mèntre a pursiùn ch'a l'andexeva avanti pe' ''[[Arelate]]'', de votte cunscide(r)â ancù inta ''Julia Augusta'', a l'è meju cunusciüa cu'u numme de ''Viam Aureliam per Tusciam et Alpes Maritimas Arelatum usque'', cumm'a l'è stèta marcâ inte l'''[[Itinerarium Antonini]]''<ref name=":0">{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 231|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. Ciü avanti, passàu tòstu in seculu dai tèmpi de l'Adriàn, fra u [[211]] e u [[217]] u gh'è stètu ancù in'âtra campagna de travai, cumandâ da l'impe(r)atû [[Caracalla|Ca(r)acalla]]. A ògni moddu, ciü che a grande òpe(r)a ai tèmpi de l'Adriàn, pe'a parte da vìa inta ''[[Regio IX Liguria|Liguria]]'' u gh'è e testimunianse de intervènti intu primmu decènniu du [[II secolo|II seculu]], intu [[IV secolo|IV seculu]] e, fòscia, de di âtri ciü resènti. Pe' cuntru, i intervènti inta [[Provensa|Pruvènsa]] i ghe sun stèti zà inte l'etè d'Augüstu, cumme testimuniàu da ''miliaria'' du [[I secolo|I seculu]] du [[Tibêio|Tibe(r)iu]], du [[Claudio|Claudiu]] e du [[Nerón|Ne(r)ùn]]. Passàu i travai de l'[[Adriàn]] e du [[Caracalla|Ca(r)acalla]], ch'i l'han inte(r)esàu a vìa intrega, inte sta pursiùn u n'è stètu cumandàu di âtri da l'[[Aoreliàn|Aureliàn]] e dau [[Marcus Aurelius Probus|Prôbu]], intu [[II secolo|II seculu]], e dai [[Tetrarchîa de Diocleçiàn|tetrarchi]] e dau [[Costantìn I|Custantìn]], intu [[IV secolo|IV seculu]]. Ancù de dòppu, i ürtimi travai ch'u gh'è de mensiùi i sun quelli du [[V secolo|V seculu]]<ref name=":0" />. A dife(r)ènsa d'âtre vìe rumâne, a ''Julia Augusta'' a l'ha cunservàu ina funsiùn impurtante bèn dòppu da [[Chéita de l'Inpêio Romàn|caütta de l'impe(r)u]] grassie ai intervènti de cumünitè de muneghi, survetüttu [[Órdine benedetìn|benedetìn]], ch'i g'han dètu recattu e i l'han tegnüa duvèrta. Intu detaju, fra de quelli ch'i gh'axevan da fà cu'e regiùi traversèi daa vìa, se pò regurdà i munastèi e e abasìe [[Abaçîa de Lerìn|de Lerìn]], [[Gêxa de Sàn Stêva (Zêna)|de San Steva]] de [[Zena]]<ref group="n.">Scicumme ch'u cuntrulava, pe' dunasiùn de l'[[Adelaide de Süsa]], u prinsipàu de ''Villaregia'', dund'u gh'è au dì d'ancöi u paìse de [[San Steva a Mâ|San Steva]].</ref>, [[Abasìa de San Martìn (Arbenga)|de San Martìn de l'Ìsu(r)a]] d'[[Arbenga]], [[Abasia de San Pêru in Varatella|de San Pe(r)u in Varatella]] de [[Tuiran|Tui(r)àn]], [[Abaçîa de Ferània|di Santi Pe(r)u e Paulu]] de [[Frania|Ferania]] ([[Còiri|Cai(r)u]]), [[Abaçîa de Sàn Sarvòu (Giusvàlla)|de San Sarvatû]] de [[Giusvala|Giüsvalla]], [[Abaçîa de Sàn Conbàn (A Ciànn-a)|de San Cu(r)umbàn]] a [[Lodisiu]] d[[A Ciana|a Ciâna]], [[Abaçîa de Sànta Giustìnn-a|de Santa Giüstina]] de [[Sezzadio|Sesadiu]], [[Abaçîa de Sàn Pê de Preçipiàn|de San Pe(r)u]] de [[Persipiàn|Precipiàn]] ([[E Vignöe|E Vignö(r)e]]) e [[Abaçîa de Sàn Conbàn (Béubbio)|de San Cu(r)umbàn]] de [[Béubbio|Böbbiu]]. A ''Julia Augusta'' a l'ha dunca piàu pe' di seculi a funsiùn de "vìa marenga", vegnindu duve(r)â scìa dai pelegrìn che pe'i cumèrci cu'a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], dunde se viagiava survetüttu i prudüti da tèra e a sâ<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriella Airaldi|tìtolo=Storia della Liguria vol. II - Il caso di Bobbio e delle "vie marenche"|ànno=Utubre 2009|editô=Ed. Marinetti 1820|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=110-120|ISBN=978-88-211-8032-3}}</ref>. == Descrisiùn == === Percursu === ==== Primmu toccu ==== {{Màppa de localizaçión+|NordItalia|width=500|caption=I scìti d'etè rumâna traversèi daa vìa pe'u sò tòccu fra [[Lombardïa|Lumbardia]] e [[Piemonte|Piemunte]] d'ancöi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=45.053475|long=9.694746|position=right|label=''[[Placentia]]''|mark=City locator 5.svg|link=Placentia}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=45.062162|long=9.261191|position=topright|label=''[[Camillomagus]]''|mark=City locator 5.svg|link=Camillomagus}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=45.014114|long=9.123578|position=bottomright|label=''[[Clastidium]]''|mark=City locator 5.svg|link=Clastidium}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=44.992670|long=9.008667|position=topleft|label=''[[Iria]]''|mark=City locator 5.svg|link=Iria}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=44.896660|long=8.864128|position=left|label=''[[Derthona]]''|mark=City locator 5.svg|link=Derthona}} {{Màppa de localizaçión~|NordItalia|lat=44.675145|long=8.467546|position=left|label=''[[Aquae Statiellae]]''|mark=City locator 5.svg|link=Aquae Statiellae}} }} A ''Via Julia Augusta'' a partìva d'in ''[[Placentia]]'', sitè rumâna ch'a l'è vegnüa a [[Piaçensa|Piaxènsa]] da giurnâ d'ancöi, o fòscia de pôcu ciü a punènte, da l'atraversamèntu du [[Sciùmme Trébbia|sciümme Trebbia]]. U primmu tòccu da vìa, de lì fina a [[Turtonn-a|Turtûna]], u l'é(r)a grossu moddu in cumün cu'a ''[[Via Postumia]]'', ch'a ghe curìva in pa(r)alêlu a ina distansa de ciü o menu in chilòmetru. Fra i sèntri traversèi inta primma parte da stradda i se ponen regurdà ''[[Camillomagus]]'', de prubabile intu terito(r)iu da mudèrna [[Broni]], ''[[Clastidium]]'', ancöi [[Casteggio|Casteggiu]], e ''[[Iria]]'', [[Voghera|Vughe(r)a]], pe' rivà cuscì a ''[[Derthona]]''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Maria Grazia Dapuzzo|tìtolo=Piovera e il suo territorio|url=https://books.google.it/books?id=2JJlV5pOu4wC|ànno=2007|editô=Alinea Editrice|çitæ=Fi(r)ènse|léngoa=IT|p=90|ISBN=88-6055-156-0}}</ref>. Sciurtìa d'in ''Derthona'' a ''Julia Augusta'' a menava dunca pe' ''[[Aquae Statiellae]]'', l'[[Acqui Terme|Acqui Tèrme]] rumâna, cumensandu cu'u traversamèntu du [[Screivia|sciümme Scrivia]]. Inte sta pursiùn, scibèn che cun de interusiùi, a vìa a l'è restâ bèn aa vista pe' de lungu, grassie au fètu d'êsse stèta traciâ in sc'in percursu arsàu rispettu ai campi cürtivèi, ch'u g'ha dètu u survenumme de "Vìa Levâ"<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|p. 35}}</ref>. Intu detaju, passàu u Scrivia, a cuntinuava drìta in diresiùn süd-ovest, cun de sò tracce ch'e sun stète truvèi tantu intu cumün de Turtûna cumme inta lucalitè de San Quirico de [[Bosco Marengo|Boscu Marengu]] e de Retorto de [[Predosa|Predûsa]], dund'a l'é(r)a larga 7 metri e mezzu. Passàu e testimunianse inte lucalitè de Boschi e de Cascìna Marachìn de [[Sezzadio|Sesadiu]], n'è stètu truvàu pa(r)egge ascì intu cumün de [[Castelnuovo Bormida|Casternövu Burmia]], dund'a curispundeva grossu moddu aa viabilitè d'ancöi. Daa vixìna [[Rivalta Bormida|Rivalta Burmia]] u ne vegne ancù in ''miliarium'', du che nu s'è sarvàu u nüme(r)u, ch'u remunte(r)eva ai ànni [[367]]-[[375]]<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|pp. 38-40}}</ref>. A vìa a traversava dunca a [[Sciümme Burmia|Burmia]] e a l'andaxeva avanti a custezâla d'in scia zìna de mancìna<ref name=":1" />, pe' passà intu cumün de [[Strevi]], dunde n'è stètu truvàu pa(r)egge testimunianse. S'intrava cuscì in [[Acqui Terme|Acqui]], dund'a vìa a vegnìva u decümàn màscimu da sitè e dunde, fòscia, a se deramava inte dui percursi ch'i passavan a meridiùn e a setentriùn du sèntru de ''[[Aquae Statiellae]]''. Inta pursiùn ürbâna a l'é(r)a cu'in fundu a "[[basulàu]]" e larga fra 6,5 e 7 metri, scibèn che n'è stètu truvàu ciü livelli a de prufunditè dife(r)ènti, ch'i ne vegnen dai intervènti fèti intu cursu di seculi<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|pp. 40-45}}</ref>. D'in Acqui a vìa a l'andaxeva avanti a muntà sciü pe'a [[Burmia (valä)|Burmia]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Touring Clüb Italiàn|tìtolo=Le strade dell'Italia romana|url=https://books.google.com/books?id=N-NlS_8TOaYC|ànno=2004|editô=Touring|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=175|ISBN=88-365-3295-0}}</ref>, cun di rèsti du sò passaggiu ch'i sun stèti descuvèrti intu cumün de [[Terzo (Italia)|Tèrsu]] e u tupònimu de "Levâ" ch'u s'è cunservàu inte quellu de [[Bistagno|Bistagnu]]. Aa fìn da pursiùn piemuntese, inta regiùn da Ciapetta du cumün de [[Ponti (Italia)|Punti]], di scâvi fèti du [[1979]] i l'han purtàu aa lüxe ciü tòcchi da vìa, ch'i se zunzen aa descuvèrta d'in ''miliarium'', u nüme(r)u 149, ciantàu inte l'ucaxùn di travai cumisciunèi dau [[Caracàlla|Ca(r)acalla]]<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|pp. 46-47}}</ref>. ==== Ligü(r)ia ==== {{Màppa de localizaçión+|IT-LIG|float=left|width=500|caption=I scìti d'etè rumâna traversèi daa vìa pe'u sò tòccu inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.486179|long=8.306101|position=topleft|label=''[[Crixia]]''|mark=City locator 5.svg|link=Crixia}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.399268|long=8.274561|position=topleft|label=''[[Calanicum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Calanicum}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.310810|long=8.396560|label=|mark=Pont.svg|link=Rian d'i Tecci}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.271440|long=8.438221|label=''[[Vada Sabatia]]''|mark=City locator 5.svg|link=Vada Sabatia}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.206360|long=8.367380|label=|mark=Pont.svg|link=Rian de Punci}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.188368|long=8.355736|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumônu in-scia sciüméra Susà}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.172551|long=8.247188|position=left|label=''[[Pollupice]]''|mark=City locator 5.svg|link=Pollupice}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.123405|long=8.251183|label=|mark=Pont.svg|link=U Puntettu}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.118004|long=8.247106|label=|mark=Pont.svg|link=U Puntassu}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=44.049250|long=8.213124|label=''[[Albingaunum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Albingaunum}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.949821|long=8.107690|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium da Ciappa}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.910077|long=8.080364|label=''[[Lucus Bormani]]''|mark=City locator 5.svg|link=Lucus Bormani}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.869844|long=8.002585|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn in sciu Prìn}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.843916|long=7.904341|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn de Porciana}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.835570|long=7.868040|position=top|label=''[[Costa Balenae]]''|mark=City locator 5.svg|link=Costa Balenae}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.820967|long=7.782928|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn in sciu Rian de San Lazzaru}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.817050|long=7.775005|label=|mark=Pont.svg|link=Punte rumàn in sciu Rian da Fuxe}} {{Màppa de localizaçión~|IT-LIG|lat=43.788984|long=7.626722|label=''[[Albintimilium]]''|mark=City locator 5.svg|link=Albintimilium}} }} A ''Via Julia Augusta'', intrâ inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi, a muntava pe' de lungu sciü pe'a [[Burmia (valä)|valâ]] da [[Burmia de Spignu]], traversandu cuscì e due ''[[mansio]]'' de ''[[Crixia]]'', intu cumün d[[A Ciana|a Ciâna]], e de ''[[Calanicum]]'', situâ inta regiùn fra [[Còiri|Cai(r)u]], [[Còrcre|Carca(r)e]] e [[Cadebunn-a|Cadebùna]]. De prubabile a passava pöi pe' [[Bragn|Bragnu]], rivandu a [[L'Atè|L'Artâ]] pe' traversà cuscì i [[Appennìn|Apenìn]] in curispundènsa da [[Còlle de Cadebonn-a|Colla de Cadebùna]]<ref name=":2" />. De de lì, u cumensa in trètu ch'u l'è stètu bèn recustruìu grassie aa presènsa di rèsti d'ina duzêna de punti, intreghi o in ruìna, ch'i l'é(r)an parte da ''Julia Augusta'', scibèn che inta regiùn nu ghe seccen de gran testimunianse d'âtru genere de quelli tèmpi<ref name=":0" />. [[Immaggine:Il Terzo ponte Romano di Quiliano -Savona.tif|miniatura|250x250px|Ün di punti rumèi in sciu [[Riàn di Tecci]]]] A primma se(r)ie de strutü(r)e, dunde a vìa a cumensava a chinà versu u mâ, a l'è quella di sètte punti da valâ du [[Riàn di Tecci]] che, cu'u sò camìn strêtu e pìn de regi(r)i, u l'axeva ubligàu i rumèi a traversâlu ciü votte. De cuntru, ciü a valle i mancan di rèsti pe' l'atraversamèntu da [[Sciumèa Cügèn|scciümè(r)a de Quiliàn]], che fòscia a l'é(r)a traversâ inta regiùn da Pilla Lunga, vixìna au scìtu de [[Gexa de San Pé in Carpignàn|Carpignàn]], o ciü versu u mâ, tantu che di scâvi fèti da vixìn au [[Punte d'i Saraceni|punte]] de [[Zinöa|Zinö(r)a]], ch'u remunta au [[XIV secolo|Quattrusèntu]], i l'han descuvèrtu in risö de l'etè rumâna pròpiu sutta ai rèsti d'in âtru de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], pa(r)eggiu a quellu in sciu punte. A ''Julia Augusta'' a se zuntava dunca cu'a vìa rive(r)asca ch'a ne vegniva d'in ''[[Savo]]'', pe' rivà cuscì in ''[[Vada Sabatia]]'', dund'a a custezava due de necròpuli da sitè, in curispundènsa da [[Gexa de San Giuan Battista (Vuè)|gêxa de San Giuànni]] e de l'area indüstriâle<ref name=":3" />.[[Immaggine:Val Ponci - Ponte delle Fate.JPG|miniatura|250x250px|U [[Punte de Fôie|punte de Fâte]], ün di sinque in sciu [[Riàn de Punci]]|sinistra]] Rivâ a [[Spoturnu|Sputurnu]], de de lì a muntava versu [[Magnùn]], inte l'entrutèra, pe'e cundisiùi troppu assidentèi da còsta<ref name=":3">{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 238|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. Pe' turnà in sciu mâ a chinava dunca pe'a valâ du [[Riàn de Punci]], âtru scìtu dund'i se ponen vegghe i rèsti de sinque punti, cun trèi de sti lì intreghi au puntu da passaghe ancù de stradda in simma. I punti da valâ, ch'i g'han dètu ascì u numme, inte l'urdine i sun u [[Punte de Magnùn (Finô)|punte de Magnùn]], u [[Punte de l'Ègua (Finô)|punte de l'Ègua]], u [[Punte de Voze (Finô)|punte de Voze]], u [[Punte Surdu (Finô)|punte Surdu]] e u [[Punte de Fôie|punte de Vèrzi]] o de Fâte, u meju cunservàu<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/sito-monumento/la-val-ponci/|tìtolo=La Val Ponci|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2025-02-14}}</ref><ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 238-246|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. Chinèi inta valâ da [[Sciüméra Susà|Susà]], u percursu da vìa u nu l'è gua(r)i cè(r)u, menu che pe'i rèsti du pilùn d'in punte inglubèi inta zìna mancìna da Susà. De de lì, a muntava fòscia pe' [[Lacremô|Lacremâ]] e [[San Benardìn (Finô)|San Benardìn]], pe' chinâ da [[Pèrti]] inta valâ du [[Sciüméra Pora|Po(r)a]], identificàu cu'u ''fluvius Lucus'' in scia ''[[Tabula Peutingeriana]]''<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 246-247|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. In scia Po(r)a u ghe duveva êsse in punte, fòscia missu in sci cunfìn fra [[Côrxi|Carxi]] e [[Finô|Finâ]], dunde inti [[Anni 1990|ànni Nuvanta]] s'è descuvèrtu i rèsti de due pille, che pe(r)ò e sun de difissile datasiùn e de segü(r)u u frütu de ciü intervènti<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 248-249|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. versu punènte, a ''Julia Augusta'' a scartava cuscì i rivasùi du [[Côu da Crôvas̠òppa|Câu da Cravasöppa]] muntandu sciü pe' [[Gura|Gu(r)a]], dunde, inti àtti de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], a l'è mensunâ ina ''via romera'', pe' chinâ dunca inta ciâna d[[a Prìa]]<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 247|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. [[Immaggine:Pontàsso (Lêua) - vìsta (2).jpg|miniatura|250x250px|E ruìne d[[u Puntassu]], a [[Löa]]]] Inte sta pursiùn da ''Julia Augusta'', missa in sciu sò percursu o ligâ a sta chi cu'ina deramasiùn, se duveva truvà a ''mansio'' de ''[[Pollupice]]'', scìtu nu bèn identificàu che de prubabile u l'é(r)a fra i terito(r)i d[[a Prìa]] e de [[Giüstexine|Giüstènexi]]. Andandu apröu a di rèsti truvèi inte sta ciâna, a vìa, chinâ d'in [[Ver̭éssu|Ve(r)ézzi]], a menava pe' [[Borṡi|Bòrzi]] e a traversava u [[Riàn de Butassàn|Riàn de Butasàn]] pe' rivà inta regiùn da Valle, passandu dae parte da [[Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu (Borṡi e Veressi)|Madònna du Bun Cunseju]], de sutta au [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]]. Passàu a regiùn de l'Arbascu, a curìva da vixìn aa [[Santuâiu de Nòstra Scignùa du Sucûrsu (A Prìa)|Madònna du Sucursu]] pe' traversà u [[Scciumêa Maémua|Ma(r)emua]] ciü a munte di punti mudèrni. A cuntinuava pöi in sce rìve ciü basse du [[Còlla du Trabichettu|Trabuchettu]], pe' traversà u Riàn di Punti e muntà sciü pe'u Pözzu di Curtesi, cuntinuandu pe'a cuscì dìta Vìa di Curtesi e, rivâ a [[Löa]], passandu sutt'au pözzu de [[Conventu de Munte Carmèllu (Löa)|Munte Carmélu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=[[Paolo Accame]]|ànno=1889|tìtolo=La via Aurelia ed il Pollupice nel territorio di Pietra Ligure|revìsta=Giornale ligustico di Archeologia, Storia e Letteratura|volùmme=Vul. XVI|pp=246-247|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/677626f216b1cbca2b78281f4f7892b9.pdf}}</ref>. De de lì a vìa a turnava ciü vixìn au mâ, cu'in tòccu drìtu de 600&nbsp;m ch'u pò êsse marcàu cun gran precixùn pe'a presènsa de ruìne de dui punti: [[u Puntettu]] in sciu [[Riàn di Gazzi]] e [[u Puntassu]] in sciu [[Riàn Cazasse|Rian Cazasse]]<ref name=":4" />. A ''Julia Augusta'' a menava cuscì pe' [[Arbenga]] passandu in sciu [[Cadansiu|Câu d'Ansiu]] o du Se(r)iâ, scìtu dund'u s'è truvàu ina [[Cippu de Didio Calinicus|lapide dedicâ ae dee matrùne]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=[[Paolo Accame]]|ànno=1889|tìtolo=La via Aurelia ed il Pollupice nel territorio di Pietra Ligure|revìsta=Giornale ligustico di Archeologia, Storia e Letteratura|volùmme=Vul. XVI|p=247|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/Estratti/677626f216b1cbca2b78281f4f7892b9.pdf}}</ref>.[[Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|sinistra|miniatura|250x250px|U tòccu, fòscia, u(r)iginâle da vìa fra [[Arbenga]] e [[Arasce|A(r)asce]]]] Inta [[Ciâna d'Arbenga]], cu'in percursu ch'u l'è restàu pa(r)eggiu fina inte l'Etè de Mezzu, se passava da vixìn aa [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]] pe' traversà pöi [[a Sènta]] grossu moddu dae parte du [[Punte Lungu (Arbenga)|Punte Lungu]], che pe(r)ò nu l'è cè(r)u s'u se truvasse pròpiu in sciu sò percursu. A vìa, passâ davanti aa [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], a l'intrava dunca in [[Arbenga Veggia]], traversandula pe'u sò càrdu màscimu, ancöi [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]], pe' andà cuscì versu a culìna du [[U Munte (Arbenga)|Munte]], passandu vixìn aa [[Gêxa de San Pe(r)u (Arbenga)|gêxa de San Pe(r)u]], au [[Cunventu de San Calòcciu (Arbenga)|cunvèntu de San Calòcciu]] e a l'[[Abasìa de Santa Ma(r)ìa e San Martìn (Arbenga)|abasìa de Santa Ma(r)ìa e San Martìn]]. De dòppu a vìa a se spartìva inte dui percursi, ün ch'u passava ciü in âtu, in scia custe(r)a de culìne, e l'âtru ch'u l'è quellu ch'u se pò traversà ancù au dì d'ancöi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|pp=169-176|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|capìtolo=Le strade esterne alla città ed i sobborghi}}</ref>. Fra e testimunianse rumâne ciü impurtanti facièi in scia vìa, se pò regurdà [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]], munümèntu fünebre "a pilla" du [[II secolo|II seculu]], l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] de ''[[Albingaunum]]'' e, lungu a vìa in diresiùn d'[[Arasce|A(r)asce]], e ruìne de öttu munümènti fünebri. De ciü, pe' in curtu tòccu a punènte du [[Munümèntu A (Arbenga)|munümèntu A]], se tröva ina pursiùn de risö ch'u pà quellu u(r)igina(r)iu da vìa rumâna, chi larga 3,50&nbsp;m<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=160-167|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref>. Traversèi i terito(r)i d'[[Arasce|A(r)asce]] e de [[L'Aigheuja|Leigueja]] cu'in percursu che, de prubabile, u se faxeva ciü vixìn au mâ, a vìa a schivava u passaggiu pe'u [[Còvu de Mée|Câu de Mè(r)e]] muntandu sciü pe' [[Còlla Micheri|Colla Miche(r)i]], de dund'a chinava inta [[Valâ du Mérula|valâ du Me(r)ula]] pe'u pözzu du [[Castellu d'Andôa|Castéllu]], traversandu a scciümè(r)a dae parte du [[Punte rumanicu (Andôa)|punte rumanicu]]. Rivâ intu scìtu da [[Gexa de San Giuvanni Battista (Andôa)|cêve de San Giuànni]], a vìa a muntava sciü pe'u [[Munte Ciappa]], pe' chinà inta [[Valâ du Steria|valâ du Ste(r)ia]] passandu pe'u paìse da [[Ciappa (San Bertumê)|Ciappa]]. Chi, in sce culìne a levante du paìse, u l'è stètu descuvèrtu in rè(r)u ''miliarium'' de l'etè d'[[Aogusto|Augüstu]], u nüme(r)u 553, ancöi cunservàu inta [[Capella de San Giacumu (Ciappa)|capeletta de San Giacumu]], intu campusantu du pòstu<ref>{{Çitta web|url=https://www.mariovassallo.it/julia-augusta.php|tìtolo=Julia Augusta|outô=Mario Vassallo|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Turnâ in scia còsta, inta ciâna du Diàn, a vìa a l'incuntrava a ''mansio'' de ''[[Lucus Bormani]]'', cun di rèsti ch'i sun stèti truvèi a[[A Maina de Dian|a Ma(r)ìna de Diàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309400|tìtolo=LUCUS BORMANI (insediamento urbano)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref> e inta burgâ da [[Santuâiu da Nòsscia Scignùa da Rûve (San Bertumê)|Ruve]] de [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]]{{#tag:ref|Intu detaju, u l'è stètu prupòstu che i rèsti da ''mansio'' i seccen quelli truvèi aa Madònna da Rûve mèntre quelli aa Ma(r)ìna de Diàn, i sa(r)evan de culegà aa presènsa d'in ''vicus''<ref>{{Çitta|Corsi, 2007|pp. 183-184}}</ref>.|group=n.}}, dund'u s'è descuvèrtu quellu ch'u pà in tòccu du risö da vìa<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309194|tìtolo=Mansio romana Loc. LA ROVERE (sito pluristratificato)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. [[Immaggine:Tratto dela via Julia augusta.jpg|miniatura|250x250px|Tòccu da vìa in mustra au [[Müseu Bicknell]] d[[A Burdighea|a Burdighe(r)a]], descuvèrtu a l'intrà de ''[[Albintimilium]]'']] Traversàu a valle d'[[Inéia|Ineja]] a vìa a passava pe'[[u Portu]], u ''[[Portus Mauricii]]'' fòscia de fundasiùn rumâna, pe' chinà au [[Turente Prìn|Prìn]]. Lì u sò percursu u se fà turna cè(r)u grassie ai rèsti du [[Punte rumàn in sciu Prìn|punte ch'u traversava u riàn]] e pe'a descuvèrta d'in tòccu da vìa mèxima<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263690|tìtolo=Ponte romano sul Torrente Prino (ponte, infrastruttura viaria) - Imperia (IM) (Età romana)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309200|tìtolo=TRATTO VIA JULIA AUGUSTA (infrastruttura viaria strada)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Ciü a punènte, passàu u [[Punte rumàn de Porciana|punte in sciu Riàn da Tûre]] a [[San Steva a Mâ|San Steva]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700263613|tìtolo=Ponte romano sul Rio della Torre (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>, a vìa a passava pe'a ''mansio'' de ''[[Costa Balenae]]'', intu cumün d[[A Riva (cumüna)|a Rìva]], e a traversava a [[Valà de l'Argentìna|valâ de l'Argentìna]] fina au [[Cavu de l'Arma|Câu de l'Arma]], dund'a l'è stèta truvâ ina [[Villa rumana de Büssana|villa d'etè rumâna]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309682-0|tìtolo=Villa romana di BUSSANA (insediamento, villa) - Sanremo (IM) (Età romana imperiale)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Intu terito(r)iu de [[Sanremu|Sanremmu]], passàu u [[Turente Armea|turènte Armea]] de pôcu ciü a l'entrutèra, a ''Julia Augusta'' a turnava in sciu mâ lungu u percursu de l'[[Stradda Statâle 1 Aurelia|Aurelia]], andandughe apröu fìna au rundò Garibaldi, slargàu caciandu zü e ruìne du [[Punte rumàn in sciu Rian de San Lazzaru|punte rumàn]] in sciu [[Riàn de San Lazzaru|Riàn de San Lazza(r)u]]. De de lì a vìa rumâna a passava pe'u camìn de vìe Palazzo e Corrado d'ancöi, cu'in aretramèntu in curispundènsa di rèsti, interèi, du [[Punte rumàn in sciu Rian da Fuxe|punte in sciu Riàn da Fuxe]], da vixìn au scìtu d'in'âtra [[Villa rumana da Fuxe|villa rumâna]]. A vìa a turnava cuscì in scia sede de l'Aurelia fina au [[Cavu Negru|Câu Negru]], dund'a vegniva de pôcu ciü luntâna dau mâ. De ciü, int'in mumèntu e int'in scìtu nu meju marcàu, ''in oppido Sancti Romuli'' u l'é(r)a stètu truvàu in ''miliarium'' da vìa, u n° 579, cunservàu pe' pa(r)eggi ànni inta [[Geixa de San Steva (Sanremu)|gêxa de San Steva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/238-storia-di-sanremo-2-parte.html?start=1|tìtolo=STORIA DI SANREMO - 2^ Parte - 2 - La via Julia Augusta|léngoa=IT|vìxita=2024-02-16}}</ref>. Intu sò ürtimu tòccu lìgü(r)e, a ''Julia Augusta'' a curìva lungu a ciâna custe(r)a a levante de [[Ventemiglia|Vintimìa]], pe' rivà cuscì inta sitè e ''[[municipium]]'' de ''[[Albintimilium]]'', dund'a ne faxeva da decümàn màscimu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cumpagniadiventemigliusi.it/index.php/strade-locali/363-percorsi-di-crinale-e-incroci|tìtolo=Antiche strade|outô=Luigino Maccario|dæta=27 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. Inta sitè intemelia, inta cripta da [[Geixa de San Miché (Ventemiglia)|gêxa de San Michê]], u se cunserva ascì in ''miliarium'' de l'etè du [[Caracalla|Ca(r)acalla]], u nüme(r)u 590<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', pp. 131-132}}</ref>. Ciü a punènte, a vìa a sciurtìva d'inta sitè passandu grossu moddu pe' [[Porta Canarda (Ventemiglia)|Pòrta Canarda]], mèntre inta ciâna de [[Laite (Ventemiglia)|Lète]] se n'è truvàu de pursiùi grassie a scâvi archeulogichi, cuscì cumme inti giardìn de [[Villa Hambury|Vìlla Hambury]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309504|tìtolo=TRACCIATO DELLA VIA ROMANA IULIA AUGUSTA (strada, infrastruttura viaria) - Ventimiglia (IM) (I a.C)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>, dund'u ghe duveva êsse u ''miliarium'' n° 594<ref name="archeo-alpi-maritimi" />. Da vixìn au cunfìn cu'a [[Fransa]], ai [[Bausi Russi|Bâsi Rusci]], faciàu in sciu mâ se ghe tröva ancù in segnu du passaggiu da vìa, cu'in âtu taju inta rìva de prìe, mèntre u punte rumàn ch'u gh'é(r)a u l'è stètu caciàu zü a l'avertü(r)a da [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309396|tìtolo=AVANZI DELLA VIA ROMANA TAGLIATA NELLE ROCCE (tracciato viario, infrastruttura viaria) - Ventimiglia (IM) (I a.C)|léngoa=IT|vìxita=2025-02-16}}</ref>. ==== Fransa ==== {{Màppa de localizaçión+|FR-PAC|width=500|caption=I scìti d'etè rumâna traversèi daa vìa pe'u sò tòccu inta [[Fransa]] d'ancöi.|relief=x|places= {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.758400|long=7.473530|position=bottomright|label=''[[Lumone]]''|mark=City locator 5.svg|link=Lumone}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.761400|long=7.457573|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium 600 da Via Julia Augusta}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.744778|long=7.401803|position=top|label=''[[Alpe Summa]]''|mark=City locator 5.svg|link=Alpe Summa}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.715783|long=7.271833|position=left|label=''[[Cemenelum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Cemenelum}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.580834|long=7.123889|position=bottomright|label=''[[Antipolis]]''|mark=City locator 5.svg|link=Antipolis}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.432900|long=6.736900|position=top|label=''[[Forum Julii]]''|mark=City locator 5.svg|link=Forum Julii}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.426200|long=6.432500|position=bottom|label=''[[Forum Voconii]]''|mark=City locator 5.svg|link=Forum Voconii}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.426900|long=6.222500|position=top|label=''[[Matavo]]''|mark=City locator 5.svg|link=Matavo}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.408900|long=5.924700|position=bottom|label=''[[Turris]]''|mark=City locator 5.svg|link=Turris}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.472144|long=5.592173|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de Favary}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.531127|long=5.454025|position=bottom|label=''[[Aquae Sextiae]]''|mark=City locator 5.svg|link=Aquae Sextiae}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.608173|long=5.173973|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de Bidoussanne}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.597628|long=5.209083|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de Caseneuve}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.618925|long=5.124984|position=top|label=''[[Pisavis]]''|mark=City locator 5.svg|link=Pisavis}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.629000|long=5.057323|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du petit Merle}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.643421|long=5.016181|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du Merle}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.660822|long=4.961430|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium de la Calanque}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.713016|long=4.808451|position=top|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du mas Chabran}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.717982|long=4.783929|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du Paradou}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.721155|long=4.777173|position=top|label=|mark=Pont.svg|link=Punte du Burlande}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.734865|long=4.740569|position=bottom|label=|mark=Monument symbol.svg|marksize=6|link=Miliarium du château d'Estoublon}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.768333|long=4.695833|position=top|label=''[[Ernaginum]]''|mark=City locator 5.svg|link=Ernaginum}} {{Màppa de localizaçión~|FR-PAC|lat=43.676650|long=4.627803|position=bottom|label=''[[Arelate]]''|mark=City locator 5.svg|link=Arelate}} }} Intrâ in [[Fransa]], a ''Via Julia Augusta'' a traversava a ciâna du [[Garavan|Garavàn]] da vixìn au mâ, dund'i ghe duveva êsse i ''miliaria'' nüme(r)u 595 e 596, pe' passà inte quella de [[Mentun|Mentùn]], cu'u n° 597 ch'u l'è stimàu in curispundènsa di Giardìn Biovès, piandu dunca a diresiùn de l'Avenue Général de Gaulle. Rivâ a [[Carnolès]], intu cumün de [[Rocabrüna]], a vìa a passava grossu moddu pe'a mudèrna Rue Paul Morilot. De pôcu a l'entrutèra u gh'é(r)a l'atraversamèntu du [[turènte de Gòrbiu]], in curispundènsa du miju n° 598, e de de lì se traversava u [[Cavu Martìn|Câu Martìn]] a l'artessa du mudèrnu Chemin de Fontanouille. Turnèi a custezà u mâ, in scia pursiùn pe'u ''miliarium'' nüme(r)u 599, se truvava a stasiùn de ''[[Lumone]]'', supravisciüa inte ruìne d'in [[Mausuleu de Lumone|mausuléu]] faciàu pròpiu in scia vìa; de de lì, u ne partìva ascì ina deramasiùn ciü bassa pe'u ''[[Portum Herculis]]'', ancöi [[Mu̍negu-A̍utu|Munegu]]<ref name="archeo-alpi-maritimi">{{Çitta web|url=https://www.archeo-alpi-maritimi.com/viajulia_turbie_vintimille.php|tìtolo=Via Julia entre la Turbie et Vintimille|léngoa=FR|vìxita=2025-02-17}}</ref>. versu punènte, se muntava dunca a[[a Türbia]] pe' in percursu ch'u se semejava a quellu de stradde de Paul Doumer, de Pierre Curie e de Villarem, pe' rivà au scìtu dund'u s'è descuvèrtu i rèsti du ''miliarium'' n° 600, au fundu de stu viâle. Se traversava cuscì u valùn du Ramingao dae parte du [[Punte du Ramingao|punte veggiu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeo-alpi-maritimi.com/viajulia_ramingao_rcm.php|tìtolo=Pont du Ramingao - Roquebrune Cap-Martin|léngoa=FR|vìxita=2025-02-17}}</ref>, muntandu sciü pe'e stradde de Georges Drin e de Bon Voyage, cu'u ''miliarium'' n° 601 ch'u duveva êsse aa sò fìn. Se andaxeva avanti pe'a cuscì dìta "vìa rumâna", passandu ascì e prìe n° 602 e 603 e muntandu sciü pe'u camìn de San Roccu, ai pèi d'ina câva d'alantu(r)a. Piàu dunca u camìn de Fontvielle, se passava u ''miliarium'' n° 604<ref name="archeo-alpi-maritimi" /> pe' intrà cuscì aa Türbia dunde, du [[6 a.C.]], u [[Senâto romàn|Senàu de Rumma]] u l'axeva fètu ti(r)à sciü in [[Trufeu de Arpe|gran trufeu]] pe' regurdà a vito(r)ia d'[[Aogusto|Augüstu]] in sce gènte de Arpe, missu in simma aa muntâ ciü impurtante da vìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.marventimiglia.it/iulia-augusta|tìtolo=Via Iulia Augusta|outô=Museo Civico Archeologico Girolamo Rossi|léngoa=IT|vìxita=2025-02-17}}</ref>. [[Immaggine:La Turbie BW 1.JPG|sinistra|miniatura|250x250px|U [[Trufeu de Arpe|trufeu d'Augüstu]] a[[a Türbia]], l'antìga ''Alpe Summa'', in sciu passu ciü âtu da vìa]] Traversàu a Türbia a ''Julia Augusta'' a l'andaxeva apröu au stradùn de punènte, passandu u ''miliarium'' n° 605, pe' pöi pià u percursu da Route départementale N°2204 e, dunca, u camìn de l’Esparaye intu cumün de [[La Trinité]], dund'u l'è stètu descuvèrtu u ''miliarium'' n° 606. A vìa a cuntinuava versu punènte pe'u valùn du [[Laghet|Laghettu]], dund'u gh'é(r)a u miju n° 607 e u 608, mèntre u 609 u duveva êsse in scia cruxe(r)a fra l'Avenue de André Theuriet e u valùn de Font Sant. A vìa a chinava dunca intu valùn du [[Paillone|Pajùn]], cu'u ''miliarium'' n° 610 dau [[campu da balùn de l'Oli]] e u n° 611 dau punte de l'autustradda, pe' traversà u sciümme da l'[[Abasìa de Saint Pons (Nissa)|abasìa de Saint Pons]], au miju 612<ref name="archeo-alpi-maritimi2">{{Çitta web|url=https://www.archeo-alpi-maritimi.com/turbienice.php|tìtolo=Via Julia entre la Turbie 06320 et Le Var|léngoa=FR|vìxita=2025-02-17}}</ref>. De de lì, a ''Julia Augusta'' a piava, tajandula, a "Voie Romaine", pe' intrà dunca inte l'antìga sitè de ''[[Cemenelum]]'', ancöi u quartê de [[Cimiez]], dund'u gh'é(r)a u ''miliarium'' n° 613. Passâ l'Avenue de Brancolar, a vìa a piava u Chemin de la Galère, l'Avenue des Mimosas e, fòscia, u Chemin de Gairaut, pe' rivà au miju 614 dae parte da Fontaine du Temple. Ciü a punènte u camìn da vìa u vegne menu cè(r)u, cu'a duggia puscibilitè ch'a passesse in sce culìne a setentriùn da sitè o ciü vixìn au mâ, rivandu a traversà u [[sciümme Va(r)u]] a in'artessa scunusciüa<ref name="archeo-alpi-maritimi2" />. [[Immaggine:Decumanus Cemenelum.JPG|miniatura|250x250px|Panu(r)amma di scâvi de ''[[Cemenelum]]'']] A punènte de [[Nissa]] a vìa a traversava u terito(r)iu du mudèrnu cumün de [[La Gaude]], dund'u se tröva in cenutaffiu e in punte de prìa de l'etè rumâna, pe' rivà dunca in [[Antibu]], l'''[[Antipolis]]'' di tèmpi di rumèi. De de lì a vìa a l'andaxeva apröu au percursu da mudèrna [[Route nationale 7 (Frànsa)|Route nationale 7]], traversandu a nu meju identificâ ''statio'' de ''[[Ad Horrea]]'', pe' passà pöi da vixìn au [[Mónte Vinaigre (Esterel)|Munte Vinaigre]] pe'a vìa de Malpey e a [[Tour de Mare]] e rivà cuscì au ''[[Forum Julii]]'', ch'a l'è vegnüa a [[Fréjus]] d'ancöi. Sciurtìa d'intu ''Forum Julii'' a vìa a l'andaxeva apröu au cursu du [[Sciùmme Argens|sciümme Argens]] e, in parte, au traciàu da stradda nasiunâle. Se traversava cuscì a ''[[Mansio|mutatio]]'' de [[Le Muy]] e a ''[[Statio (Romén)|statio]]'' de ''[[Forum Voconi]]'', scituâ inta regiùn de Les Baïs, da vixìn au paìse de [[Le Cannet-des-Maures]], dund'e se trövan ancù e ruìne d'in punte. Passàu [[Le Luc]] se riva inte l'antìga ''[[Matavo]]'', ancöi dìta [[Cabasse]], dund'i se trövan i rèsti d'ina necropuli e d'in munümèntu gallu-rumàn. A [[Brignoles]] a vìa a turnava in sciu camìn du stradùn mudèrnu, int'in'area dunde s'è truvàu i rèsti de quarche ''miliarium'', d'ina villa gallu-rumâna e d'ina lucanda. Traversàu ''[[Ad Turrem]]'', de prubabile [[Tourves]], a vìa a custezava u scìtu ucupàu au dì d'ancöi daa sitadìna de [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume]], pe' andà avanti in diresiùn de [[Pourcieux]] e da ciâna de La Grande Pugère, dund'u gh'é(r)a grossu moddu a ''mansio'' de ''[[Tegulata]]''<ref>{{Çitta|Hall, 1898|Chapter XIX. ''Via Aurelia'', pp. 180-183}}</ref><ref>{{Çitta|Corsi, 2007|p. 192}}</ref>. Se passava cuscì e ruìne du [[Trofêo de Màrio|Trufeu de Ma(r)iu]], du [[102 a.C.]], pe' intrà dunca inte l'impurtante sèntru de ''[[Aquae Sextiae]]'', [[Aix-en-Provence]], dau [[III secolo|III seculu]] capitâle da ''[[Gallia Narbonensis]]''. L'ürtima pursiùn da vìa a l'é(r)a quella che d'in Aix a menava versu punènte, a [[Marseggia|Marseja]], [[Vitrolles]], [[Fos-sur-Mer|Fos]] e [[Arles]]. De doppu de ''[[Tericie]]'', nu bèn identificâ<ref>{{Çitta|Corsi, 2007|p. 193}}</ref>, se passava a setentriùn de [[Éguilles]], pe' andà apröu au camìn da mudèrna [[Route départementale 7 (Bouches-du-Rhône)|Route départementale 7]] in diresiùn de ''[[Pisavis]]'', ''statio'' inta lucalitè de Saint-Jean-de-Bernasse du cumün de [[Salon-de-Provence]], da che n'è restàu in tòccu de mü(r)aja, pursiùn dund'e se trövan ancù i dui [[Miliarium de Caseneuve|''miliaria'' de Caseneuve]] e [[Miliarium de Bidoussanne|de Bidoussanne]]. A ''Julia Augusta'' a traversava dunca a cianü(r)a da [[Crau]], dund'i sun stèti truvèi i [[Miliarium de Petit Merle|''miliaria'' du Petit Merle]], [[Miliarium du Merle|du Merle]] e [[Miliarium de La Calanque|de La Calanque]], pe' rivà a ''[[Tericiae]]'', d'ancöi [[Mouriès]]. Ciü avanti i se trövan ancù di âtri ''miliaria'', cumme [[Miliarium du Mas d'Archimbaud|quelli du Mas d'Archimbaud]], [[Miliarium du Mas Chabran|du Mas Chabran]], [[Miliarium du Paradou|du Paradou]] e [[Miliarium du castellu d'Estoublon|d'Estoublon]], ciantèi nu gua(r)i primma d'intrà inta sitè rumâna de ''[[Ernaginum]]''. Sta lì, ch'a se truvava intu scìtu cunusciüu au dì d'ancöi cumme Saint-Gabriel, a l'é(r)a in scia cruxe(r)a ciü impurtante da Gallia rumâna, aa cunfruènsa da ''Via Julia Augusta'' cu'a [[Via Domitia|''Via Domitia'']] e ''[[Via Agrippa]]'', cu'a primma ch'a ne faxeva da cuntinuasiùn versu a [[Spagna]]. A l'ürtimu, u gh'é(r)a ancù u tòccu de stradda pe' ''[[Arelate]]'', d'ancöi [[Arles]], lungu sèi mija, tòstu 9 chilòmetri<ref>{{Çitta|Hall, 1898|Chapter XIX. ''Via Aurelia'', pp. 184-185}}</ref>. === Carateristiche === ==== Tecnica ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="180"> Italien - Via Iulia Augusta - zwischen Albenga und Alassio; August 2019.jpg|Detaju du tòccu arbenganese da vìa Via Aurelia in Hanbury gardens (West).jpg|A vìa a l'artessa de [[Villa Hambury|Vìlla Hambury]] La taglia della via Julia.jpg|A tajâ da vìa sciübitu primma du cunfìn cu'a [[Fransa]] </gallery> A ''Via Julia Augusta'' a se presènta cun de carateristiche dife(r)ènti lungu u sò percursu, ch'e ne vegnen da cundisiùi du terito(r)iu e tecniche ch'e cangian du bèllu pe'u spassiu e intu tèmpu. pe' esempiu, inta sò pursiùn inta [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], a và d'int'ina larghessa de 4,60&nbsp;m fìna ai dexe metri e pe'u ciü a g'ha in prufì a schìna d'âse, cu'in fundu de tèra o de gè(r)a missa a söi, menu de quarche tòccu lastregàu inti cuntèsti sitadìn<ref>{{Çitta|Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019|p. 48}}</ref>. Dau curtu tòccu, fòscia u(r)iginâle, ch'u s'è sarvàu inta pursiùn lìgü(r)e fra [[Arbenga]] e [[Arasce|A(r)asce]], u se pò vegghe cumme lì a vìa a fusse larga nu ciü de 3,50&nbsp;m e pe' intregu lastregâ. In sciu cian da stradda i ghe sun di sca(r)ìn de prìa, missi pe' traversu, ch'i servivan a purtà vìa l'ègua, mèntre in sci burdi i ghe curìvan i dui ''margines'', di marciapèi riarsèi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|p=170|volùmme=Vul. 1|capìtolo=Il «Pilone» e la Via Giulia Augusta}}</ref>. De cuntru, fra i pôchi rèsti truvèi da vixìn ai punti inta [[Valô di Punci|valâ di Punci]], s'è vistu cumme lì a stradda a curisse in simma a ina masiciâ de bluchetti mesccièi cun da tèra, cu'u cian stradâle de d'âtu ch'u s'è pèrsu o che, fòscia, u nu l'è mai stètu traciàu, tantu che a ''glareata'' a finisce sciübitu in scia testâ di punti. A ògni moddu, intu mèximu trètu e se ponen truvà de tecniche dife(r)ènti, che nu l'è cè(r)u s'e seccen u frütu de intervènti fèti int'in âtru mumèntu o s'e ne vegnen da l'üsu tütt'a l'insemme de ciü scistemi<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|p. 245|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="180"> IV Ponte Romano - Quiliano-Cadibona.jpg|U quartu punte rumàn in sciu [[Riàn di Tecci]] Finalese 15-278b Val Ponci - Ponte Muto.jpg|U [[Punte Müttu (Finô)|Punte Müttu]], inta [[Valô di Punci|valâ di Punci]] Pont Flavien, Bouches-du-Rhône, France. Pic 02.jpg|U [[Punte Flaviàn]], inte l'ürtima pursiùn da vìa </gallery> Pe'e vàrie upe(r)e ti(r)èi sciü lungu u camìn da vìa, se pò vegghe in'architetü(r)a ciütòstu cuerènte di sò punti, ch'i se sun sarvèi survetüttu intu trètu lìgü(r)e fra [[Vuè|Vâdu]] e [[Löa]], dund'u se ne tröva ina chinzêna. I punti, ch'i sun stèti atribuìi ai travai cumandèi da l'[[Adriàn]] du [[II secolo|II seculu]], i sun tütti a èrcu ünicu, a bluchetti de prìa slunghèi e missi de solitu in ghie(r)a duggia. E sò architetü(r)e e sun quelle du cuscì dìtu genere lìgü(r)e-gallicu, desvilüpàu in [[Gallia]] inte l'etè d'Augüstu e rivàu, ina sinquantêna d'ànni de dòppu, inta [[Rivêa de Ponénte|Ligü(r)ia de Punènte]], dund'u l'è restàu inte l'üsu fìna aa caütta de l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]] e, fòscia, ancù de dòppu. Stu genere u l'è caraterizàu da in cö de ciümèntu in upe(r)a a saccu cun risöi e gè(r)a cacièi inta mâta, mèntre i pa(r)amènti i sun fèti de prìe picìne squadrèi e misse in fì(r)a, segundu a tecnica du cuscì dìtu ''petit appareil''<ref>{{Çitta|Francesca Bulgarelli|pp. 231-232|Quilici & Quilici Gigli, 1996|tìtolo=Ponti romani della Val Quazzola e del Finalese lungo la Via Julia Augusta}}</ref>. ==== ''Miliaria'' ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="180"> MD2A,PM13000363,borne milliaire d'Auguste,chiffre X.jpg|U ''miliaria'' de [[Paradou]], di tèmpi de l'[[Aogusto|Augüstu]] Saint-Maximin borne miliaire.jpg|''Miliaria'' du [[43 a.C.|43]]-[[44 a.C.]], tèmpi du [[Claudius|Claudiu]], truvàu a [[Pourcieux]] Musée Arles antique 802.jpg|U ''miliaria'' de l'Hôtel de Laval, du [[435]], missu dau prefettu di Galli Auxiliaris </gallery> Da ''Via Julia Augusta'' u l'è scampàu fina au dì d'ancöi in sèrtu nüme(r)u de antìghe prìe chilometriche, i ''[[Miliarium|miliaria]]'', truvèi survetüttu inta sò pursiùn ch'a l'andaxeva d'in [[Ventemiglia|Vintimìa]] a[[a Türbia]], da l'etè e e furme dife(r)ènti. I ciü tanti i sun lighèi ai impe(r)atùi [[Aogusto|Augüstu]], [[Adriàn]] e [[Caracàlla|Ca(r)acalla]], e, pe'u fètu de presentà de scrìte ch'e sun tòstu tütte pa(r)egge, i permetten de remuntà fassile ascì a quelle in sci ''miliaria'' andèti in tòcchi. De ciü, pròpiu dae prìe misse ai tèmpi de l'Adriàn, ne vegne segü(r)a cunfèrma du numme da vìa, armenu pe'u tòccu fra ''[[Vada Sabatia]]'' e u [[Scciümme Va(r)u|Va(r)u]]. In sce ste lì, defèti, se ghe tröva l'iscrisiùn {{Maioscolétto|viam ivaliam avg. a flvmine trebia}}, ch'a cangia numma che ina votta inte {{Maioscolétto|trebbia}} e giüstu inte l'urdine de pa(r)olle pe'i ''miliaria'' du Ca(r)acalla<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', p. 127}}</ref>. Scicumme ch'i sun bèn pa(r)egièi fra de velli, ciaschedün di trèi grüppi de ''miliaria'' u pò ésse identificàu da trèti cumüi che, intu detaju, i sun cuscì spartìi: * ''Miliaria'' de Augüstu: in sce stu grüppu de prìe se ghe tröva l'iscrisiùn {{Maioscolétto|imp.caesar / avgvstus.imp.x / tribvnicia / potestate xi}}, ch'a vö dì "L'impe(r)atû Césa(r)e Augüstu, pruclamàu impe(r)atû pe'a 10^a votta, investìu du putere tribünissiu pe' l'11^a votta", cun sutta, inte l'ürtima riga, u nüme(r)u ch'u marcava a distansa da prìa in questiùn dau [[Miliarium aureum|''miliarium aureum'']] de [[Romma|Rumma]]. Daa primma espresciùn, in cangiu, se sciorte fassile a truvà l'ànnu de l'intervèntu, u [[12 a.C.|12 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', p. 128}}</ref>. * ''Miliaria'' de Adriàn: e prìe misse au tèmpu d'[[Adriàn]] i presentan in'iscrisiùn ciü lunga, cu'a distansa da [[Piaçensa|Piaxènsa]] a l'imprinsippiu e quella da Rumma au fundu. De cuntru, inta parte de mezzu du tèstu u gh'è scrìtu {{Maioscolétto|imp.caes.divi. / traiani.parthici.f. / divi.nervae.n.traia / nvs.hadrianvs.avg. / pont.max.trib.pot.ix. / cos.iii.viam.ivliam. / avg.a.flvmine.treb / bia.qvae.vetvstate. / interciderat.sva. / pecvnia.restitvit.}}<ref group="n.">A tradusiùn a l'è:{{Çitaçión|L'impe(r)atû Césare, fìu du divìn Traiàn Particu, nevu du divìn Nèrva, Traiàn Adriàn Augüstu, puntefice mascimu, investìu du putere tribünissiu pe'a nôna votta, cunsu(r)e pe'a tèrsa votta, u l'ha, a sò spese, rangiàu a Via Julia Augusta, a partì dau sciümme Trebbia, che u tèmpu u l'axeva rumpìu.}}</ref>, cun st'infurmasiùi chi ch'e permettan de fà remuntà l'intervèntu de l'Adriàn a primma de l'ànnu [[126]]<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', pp. 128-129}}</ref>. * ''Miliaria'' de Ca(r)acalla: i sun quelli da l'iscrisiùn ciü curta, {{Maioscolétto|imp.antoninvs / pivs.felix.avgvstvs / poni.cvravit}}, ch'a vö dì "L'impe(r)atû Antunìn u Pìu, felisse augüstu, u l'è fètu de sta vìa l'ogettu de cü(r)e soe", cun sutta in'ürtima riga dund'a gh'é(r)a a distansa da Rumma. De votte, pe'e sò iscrisiùi, ste prìe e sun stète atribuìe a l'[[Antoninus Pius|Antunìn Pìu]], che pe(r)ò u se(r)eva stètu in intervèntu troppu da vixìn a quellu de l'Adriàn, e du rèstu i cuincidden pe' dimensciùi cu'i âtri ''miliaria'' du Ca(r)acalla. Defèti, a dife(r)ènsa de quelli ciü antìghi, sti lì i sun ciü picìn, âti ciü o menu in metru e mezzu dau terén (1,70&nbsp;m inte tüttu, in cangiu di 2,15&nbsp;m de quelli d'Augüstu) e de 40-45 citti de diametru; inte sò iscrisiùi e pa(r)olle e sun destachèi da puntìn a trèi làtti<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', pp. 130-132}}</ref>. A l'ürtimu, nu l'è gua(r)i cè(r)u a fin ch'i l'han fètu i ''miliaria'' ciü veggi ina votta ch'u se n'è ciantàu di növi, tantu ch'u nu se pò esclüdde u derucamèntu pe' de raxùi pulitiche de quelli missi dai predecesùi. A ògni moddu, armenu inte quarche câxu, sti lì i g'han da êssise sarvèi, scibèn che numma e trê prìe du miju 601, a [[Mu̍negu-A̍utu|Munegu]], e sun cunusciüe pe' êsse restèi üna da fiancu a l'âtra pe' di seculi<ref>{{Çitta|Bodard, 1974|''Généralités sur les milliaires de la Via Julia Augusta'', p. 132}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=William Henry Hall|tìtolo=The Romans on the Riviera and the Rhone: A Sketch of the Conquest of Liguria and the Roman Province|url=https://books.google.com/books?id=CSMsAAAAYAAJ|ànno=1898|editô=Macmillan|çitæ=Lundra|léngoa=EN|cid=Hall, 1898}} * {{Çitta publicaçión|outô=Pierre Bodard|ànno=1974|méize=Lüju-Setèmbre|tìtolo=Les milliaires de la via Julia Augusta de Vado (Ligurie occidentale) au Var|revìsta=Nice Historique|editô=Acadèmia Nissarda|çitæ=Nissa|volùmme=Ànnu 77|nùmero=3|pp=125-162|léngoa=FR|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.nicehistorique.org%2Fvwr%2F%3Fnav%3DIndex%26document%3D729|cid=Bodard, 1974}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Quilici|outô2=Stefania Quilici Gigli (a cü(r)a de)|tìtolo=Strade romane, ponti e viadotti|url=https://books.google.com/books?id=hLz37Hxn7uIC|ànno=1996|editô=L'Erma di Bretschneider|çitæ=Rumma|léngoa=IT|cid=Quilici & Quilici Gigli, 1996|ISBN=88-70-62951-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Cristina Corsi|tìtolo=Albenga città episcopale. Tempi e dinamiche della cristianizzazione tra Liguria di Ponente e Provenza, Atti del Convegno Internazionale (Albenga 21-23 settembre 2006)|url=https://www.academia.edu/30676103/|ànno=2007|editô=M. Marcenaro ed.|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=173-232|capìtolo=Luoghi di sosta terrestri e marittimi tra Liguria e Provenza in età tardoantica|cid=Corsi, 2007}} * {{Çitta publicaçión|outô=Marica Venturino|outô2=Margherita Roncaglio|outô3=Camilla Cermelli|ànno=2019|tìtolo=Storia e sopravvivenza di un tracciato stradale di età romana: la via Aemilia Scauri|revìsta=Quaderni di archeologia del Piemonte|çitæ=Tü(r)ìn|volùmme=Vul. 3|pp=35-50|léngoa=IT|url=http://www.sabap-to.beniculturali.it/Editoria/QUADERNI/3/02_Q3_storia%20e%20sopravvivenza%20di%20un%20tracciato-la%20via%20aemilia%20scauri.pdf|cid=Venturino, Roncaglio & Cermelli, 2019}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2018/05/via-iulia-augusta.html|tìtolo=Via Iulia Augusta|léngoa=IT|vìxita=2025-02-20}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Stràdde da Ligùria]] [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] r595hmah80wqn7gst8gipdv4t8uys35 0 31859 274681 273591 2026-10-09T17:16:51Z N.Longo 12052 r 274681 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|miniatura|250x250px|A faciâ du [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|Palàssiu du Vescu]], sêde du müseu]] U '''Müseu Diucesàn''' (''Museo Diocesano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Musêo|müseu]] d'[[Arbenga]], gestìu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi da sitè]], ch'u se tröva drent'au [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|Palàssiu du Vescu]], in [[Arbenga Veggia]]. Inaugu(r)àu ai 15 de mazzu du [[1981]], u müseu u gestisce ascì e vixite au [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] e u g'ha ina sêde destacâ a[[a Cêve]], ciamâ [[Müseu Diucesàn de l'Âta Valâ de l'A(r)òscia]]. == Sto(r)ia == U müseu diucesàn d'Arbenga u l'è nasciüu grassie a l'ativitè de ciü urganisasiùi che, intu detaju, e sun stète a cü(r)ia da diocexi, a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|suvrintendènsa]] archeulogica, quella pe'i bêni ambientâli e architetonichi e quella pe'i bêni artistichi e stò(r)ichi, l'[[Instituto Internazionale di Studi Liguri|Institüu Internasiunâle de Stüddi Ligü(r)i]] e a [[Liguria|Regiùn]]. Pe' primmu intervèntu u l'è stètu dunca rangiàu u palàssiu du Vescu, cun di travai ch'i sun andèti avanti dau [[1947]] au [[1981]]; de ciü, insemme au palàssiu e sun stète rangièi pa(r)égge upe(r)e da futü(r)a culesiùn du müseu<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 6}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/chi-siamo/|tìtolo=La storia del Museo|outô=Müseu Diucesàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}}</ref>. Cu'a fìn di travai, ai 15 de mazzu du [[1981]] u müseu u l'è stètu dunca inaugü(r)àu dau vescu d'Arbenga, alantu(r)a u Muns. [[Alessandro Piazza]]. U primmu diretû du müseu u l'è stètu Muns. Fiorenzo Gerino, ch'u l'è restàu in càrega fina au primmu de frevâ du [[2017]], quand'u l'è stètu numinàu diretû u canonicu Mauro Marchiano<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Descrisiùn == U müseu diucesàn u se tröva au cian nobile, u primmu, de l'antìgu [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|palàssiu du vescu d'Arbenga]], cu'in percursu ch'u se desvilüppa in sc'ina dexêna de sâle inte tüttu, cumme quelle ch'i l'é(r)an duve(r)èi a salùn de rapresentansa, came(r)a du vescu e capélla privâ. === Sâla Lamboglia === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla Nino Lamboglia.jpg|sinistra|miniatura|Vista da primma sâla|250x250px]] A primma sâla du percursu de vixita, dedicâ aa memoja du prufesû [[Nino Lamboglia]], a cuntegne i ciü antìghi retruvamènti archeulogichi cunservèi intu müseu, da l'etè rumâna in avanti. A sâla mèxima, ch'a l'è stèta rangiâ du [[1963]], a l'è ciütòstu antìga, tantu che se pò ligâla aa fâse gòtica du palàssiu, da che a ne cunsèrva de testimunianse<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 7}}</ref>. A l'è cuèrta da vorte a cruxe(r)a, arembèi au sèntru in sce ina culònna tardurumâna missa lì e adatâ inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]; de ciü, inte mü(r)àje e se dröven ancù de pòrte a sèstu agüssu, au dì d'ancöi tapèi<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/museo/|tìtolo=La visita: museo|outô=Müseu Diucesàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}}</ref>. I repèrti ch'i se ghe trövan i ne vegnen survetüttu dai scâvi fèti inta [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]] fra u [[1948]] e u [[1967]], ciü che dau vixìn [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]], dund'i sun stèti recampèi dai intervènti da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] de l'[[Alfredo D'Andrade]]<ref name=":2" />. Dai scâvi inta catedrâle i rivan dife(r)ènti tòcchi de ciappe cun iscrisiùi e, fra de sti lì, u se pò mensunà a lapide du diacunu Dunàu, du [[571]], ch'a l'è üna de ciü antìghe testimuniànse cristiâne du Punènte intregu. In'âtra ciappa, sènsa de iscrisiùi, a se presènta pe' cuntra cu'a figü(r)a scurpìa d'in paùn, upe(r)a d'artigièi lungubardi ch'i l'é(r)an in Arbenga intu [[VIII secolo|VIII seculu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 7-8}}</ref>. Dai scâvi inta catedrâle, ciü che da di âtri tuchetti de iscrisiùi, i ne vegnen ascì i rèsti du sò ''pluteus''. Dau [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] i rivan de upe(r)e de prexu, cumme de anfu(r)e du [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] ch'e l'é(r)an duve(r)èi intu têitu u(r)igina(r)iu da strutü(r)a, caciàu zü du [[1901]], e due lastre de marme(r)u da ina tumba a ''[[arcosolium]]'' missa in scia drìta da sò intrâ. Stu lì, decu(r)àu cun mutivi a sciu(r)e, u l'è u travaju d'ina bütega de Arpe Ligü(r)i du [[VIII secolo|VIII seculu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 8}}</ref>. Pe' du rèstu, i se trövan ancù ina lünetta scurpìa e ina pursiùn da transenna du batiste(r)u, fèti d'a(r)ena(r)ia e, rispetivamènte, de l'VIII e du V-VI seculu. Avanti d'intrâ inta sâla, a l'imprinsippiu du percursu du müseu<ref group="n.">Au [[2025]], u quaddru du Raibadu u l'è stètu stramüàu intu curidù ch'u và d'inta sâla di a(r)assi inte quella di pa(r)amènti.</ref>, u gh'è ascì u quaddru ''A diocexi d'Arbenga'' du [[Benardu Raibadu]], upe(r)a du [[1627]] ch'a rafigü(r)a ina mappa da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]] d'alantu(r)a, cu'i cunfìn e e paròcchie de quelli tèmpi. In sce l'intrâ i se ponen ancù vegghe trèi quaddri du [[Raffaele Resio]], ch'i cuntegnen âtretante viste da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle da sitè]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 8-9}}</ref>. === Sâla de se(r)amiche === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de çeràmiche (1).jpg|miniatura|Vista da sâla de se(r)amiche|250x250px]] A sâla de se(r)amiche, a segunda du percursu de vixita, a l'è spartìa fra ina recampâ de pitü(r)e e ina culesiùn de se(r)amiche, ch'i g'han dètu u numme. Ste lì e sun stète truvèi inti scâvi pe' rangià u pavimèntu da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]], ch'u l'é(r)a muntàu inti seculi de armenu sètte livèlli e, pe'u ciü, cun l'impimèntu cumandàu dau vescu [[Lücca Fiescu]] fra u [[1582]] e u [[1586]]. Scicumme che u dislivèllu u l'è stètu impìu de scarti da sitè, i ghe sun stèti truvèi pa(r)eggi scciappi de se(r)amiche da mensa ch'e sun u segnu du güstu di cumitènti e de l'ufèrta du mercàu, tantu du postu che de de fö(r)a, grassie a de impurtasiùi fina daa [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a Ibe(r)ica]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 10}}</ref>. I scciappi ciü antìghi da culesiùn i se ligan aa cuscì dìta [[Maiòlica antîga|maiòlica antìga]], a primma se(r)amica smaltâ a êsse prudüta inta regiùn, cun di duietti, di tundi e de xatte de [[Çeràmica de Pîza|frabica pisâna]] o [[Seramica de Sann-a|saunese]] fèti fra u [[XIV secolo|Trexèntu]] e u [[XV secolo|Quattrusèntu]]. De dòppu, e ghe sun pa(r)egge testimunianse de [[Grafîta monòcroma|grafìta munòcruma]] de [[Çeramica ligüre|prudüsiùn ligü(r)e]] o de Sauna, intrâ inte l'üsu du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e frabicâ pe' tüttu u [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Sta se(r)amica lì a l'è caraterizâ da furme duvèrte e a l'è cuèrta da ina pasta de veddru de cu(r)û gianu, òcra o vèrde, cun decu(r)asiùi a crûxe. Pe' sti trèi seculi, intu fratèmpu, segundu i güsti di cumitènti e se ponen truvà ascì de impurtasiùi de se(r)amiche ciü esòtiche: du [[XIV secolo|Trexèntu]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]] i ghe sun di scciappi de prudüsiùn ibe(r)ica cun mutivi de blö e a lüstru metalicu, mèntre du [[XV secolo|Quattrusèntu]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] i l'é(r)an bèn apresèi pe'i cu(r)ùi e e ricche decu(r)asiùi e se(r)amiche de manifatü(r)a tuscâna, survetüttu de [[Montelupo Fiorentino|Muntelù Fiurentìn]]. De sti tèmpi, e sun stète truvèi ancù e cuscì dìte ingubièi e grafìte pisâne, cun tundi, xatte e cupette dai tipichi mutivi a "S" cun de bande(r)olle intu mezzu, tracièi cu'u scistema a "punta e stecca"<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 10-11}}</ref>. Ciü de resènte, cu'i növi güsti purtèi dau [[Renascimento|Renascimèntu]] inte büteghe ligü(r)i, e cumènsan a spuntà e maiòliche [[Çeramica de Sann-a|de Sauna]] o [[Çeramica d'Arbissöa|d'Arbisö(r)a]] che, dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i sciorten cun decu(r)asiùi de blö in sc'in smaltu turchinettu, u [[Smâto beretìn|smaltu beretìn]], o de giancu-blö a mutivi cuscì dìti calligrafichi, fèti a ciante stilisèi. De ciü, fra i scciappi de stu genere, u gh'è fina de quelli cun decu(r)asiùi "a quartièi", cumpresu ün cun au sèntru ina tésta de püttu, e di rè(r)i esempi de ciapelette ch'i reciamman u güstu di ''[[Azulejo|azulejos]]'' de [[Valencia|Valensia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 11-12}}</ref>. Du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] i ghe sun pöi pa(r)eggi scciappi de se(r)amiche d'impurtasiùn, dae pulicrume e e giancu-blö [[Çeràmica de Montelupo Fiorentino|de Muntelù]] ae grafìte munòcrume a punta e stecca [[Çeràmica de Pîza|de Pisa]], insemme a di tòcchi d'u(r)igine valensiâna o andalusa. [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de çeràmiche (2).jpg|miniatura|Âtra vista da sâla|sinistra|250x250px]] In sce l'âtra mü(r)aja da sâla se ghe trövan pe' cuntru de pitü(r)e fra e ciü antìghe ch'e sun cunservèi inte culesiùi du müseu, cumme de pursiùi de pulittichi au dì d'ancöi smembrèi. A ciü impurtante a l'è ina ''Madònna cu'u Bambìn'' d'autû scunusciüu ch'a ne vegne daa [[gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], tè(r)a di [[Anni 1340|ànni qua(r)anta du Trexèntu]] che, pe'u güstu [[Senn-a|senese]], a l'è acustâ au mèstru de [[Gêxa de Sànta Màia de Castéllo (Zêna)|Santa Ma(r)ìa de Castéllu]]. Pöi a gh'è a mitè d'ina predèlla cu'i apòstuli, da l'[[Gêxa da Sunta (U Castéllu de Diàn)|u(r)ato(r)iu da Sunta du Castéllu de Dian]], fèta fra [[XIV secolo|XIV]] e [[XV secolo|XV seculu]] dau [[Nichiôzo da Vôtri|Niculò da Vûtri]], e in frunte de tabernaculu du [[XV secolo|Quattrusèntu]] decu(r)àu cu'u cruxefissu e u ''[[Imago Pietatis|Vir dolorum]]'', ch'u ne vegne daa [[Gêxa de San Pê (Dian San Pê)|gêxa de Diàn San Pe(r)u]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 11-12}}</ref>. Âtre tè(r)e cunservèi chi e sun ina ''Sant'Anna Metèrsa'' daa [[Gêxa de San Nicolla (U Castéllu de Diàn)|paruchiâle du Castéllu de Dian]], da segunda mitè du [[XV secolo|Quattrusèntu]], e e due pa(r)e late(r)âli d'in pulitticu du [[Lücca Baudu]], fètu pe'a catedrâle du [[1501]], ch'e rafigü(r)an ''Sant'Eligiu'' e ''Sant'Ampeliu''. In'âtra pursiùn de pulitticu, de prubabile ina cimâsa, a l'è pe' cuntru a tè(r)a cu'i ''Fradelli in adu(r)asiùn da Crûxe'', travaju da segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] du [[Giüliu De Russi]] pe' l'[[Uatôiu da Santa Cruxe (Dian San Pê)|u(r)ato(r)iu da Santa Crûxe de Dian San Pe(r)u]]. Fra e âtre upe(r)e, a l'ürtimu se regurda ancù u gran cibo(r)iu, âtru travaju du Sinquesèntu du Giüliu De Russi fètu pe'a [[Gêxa di Santi Giacumu e Nicolla (Prelà)|gêxa di Santi Giacumu e Nicolla du Castéllu de Prelà]], daa furma a tempiettu a sèi làtti decu(r)àu cun ina figü(r)a pe' fiancu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 13-15}}</ref>. === Sâla de verzü(r)e === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de verzûe (3).jpg|miniatura|A sâla de verzü(r)e|250x250px]] A cuscì dìta sâla de verzü(r)e o sâla de l'alcòva a l'é(r)a l'antìga stansia da lettu du vescu e, in sce mü(r)aje, a cunsèrva de tracce de l'u(r)igina(r)ia decu(r)asiùn a frescu, da mitè du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e fèta a mudèllu du [[Palàçio di Pàppi|palàssiu di Pappi]] d'[[Avignón|Avignùn]]. A sò ricca trâma, a ''trompe-l'oile'', a l'è fèta a regurdà de tende scü(r)e cun de ciante e de bestie disegnèi, mèntre in sciu cantu fra mü(r)aje e sufitu a cascetùi, in parte ancù l'u(r)igina(r)iu, i se vegghen di stemmi de veschi d'Arbenga. E culesiùi cunservèi chi e se riferiscen pe'u ciü au teso(r)u da catedrâle, cun di presiusi furnimènti da gêxa cumme relichia(r)i, ustenso(r)i e gotti a calice<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 16}}</ref>. Fra e upe(r)e ciü impurtanti ch'e se ghe trövan, nu mancan di ricchi relichia(r)i, cumme u büstu pe'e relicchie de [[San Calòcciu]], du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]], e a tèsta-relichia(r)iu de [[San Ve(r)àn de Cavaillon|San Ve(r)àn]], dunâ aa catedrâle du [[1475]] e travaju de mèstru artigiàn [[Benardu Furcu]]. E ghe sun pöi e brasse relichia(r)ie de San Calòcciu e de San Ve(r)àn, frabichèi rispetivamènte inti [[Anni 1490|ànni nuvanta du Quattrusèntu]] e du [[1501]], e ina relicchia ''ex veste'', in rasu de séa gianca cun fì d'argentu che, da crövispalle da beâ [[Ma(r)ìa Cristina de Savoia]], u l'é(r)a stètu adatàu a cunupeu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 17-18}}</ref>. A sâla a cuntegne ascì di quaddri e de scultü(r)e e, fra de ste lì, se pò mensunà pe' primma a cuscì dìta ''Pa(r)a Gamba(r)ana'', ina pitü(r)a dau güstu lumbardu-fiurentìn du [[Raffaèllu De Russi]], fèta in gì(r)u au [[1530]] pe' in artâ da catedrâle. Fra e scultü(r)e e se ponen pe' cuntru regurdà ina ''Madònna cu'u Bambìn'' de scö(r)a ligü(r)e-lumbarda, frabicâ du [[XIII secolo|Duxèntu]] e missa inta [[gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], ch'a l'è a ciü antìga statua ch'a rafigü(r)e a Vèrgine inta diòcexi intrega<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 18-21}}</ref>. === Capélla veggia === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - vêgia capélla do Vésco (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|A capélla mi(r)andu a mü(r)aja versu u Caruggiu du Vescu]] A stansia missa pròppiu dund'u palàssiu u fà cantu fra u Caruggiu du Vescu e [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]] a se tröva in curispundènsa du primmu cian d'ina tûre ch'a l'è finìa inglubâ intu palàssiu e che, passàu u gròssu fögu du [[1418]], a l'é(r)a vegnüa a capélla privâ du vescu. Fra u [[1459]] e u [[1466]], inti ànni du vescu [[Napuleùn Fiescu]], a capélla a l'è stèta tütta tenzüa cu'in gran ciclu de pitü(r)e, descuvèrte pe' câxu du [[1966]] e bèn cunservèi in scia vòtta a pa(r)ègua e intu nicciu ch'u se dröve inta mü(r)aja a setentriùn, mèntre dae âtre parte u ne manca a ciü parte pe'i dànni caxunèi daa cuvertü(r)a a intonacu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. De ste pitü(r)e, in scia vorta a öttu teghe e ghe sun e fegü(r)e di ''Evangelisti'' e di ''Dutùi da Gêxa'', cun au sèntru in tundu de prìa negra dund'u gh'è scurpìu l'''Agnus Dei''. In sce mü(r)aje, pe' cuntru, e se trövan in âtu de ''Sto(r)ie da Vèrgine'' e, in bassu, in nicciu da ''Madònna cu'u Bambìn e i Santi Giuànni u Batista e Michê Arcange(r)u''. Stu gran ciclu, dau güstu ch'u mette insemme i lenguaggi artistichi de [[Liguria|Ligü(r)ia]], [[Piemonte|Piemunte]] e [[Provensa|Pruvènsa]], u l'è stètu atribuìu au cuscì dìtu [[mèstru de Lucéram]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 22-23}}</ref>. Inta capélla e sun pe(r)ò cunservèi ciü upe(r)e d'arte, cumme a ''Pa(r)a de Cexi'' du [[1457]], in travaju, fòscia, du lumbardu [[Fransescu Grassu]] ch'u ne vegne da l'[[Uratoriu de Santa Maria (Cexi)|u(r)ato(r)iu de Santa Ma(r)ìa de Cexi]], e pöi ina ''Madònna cu'u Bambìn'' de l'[[Agustìn da Casanöva]], quaddru du [[1526]] fètu pe' l'[[Uratoriu de San Bastiàn (Prelà)|u(r)ato(r)iu de San Bastiàn de Cà di Carli]], frasiùn de [[Prelà]]. In scia mü(r)aja a meridiùn u se tröva ancù in cristu, scultü(r)a de scö(r)a ligü(r)e-lumbarda du primmu quartu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], frabicâ pe'a [[Gexa de San Martìn (Ressu)|gêxa de San Martìn de Rèssu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 23}}</ref>. === Sâla di stemmi === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla di stémmi (2).jpg|miniatura|250x250px|U salùn di stemmi]] A sâla di stemmi a l'è a ciü grande fra quelle ch'e ghe sun intu percursu de vixita e a pia u numme dai stemmi di veschi d'Arbenga ch'i ghe sun stèti tenzüi aa base da vorta, inte l'urdine dai ciü antìghi fina au dì d'ancöi. Inte stu salùn u se pò vegghe a parte ciü impurtante da culesiùn diucesâna de pitü(r)e, furmâ da tè(r)e du [[XVI secolo|Sinque]]-[[XVII secolo|Seisèntu]]. Fra i âtri, u quaddru de ciü prexu da sâla e da culesiùn intrega u l'è u ''[[Martiriu de Santa Cata(r)ina d'Alesciandria]]'' du [[Güiddu Reni]], cumisciunàu dau banchê [[Utaviu Còsta]], cunte de [[Cunscènte]], pe'a [[Gêxa de Sant'Alesciandru (Cunscente, Cixan)|gêxa de quellu paìse]] in gi(r)u au [[1606]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 24-26}}</ref>. Âtru quaddru de prexu, in scia mancina du Reni, u l'è u ''Mi(r)aculu de San Ve(r)àn'', tenzüu dau [[Giuànni Lanfrancu]] sciübitu primma du [[1616]] e destinàu dau mèximu cumitènte aa capélla di Còsta inta [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]]. D'in Cunscènte u ne vegne ascì in ''San Giuànni u Batista'', cumisciunàu pe' l'[[U(r)ato(r)iu de San Giuanni u Batista (Cunscente, Cixan)|u(r)ato(r)iu sutt'au mèximu titulu]], ch'u l'è ina cupia du [[Caravaggio|Caravaggiu]] cunservàu a [[Kansas City]] fèta grossu mòddu au tèmpu de l'u(r)iginâle<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 26-27}}</ref>. A l'ürtimu, i nu mancan pa(r)egge pitü(r)e da stagiùn du ba(r)òccu zenese; fra de ste lì i se ponen regurdà l'''Anünsiasiùn'' du [[Doménego Fiazélla|Dumenegu Fiasèlla]] daa [[Gêxa de San Giacumu (Dian Calderina, A Maina de Dian)|gêxa de San Giacumu de Dian Calde(r)ìna]] e u ''San Giömu'' de l'[[Oràçio De Feræ|U(r)asiu De Fe(r)èi]], ciü che de âtre tè(r)e de segunda impurtansa o numma in mustra tempu(r)anea<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 27-29}}</ref>. === Sâla di a(r)assi === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - Mozè banbìn o lêva a corónn-a a-o faraón de manifatûa de Bruxelles da-o Palàçio do Vésco (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Ün di a(r)assi de Bruxelles]] Inte l'âtru salùn du cian nobile se ghe tröva a gran sâla di a(r)assi, ch'a g'ha in carateristicu [[Teràssa a-a veneçiànn-a|pavimèntu aa venesiâna]] fètu cun scciappi de granija culu(r)â dae dimensciùi dife(r)ènti, cun au sèntru u numme du vescu [[Raffaele Biale]]. Inte sta sâla i se ponen vegghe i a(r)assi ciü impurtanti inte culesiùi du müseu, cu'in ciclu furmàu da quattru pèssi ciü due ''[[entrefenêtre]]''<ref name=":3">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 30}}</ref>. I quattru a(r)assi prinsipâli i sun di travai de manifatü(r)a de [[Bruxelles]], catèi dau vescu [[Carlu Ma(r)ìa De Furnèi]] e frabichèi versu a mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]], dau tesciüu de lâna e séa cun sinque fì d'urdìu pe' cittu de cu(r)ùi blö, ama(r)antu, vèrde, giânu, òcra e grixu. E sto(r)ie rapresentèi da sti a(r)assi i sun quattru scêne da zuentü de Mosè che, intu detaju, i sun ''Mosè abandunàu ae ègue du Nilu e retruvàu'', ''Mosè afidàu daa fìa du Fa(r)aùn a ina balia'', ''Mosè missu aa pröva'' e ''Mosè zuenu u leva a cu(r)una au Fa(r)aùn''<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 30-31}}</ref>. E due ''entrefenêtre'' e sun pe' cuntru ina prudusiùn da manifatü(r)a de [[Oudenaarde|Audenarde]], de lungu du Seisèntu, dau disegnu ch'u rafigü(r)a ina ''Scêna de caccia'' e ina ''Scêna d'incuntru''<ref name=":3" />. === Sâla russa === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla róssa (1).jpg|miniatura|250x250px|A sâla russa in alestimèntu tempu(r)aneu cu'u ''[[Marti(r)iu de Santa Cata(r)ina d'Alesciandria|Marti(r)iu]]'' du [[Güiddu Reni]]]] A cuscì dìta sâla russa a l'é(r)a quella duve(r)â dai veschi arbenganesi cumme salùn de rapresentansa, e a g'ha tütte e mü(r)aje cuèrte da tapese(r)ìa russa de séa damascâ, de manifatü(r)a zenese du [[1775]], ch'a g'ha dètu u numme. In simma ae due pòrte da stansia e ghe sun due pitü(r)e de paesaggi, fète de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] ma che, pe'i dànni du [[Teramòttu de Diàn|teramòttu du 1887]], e sun stète rangièi da l'[[Ernesto Mariano Muratori]] inta segunda mitè du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 32}}</ref>. A stansia a l'è aredâ cun di mobili dau güstu tipicu du [[XVIII secolo|Settesèntu]], declinasiùn du "ba(r)uchettu" zenese, cumme angulie(r)e, ''consolle'', carêghe e bardachìn, int'ina dispusiùn ch'a repia quella vusciüa dau vescu [[Gaetàn Arimunda]] du [[1879]], quand'u l'é(r)a da pôcu vegnüu cardinâle<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 32-33}}</ref>. Fra e upe(r)e ch'e ghe sun in mustra, e se ponen regurdà e scultü(r)e da ''Madònna cu'u Bambìn'' du [[Françésco Màia Scciafìn|Fransescu Ma(r)ìa Scciafìn]], du [[XVIII secolo|Settesèntu]], e a statua da prucesciùn de ''San Michê Arcange(r)u'', fèta d'argentu du [[1793]]. In sce mü(r)aje dae parte i ghe sun i dui ritrèti de [[Zâne Batìsta Spìnoa o Vêgio|Giuànni Batista Spinnu(r)a u Veggiu]] e de [[Zâne Batìsta Spìnoa o Zóveno|Giuànni Batista Spinnu(r)a u Zuenu]], tütti dui [[Arçidiòcexi de Zêna|assiveschi de Zena]] ciü che barba e frè du [[Zorzu Spinu(r)a|Zorzu]], [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]] dau [[1691]] au [[1714]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 33}}</ref>. === Sâla di pa(r)amènti === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla di paraménti (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vista da sâla di pa(r)amènti]] A sâla di pa(r)amènti a l'è stèta recavâ inta stansia dund'u gh'é(r)a u stüddiu du vescu [[Raffaele De Giuli]], in càrega dau [[1946]] au [[1963]]. Cumm'u dixe u numme, se ghe ponen truvà de vedrìne ch'e cuntegnan di pa(r)amènti religiusi de variu genere, dai vestì da vescu ai furnimènti d'artâ<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 36}}</ref>. Fra de sti lì, l'upe(r)a ciü antìga a l'è in paliòttu de séa, russu e ò(r)u, fètu inte l'ürtimu quartu du [[XIV secolo|Trexèntu]], dund'e ghe sun rafigü(r)èi a Madònna cu'u Bambìn e öttu santi, incurnixèi int'in portegu fètu d'èrchi a trèi lobi. Pe' du rèstu, u se pò mensunà in insemme de cianea, stola e velu de calice dau güstu ''rococò'' e decu(r)asiùn a ramme d'ò(r)u e sciu(r)e a ciü cu(r)ùi, frabicàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] fòscia da ina bütega zenese. Se ponen pöi vegghe in piviâle de ''[[gros de Tours]]'' fètu de séa gianca a ''[[moiré]]'', cumpresu int'in pa(r)amèntu furmàu ascì da ina cianea e ina tuneghetta gianca, cu'ina fibbia d'argentu dau mutivu a ''[[rocaille]]'', de [[Ponzón Torétta|punsùn Turetta]] du [[1778]]. De ciü, se regorda ancù in piviâle ciü resènte e dau güstu menu cumpricàu, che in scia fibbia d'argentu u g'ha u stemma du vescu [[Carmine Cordiviola]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 36-37}}</ref>. Fra e âtre côse cunservèi inta sâla, se pò vegghe ina vedrìna dedicâ au munsciù [[Luciano Angeloni]], nasciüu a[[U Portu|u Pòrtu]] e nünsiu apustòlicu inte pa(r)egge nasiùi, ch'u l'ha lasciàu au müseu di vestì soi e de medaje ch'u l'ha guagnàu pe'e sò misciùi<ref name=":4">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 38}}</ref>. === Capélla növa === [[Immaggine:Capélla do Palàçio do Vésco (Arbénga) - vìsta (1).jpg|miniatura|250x250px|Vista da capélla du vescu]] Au fundu du percursu de vixita au müseu u se tröva ina stansia che, a l'ürtimu, a l'é(r)a duve(r)â cumme capélla du vescu, funsiùn ch'a l'ha cunservàu fina inti ànni du munsciù [[Mario Olivieri]], vescu d'Arbenga fina du [[2016]]. A strutü(r)a d'ancöi du lucâle u ne vegne da ciü intervènti, fèti survetüttu de dòppu du [[Teramottu de Dian|teramòttu du 1887]]<ref name=":5">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 39}}</ref>. Au dì d'ancöi, a capélla a se presènta cu'in presbite(r)iu dau pavimèntu ciü âtu che intu rèstu da stansia, dund'u gh'è in'artâ frabicàu intu güstu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] ma zà gi(r)àu ''versum popolum'', scicumme ch'u l'è in travai du scurtû [[Ernesto Muratorio]] di [[Anni 1980|ànni Utanta]]. In gi(r)u a l'artâ se ghe trövan de culònne slancièi a füstu lisciu, ch'e g'han in simma di capitèlli de stüccu indu(r)àu in stile curinsiu. Cuscì misse, e culònne e rezzen ina cupula picìna a cascetùi, decu(r)â intu mezzu cu'u [[Tetragrammaton|tetragramma sacru]]<ref name=":5" />. Intu rèstu da capélla u pavimèntu u l'è tüttu cuèrtu da carateristiche ciapelette de maiòlica dau disegnu "a tapetu", decu(r)èi in simma int'in güstu tardu-ba(r)occu da manifatü(r)a napuletâna du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. A l'ürtimu, vegnindu inderé inta sâla di pa(r)amènti, da ina pòrte late(r)âle u se pò intra int'ina stansia picìna, cuèrta da ina vorta a butte ch'a g'ha in simma ina pitü(r)a cu'u Segnû e d'in gi(r)u de téste d'ange(r)i e u stemma du vescu [[Lücca Fiescu]]. Lì a l'è cunservâ ina culesiùn de relichia(r)i du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesèntu]], apartegnüi tantu a di veschi che a di âtri òmmi da Gêxa arbenganese<ref name=":4" />. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Guida al Museo Diocesano di Albenga|ànno=2021|editô=Diocexi d'Arbenga e Impe(r)ia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2021}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/istituticulturali/istituto/1905/|tìtolo=Albenga: Museo Diocesano|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}} * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/museo-diocesano.htm|tìtolo=Museo Diocesano e Battistero|léngoa=IT, EN|vìxita=2025-03-12}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Musêi da Ligùria|Arbénga]] c7gxyxt6um9videh3kf9jv3kdy97s4s 0 31916 274683 273796 2026-10-09T17:18:03Z N.Longo 12052 r 274683 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 03.jpg|miniatura|250x250px|Vista da Lòggia du Populu, parte du Müseu Sivicu]] U '''Müseu Sivicu''' (''Civico Museo Ingauno'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Musêo|müseu]] d'[[Arbenga]] gestìu da l'[[Istituto Internazionale di Studi Liguri|Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i]] ch'u g'ha a sò sêde in [[Arbenga Veggia]], intu [[Palassiu Veggiu (Arbenga)|Palassiu Veggiu du Cumün]]. == Sto(r)ia == U Müseu Sivicu d'Arbenga u nasce du [[1933]], fra i primmi früti d'in növu inte(r)esse pe'a [[Sto(r)ia d'Arbenga|sto(r)ia antiga d'Arbenga]] ch'u l'axeva purtàu, du [[1932]], aa fundasiùn da Sucietè Stò(r)icu-Archeulògica Ingauna. Sta lì, creâ pe' vuluntè du [[Nino Lamboglia]] e rembâ da persunaggi cumme l'aucattu [[Luigi Costa]], alantu(r)a pudestè d'Arbenga, fra e sò primme ativitè a l'ha propiu fundàu u Müseu Sivicu, pe' cunservà i repèrti truvèi inti scâvi che a Sucietè a l'axeva inandiàu a partì de lungu dau [[1933|'33]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', p. 22}}</ref>. Dau [[2019]] u Sivicu u l'è vegnüu ascì a sêde du IAT d'Arbenga e, asemme a di âtri intervènti au percursu de vixita, du [[2022]] a l'è intrâ inta sò culesiùn a lapide de ''Leoninus'', descuvèrta l'ànnu primma intu [[Gêxa de San Clemènte (Arbenga)|scitu de San Clemènte]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2022/04/26/albenga-nuovi-percorsi-per-la-valorizzazione-del-civico-museo-ingauno/|tìtolo=Albenga, nuovi percorsi per la valorizzazione del Civico Museo Ingauno|dæta=26 arvì 2022|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}}</ref>. Aa giurnâ d'ancöi a vixita au müseu a cumprende numma che u cian terén du palàssiu, dund'e se trövan e sò culesiùi de targhe e de rilievi da [[Albingaunum|sitè rumâna]] e da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":0">{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', p. 68}}</ref>. == Descrisiùn == Au dì d'ancöi a vixita au müseu a se cumpune de due sâle, ch'e sun parte du cumplessu du [[Palàssiu Veggiu (Arbenga)|Palàssiu Veggiu du Cumün]]. A primma a l'è a cuscì dìta Sâla di Cunsu(r)i, missa au cian terén da [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]] e duve(r)â dau [[1388]] cumme sêde di Cunsu(r)i du Cumün, mèntre l'âtra a l'è a Lòggia du Cumün, dunde dau [[1421]] e se tegnivan e riuniùi du Parlamèntu sitadìn. A l'imprinsippiu u percursu u cumprendeva ascì u salùn au primmu cian, antiga rexidènsa du pudestè, che ancöi u l'è pe(r)ò seràu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', pp. 62-63, 65}}</ref><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 68, 73}}</ref>. === Sâla di Cunsu(r)i === I repèrti in mustra inta Sâla di Cunsu(r)i i se riferiscen survetüttu aa culesiùn de targhe e de rilievi du müseu, fra e rè(r)e testimunianse du génere ch'e sun stète truvèi in [[Arbenga]], e ch'e van da l'etè rumâna a l'âtu mediuevu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', pp. 66-68}}</ref>. Primma de ste lì, ch'e sun apese in sce mü(r)aje in urdine d'antighitè, in scia mancina de l'intrâ i se ponen vegghe due iscrisiùi e in'ürna da senne. Sti repèrti, ch'i ne sun stèti truvèi a [[Romma|Rumma]], i sun pe' cuntru ina testimuniansa de culesiunismu du [[XVII secolo|Seisèntu]], scicumme ch'e sun rivèi in Arbenga cumme parte de antighitè campèi dau cunte [[Utaviu Còsta]], ch'u e l'axeva misse inta [[Villa Còsta (Arbenga)|villa de famìa]] de Cian Bellìn, a [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]<ref name=":0" />. Da fiancu, in scia mèxima mü(r)aja, a cumensa dunca a se(r)ie de retruvamènti lighèi a ''[[Albingaunum]]'', a partì da l'architravu in [[Pria de Finô|pria de Finâ]] cu'in tòccu d'iscrisiùn, fòscia duve(r)àu int'ina custrusiùn pübbrica, e pöi in scciappu d'epigrafe dau [[Munastê de San Calòcciu (Arbenga)|munastê de San Calòcciu]] che, di ànni a cavallu du [[II secolo|II]]-[[III secolo|III seculu]], a regorda di travai pe' pià l'ègua d[[a Sènta]] e purtâla, fòscia, ae [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme da sitè]]. Gh'è pöi l'iscrisiùn fünebre de ''Procula'' pe'u sò ma(r)ìu, truvâ inte mü(r)aje du ''[[Castrum d'Arbenga|castrum]]'', i rèsti de in'epigrafe in scia custrusiùn d'in frabicàu pübbricu descuvèrti intu [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] e a pursiùn d'in frexu du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] ch'u l'é(r)a duve(r)àu int'in barcunettu da [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|catedrâle]]. Ciü in scia drita u gh'è apesu in rilievu dund'i ghe sun rafigü(r)èi ina tésta de dònna e dui pütti ch'i rezzen ina ghirlanda, fòscia parte d'in sarcofagu du [[III secolo|III seculu]] e descuvèrtu du [[1944]] inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]] e, de sutta de stu lì, due ürne pe'e senne; l'üna truvâ intu campanìn de [[Gexa de San Steva de Massa(r)u|San Steva de Massa(r)u]] e l'âtra inta necròpuli setentriunâle, in Puntelungu, mèntre ch'u se frabicava u [[Santua(r)iu da Madònna de Puntelungu|növu santua(r)iu]], fra u [[1715]] e u [[1722]]. In sciu cantu dritu de sta mü(r)aja se ghe pò ancù vegghe u truncu d'ina gran statua, fòscia d'in impe(r)atû, truvâ du [[1910]] inta Sènta<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 68-70}}</ref>. Inta mü(r)aja de dòppu, in scia drita da pòrte pe' intrà inta Lòggia, e ghe sun in mustra de targhe impurtanti di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. D'in simma au fundu, a primma a parla da cuncesiùn d'in senatû a duve(r)à de l'ègua pe di travai pübbrichi, fèta fra a fin du I e l'imprinsippiu du [[II secolo|II seculu]] e descuvèrta in sinque tòcchi cu'i scâvi inta catedrâle. A segunda a l'è in'iscrisiùn füne(r)a(r)ia du I seculu cu'u ''[[cursus honorum]]'' du questû de ''Albingaunum'' [[Au(r)eliu Meleagru]]; da fiancu, in scia drita, u se vegghe pe' cuntru ina targa in unû du [[Metiliu Tertulìn Venuniàn]], senatû e benefatû da ''plebs urbana'' da sitè. In sciu pavimèntu u gh'è a bâse unu(r)a(r)ia de pria de Finâ du [[Müssiu Ve(r)u]], âtru benefatû de génte d'Arbenga, e ina ciàppa de granitu [[Masìccio d'Estérel|d'Estérel]], parte d'ina to(r)a dedicâ a [[Vale(r)iu Braduaniu Màuricu|M. Vale(r)iu Braduaniu Màuricu]] ch'a l'é(r)a missa int'in scitu pübbricu da sitè p'esse pe(r)ò truvâ inta catedrâle. De ciü, in scia drita u gh'è in scciàppu de marme(r)u rösa, parte d'in munümèntu fünebre du II seculu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 70-71}}</ref>. A mü(r)aja de dòppu, in scia drita, a l'è stèta dedicâ aa culesiùn d'epigrafi cristiâne tardu-antighe e ai rèsti de rilievi de marme(r)u ch'i ne vegnen d'inta Do(r)ia. dau cumplessu de San Calòcciu. Partèndu daa mancìna u gh'è a lapide de ''Maurianus'', du [[597]], truvâ inte l'[[abasìa de San Martìn au Munte]] e, in simma a tüttu, a grande targa de ''Honorata'', morta du [[568]] e mujé de ''Tzittanus'', persunaggiu che alantu(r)a u l'é(r)a a màscima càrega pulitica e militâ(r)e d'Arbenga. De sutta a sta lì i ghe sun di scciàppi de transenne du presbite(r)iu de San Calòcciu, fètu inte dui intervènti, du [[VI secolo|VI]] e de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], e du che i se cunsèrvan di pilastrìn, di panèlli, di tòcchi d'architravu e âtru, asemme a in'iscrisiùn ch'a mensiuna l'abâte ''Marinaces''. Intu cantu dritu de sta mü(r)aja u gh'è pöi in scciàppu du [[V secolo|V seculu]] dund'u l'è mensunàu u vescu [[Benedettu I (vescu d'Arbenga)|''Benedictus'']], u segundu ciü antigu ch'u ghe secce restàu de memo(r)ia<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 71-73}}</ref>. Inte l'ürtima mü(r)aja, quella dund'a gh'è l'intrâ, i ghe sun ancù due lapide d'etè bizantìna, l'üna du [[522]] e truvâ inta [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], e l'âtra du [[VI secolo|VI seculu]], ch'a ne duve(r)ea vegnì d'in San Calòcciu. De sutta de ste lì i se ponen ancù vegghe dui capitèlli d'u(r)igine nu gua(r)i cè(r)a, ün ch'u nu dev'esse antigu e l'âtru, dau güstu curinsiu, d'etè impe(r)iâle<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', p. 73}}</ref>. === Lòggia du Cumün === [[Immaggine:Albenga-IMG 0358.JPG|miniatura|250x250px|Vista da Lòggia, cu'u musaicu e, in sciu fundu, de mesü(r)e de vulümme]] D'inta Sâla di Cunsu(r)i u se ghe passa dunca inta Lòggia du Cumün e, rembàu aa mü(r)aja dund'a se dröve a pòrte, u se pò vegghe in sarcòfagu du [[VI secolo|VI seculu]], de prudusiùn du pòstu e fètu de [[Pria de Finô|pria de Finâ]], truvàu du [[1937]] sutt'aa faciâta de [[Gexa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus|Santa Ma(r)ìa in Fontibus]]. In sciu pavimèntu, a l'âtra estremitè da Lòggia, u l'è cunsurvàu in musaicu in giancu e negru a quaddri du I seculu, parte d'ina ''domus'' descuvèrta cu'i scâvi de l'[[Uspeâ veggiu de Santa Maria da Mise(r)icòrdia|uspeâ]] du [[1956]]. Da fiancu de stu lì a se tröva ancù ina tumba aa capüsìna du [[V secolo|V seculu]] ch'a ne vegne d'intu [[Munastê de San Calòcciu (Arbenga)|munastê de San Calòcciu]] e che, fòscia, a l'è dunde e l'é(r)an cunservèi a l'imprinsippiu e relicchie du [[San Calòcciu|santu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 73-74}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', pp. 64-65}}</ref>. Fra i repèrti ciü mudèrni, inta lòggia e ghe sun ascì de testimunianse de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] e, intu detaju, u se pò vegghe ina se(r)ie de mesü(r)e ufisiâli de lunghessa e de vulümme duve(r)èi dau Cumün d'Arbenga, ciü che de iscrisiùi de quelli tèmpi e parte du purtâ du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] ch'u l'é(r)a in sce l'intrâ da [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]], levàu quand'a l'è stèta rangiâ du [[1938]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', p. 64}}</ref>. A l'ürtimu, da fiancu da pòrta ch'a se dröve versu u [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]], u se pò vegghe u pa(r)apêtu de marme(r)u d'in pussu, nu finìu, atribuìu au [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] ma de prubabile nu cuscì antigu. Stu lì, cu'ina decu(r)asiùn a festùi vegetâli, u se truvava au sèntru du veggiu [[Ciòstru di Canònichi (Arbenga)|ciòstru di Canònichi]], caciàu zü du [[1900]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', p. 74}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/museo-civico-ingauno.htm|tìtolo=Museo Civico Ingauno|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}} * {{Çitta web|url=https://www.museionline.info/musei/civico-museo-ingauno|tìtolo=Museo Civico Ingauno|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}} * {{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/palazzo-vecchio-del-comune-battistero-di-albenga|tìtolo=Palazzo vecchio del comune - battistero di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Musêi da Ligùria|Arbénga]] 1mygmgch06sz18jzbnxlu7cik4udk8w 0 32020 274656 273567 2026-10-09T17:01:07Z N.Longo 12052 fix 274656 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} '''''Albingaunum''''' a l'é(r)a ina sitè rumâna cun dignitè de ''[[municipium]]'', cumpresa, dai tèmpi de l'[[Aogusto|Augüstu]], inta ''[[Regio IX Liguria]]'' e fundâ dai rumèi inti [[Anni 90 a.C.|ànni 90]]-[[Anni 80 a.C.|80 primma de Cristu]] a pià u pòstu de l'antìga capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingauni]], ''[[Albium Ingaunum]]'', vegnüa cu'i seculi a mudèrna sitè d'[[Arbenga]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine === Cu'a cunquista rumâna de tère di [[Ingauni]], cumpìa dau cunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]] du [[181 a.C.]], i invasûi i n'han piàu ascì a capitâle, l'''[[oppidum]]'' de ''[[Albium Ingaunum]]'', daa pusisiùn ch'a nu l'è ancù gua(r)i cè(r)a e che de prubabile u se truvava in sciu briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] o, se nù, zà inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fòscia intu scitu da sitè d'ancöi. A ògni moddu, da quellu mumèntu u nu gh'è de nutissie stò(r)iche ch'e fassen de mensiùi aa sò rifundasiùn cumme ''Albingaunum'', sitè vusciüa dai rumèi in sce zine d[[a Sènta]], cu'e pôche infurmasiùi a dispusisiùn ch'e ne vegnen numma che da l'[[Archeologia|archeulugìa]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 7-8}}</ref>. Dai livélli ciü antìghi di scâvi in [[Arbenga Veggia]] u pà defèti che ''Albingaunum'' a secce stèta fundâ aa fìn du [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], inti ànni 90-80 a.C., mèntre e sò primme [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]] e sa(r)ean de pôcu ciü mudèrne, datèi a l'80-70 a.C. A ògni moddu, u l'è puscibile che intu scitu da sitè rumâna u se ghe truvesse zà in campu rumàn fètu sübitu dòppu da cunquista di Ingauni, dund'u se sa(r)ea svilüpâ ciü tardi ''Albingaunum'', da lucalisâ int'ina parte d'Arbenga Veggia ch'a nu sa(r)ea ancù stèta stüdiâ<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 8}}</ref>. === Tèmpi di rumèi === [[Immaggine:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|miniatura|Detaju da ''[[Tabula Peutingeriana]]'' cun, in scia mancina, ''Albingauno'']] Cu'a ''[[Lex Pompeia de Transpadanis|Lex Pompeia]]'' de l'[[89 a.C.]], aa fìn da cuscì dìta [[Goæra sociâle|guèra suciâle]], aa sitè u gh'è dev'êsse zà stètu cuncessu u ''[[Dirìtto latìn|ius Latii]]'' mèntre, de prubabile, ai tèmpi du [[Giulio Cesare|Césa(r)e]] u remunta u ricunuscimèntu da [[Çitadinànsa romànn-a|sitadinansa rumâna]] e d'in statüu münicipâle, pe' rivà cuscì a l'intrega partecipasiùn au stàttu rumàn. Cu'a custitusiùn a ''[[municipium]]'', a sitè a l'è stèta iscrìta aa ''[[gens Publilia]]'', cu'e iscrisiùi ch'e se ghe rife(r)iscen, truvèi tantu in Arbenga che intu rèstu de l'[[Ingaunia]], ch'e l'han permissu ina recustrusiùn du terito(r)iu arbenganese, ch'u curispundeva grossu moddu a quellu di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingauni]] e di [[Epanterii|Muntâni]], cun di cunfìn ch'i sun stèti repièi pe'a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi ingauna]]. Cun l'urganisasiùn aministratìva vusciüa da l'[[Aogusto|Augüstu]], u ''municipium'' d'''Albingaunum'' u l'è stètu asegnàu aa ''[[Regio IX Liguria]]''<ref name=":2">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 8-9}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 13-14}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 54}}</ref>. Fra e pôche testimunianse d'alantu(r)a ch'e parlen d'<nowiki/>''Albingaunum'' u se pò regurdà u [[Publius Cornelius Tacitus|Tacitu]], ch'u fà ina mensiùn d'Arbenga, a primma cunusciüa dund'a secce dìta ''municipium'', inte l'ambitu di scuntri fra [[Otho|Utùn]] e [[Vitellius|Vitèlliu]] pe' vegnì impe(r)atû aa morte du [[Nero|Ne(r)ùn]] e du [[Galba]]: de precisu, dòppu da [[Bataja de Forum Julii|bataja de ''Forum Julii'']], i òmmi du Vitèlliu i se sun reti(r)èi in ''[[Antipolis]]'', ancöi [[Antibu|Antibes]], mèntre quelli de l'Utùn i l'han truvàu de repa(r)u pròpiu in Arbenga. Du [[I secolo|I seculu]] e ghe sun ascì de iscrisiùi ch'e cuntegnen di rimandi a l'urganisasiùn du ''municipium'', mensunandune e càreghe sitadìne. Fra de ste lì, che pe'u ciü e curispunden a quelle inti âtri municìpi de l'epuca, i se ponen rigurdà i quattru âti magistrèi ch'i guvernavan a sitè, dui ''[[quattuorviri]]'' cun puteri inta giüstissia e dui ''[[Aedile|aediles]]'' ch'i gh'axevan de funsiùi in mate(r)ia d'urdine pübbricu, de cumèrci e de travài pübbrichi. Dapöi, e se trövan de mensiùi du [[Praefectus|prefettu]], ch'u piava a càrega di ''quattuorviri'' in sò mancansa e du [[Quaestor|questû]], respunsabile de sustanse siviche, ciü che du cunseju sitadìn, l'''[[Curiales|ordo decurionum]]'', cu'a burghesia ingauna lì riünìa ch'a ghe numinava i magistrèi da sitè. De ciü, i ghe sun ancù di rife(r)imènti ae figü(r)e religiuse di ''[[Flamin|flamines]]'', de ''flaminicae'' e du [[Sodales Augustales|cunseju di ''augustales'']]; a ògni moddu a ciü parte da pupulasiùn a se cumpuneva da ''[[plebs]] urbana'', furmâ da òmmi pove(r)i, [[Libèrto|libèrti]] e [[Scciavitù inta Rómma antîga|scciavi]]<ref name=":0">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 9}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 14-16}}</ref>. E testimunianse archeulogiche da primma etè de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], ciü ricche de quelle scrìte, e fan pröa du grande svilüppu ch'u l'ha interesàu a sitè, tantu che inta segunda mitè du I seculu i sun stèti frabichèi pa(r)eggi munümènti fünebri in sce vìe a setentriùn e a meridiùn d'''Albingaunum'', cumprese dau [[13 a.C.]] intu percursu da ''[[Via Julia Augusta]]''. Dapöi, a quelli tèmpi i remuntan dui di pôchi edifissi pübbrichi truvèi inta sitè, ch'i sun a grande custrusiùn a ''ambulacrum'' a punènte de mü(r)aje e in ''campus'' pe'e pratiche spurtive, dunàu da in ''quattuorvirum'' aa sitè. Fra u [[II secolo|II seculu]] e l'imprinsippiu du [[III secolo|III]] i sun stèti ti(r)èi sciü l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]], l'[[Acquedòttu rumàn d'Arbenga|acquedòttu]] e e [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]], duvèrte de prubabile ai tèmpi du [[Caracalla|Ca(r)acalla]], ch'a gh'è stèta dedicâ ina targa daa ''plebs'' ingauna, du [[214]]. U svilüppu da sitè u l'ha interesàu ascì u rèstu da [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] che, dae testimunianse inti tupònimi e daa descuvèrta de ruìne d'ina [[Villa rumâna de Lüxignàn|villa a Lüxignàn]], a dev'êsse stèta interesâ da in gran sfrütamèntu pe' l'agricultü(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 9-10}}</ref>. De pa(r)eggi de sti travài u se tröva mensiùn inte targhe ch'e regòrdan i intervènti de benefatùi, cumpresi di senatùi e di persunaggi de cuntu cumme u [[Vale(r)iu Braduaniu Màuricu|M. Vale(r)iu Braduaniu Màuricu]], ch'u l'è intervegnüu inta custrusiùn de tèrme, u Q. Vibiu Egnassiu Sulpiciu Priscu, ch'u e l'ha finìe, e in senatû, prucunsu(r)e de l'[[Acaia (provìnsa romànn-a)|Acaia]], ch'u l'ha cumandàu di travài pe'a scistemasiùn idraulica da sitè, scibèn ch'u nu se ne secce sarvàu u numme<ref name=":0" />. De ciü, fra i persunaggi ch'i l'han segnàu a sto(r)ia d'''Albingaunum'' u se pò ancù regurdà u [[Proculus]], in riccu prupieta(r)iu de tère ch'u l'é(r)a vegnüu gene(r)âle e che, du [[280]], u l'é(r)a stètu numinàu cumme impe(r)atû dae sò trüppe, vegnindu aa fìn batüu inti scuntri cun [[Probus]], l'impe(r)atû legìttimu<ref name=":1">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 10}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref>. Inti ürtimi tèmpi de l'impe(r)u, u [[III secolo|III seculu]] u dev'êsse ancù stètu in mumèntu de pâxe: a frunte d'ina mancansa tòstu cumplêta de testimunianse stò(r)iche, dai scâvi u nu pà defèti che a sitè a l'agge patìu di grossi intervènti. Pe' cuntru, dau [[IV secolo|IV seculu]] i sun stèti truvèi in sci burdi d'[[Arbenga Veggia]] i segni de quarche derucamèntu d'edifissiu e de sò recustrusiùn, sènsa che pe(r)ò u se pòsse parlà cun segü(r)essa d'in mumèntu de crìsi, cumm'u gh'è stètu intu seculu de dòppu<ref name=":1" />. === Da ''Albingaunum'' a Arbenga === Cu'e [[Invaxoìn barbàriche|invaxùi di barba(r)i]] a sitè d'''Albingaunum'' a l'ha patìu a l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]] in gran sachezzu da parte di [[Vixigöti|Vixigôti]], ch'u l'ha purtàu a ina riurganisasiùn da [[Rivêa|Rive(r)a]] e aa recustrusiùn d'Arbenga pe' intervèntu du gene(r)âle [[Flaviu Custansu]], pöi vegnüu fina impe(r)atû. Sti travài, cumensèi du [[417]] e ch'u se ne tröva de mensiùn tantu int'ina targa dedicâ au Flaviu Custansu, cunservâ intu [[Palàssiu Còsta-Du Carettu (Arbenga)|Palàssiu Còsta-Du Carettu]], che int'in tòccu du ''[[De reditu suo]]'' du [[Rutilius Claudius Namatianus|Rütiliu Claudiu Namasiàn]], i trövan in parte de cunfèrme ascì dai scâvi inta sitè. Intu detaju, a ''Albingaunum'' a l'é(r)a vegnüa in impurtante scitu strategicu intu punènte de l'impe(r)u, e pe' stu fètu e ne sun stète rangièi e mü(r)aje, mèntre e custrusiùi au de fö(r)a da sènta e sun finìe in abandùn. Ste lì e sun stète repièi cumme campusanti e sciti sâcri pe'a [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]], ch'a s'é(r)a intu mèntre spantegâ fra i sò abitanti, tantu che du V seculu a gh'è ascì a primma mensiùn d'ün di veschi da sitè, u [[Quinsiu (vescu d'Arbenga)|Quinsiu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 10-11}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 19-20}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref>. Finìa a parèntexi di [[Ostrogöti|ostrugôti]], Arbenga a l'è passâ pe' tòstu in seculu inta ''[[Provincia Maritima Italorum]]'' bizantìna, vegnindune in impurtante sèntru d'aministrasiùn, sêde d'in sò magistràu sivìle e militâre, cu'e pôche testimunianse da l'archeulugìa ch'e fan pröa da cuntinuasiùn di tràffeghi cu'u [[Levante]] e u [[Àfrica do Nòrd|setentriùn de l'Africa]]. A l'ürtimu, a sitè a l'è dunca intrâ inte l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] in moddu dramaticu, cu'a cunquista e u sachezzu da parte di [[Longobàrdi|Lungubardi]] du [[Rotari|Rota(r)i]] ch'u n'ha fètu pèrde pe' pa(r)eggi ànni l'impurtansa e e funsiùi aministratìve che Arbenga a gh'axeva avüu pe' de lungu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 11}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', pp. 56-57}}</ref>. === Scâvi de ''Albingaunum'' === [[Immaggine:Anfiteatro alla fine dello scavo.jpg|miniatura|L'[[Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|anfiteâtru rumàn]] aa fìn di scâvi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], inti [[Anni 1930|ànni '30]]]] L'interesse pe'u passàu rumàn d'Arbenga u l'ha cumensàu a svilüpâse inta segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], ciü o mênu in seculu ciü tardi che inte âtre sitè da mèxima u(r)igine, cu'u primmu persunaggiu ch'u n'ha stüdiàu l'antighitè ch'u l'è stètu u fràtte dumenicàn [[Gio Giacomo Salomonio]]. Vellu, priû du [[Cunvèntu de San Dumenegu (Arbenga)|cunvèntu de San Dumenegu]], ciü che interesâse ae scritü(r)e antìghe ch'e parlan da sitè u s'è dètu da fà ascì pe' sarvâne e stüdiâne e testimunianse archeulogiche, mettendune asemme ina culesiùn cun quantu truvàu inti scâvi du [[1553]] pe' frabicâ e növe mü(r)aje. Fra de ste lì, u l'ha sarvàu l'impurtante targa du [[214]] dedicâ au [[Caracalla|Ca(r)acalla]] daa ''plebs'' ingauna, ancöi scentâ ma dau tèstu cunusciüu grassie aa trascrisiùn fèta dau fràtte. Grassie ascì au travaju du Salomonio, dau [[XVII secolo|Seisèntu]] u gh'è stètu de l'interesse da nubiltè arbenganese pe'e antighitè rumâne, scibèn che pe'u ciü u l'andaxeva versu l'acàttu e l'impurtasiùn de scultü(r)e antìghe o de güstu antìgu da âtre sitè<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', pp. 18-19}}</ref>. I stüddi du Salomonio i sun stèti purtèi avanti da l'[[Alessandro Costa|Alessandro Còsta]], priû e abâte du [[Abasìa de San Martìn (Arbenga)|munastê de l'Ìsu(r)a]], ch'u l'ha fètu trascrìve e memo(r)ie du fràtte dumenicàn, integrandule cu'e növe descuvèrte. Dapöi a gh'è stèta a descuvèrta de de tumbe rumâne cu'a custrusiùn du [[Santua(r)iu da Madonna de Puntelungu|santua(r)iu de Puntelungu]], stüdièi dau [[Nicolò Maria D'Aste]], mèntre, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] i sun sciurtìi i primmi libbri in sce antighitè d'Arbenga, ch'i l'han recampàu pe'a primma votta e cunuscènse d'alantu(r)a in scia sitè. Intu detaju, i se ponen regurdà u libbru du [[Giuseppe Cottalasso]] du [[1820]], quelli du [[Domenico Navone]] e du [[Girolamo Rossi]] da fìn de l'Öttusèntu e ancù i stüddi du [[Giovanni Battista Spotorno]] e de l'[[Angelo Sanguineti]] in sce iscrisiùi rumâne d'Arbenga<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', p. 19}}</ref>. I stüddi ciü mudèrni in sce pôche ruìne d'<nowiki/>''Albingaunum'' i sun cumensèi cu'i intervènti de l'[[Alfredo d'Andrade]], diretû de l'ufissiu pe'a cunservasiùn di munümènti du Piemunte e da Ligü(r)ia, ch'u l'ha fètu recustruì [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]] e pià i primmi rilevamènti du cumplessu de [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]], scampàu ai travài pe' largâ e zine d[[a Sènta]]. A ògni moddu, di scâvi mudèrni e scistematichi i sun rivèi survetüttu cu'e campagne du [[Nino Lamboglia]] che, pe'i quarant'ànni e ciü da sò ativitè, u l'ha stüdiàu tòstu tütte e ruìne d'''Albingaunum'' cunusciüe au dì d'ancöi. Fra i scâvi inandièi a partì dai [[Anni 1930|ànni '30]] i se ponen dunca regurdà, inte l'urdine, quelli aa necròpuli a meridiùn da sitè, a l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] e au [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|cumplessu de San Calòcciu]], e pöi i scâvi d'avanguardia au rèlittu da [[Nâve rumâna d'Arbenga|nâve rumâna "A"]], i intervènti a custrusiùi ciü medievâli e, inti [[Anni 1950|ànni '50]], i primmi scâvi in [[Arbenga Veggia]], che, fra l'âtru, i l'han fètu descruvì in tòccu de [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]]. Fra e ürtime descuvèrte e ghe sun stète ancù quelle d'ina pursiùn da ''[[Via Julia Augusta]]'', fèta du [[1994]], da necròpuli a setentriùn da sitè e da [[villa rumâna de Lüxignàn]], cun tütta st'ativitè, che u(r)amài a và avanti da tòstu in seculu, ch'a l'ha purtàu aa fundasiùn de istitusiùi dedichèi aa prumusiùn de l'impurtante patrimôniu rumàn d'Arbenga, cumme u [[Müseu Navâle Rumàn]] e u [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', pp. 19-26}}</ref>. == Descrisiùn == === Strutü(r)a === [[Immaggine:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|miniatura|Ciànta tupunumàstica d'[[Arbenga Veggia]], cu'a réa de caruggi ch'a ne duve(r)ea vegnì drìta da l'impiantu da sitè rumâna]] A strutü(r)a da sitè d'''Albingaunum'' a nu l'è gua(r)i cunusciüa intu detaju, scicumme che a pusisiùn da sitè medievâle e mudèrna in simma a quella rumâna, asemme aa presènsa d'in gran depòxitu d'ègua sututèra, e nu l'han permissu di scâvi estesi in [[Arbenga Veggia]], ma numma che di stüddi ciü picìn fèti inte l'ucaxùn d'âtri travài. Fra de sti lì, i scâvi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] inti canti de süd-èst e de süd-ovest da sitè, fèti du [[1955]]-[[1956|56]], i l'han pe(r)ò cunsentìu de pruà ina precisa curispundènsa de [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]] pe' tütta a sò sto(r)ia, da quelle di tèmpi da [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica Rumâna]] truvèi a quattru metri sutt'au livéllu du terén fìn a quelle du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Lì u s'è descuvèrtu ascì che, inti tèmpi de pâxe du [[I secolo|I]]-[[III secolo|III seculu]], ste mü(r)aje e l'é(r)an stète cacièi zü pe' fâghe de növe custrusiùi, cu'a sitè ch'a s'é(r)a estesa inta ciâna vixìna mênu che versu levante, dunde alantu(r)a a se faciâva drìta in sciu mâ<ref name=":5">{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 30-32}}</ref>. Pe'i àssi ciü impurtanti da sitè, scibèn ch'u manche de cunfèrma archeulogica, a pà tòstu segü(r)a a curispundènsa da [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|vìa de Medaje d'Ò(r)u]] cu'u càrdu màscimu, scicumme ch'a l'è in cuntinuasiùn drìta du [[Viâle Puntelungu (Arbenga)|viâle de Puntelungu]], che pe' cuntru u n'è stètu pruàu a curispundènsa cun l'antìga ''[[Via Julia Augusta]]''. De cuntru u gh'è quarche prublema de ciü cun l'identificasiùn de l'àsse de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]-[[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Ricci]] cu'u decümàn màscimu, scicumme che, versu punènte, u sa(r)ea stètu tapàu da ina grande custrusiùn a üsu pübbricu truvâ du [[1971|'71]] sübitu fö(r)a de mü(r)aje. Pròpiu in scia cruxe(r)a fra u càrdu e decümàn, pe' cuntu d'ina teurìa, u puxeva truvâse u [[Forum|fò(r)u]] da sitè, ma pe'u mumèntu u nu gh'è de pröe da sò pusisiùn<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 32-33}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 13-14}}</ref><ref name=":4">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 13-14}}</ref>. Drentu de mü(r)aje, a réa de vìe e de viöi ch'a traversava a sitè a duveva curispunde, armenu in parte, a quella d'ancöi, dètu che i rèsti de custrusiùi antìghe i g'han in urientamèntu tòstu pa(r)eggiu a quelle vegnüe de dòppu. Mi(r)andu aa cianta urtugunâle d'Arbenga Veggia, u Lamboglia u l'ha fètu a primma prupòsta de recustruì a strutü(r)a d'<nowiki/>''Albingaunum'' cumme quella d'in ''[[castrum]]'', ch'i l'é(r)an traversèi da ina réa de stradde perpendiculâri. Intu detaju, u studiusu u l'ha fètu due prupòste in scia strutü(r)a da sitè: a primma a l'è quella da presènsa d'in grande isulàu au sèntru da sitè, determinàu dai àssi de [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]] e de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], du tüttu paralêli au càrdu e au decümàn màscimu. Repiandu a furma de stu lì, u se pu(r)ea dunca truvà ina spartisiùn da sitè inte duzze blòcchi tòstu pa(r)eggi fra de liâtri, marchèi da de vìe che pe'u ciü e cuincidden cun quelle d'ancöi. A segunda prupòsta du Lamboglia, fèta dòppu di scâvi du '55-'56, a vu(r)ea che de cuntru sta réa a fusse ciü strêta, a blòcchi tòstu squadrèi de 35 metri pe' 40, dimensciùn scimile a l'''[[Actus (ünitè de mesü(r)a)|actus]]'' rumàn, de ciü o mênu 35,5&nbsp;m. A ògni moddu, tütt'asemme, sti isulèi i rivavan a cruvì in'estensciùn de ciü o mênu 7,5&nbsp;ha, cu'ina sitè che, drentu ae mü(r)aje, a nu l'é(r)a gua(r)i grossa e ciü picìna de ''[[Albintimilium]]'', cumme du rèstu cunfermàu dau [[Strabo|Strabùn]] che, du [[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]], u dà a ''Albingaunum'' numma che u titulu de ''pòlisma'', in cangiu du ciü impurtante ''eumegétes'' duve(r)àu pe'a sitè de l'[[Intemelia]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 32-34}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La pianta della città'', p. 41}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":4" />. Inti ànni du sò màscimu splendû, ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], ''Albingaunum'' a s'è pe(r)ò estesa au de fö(r)a de mü(r)aje, dund'i sun stèti truvèi i rèsti de pa(r)egge custrusiùi. A meridiùn da sitè, in diresiùn de dund'u se duveva truvà u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu]], e ruìne truvèi inta gè(r)a d[[a Sènta]] e g'han in urientamèntu pa(r)eggiu francu ae custrusiùi du sèntru, fètu ch'u l'è segnu de in'espansciùn da sitè ch'a l'è stèta urdinâ e prugetâ cun atensiùn. I növi quartèi, intu detaju, i l'é(r)an rivèi fìn a cunfinà cu'a cuscì dìta [[Necròpuli meridiunâle d'Albingaunum|necròpuli meridiunâle]], de custrusiùn ciü antìga, che defèti a l'è gi(r)â int'ina mane(r)a dife(r)ènte, de prubabile segundu u percursu da ''Via Julia Augusta''. Sta strutü(r)a inte l'espansciùn sitadìna a se tröva ascì versu punènte, tantu che i rèsti da custrusiùn pübbrica du [[I secolo|I seculu]] truvâ fö(r)a de mü(r)aje i sun vurtèi au mèximu moddu de quelli in Arbenga Veggia. A l'ürtimu, sübitu fö(r)a daa sitè, e sun stète truvèi ancù de necròpuli, tütte facièi in scia ''Via Julia Augusta'', cun l'üna ch'a l'é(r)a [[Necròpuli setentriunâle d'Albingaunum|a setentriùn]], d'ancöi in sciu viâle de Puntelungu, mèntre l'âtra a l'é(r)a a meridiùn da sitè, estendenduse daa gè(r)a da Sènta fina in sciu briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 34-38}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La pianta della città'', p. 42}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 14-16}}</ref><ref name=":4" />. A dife(r)ènsa da situasiùn ai tèmpi de l'impe(r)u, a nu l'è gua(r)i cunusciüa l'evulusiùn de ''Albingaunum'' inte l'[[Tàrda antighitæ|etè tardu-antìga]]. L'intervèntu ciü impurtante, testimuniàu tantu dai scrìti che inti scâvi, u l'è stètu quellu da recustrusiùn de mü(r)aje da sitè a l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]], cumandâ dau generâle [[Flaviu Custansu]] e frabichèi pròpiu dund'e gh'é(r)an e primme mü(r)aje di tèmpi da Repübbrica, cun Arbenga ch'a s'è cuscì turna strêta inte quelli cunfìn. De quellu seculu i se sun svilüpèi ascì i cumplessi religiusi ''extra moenia'' de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]] e de [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|San Calòcciu]], fèti rispetivamènte da vixìn ae necròpuli a setentriùn e a meridiùn da sitè, cun quelli sciti ch'i l'han cuscì cunservàu de funsiùi de campusanti, mèntre e custrusiùi pübbriche au de fö(r)a de mü(r)aje e l'é(r)an zà stète abandunèi e, in parte, duve(r)èi turna cumme campusanti. A ògni moddu, dai scâvi u pà che fina in Arbenga Veggia a sitè a se fusse strêta, cun di söi de zettu e de mate(r)ia urganica ch'i fan pröa de sciti duve(r)èi pe' l'agricultü(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 41}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 16-17}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16-17}}</ref>. === Custrusiùi === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|U palàssiu du ''castrum'' avanti du [[1938]] Studio della pianta dell'anfiteatro romano di Albenga.png|Ciànta de l'anfiteâtru Pianta delle terme romane di Albenga.jpg|Ina cianta de tèrme da sitè Piloni dell'acquedotto romano emergenti nel Centa.jpg|Di pilùi de l'acquedòttu Mappa dei monumenti funerari della via Iulia Augusta.jpg|Cianta da necròpuli du Munte </gallery> * ''Castrum'': u ''castrum'', o castéllu da [[Pòrte da Ma(r)ìna (Arbenga)|Pòrte da Ma(r)ìna]], u l'é(r)a ina furtificasiùn ch'a se truvava intu mezzu de mü(r)aje de levante, a prutesiùn da pòrte ch'a g'ha dètu u numme. Intu ''castrum'', caciàu zü du [[1938]], i se puxevan ancù vegghe di grossi blòcchi de [[prìa de Cixàn]], de prubabile u(r)igine rumâna, missi a furmà due tûre ch'u ghe sciurtiva intu mezzu u decümàn màscimu da sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VI, ''Le mura'', p. 138}}</ref>. * ''Domus'' de süd-ovest: a l'è l'ünica custrusiùn privâ in [[Arbenga Veggia]] a êsse stèta stüdiâ cu'in scâvu, missa intu cantu de süd-ovest de mü(r)aje. Sta ''domus'', che fòscia a s'estendeva fìn au [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|càrdu màscimu]], a l'è stèta datâ au [[I secolo|I seculu]] e, intu detaju, a parte scavâ a l'è u sò fundu, cu'in ''[[peristylium]]'' a quattru làtti dund'u se ghe druviva, fòscia, in ninfeu. Inti rèsti de sta strutü(r)a, caciâ zü du [[V secolo|V seculu]] pe' fâghe passà e növe mü(r)aje da sitè, u gh'è stètu truvàu ascì di rèsti de pitü(r)e<ref name=":6">{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 38}}</ref>. * Mü(r)aje da sitè: e mü(r)aje ch'e seran Arbenga Veggia, scibèn ch'e sun stète rangièi pa(r)egge votte, e g'han de fundasiùi de l'etè rumâna, quand'e sun stète recustruie armenu due votte. U primmu gì(r)u de mü(r)aje u remunta defèti a l'etè da [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica Rumâna]] e, cu'u màscimu splendû da sitè ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], u l'é(r)a stètu caciàu zü pe' cunsentì aa sitè de spandise. De dòppu, cu'a recustrusiùn d'''Albingaunum'' cumandâ dau [[Flaviu Custansu]] du [[V secolo|V seculu]], a sitè a s'è turna strêta inte sò mü(r)aje, cu'e növe furtificasiùi ch'e curivan pròpiu in curispundènsa de quelle antìghe<ref name=":5" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VI, ''Le mura'', pp. 133-135}}</ref>. * Custrusiùn a ''ambulacrum'': a l'è ina grande custrusiùn pübbrica descuvèrta a punènte da sitè, sübitu fö(r)a du gì(r)u de mü(r)aje, intu cursu d'in scâvu du [[1970]]-[[1971|71]]. Daa pursiùn stüdiâ u s'è descuvèrtu che sta strutü(r)a a gh'axeva ina cianta a quattru làtti, de 32 mêtri pe' 29,50 de dimensciùn, cun tüttu in ''[[ambulacrum]]'', in pòrtegu, de 4&nbsp;m de larghessa ch'u ne faxeva u gì(r)u, cu'in abside ch'u se ghe druviva aa mitè de ün di làtti e in basamèntu squadràu ch'u l'è stètu descuvèrtu intu mezzu du curtì. Sta custrusiùn, datâ inti söi du [[50]]-[[60]] dòppu Cristu, a nu l'è stèta ancù bèn identificâ e, fòscia, a gh'axeva de funsiùi de mercàu o de scitu religiusu, cu'in munümèntu che de prubabile u se truvava in sciu basamèntu au sò sèntru<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 37}}</ref>. * ''Campus'': u ''campus'', in ciàn ch'u puxeva êsse duve(r)àu pe' de ativitè spurtìve o militâri, u l'é(r)a in scitu pübbricu d'''Albingaunum'' cunusciüu numma che pe'a sò mensiùn int'ina targa, dund'u se regòrda cumm'u secce stètu dunàu aa sitè da in ''[[Aedile|aediles]]'' de l'imprinsippiu du [[I secolo|I seculu]], ch'u nu n'è restàu u numme. Daa strutü(r)a de âtre sitè rumâne podâse che u ''campus'' u se truvesse da rènte ae tèrme, mèntre in'identificasiùn cu'a custrusiùn a ''ambulacrum'' a nu curispunde(r)ea pe'a presènsa di sò pòrteghi, scicumme che inta targa u se fà de mensiùn du ''campus'' cumme seràu da ''maceriae'', de mü(r)aje<ref name=":6" />. * Tèrme: u gran cumplessu de tèrme, in parte stüdiàu inti primmi [[Anni 2000|ànni du 2000]], u se tröva in scia zina drìta da Sènta dunde, de dòppu, u gh'è stètu frabicàu ascì u [[Cumplessu de San Clemènte (Arbenga)|cumplessu de San Clemènte]], missu da rènte, fòscia, au pòrtu rumàn. Ste tèrme e sun stète in funsiùn fra u [[I secolo|I]] e [[III secolo|III seculu]], pe' êsse duve(r)èi a l'ürtimu cumme câva de mate(r)iâle da custrusiùn, tantu ch'u nu s'è sarvàu tòstu pe' ninte u cumplessu de decu(r)asiùi ch'u gh'é(r)a. Inte tüttu, u cumplessu u cruviva in'estensciùn de armenu 2.000 m², pe' ina lunghessa de 60 mêtri in diresiùn punènte-levante e ina vintêna de stansie e strutü(r)e pe'u mumèntu scavèi. Fra de ste lì, e sun stète identifichèi ina piscìna a l'avèrtu (''[[natatio]]''), in ''[[frigidarium]]'', ina stansia pe' cangiâse (''[[apodyterium]]''), ina parte picìna du ''[[calidarium]]'', u ''[[tepidarium]]'', ina palèstra (''[[palaestra]]'') e pa(r)egge stansie ch'e duvevan êsse di fundi o di âtri lucâli de servissiu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 98-107}}</ref>. * Acquedòttu: de l'acquedòttu rumàn d'Arbenga e se cunuscen e fundasiùi de növe pille, misse inta gè(r)a da Sènta. De de lì, a strutü(r)a a duveva andà avanti versu e culìne ch'e seran a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] a meridiùn, de dunde a sitè a piava l'ègua ch'a ghe serviva<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 98}}</ref>. * Anfiteâtru: l'anfiteâtru u se truvava au de fö(r)a de sitè, in scia culìna d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] e culegàu aa ''[[Via Julia Augusta]]'', dund'u l'è stètu identificàu pe' primmu dau [[Alfredo D'Andrade|D'Andrade]] e scavàu dau [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] a partì dai [[Anni 1930|ànni '30]]. L'anfiteâtru u l'è stètu frabicàu ciü o mênu du [[II secolo|II seculu]], fòscia intu scitu de l'antìga sitè de ''[[Albium Ingaunum]]'', e u nu l'é(r)a gua(r)i grossu, cu'ina furma a elisse de 72,80&nbsp;m pe' 52,20&nbsp;m e ina ''cavea'' larga 7 mêtri. Pe'a sò custrusiùn u gh'è stètu de besögnu de pa(r)egià u terén dund'u se tröva, che defèti u l'è rembàu in sc'in terapìn pe'u sò làttu a setentriùn mèntre a meridiùn u s'è duvüu sccianâ e prìe ch'e sciurtivan dau fundu. I scâvi i l'han purtàu aa lüxe numma che l'intrâ de levante, de dund'u se finiva drìti inte l'a(r)ena<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 146-150}}</ref>. * U Pilùn: l'ünica de ruìne de ''Albingaunum'' a êsse stèta pe' de lungu aa vista, u l'è u munümèntu fünera(r)iu ciü cunusciüu d'Arbenga, parte da necròpuli du Munte e du tìpu dìtu a "tûre", ch'u duve(r)ea remuntà au [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]]. U Pilùn u l'è stètu rangiàu dau D'Andrade du [[1893]], ch'u u l'axeva inta pratica recustruìu a l'intregu, pe' êsse danezàu inte l'ürtima guèra. A sò furma a l'è a pilla in sce trèi livélli, d'ancöi âta 7,5 mêtri, ch'i se strenzen de manimàn ch'u se munta, fèta de drentu de ciümèntu e cuvèrta a reu de bluchetti de prìa au de fö(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 142-145}}</ref>. * Necròpuli de setentriùn: a l'é(r)a in Puntelungu, faciâ da punènte in scia ''Via Julia Augusta'', che chi a passava in curispundènsa du [[Viâle Punteluntu (Arbenga)|Viâle]] d'ancöi. I scâvi i n'han fètu truvà due pursiùi, üna a duxèntu mêtri daa [[Pòrte de Mu(r)ìn]], dau Rugettu, e l'âtra ciü luntàn daa sitè, a l'in gì(r)u di rèsti de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]]. Inta primma parte i sun stèti truvèi sinque munümènti fünera(r)i du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]], missi tütti in fi(r)a e facièi in scia vìa, ch'u se gh'è truvàu di risöi. Inte l'âtra pursiùn e sun stète truvèi de testimunianse survetüttu da primma [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], scibèn ch'e nu mancan de mü(r)aje rumâne daa funsiùn nu gua(r)i cè(r)a, cu'e tumbe ch'e rivavan fina dau [[Santua(r)iu da Madonna de Puntelungu|santua(r)iu de Puntelungu]], dund'i sun sciurtìi di rèsti fìn dai tèmpi da custrusiùn du santua(r)iu, du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a nord del centro storico'', pp. 162-166}}</ref>. * Necròpuli de meridiùn: a meridiùn d'''Albingaunum'' i se truvavan dui cumplessi fünera(r)i, tütti dui facièi in scia ''Via Julia Augusta'' e cunusciüi cumme a necròpuli da Sènta e a necròpuli du Munte. A necròpuli da Sènta a se cumpune de pôchi rèsti de mü(r)aje inta gè(r)a da scciümè(r)a, lighèi a ciü munümènti fünera(r)i de difissile stüddiu e datasiùn, che pe'u tìpu de tumbe i duve(r)ean remuntà au [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]]. Andandu apröu aa vìa, a necròpuli a se spandeva dunca in sciu Munte, cun di munümènti cumme quelli dunde pöi u s'è frabicàu u [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|cumplessu de San Calòcciu]] e cumme u Pilùn. A cuncentrasiùn ciü impurtante de strutü(r)e a se tröva pe(r)ò cumme che a vìa a vegne cianélla, cun tütta ina fi(r)a de munümènti ch'a se ghe faciava d'in sciu fiancu de munte, pe' növe custrusiùi descuvèrte inte tüttu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 120-123}}</ref>. * Pòrtu: u pòrtu d'''Albingaunum'' u se duveva truvà a meridiùn da sitè, int'ina pusisiùn ch'a nu l'è du tüttu cè(r)a scicumme che, cu'u cangiu du percursu da scciümè(r)a, u l'è finìu du tüttu interàu. I ünichi rèsti che, fòscia, i se pu(r)ean ligà au pòrtu i sun quelli truvèi inta gè(r)a da Sènta de pôcu ciü a munte du [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], cumpòsti da ina spessa strutü(r)a de batümme missa de traversu rispettu aa sitè, ch'a l'ave(r)ea pusciüu funsiunà cumme mö o banchìna pe' l'acòstu de nâve<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 35-36}}</ref>. === Vìe === [[Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|miniatura|U tòccu, fòscia, u(r)iginâle da ''[[Via Julia Augusta]]'' fra [[Arbenga]] e [[Arasce|A(r)asce]]]] Daa primma etè de l'impe(r)u, a sitè d'<nowiki/>''Albingaunum'' a l'é(r)a traversâ da l'impurtante ''[[Via Julia Augusta]]'' che, tantu grassie a vella che pe' mezzu da réa de vìe ciü picìne ch'e se ghe deramavan, a l'è stèta de primma impurtansa pe' l'integrasiùn de l'[[Ingaunia]] inta rumanitè. Stu fètu u l'è ve(r)u fina pe'e lucalitè ciü picìne de l'entrutèra, dund'e ghe rivavan di viöi segunda(r)i, cumm'a fà pröa a descuvèrta de se(r)amiche du [[Lassio|Lassiu]], da [[Gallia]] e da [[Spagna]] inte di sciti archeulogichi de [[Castrevegliu|Casterveggiu]] e de [[Cravaüna]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', p. 47}}</ref>. Intu detaju, a grande vìa a traversava a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] da setentriùn a meridiùn, passandu ciütòstu da vixìn aa còsta e cegandu u sò percursu quand'a traversava a sitè, dund'a ghe intrava in curispundènsa da [[pòrte de Mu(r)ìn]] pe' vegnì u [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|càrdu màscimu d'''Albingaunum'']] e sciurtine dunca pe'a [[Pòrte de l'A(r)òscia (Arbenga)|pòrte de l'A(r)òscia]]. Pe'a pursiùn arbenganese da ''Via Julia Augusta'' e sun stète truvèi de testimunianse survetüttu intu tòccu ecstra-ürbàn au de là d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] e [[Viâle Puntelungu (Arbenga)|in Puntelungu]], dunde in scâvu inti [[Anni 1990|ànni '90]] u l'ha fètu descruvì ina masiciâ larga 4,20&nbsp;m e âta ciü o mênu 65 citti, duve(r)â pe' di seculi au puntu che, pe' fà frunte ai depòxiti purtèi dae bü(r)e d[[a Sènta]], a l'è stèta arsâ ciü votte<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', pp. 51-53}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 169-176}}</ref>. Ciü difissile a l'è pe' cuntru a recustrusiùn da réa de stradde ciü picìne ch'e menavan a l'entrutèra, scicumme ch'u nu se n'è sarvàu di tòcchi e u se pò numma che pruâle a tracià segundu e vìe mensunèi inte l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], a cumensà dai statüi du [[1288]]. Üna de ste vìe a partiva d'inta ''Julia Augusta'' intu cumün d[[U Sejô|u Se(r)iâ]], pe' rivà fina in sce culìne d[[a Peagna]], dund'i ghe duvevan êsse de tegnüe e de custrusiùi de campagna. Dapöi u gh'é(r)a a vìa, bèn impurtante, che menandu a setentriùn a passava dunde ancöi u se tröva [[Leca (Arbenga)|Leca]], pe' intrà dunca inta [[valâ du Neva]]. De de lì, traversàu u [[Còlla de San Benardu|San Benardu]], a rivava fina inta [[valâ du Tàna(r)u]] mèntre ina sò deramasiùn a passava in [[Burmia (valä)|Burmia]] pe' mezzu du [[Còlla du Scravagliùn|Scravajùn]]. Au sò imprinsippiu, intu detaju, sta vìa a custezava a scciümè(r)a d'in scia sò zina de mancìna, partindune d'inta ''Julia Augusta'' a levante du [[Puntelungu (Arbenga)|Puntelungu]], dunde alantu(r)a a gh'é(r)a a gè(r)a da Sènta. Int'in moddu pa(r)eggiu, in'âtra vìa a muntava sciü pe'a [[valâ du Pennavai(r)e]], cu'in depòxitu archeulogicu descuvèrtu intu cumün de [[Cravaüna]], e üna sciü pe' [[Valâ de l'A(r)òscia|quella de l'A(r)òscia]], cu'ina deramasiùn pe'a valâ de l'[[Rian Iveia|Arveju]], dunde fòscia u gh'é(r)a in paisettu de campagna. A l'ürtimu, a meridiùn d'''Albingaunum'' e gh'é(r)an ascì de âtre vìe ciü che a ''Julia Augusta'': üna a menava versu [[Vaìn]], dund'u duveva truvâse u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu da sitè]], asemme a in'âtra ch'a muntava in sciu Munte, dìta ''strata romana'' fina du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Inte sta diresiùn, d'inta ''Julia Augusta'' a se destaccava da vixìn a [[Cunvèntu de San Calòcciu (Arbenga)|San Calòcciu]] ancù ina vìa ch'a ligava e tère d'ancöi de [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] e [[Villanöva]], pe' muntà de de lì sciü pe'a [[valâ du Le(r)ùn]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', pp. 54-57}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 176-183}}</ref>. == Terito(r)iu == A sitè de ''Albingaunum'', in qualitè de ''[[municipium]]'', a l'é(r)a u sèntru aministratìvu d'in terito(r)iu ciütòstu estesu, spantegàu inta pursiùn da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] cumpresa pe'a ciü parte inta regiùn stò(r)ica de l'[[Ingaunia]]. Intu detaju, u l'è stètu puscibile truvâne l'estensciùn pe' mezzu de mensiùi aa ''[[gens Publilia]]'', quella ch'a gh'é(r)a iscrìta a sitè, cuntegnüa inte epigrafe d'etè rumâna truvèi inta regiùn. U s'è cuscì descuvèrtu che u terito(r)iu du ''municipum'' u repiava i sciti primma ucupèi dae trebü ligü(r)i di [[Ingauni]] e di [[Epanterii]], e ciü tardi curispundènte ascì a quellu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]], estesu lungu a [[Rivêa|Rive(r)a]] da[[U Finô|u Finâ]], a levante, fin'a [[Sanremu|Sanremmu]], a punènte. Lì u cunfinava, rispetivamènte, cu'i municìpi de ''[[Vada Sabatia]]'' e de ''[[Albintimilium]]'', mèntre versu i bricchi e tère ingaune e se spandevan inte l'âta [[valâ du Tàna(r)u]], fòscia fin'a [[Seva]]. U cunfìn de levante u muntava dau Finâ versu l'entrutèra passandu pe'u [[Pora (sciüméra)|sciümme Po(r)a]] e, traversàu u [[Colla du Merögnu|Me(r)ögnu]], u rivava au [[Tànnôu|Tàna(r)u]] pe'a [[Burmia (sciümme)|Burmia]] e a [[Sevetta (sciümme)|Sevetta]]; quellu de punènte da Sanremmu u duveva pe' cuntru muntà sciü pe'a [[valâ de l'Armea]] fin'au [[Munte Pertegâ]], de dund'u l'andaxeva apröu au [[Negrùn (turènte)|turènte Negrùn]] fina intu Tàna(r)u<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 14}}</ref>. Intu terito(r)iu du ''municipium'', ai tèmpi de l'impe(r)u, fö(r)a da sitè i se truvavan di âtri paìsi ciü picìn, frabichèi survetüttu lungu a còsta e de spessu intu scitu de vilaggi ciü antìghi, de l'[[Etæ do færo|etè du fèru]], mèntre l'entrutèra u l'é(r)a ucupàu da [[Villa rustica|ville rüsteghe]] e tegnüe pe'e ativitè lighèi aa tèra, ai boschi e ae béstie. Fra i sciti cunusciüi au dì d'ancöi, a levante d'''Albingaunum'' a se truvava in'urganisasiùn da ciâna in scia còsta segundu in mudélu a ville, traversèi daa ''[[Via Julia Augusta]]''. Intu detaju, inte l'Ingaunia de levante e sun cunusciüe due ville rüsteghe, l'üna in sciu cunfìn fra [[Tuiran|Tui(r)àn]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e l'âtra inte l'entrutèra d[[a Prìa]], ciü che due ''villae maritimae'' intu terito(r)iu de [[Löa]]. Inta [[ciâna d'Arbenga]] e se cunuscen ascì de âtre tegnüe, spanteghèi fra [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Cixan|Cixàn]] e di âtri sciti, mèntre a punènte da sitè u se tröva a ''[[mansio]]'' de ''[[Lucus Bormani]]'', fra [[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]] e [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], cu'in scitu archeulogicu che, inte sti cumüi, u cumprende ascì de ville rüsteghe, de cà di tèmpi de l'impe(r)u e de custrusiùi pübbriche. Ancù ciü a punènte i sun stèti truvèi i rèsti d'in paìse de campagna a[[I Ciài (Imperia)|i Ciài]] d'[[Imperia|Impe(r)ia]], d'ina furnaxe a [[San Steva a Mâ|San Steva au Mâ]] e d'in scitu pe'u travaju du fèru in sciu [[Munte Follia]]. A l'ürtimu, versu i cunfìn du ''municipium'', u se tröva ancù a ''mansio'' de ''[[Costa Balenae]]'', intu cumün d[[A Riva (cumüna)|a Riva]], e d'ina ''villa maritima'' cun pertinènse vixìn a [[Büssana]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 12-13}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=Albingaunum - Albenga (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2025-07-23}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Çitæ antîghe]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] f0skf44ya6ybfmzujzhi7v7gf8upojx 274659 274656 2026-10-09T17:06:41Z N.Longo 12052 r 274659 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} '''''Albingaunum''''' a l'é(r)a ina sitè rumâna cun dignitè de ''[[municipium]]'', cumpresa, dai tèmpi de l'[[Aogusto|Augüstu]], inta ''[[Regio IX Liguria]]'' e fundâ dai rumèi inti [[Anni 90 a.C.|ànni 90]]-[[Anni 80 a.C.|80 primma de Cristu]] a pià u pòstu de l'antìga capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingauni]], ''[[Albium Ingaunum]]'', vegnüa cu'i seculi a mudèrna sitè d'[[Arbenga]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine === Cu'a cunquista rumâna de tère di [[Ingauni]], cumpìa dau cunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]] du [[181 a.C.]], i invasûi i n'han piàu ascì a capitâle, l'''[[oppidum]]'' de ''[[Albium Ingaunum]]'', daa pusisiùn ch'a nu l'è ancù gua(r)i cè(r)a e che de prubabile u se truvava in sciu briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] o, se nù, zà inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fòscia intu scitu da sitè d'ancöi. A ògni moddu, da quellu mumèntu u nu gh'è de nutissie stò(r)iche ch'e fassen de mensiùi aa sò rifundasiùn cumme ''Albingaunum'', sitè vusciüa dai rumèi in sce zine d[[a Sènta]], cu'e pôche infurmasiùi a dispusisiùn ch'e ne vegnen numma che da l'[[Archeologia|archeulugìa]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 7-8}}</ref>. Dai livélli ciü antìghi di scâvi in [[Arbenga Veggia]] u pà defèti che ''Albingaunum'' a secce stèta fundâ aa fìn du [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], inti ànni 90-80 a.C., mèntre e sò primme [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]] e sa(r)ean de pôcu ciü mudèrne, datèi a l'80-70 a.C. A ògni moddu, u l'è puscibile che intu scitu da sitè rumâna u se ghe truvesse zà in campu rumàn fètu sübitu dòppu da cunquista di Ingauni, dund'u se sa(r)ea svilüpâ ciü tardi ''Albingaunum'', da lucalisâ int'ina parte d'Arbenga Veggia ch'a nu sa(r)ea ancù stèta stüdiâ<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 8}}</ref>. === Tèmpi di rumèi === [[Immaggine:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|miniatura|Detaju da ''[[Tabula Peutingeriana]]'' cun, in scia mancina, ''Albingauno'']] Cu'a ''[[Lex Pompeia de Transpadanis|Lex Pompeia]]'' de l'[[89 a.C.]], aa fìn da cuscì dìta [[Goæra sociâle|guèra suciâle]], aa sitè u gh'è dev'êsse zà stètu cuncessu u ''[[Dirìtto latìn|ius Latii]]'' mèntre, de prubabile, ai tèmpi du [[Giulio Cesare|Césa(r)e]] u remunta u ricunuscimèntu da [[Çitadinànsa romànn-a|sitadinansa rumâna]] e d'in statüu münicipâle, pe' rivà cuscì a l'intrega partecipasiùn au stàttu rumàn. Cu'a custitusiùn a ''[[municipium]]'', a sitè a l'è stèta iscrìta aa ''[[gens Publilia]]'', cu'e iscrisiùi ch'e se ghe riferìscen, truvèi tantu in Arbenga che intu rèstu de l'[[Ingaunia]], ch'e l'han permissu ina recustrusiùn du terito(r)iu arbenganese, ch'u curispundeva grossu moddu a quellu di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingauni]] e di [[Epanterii|Muntâni]], cun di cunfìn ch'i sun stèti repièi pe'a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi ingauna]]. Cun l'urganisasiùn aministratìva vusciüa da l'[[Aogusto|Augüstu]], u ''municipium'' d'''Albingaunum'' u l'è stètu asegnàu aa ''[[Regio IX Liguria]]''<ref name=":2">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 8-9}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 13-14}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 54}}</ref>. Fra e pôche testimunianse d'alantu(r)a ch'e parlen d'<nowiki/>''Albingaunum'' u se pò regurdà u [[Publius Cornelius Tacitus|Tacitu]], ch'u fà ina mensiùn d'Arbenga, a primma cunusciüa dund'a secce dìta ''municipium'', inte l'ambitu di scuntri fra [[Otho|Utùn]] e [[Vitellius|Vitèlliu]] pe' vegnì impe(r)atû aa morte du [[Nero|Ne(r)ùn]] e du [[Galba]]: de precisu, dòppu da [[Bataja de Forum Julii|bataja de ''Forum Julii'']], i òmmi du Vitèlliu i se sun reti(r)èi in ''[[Antipolis]]'', ancöi [[Antibu|Antibes]], mèntre quelli de l'Utùn i l'han truvàu de repa(r)u pròpiu in Arbenga. Du [[I secolo|I seculu]] e ghe sun ascì de iscrisiùi ch'e cuntegnen di rimandi a l'urganisasiùn du ''municipium'', mensunandune e càreghe sitadìne. Fra de ste lì, che pe'u ciü e curispunden a quelle inti âtri municìpi de l'epuca, i se ponen rigurdà i quattru âti magistrèi ch'i guvernavan a sitè, dui ''[[quattuorviri]]'' cun puteri inta giüstissia e dui ''[[Aedile|aediles]]'' ch'i gh'axevan de funsiùi in mate(r)ia d'urdine pübbricu, de cumèrci e de travài pübbrichi. Dapöi, e se trövan de mensiùi du [[Praefectus|prefettu]], ch'u piava a càrega di ''quattuorviri'' in sò mancansa e du [[Quaestor|questû]], respunsabile de sustanse siviche, ciü che du cunseju sitadìn, l'''[[Curiales|ordo decurionum]]'', cu'a burghesia ingauna lì riünìa ch'a ghe numinava i magistrèi da sitè. De ciü, i ghe sun ancù di riferimènti ae figü(r)e religiuse di ''[[Flamin|flamines]]'', de ''flaminicae'' e du [[Sodales Augustales|cunseju di ''augustales'']]; a ògni moddu a ciü parte da pupulasiùn a se cumpuneva da ''[[plebs]] urbana'', furmâ da òmmi pove(r)i, [[Libèrto|libèrti]] e [[Scciavitù inta Rómma antîga|scciavi]]<ref name=":0">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 9}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 14-16}}</ref>. E testimunianse archeulogiche da primma etè de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], ciü ricche de quelle scrìte, e fan pröa du grande svilüppu ch'u l'ha interesàu a sitè, tantu che inta segunda mitè du I seculu i sun stèti frabichèi pa(r)eggi munümènti fünebri in sce vìe a setentriùn e a meridiùn d'''Albingaunum'', cumprese dau [[13 a.C.]] intu percursu da ''[[Via Julia Augusta]]''. Dapöi, a quelli tèmpi i remuntan dui di pôchi edifissi pübbrichi truvèi inta sitè, ch'i sun a grande custrusiùn a ''ambulacrum'' a punènte de mü(r)aje e in ''campus'' pe'e pratiche spurtive, dunàu da in ''quattuorvirum'' aa sitè. Fra u [[II secolo|II seculu]] e l'imprinsippiu du [[III secolo|III]] i sun stèti ti(r)èi sciü l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]], l'[[Acquedòttu rumàn d'Arbenga|acquedòttu]] e e [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]], duvèrte de prubabile ai tèmpi du [[Caracalla|Ca(r)acalla]], ch'a gh'è stèta dedicâ ina targa daa ''plebs'' ingauna, du [[214]]. U svilüppu da sitè u l'ha interesàu ascì u rèstu da [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] che, dae testimunianse inti tupònimi e daa descuvèrta de ruìne d'ina [[Villa rumâna de Lüxignàn|villa a Lüxignàn]], a dev'êsse stèta interesâ da in gran sfrütamèntu pe' l'agricultü(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 9-10}}</ref>. De pa(r)eggi de sti travài u se tröva mensiùn inte targhe ch'e regòrdan i intervènti de benefatùi, cumpresi di senatùi e di persunaggi de cuntu cumme u [[Vale(r)iu Braduaniu Màuricu|M. Vale(r)iu Braduaniu Màuricu]], ch'u l'è intervegnüu inta custrusiùn de tèrme, u Q. Vibiu Egnassiu Sulpiciu Priscu, ch'u e l'ha finìe, e in senatû, prucunsu(r)e de l'[[Acaia (provìnsa romànn-a)|Acaia]], ch'u l'ha cumandàu di travài pe'a scistemasiùn idraulica da sitè, scibèn ch'u nu se ne secce sarvàu u numme<ref name=":0" />. De ciü, fra i persunaggi ch'i l'han segnàu a sto(r)ia d'''Albingaunum'' u se pò ancù regurdà u [[Proculus]], in riccu prupieta(r)iu de tère ch'u l'é(r)a vegnüu gene(r)âle e che, du [[280]], u l'é(r)a stètu numinàu cumme impe(r)atû dae sò trüppe, vegnindu aa fìn batüu inti scuntri cun [[Probus]], l'impe(r)atû legìttimu<ref name=":1">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 10}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref>. Inti ürtimi tèmpi de l'impe(r)u, u [[III secolo|III seculu]] u dev'êsse ancù stètu in mumèntu de pâxe: a frunte d'ina mancansa tòstu cumplêta de testimunianse stò(r)iche, dai scâvi u nu pà defèti che a sitè a l'agge patìu di grossi intervènti. Pe' cuntru, dau [[IV secolo|IV seculu]] i sun stèti truvèi in sci burdi d'[[Arbenga Veggia]] i segni de quarche derucamèntu d'edifissiu e de sò recustrusiùn, sènsa che pe(r)ò u se pòsse parlà cun segü(r)essa d'in mumèntu de crìsi, cumm'u gh'è stètu intu seculu de dòppu<ref name=":1" />. === Da ''Albingaunum'' a Arbenga === Cu'e [[Invaxoìn barbàriche|invaxùi di barba(r)i]] a sitè d'''Albingaunum'' a l'ha patìu a l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]] in gran sachezzu da parte di [[Vixigöti|Vixigôti]], ch'u l'ha purtàu a ina riurganisasiùn da [[Rivêa|Rive(r)a]] e aa recustrusiùn d'Arbenga pe' intervèntu du gene(r)âle [[Flaviu Custansu]], pöi vegnüu fina impe(r)atû. Sti travài, cumensèi du [[417]] e ch'u se ne tröva de mensiùn tantu int'ina targa dedicâ au Flaviu Custansu, cunservâ intu [[Palàssiu Còsta-Du Carettu (Arbenga)|Palàssiu Còsta-Du Carettu]], che int'in tòccu du ''[[De reditu suo]]'' du [[Rutilius Claudius Namatianus|Rütiliu Claudiu Namasiàn]], i trövan in parte de cunfèrme ascì dai scâvi inta sitè. Intu detaju, a ''Albingaunum'' a l'é(r)a vegnüa in impurtante scitu strategicu intu punènte de l'impe(r)u, e pe' stu fètu e ne sun stète rangièi e mü(r)aje, mèntre e custrusiùi au de fö(r)a da sènta e sun finìe in abandùn. Ste lì e sun stète repièi cumme campusanti e sciti sâcri pe'a [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]], ch'a s'é(r)a intu mèntre spantegâ fra i sò abitanti, tantu che du V seculu a gh'è ascì a primma mensiùn d'ün di veschi da sitè, u [[Quinsiu (vescu d'Arbenga)|Quinsiu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 10-11}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 19-20}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref>. Finìa a parèntexi di [[Ostrogöti|ostrugôti]], Arbenga a l'è passâ pe' tòstu in seculu inta ''[[Provincia Maritima Italorum]]'' bizantìna, vegnindune in impurtante sèntru d'aministrasiùn, sêde d'in sò magistràu sivìle e militâre, cu'e pôche testimunianse da l'archeulugìa ch'e fan pröa da cuntinuasiùn di tràffeghi cu'u [[Levante]] e u [[Àfrica do Nòrd|setentriùn de l'Africa]]. A l'ürtimu, a sitè a l'è dunca intrâ inte l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] in moddu dramaticu, cu'a cunquista e u sachezzu da parte di [[Longobàrdi|Lungubardi]] du [[Rotari|Rota(r)i]] ch'u n'ha fètu pèrde pe' pa(r)eggi ànni l'impurtansa e e funsiùi aministratìve che Arbenga a gh'axeva avüu pe' de lungu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 11}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', pp. 56-57}}</ref>. === Scâvi de ''Albingaunum'' === [[Immaggine:Anfiteatro alla fine dello scavo.jpg|miniatura|L'[[Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|anfiteâtru rumàn]] aa fìn di scâvi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], inti [[Anni 1930|ànni '30]]]] L'interesse pe'u passàu rumàn d'Arbenga u l'ha cumensàu a svilüpâse inta segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], ciü o mênu in seculu ciü tardi che inte âtre sitè da mèxima u(r)igine, cu'u primmu persunaggiu ch'u n'ha stüdiàu l'antighitè ch'u l'è stètu u fràtte dumenicàn [[Gio Giacomo Salomonio]]. Vellu, priû du [[Cunvèntu de San Dumenegu (Arbenga)|cunvèntu de San Dumenegu]], ciü che interesâse ae scritü(r)e antìghe ch'e parlan da sitè u s'è dètu da fà ascì pe' sarvâne e stüdiâne e testimunianse archeulogiche, mettendune asemme ina culesiùn cun quantu truvàu inti scâvi du [[1553]] pe' frabicâ e növe mü(r)aje. Fra de ste lì, u l'ha sarvàu l'impurtante targa du [[214]] dedicâ au [[Caracalla|Ca(r)acalla]] daa ''plebs'' ingauna, ancöi scentâ ma dau tèstu cunusciüu grassie aa trascrisiùn fèta dau fràtte. Grassie ascì au travaju du Salomonio, dau [[XVII secolo|Seisèntu]] u gh'è stètu de l'interesse da nubiltè arbenganese pe'e antighitè rumâne, scibèn che pe'u ciü u l'andaxeva versu l'acàttu e l'impurtasiùn de scultü(r)e antìghe o de güstu antìgu da âtre sitè<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', pp. 18-19}}</ref>. I stüddi du Salomonio i sun stèti purtèi avanti da l'[[Alessandro Costa|Alessandro Còsta]], priû e abâte du [[Abasìa de San Martìn (Arbenga)|munastê de l'Ìsu(r)a]], ch'u l'ha fètu trascrìve e memo(r)ie du fràtte dumenicàn, integrandule cu'e növe descuvèrte. Dapöi a gh'è stèta a descuvèrta de de tumbe rumâne cu'a custrusiùn du [[Santua(r)iu da Madonna de Puntelungu|santua(r)iu de Puntelungu]], stüdièi dau [[Nicolò Maria D'Aste]], mèntre, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] i sun sciurtìi i primmi libbri in sce antighitè d'Arbenga, ch'i l'han recampàu pe'a primma votta e cunuscènse d'alantu(r)a in scia sitè. Intu detaju, i se ponen regurdà u libbru du [[Giuseppe Cottalasso]] du [[1820]], quelli du [[Domenico Navone]] e du [[Girolamo Rossi]] da fìn de l'Öttusèntu e ancù i stüddi du [[Giovanni Battista Spotorno]] e de l'[[Angelo Sanguineti]] in sce iscrisiùi rumâne d'Arbenga<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', p. 19}}</ref>. I stüddi ciü mudèrni in sce pôche ruìne d'<nowiki/>''Albingaunum'' i sun cumensèi cu'i intervènti de l'[[Alfredo d'Andrade]], diretû de l'ufissiu pe'a cunservasiùn di munümènti du Piemunte e da Ligü(r)ia, ch'u l'ha fètu recustruì [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]] e pià i primmi rilevamènti du cumplessu de [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]], scampàu ai travài pe' largâ e zine d[[a Sènta]]. A ògni moddu, di scâvi mudèrni e scistematichi i sun rivèi survetüttu cu'e campagne du [[Nino Lamboglia]] che, pe'i quarant'ànni e ciü da sò ativitè, u l'ha stüdiàu tòstu tütte e ruìne d'''Albingaunum'' cunusciüe au dì d'ancöi. Fra i scâvi inandièi a partì dai [[Anni 1930|ànni '30]] i se ponen dunca regurdà, inte l'urdine, quelli aa necròpuli a meridiùn da sitè, a l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] e au [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|cumplessu de San Calòcciu]], e pöi i scâvi d'avanguardia au rèlittu da [[Nâve rumâna d'Arbenga|nâve rumâna "A"]], i intervènti a custrusiùi ciü medievâli e, inti [[Anni 1950|ànni '50]], i primmi scâvi in [[Arbenga Veggia]], che, fra l'âtru, i l'han fètu descruvì in tòccu de [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]]. Fra e ürtime descuvèrte e ghe sun stète ancù quelle d'ina pursiùn da ''[[Via Julia Augusta]]'', fèta du [[1994]], da necròpuli a setentriùn da sitè e da [[villa rumâna de Lüxignàn]], cun tütta st'ativitè, che u(r)amài a và avanti da tòstu in seculu, ch'a l'ha purtàu aa fundasiùn de istitusiùi dedichèi aa prumusiùn de l'impurtante patrimôniu rumàn d'Arbenga, cumme u [[Müseu Navâle Rumàn]] e u [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', pp. 19-26}}</ref>. == Descrisiùn == === Strutü(r)a === [[Immaggine:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|miniatura|Ciànta tupunumàstica d'[[Arbenga Veggia]], cu'a réa de caruggi ch'a ne duve(r)ea vegnì drìta da l'impiantu da sitè rumâna]] A strutü(r)a da sitè d'''Albingaunum'' a nu l'è gua(r)i cunusciüa intu detaju, scicumme che a pusisiùn da sitè medievâle e mudèrna in simma a quella rumâna, asemme aa presènsa d'in gran depòxitu d'ègua sututèra, e nu l'han permissu di scâvi estesi in [[Arbenga Veggia]], ma numma che di stüddi ciü picìn fèti inte l'ucaxùn d'âtri travài. Fra de sti lì, i scâvi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] inti canti de süd-èst e de süd-ovest da sitè, fèti du [[1955]]-[[1956|56]], i l'han pe(r)ò cunsentìu de pruà ina precisa curispundènsa de [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]] pe' tütta a sò sto(r)ia, da quelle di tèmpi da [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica Rumâna]] truvèi a quattru metri sutt'au livéllu du terén fìn a quelle du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Lì u s'è descuvèrtu ascì che, inti tèmpi de pâxe du [[I secolo|I]]-[[III secolo|III seculu]], ste mü(r)aje e l'é(r)an stète cacièi zü pe' fâghe de növe custrusiùi, cu'a sitè ch'a s'é(r)a estesa inta ciâna vixìna mênu che versu levante, dunde alantu(r)a a se faciâva drìta in sciu mâ<ref name=":5">{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 30-32}}</ref>. Pe'i àssi ciü impurtanti da sitè, scibèn ch'u manche de cunfèrma archeulogica, a pà tòstu segü(r)a a curispundènsa da [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|vìa de Medaje d'Ò(r)u]] cu'u càrdu màscimu, scicumme ch'a l'è in cuntinuasiùn drìta du [[Viâle Puntelungu (Arbenga)|viâle de Puntelungu]], che pe' cuntru u n'è stètu pruàu a curispundènsa cun l'antìga ''[[Via Julia Augusta]]''. De cuntru u gh'è quarche prublema de ciü cun l'identificasiùn de l'àsse de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]-[[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Ricci]] cu'u decümàn màscimu, scicumme che, versu punènte, u sa(r)ea stètu tapàu da ina grande custrusiùn a üsu pübbricu truvâ du [[1971|'71]] sübitu fö(r)a de mü(r)aje. Pròpiu in scia cruxe(r)a fra u càrdu e decümàn, pe' cuntu d'ina teurìa, u puxeva truvâse u [[Forum|fò(r)u]] da sitè, ma pe'u mumèntu u nu gh'è de pröe da sò pusisiùn<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 32-33}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 13-14}}</ref><ref name=":4">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 13-14}}</ref>. Drentu de mü(r)aje, a réa de vìe e de viöi ch'a traversava a sitè a duveva curispunde, armenu in parte, a quella d'ancöi, dètu che i rèsti de custrusiùi antìghe i g'han in urientamèntu tòstu pa(r)eggiu a quelle vegnüe de dòppu. Mi(r)andu aa cianta urtugunâle d'Arbenga Veggia, u Lamboglia u l'ha fètu a primma prupòsta de recustruì a strutü(r)a d'<nowiki/>''Albingaunum'' cumme quella d'in ''[[castrum]]'', ch'i l'é(r)an traversèi da ina réa de stradde perpendiculâri. Intu detaju, u studiusu u l'ha fètu due prupòste in scia strutü(r)a da sitè: a primma a l'è quella da presènsa d'in grande isulàu au sèntru da sitè, determinàu dai àssi de [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]] e de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], du tüttu paralêli au càrdu e au decümàn màscimu. Repiandu a furma de stu lì, u se pu(r)ea dunca truvà ina spartisiùn da sitè inte duzze blòcchi tòstu pa(r)eggi fra de liâtri, marchèi da de vìe che pe'u ciü e cuincidden cun quelle d'ancöi. A segunda prupòsta du Lamboglia, fèta dòppu di scâvi du '55-'56, a vu(r)ea che de cuntru sta réa a fusse ciü strêta, a blòcchi tòstu squadrèi de 35 metri pe' 40, dimensciùn scimile a l'''[[Actus (ünitè de mesü(r)a)|actus]]'' rumàn, de ciü o mênu 35,5&nbsp;m. A ògni moddu, tütt'asemme, sti isulèi i rivavan a cruvì in'estensciùn de ciü o mênu 7,5&nbsp;ha, cu'ina sitè che, drentu ae mü(r)aje, a nu l'é(r)a gua(r)i grossa e ciü picìna de ''[[Albintimilium]]'', cumme du rèstu cunfermàu dau [[Strabo|Strabùn]] che, du [[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]], u dà a ''Albingaunum'' numma che u titulu de ''pòlisma'', in cangiu du ciü impurtante ''eumegétes'' duve(r)àu pe'a sitè de l'[[Intemelia]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 32-34}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La pianta della città'', p. 41}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":4" />. Inti ànni du sò màscimu splendû, ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], ''Albingaunum'' a s'è pe(r)ò estesa au de fö(r)a de mü(r)aje, dund'i sun stèti truvèi i rèsti de pa(r)egge custrusiùi. A meridiùn da sitè, in diresiùn de dund'u se duveva truvà u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu]], e ruìne truvèi inta gè(r)a d[[a Sènta]] e g'han in urientamèntu pa(r)eggiu francu ae custrusiùi du sèntru, fètu ch'u l'è segnu de in'espansciùn da sitè ch'a l'è stèta urdinâ e prugetâ cun atensiùn. I növi quartèi, intu detaju, i l'é(r)an rivèi fìn a cunfinà cu'a cuscì dìta [[Necròpuli meridiunâle d'Albingaunum|necròpuli meridiunâle]], de custrusiùn ciü antìga, che defèti a l'è gi(r)â int'ina mane(r)a dife(r)ènte, de prubabile segundu u percursu da ''Via Julia Augusta''. Sta strutü(r)a inte l'espansciùn sitadìna a se tröva ascì versu punènte, tantu che i rèsti da custrusiùn pübbrica du [[I secolo|I seculu]] truvâ fö(r)a de mü(r)aje i sun vurtèi au mèximu moddu de quelli in Arbenga Veggia. A l'ürtimu, sübitu fö(r)a daa sitè, e sun stète truvèi ancù de necròpuli, tütte facièi in scia ''Via Julia Augusta'', cun l'üna ch'a l'é(r)a [[Necròpuli setentriunâle d'Albingaunum|a setentriùn]], d'ancöi in sciu viâle de Puntelungu, mèntre l'âtra a l'é(r)a a meridiùn da sitè, estendenduse daa gè(r)a da Sènta fina in sciu briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 34-38}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La pianta della città'', p. 42}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 14-16}}</ref><ref name=":4" />. A dife(r)ènsa da situasiùn ai tèmpi de l'impe(r)u, a nu l'è gua(r)i cunusciüa l'evulusiùn de ''Albingaunum'' inte l'[[Tàrda antighitæ|etè tardu-antìga]]. L'intervèntu ciü impurtante, testimuniàu tantu dai scrìti che inti scâvi, u l'è stètu quellu da recustrusiùn de mü(r)aje da sitè a l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]], cumandâ dau generâle [[Flaviu Custansu]] e frabichèi pròpiu dund'e gh'é(r)an e primme mü(r)aje di tèmpi da Repübbrica, cun Arbenga ch'a s'è cuscì turna strêta inte quelli cunfìn. De quellu seculu i se sun svilüpèi ascì i cumplessi religiusi ''extra moenia'' de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]] e de [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|San Calòcciu]], fèti rispetivamènte da vixìn ae necròpuli a setentriùn e a meridiùn da sitè, cun quelli sciti ch'i l'han cuscì cunservàu de funsiùi de campusanti, mèntre e custrusiùi pübbriche au de fö(r)a de mü(r)aje e l'é(r)an zà stète abandunèi e, in parte, duve(r)èi turna cumme campusanti. A ògni moddu, dai scâvi u pà che fina in Arbenga Veggia a sitè a se fusse strêta, cun di söi de zettu e de mate(r)ia urganica ch'i fan pröa de sciti duve(r)èi pe' l'agricultü(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 41}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 16-17}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16-17}}</ref>. === Custrusiùi === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|U palàssiu du ''castrum'' avanti du [[1938]] Studio della pianta dell'anfiteatro romano di Albenga.png|Ciànta de l'anfiteâtru Pianta delle terme romane di Albenga.jpg|Ina cianta de tèrme da sitè Piloni dell'acquedotto romano emergenti nel Centa.jpg|Di pilùi de l'acquedòttu Mappa dei monumenti funerari della via Iulia Augusta.jpg|Cianta da necròpuli du Munte </gallery> * ''Castrum'': u ''castrum'', o castéllu da [[Pòrte da Ma(r)ìna (Arbenga)|Pòrte da Ma(r)ìna]], u l'é(r)a ina furtificasiùn ch'a se truvava intu mezzu de mü(r)aje de levante, a prutesiùn da pòrte ch'a g'ha dètu u numme. Intu ''castrum'', caciàu zü du [[1938]], i se puxevan ancù vegghe di grossi blòcchi de [[prìa de Cixàn]], de prubabile u(r)igine rumâna, missi a furmà due tûre ch'u ghe sciurtiva intu mezzu u decümàn màscimu da sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VI, ''Le mura'', p. 138}}</ref>. * ''Domus'' de süd-ovest: a l'è l'ünica custrusiùn privâ in [[Arbenga Veggia]] a êsse stèta stüdiâ cu'in scâvu, missa intu cantu de süd-ovest de mü(r)aje. Sta ''domus'', che fòscia a s'estendeva fìn au [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|càrdu màscimu]], a l'è stèta datâ au [[I secolo|I seculu]] e, intu detaju, a parte scavâ a l'è u sò fundu, cu'in ''[[peristylium]]'' a quattru làtti dund'u se ghe druviva, fòscia, in ninfeu. Inti rèsti de sta strutü(r)a, caciâ zü du [[V secolo|V seculu]] pe' fâghe passà e növe mü(r)aje da sitè, u gh'è stètu truvàu ascì di rèsti de pitü(r)e<ref name=":6">{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 38}}</ref>. * Mü(r)aje da sitè: e mü(r)aje ch'e seran Arbenga Veggia, scibèn ch'e sun stète rangièi pa(r)egge votte, e g'han de fundasiùi de l'etè rumâna, quand'e sun stète recustruie armenu due votte. U primmu gì(r)u de mü(r)aje u remunta defèti a l'etè da [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica Rumâna]] e, cu'u màscimu splendû da sitè ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], u l'é(r)a stètu caciàu zü pe' cunsentì aa sitè de spandise. De dòppu, cu'a recustrusiùn d'''Albingaunum'' cumandâ dau [[Flaviu Custansu]] du [[V secolo|V seculu]], a sitè a s'è turna strêta inte sò mü(r)aje, cu'e növe furtificasiùi ch'e curivan pròpiu in curispundènsa de quelle antìghe<ref name=":5" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VI, ''Le mura'', pp. 133-135}}</ref>. * Custrusiùn a ''ambulacrum'': a l'è ina grande custrusiùn pübbrica descuvèrta a punènte da sitè, sübitu fö(r)a du gì(r)u de mü(r)aje, intu cursu d'in scâvu du [[1970]]-[[1971|71]]. Daa pursiùn stüdiâ u s'è descuvèrtu che sta strutü(r)a a gh'axeva ina cianta a quattru làtti, de 32 mêtri pe' 29,50 de dimensciùn, cun tüttu in ''[[ambulacrum]]'', in pòrtegu, de 4&nbsp;m de larghessa ch'u ne faxeva u gì(r)u, cu'in abside ch'u se ghe druviva aa mitè de ün di làtti e in basamèntu squadràu ch'u l'è stètu descuvèrtu intu mezzu du curtì. Sta custrusiùn, datâ inti söi du [[50]]-[[60]] dòppu Cristu, a nu l'è stèta ancù bèn identificâ e, fòscia, a gh'axeva de funsiùi de mercàu o de scitu religiusu, cu'in munümèntu che de prubabile u se truvava in sciu basamèntu au sò sèntru<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 37}}</ref>. * ''Campus'': u ''campus'', in ciàn ch'u puxeva êsse duve(r)àu pe' de ativitè spurtìve o militâri, u l'é(r)a in scitu pübbricu d'''Albingaunum'' cunusciüu numma che pe'a sò mensiùn int'ina targa, dund'u se regòrda cumm'u secce stètu dunàu aa sitè da in ''[[Aedile|aediles]]'' de l'imprinsippiu du [[I secolo|I seculu]], ch'u nu n'è restàu u numme. Daa strutü(r)a de âtre sitè rumâne podâse che u ''campus'' u se truvesse da rènte ae tèrme, mèntre in'identificasiùn cu'a custrusiùn a ''ambulacrum'' a nu curispunde(r)ea pe'a presènsa di sò pòrteghi, scicumme che inta targa u se fà de mensiùn du ''campus'' cumme seràu da ''maceriae'', de mü(r)aje<ref name=":6" />. * Tèrme: u gran cumplessu de tèrme, in parte stüdiàu inti primmi [[Anni 2000|ànni du 2000]], u se tröva in scia zina drìta da Sènta dunde, de dòppu, u gh'è stètu frabicàu ascì u [[Cumplessu de San Clemènte (Arbenga)|cumplessu de San Clemènte]], missu da rènte, fòscia, au pòrtu rumàn. Ste tèrme e sun stète in funsiùn fra u [[I secolo|I]] e [[III secolo|III seculu]], pe' êsse duve(r)èi a l'ürtimu cumme câva de mate(r)iâle da custrusiùn, tantu ch'u nu s'è sarvàu tòstu pe' ninte u cumplessu de decu(r)asiùi ch'u gh'é(r)a. Inte tüttu, u cumplessu u cruviva in'estensciùn de armenu 2.000 m², pe' ina lunghessa de 60 mêtri in diresiùn punènte-levante e ina vintêna de stansie e strutü(r)e pe'u mumèntu scavèi. Fra de ste lì, e sun stète identifichèi ina piscìna a l'avèrtu (''[[natatio]]''), in ''[[frigidarium]]'', ina stansia pe' cangiâse (''[[apodyterium]]''), ina parte picìna du ''[[calidarium]]'', u ''[[tepidarium]]'', ina palèstra (''[[palaestra]]'') e pa(r)egge stansie ch'e duvevan êsse di fundi o di âtri lucâli de servissiu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 98-107}}</ref>. * Acquedòttu: de l'acquedòttu rumàn d'Arbenga e se cunuscen e fundasiùi de növe pille, misse inta gè(r)a da Sènta. De de lì, a strutü(r)a a duveva andà avanti versu e culìne ch'e seran a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] a meridiùn, de dunde a sitè a piava l'ègua ch'a ghe serviva<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 98}}</ref>. * Anfiteâtru: l'anfiteâtru u se truvava au de fö(r)a de sitè, in scia culìna d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] e culegàu aa ''[[Via Julia Augusta]]'', dund'u l'è stètu identificàu pe' primmu dau [[Alfredo D'Andrade|D'Andrade]] e scavàu dau [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] a partì dai [[Anni 1930|ànni '30]]. L'anfiteâtru u l'è stètu frabicàu ciü o mênu du [[II secolo|II seculu]], fòscia intu scitu de l'antìga sitè de ''[[Albium Ingaunum]]'', e u nu l'é(r)a gua(r)i grossu, cu'ina furma a elisse de 72,80&nbsp;m pe' 52,20&nbsp;m e ina ''cavea'' larga 7 mêtri. Pe'a sò custrusiùn u gh'è stètu de besögnu de pa(r)egià u terén dund'u se tröva, che defèti u l'è rembàu in sc'in terapìn pe'u sò làttu a setentriùn mèntre a meridiùn u s'è duvüu sccianâ e prìe ch'e sciurtivan dau fundu. I scâvi i l'han purtàu aa lüxe numma che l'intrâ de levante, de dund'u se finiva drìti inte l'a(r)ena<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 146-150}}</ref>. * U Pilùn: l'ünica de ruìne de ''Albingaunum'' a êsse stèta pe' de lungu aa vista, u l'è u munümèntu fünera(r)iu ciü cunusciüu d'Arbenga, parte da necròpuli du Munte e du tìpu dìtu a "tûre", ch'u duve(r)ea remuntà au [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]]. U Pilùn u l'è stètu rangiàu dau D'Andrade du [[1893]], ch'u u l'axeva inta pratica recustruìu a l'intregu, pe' êsse danezàu inte l'ürtima guèra. A sò furma a l'è a pilla in sce trèi livélli, d'ancöi âta 7,5 mêtri, ch'i se strenzen de manimàn ch'u se munta, fèta de drentu de ciümèntu e cuvèrta a reu de bluchetti de prìa au de fö(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 142-145}}</ref>. * Necròpuli de setentriùn: a l'é(r)a in Puntelungu, faciâ da punènte in scia ''Via Julia Augusta'', che chi a passava in curispundènsa du [[Viâle Punteluntu (Arbenga)|Viâle]] d'ancöi. I scâvi i n'han fètu truvà due pursiùi, üna a duxèntu mêtri daa [[Pòrte de Mu(r)ìn]], dau Rugettu, e l'âtra ciü luntàn daa sitè, a l'in gì(r)u di rèsti de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]]. Inta primma parte i sun stèti truvèi sinque munümènti fünera(r)i du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]], missi tütti in fi(r)a e facièi in scia vìa, ch'u se gh'è truvàu di risöi. Inte l'âtra pursiùn e sun stète truvèi de testimunianse survetüttu da primma [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], scibèn ch'e nu mancan de mü(r)aje rumâne daa funsiùn nu gua(r)i cè(r)a, cu'e tumbe ch'e rivavan fina dau [[Santua(r)iu da Madonna de Puntelungu|santua(r)iu de Puntelungu]], dund'i sun sciurtìi di rèsti fìn dai tèmpi da custrusiùn du santua(r)iu, du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a nord del centro storico'', pp. 162-166}}</ref>. * Necròpuli de meridiùn: a meridiùn d'''Albingaunum'' i se truvavan dui cumplessi fünera(r)i, tütti dui facièi in scia ''Via Julia Augusta'' e cunusciüi cumme a necròpuli da Sènta e a necròpuli du Munte. A necròpuli da Sènta a se cumpune de pôchi rèsti de mü(r)aje inta gè(r)a da scciümè(r)a, lighèi a ciü munümènti fünera(r)i de difissile stüddiu e datasiùn, che pe'u tìpu de tumbe i duve(r)ean remuntà au [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]]. Andandu apröu aa vìa, a necròpuli a se spandeva dunca in sciu Munte, cun di munümènti cumme quelli dunde pöi u s'è frabicàu u [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|cumplessu de San Calòcciu]] e cumme u Pilùn. A cuncentrasiùn ciü impurtante de strutü(r)e a se tröva pe(r)ò cumme che a vìa a vegne cianélla, cun tütta ina fi(r)a de munümènti ch'a se ghe faciava d'in sciu fiancu de munte, pe' növe custrusiùi descuvèrte inte tüttu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 120-123}}</ref>. * Pòrtu: u pòrtu d'''Albingaunum'' u se duveva truvà a meridiùn da sitè, int'ina pusisiùn ch'a nu l'è du tüttu cè(r)a scicumme che, cu'u cangiu du percursu da scciümè(r)a, u l'è finìu du tüttu interàu. I ünichi rèsti che, fòscia, i se pu(r)ean ligà au pòrtu i sun quelli truvèi inta gè(r)a da Sènta de pôcu ciü a munte du [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], cumpòsti da ina spessa strutü(r)a de batümme missa de traversu rispettu aa sitè, ch'a l'ave(r)ea pusciüu funsiunà cumme mö o banchìna pe' l'acòstu de nâve<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 35-36}}</ref>. === Vìe === [[Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|miniatura|U tòccu, fòscia, u(r)iginâle da ''[[Via Julia Augusta]]'' fra [[Arbenga]] e [[Arasce|A(r)asce]]]] Daa primma etè de l'impe(r)u, a sitè d'<nowiki/>''Albingaunum'' a l'é(r)a traversâ da l'impurtante ''[[Via Julia Augusta]]'' che, tantu grassie a vella che pe' mezzu da réa de vìe ciü picìne ch'e se ghe deramavan, a l'è stèta de primma impurtansa pe' l'integrasiùn de l'[[Ingaunia]] inta rumanitè. Stu fètu u l'è ve(r)u fina pe'e lucalitè ciü picìne de l'entrutèra, dund'e ghe rivavan di viöi segunda(r)i, cumm'a fà pröa a descuvèrta de se(r)amiche du [[Lassio|Lassiu]], da [[Gallia]] e da [[Spagna]] inte di sciti archeulogichi de [[Castrevegliu|Casterveggiu]] e de [[Cravaüna]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', p. 47}}</ref>. Intu detaju, a grande vìa a traversava a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] da setentriùn a meridiùn, passandu ciütòstu da vixìn aa còsta e cegandu u sò percursu quand'a traversava a sitè, dund'a ghe intrava in curispundènsa da [[pòrte de Mu(r)ìn]] pe' vegnì u [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|càrdu màscimu d'''Albingaunum'']] e sciurtine dunca pe'a [[Pòrte de l'A(r)òscia (Arbenga)|pòrte de l'A(r)òscia]]. Pe'a pursiùn arbenganese da ''Via Julia Augusta'' e sun stète truvèi de testimunianse survetüttu intu tòccu ecstra-ürbàn au de là d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] e [[Viâle Puntelungu (Arbenga)|in Puntelungu]], dunde in scâvu inti [[Anni 1990|ànni '90]] u l'ha fètu descruvì ina masiciâ larga 4,20&nbsp;m e âta ciü o mênu 65 citti, duve(r)â pe' di seculi au puntu che, pe' fà frunte ai depòxiti purtèi dae bü(r)e d[[a Sènta]], a l'è stèta arsâ ciü votte<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', pp. 51-53}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 169-176}}</ref>. Ciü difissile a l'è pe' cuntru a recustrusiùn da réa de stradde ciü picìne ch'e menavan a l'entrutèra, scicumme ch'u nu se n'è sarvàu di tòcchi e u se pò numma che pruâle a tracià segundu e vìe mensunèi inte l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], a cumensà dai statüi du [[1288]]. Üna de ste vìe a partiva d'inta ''Julia Augusta'' intu cumün d[[U Sejô|u Se(r)iâ]], pe' rivà fina in sce culìne d[[a Peagna]], dund'i ghe duvevan êsse de tegnüe e de custrusiùi de campagna. Dapöi u gh'é(r)a a vìa, bèn impurtante, che menandu a setentriùn a passava dunde ancöi u se tröva [[Leca (Arbenga)|Leca]], pe' intrà dunca inta [[valâ du Neva]]. De de lì, traversàu u [[Còlla de San Benardu|San Benardu]], a rivava fina inta [[valâ du Tàna(r)u]] mèntre ina sò deramasiùn a passava in [[Burmia (valä)|Burmia]] pe' mezzu du [[Còlla du Scravagliùn|Scravajùn]]. Au sò imprinsippiu, intu detaju, sta vìa a custezava a scciümè(r)a d'in scia sò zina de mancìna, partindune d'inta ''Julia Augusta'' a levante du [[Puntelungu (Arbenga)|Puntelungu]], dunde alantu(r)a a gh'é(r)a a gè(r)a da Sènta. Int'in moddu pa(r)eggiu, in'âtra vìa a muntava sciü pe'a [[valâ du Pennavai(r)e]], cu'in depòxitu archeulogicu descuvèrtu intu cumün de [[Cravaüna]], e üna sciü pe' [[Valâ de l'A(r)òscia|quella de l'A(r)òscia]], cu'ina deramasiùn pe'a valâ de l'[[Rian Iveia|Arveju]], dunde fòscia u gh'é(r)a in paisettu de campagna. A l'ürtimu, a meridiùn d'''Albingaunum'' e gh'é(r)an ascì de âtre vìe ciü che a ''Julia Augusta'': üna a menava versu [[Vaìn]], dund'u duveva truvâse u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu da sitè]], asemme a in'âtra ch'a muntava in sciu Munte, dìta ''strata romana'' fina du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Inte sta diresiùn, d'inta ''Julia Augusta'' a se destaccava da vixìn a [[Cunvèntu de San Calòcciu (Arbenga)|San Calòcciu]] ancù ina vìa ch'a ligava e tère d'ancöi de [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] e [[Villanöva]], pe' muntà de de lì sciü pe'a [[valâ du Le(r)ùn]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', pp. 54-57}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 176-183}}</ref>. == Terito(r)iu == A sitè de ''Albingaunum'', in qualitè de ''[[municipium]]'', a l'é(r)a u sèntru aministratìvu d'in terito(r)iu ciütòstu estesu, spantegàu inta pursiùn da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] cumpresa pe'a ciü parte inta regiùn stò(r)ica de l'[[Ingaunia]]. Intu detaju, u l'è stètu puscibile truvâne l'estensciùn pe' mezzu de mensiùi aa ''[[gens Publilia]]'', quella ch'a gh'é(r)a iscrìta a sitè, cuntegnüa inte epigrafe d'etè rumâna truvèi inta regiùn. U s'è cuscì descuvèrtu che u terito(r)iu du ''municipum'' u repiava i sciti primma ucupèi dae trebü ligü(r)i di [[Ingauni]] e di [[Epanterii]], e ciü tardi curispundènte ascì a quellu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]], estesu lungu a [[Rivêa|Rive(r)a]] da[[U Finô|u Finâ]], a levante, fin'a [[Sanremu|Sanremmu]], a punènte. Lì u cunfinava, rispetivamènte, cu'i municìpi de ''[[Vada Sabatia]]'' e de ''[[Albintimilium]]'', mèntre versu i bricchi e tère ingaune e se spandevan inte l'âta [[valâ du Tàna(r)u]], fòscia fin'a [[Seva]]. U cunfìn de levante u muntava dau Finâ versu l'entrutèra passandu pe'u [[Pora (sciüméra)|sciümme Po(r)a]] e, traversàu u [[Colla du Merögnu|Me(r)ögnu]], u rivava au [[Tànnôu|Tàna(r)u]] pe'a [[Burmia (sciümme)|Burmia]] e a [[Sevetta (sciümme)|Sevetta]]; quellu de punènte da Sanremmu u duveva pe' cuntru muntà sciü pe'a [[valâ de l'Armea]] fin'au [[Munte Pertegâ]], de dund'u l'andaxeva apröu au [[Negrùn (turènte)|turènte Negrùn]] fina intu Tàna(r)u<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 14}}</ref>. Intu terito(r)iu du ''municipium'', ai tèmpi de l'impe(r)u, fö(r)a da sitè i se truvavan di âtri paìsi ciü picìn, frabichèi survetüttu lungu a còsta e de spessu intu scitu de vilaggi ciü antìghi, de l'[[Etæ do færo|etè du fèru]], mèntre l'entrutèra u l'é(r)a ucupàu da [[Villa rustica|ville rüsteghe]] e tegnüe pe'e ativitè lighèi aa tèra, ai boschi e ae béstie. Fra i sciti cunusciüi au dì d'ancöi, a levante d'''Albingaunum'' a se truvava in'urganisasiùn da ciâna in scia còsta segundu in mudélu a ville, traversèi daa ''[[Via Julia Augusta]]''. Intu detaju, inte l'Ingaunia de levante e sun cunusciüe due ville rüsteghe, l'üna in sciu cunfìn fra [[Tuiran|Tui(r)àn]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e l'âtra inte l'entrutèra d[[a Prìa]], ciü che due ''villae maritimae'' intu terito(r)iu de [[Löa]]. Inta [[ciâna d'Arbenga]] e se cunuscen ascì de âtre tegnüe, spanteghèi fra [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Cixan|Cixàn]] e di âtri sciti, mèntre a punènte da sitè u se tröva a ''[[mansio]]'' de ''[[Lucus Bormani]]'', fra [[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]] e [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], cu'in scitu archeulogicu che, inte sti cumüi, u cumprende ascì de ville rüsteghe, de cà di tèmpi de l'impe(r)u e de custrusiùi pübbriche. Ancù ciü a punènte i sun stèti truvèi i rèsti d'in paìse de campagna a[[I Ciài (Imperia)|i Ciài]] d'[[Imperia|Impe(r)ia]], d'ina furnaxe a [[San Steva a Mâ|San Steva au Mâ]] e d'in scitu pe'u travaju du fèru in sciu [[Munte Follia]]. A l'ürtimu, versu i cunfìn du ''municipium'', u se tröva ancù a ''mansio'' de ''[[Costa Balenae]]'', intu cumün d[[A Riva (cumüna)|a Riva]], e d'ina ''villa maritima'' cun pertinènse vixìn a [[Büssana]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 12-13}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=Albingaunum - Albenga (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2025-07-23}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Çitæ antîghe]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] dvv8tgjn2r77515an5nmybi12sjka7g 274684 274659 2026-10-09T17:25:10Z N.Longo 12052 /* Tèmpi di rumèi */ up 274684 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} '''''Albingaunum''''' a l'é(r)a ina sitè rumâna cun dignitè de ''[[municipium]]'', cumpresa, dai tèmpi de l'[[Aogusto|Augüstu]], inta ''[[Regio IX Liguria]]'' e fundâ dai rumèi inti [[Anni 90 a.C.|ànni 90]]-[[Anni 80 a.C.|80 primma de Cristu]] a pià u pòstu de l'antìga capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingauni]], ''[[Albium Ingaunum]]'', vegnüa cu'i seculi a mudèrna sitè d'[[Arbenga]]. == Sto(r)ia == === U(r)igine === Cu'a cunquista rumâna de tère di [[Ingauni]], cumpìa dau cunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]] du [[181 a.C.]], i invasûi i n'han piàu ascì a capitâle, l'''[[oppidum]]'' de ''[[Albium Ingaunum]]'', daa pusisiùn ch'a nu l'è ancù gua(r)i cè(r)a e che de prubabile u se truvava in sciu briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] o, se nù, zà inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fòscia intu scitu da sitè d'ancöi. A ògni moddu, da quellu mumèntu u nu gh'è de nutissie stò(r)iche ch'e fassen de mensiùi aa sò rifundasiùn cumme ''Albingaunum'', sitè vusciüa dai rumèi in sce zine d[[a Sènta]], cu'e pôche infurmasiùi a dispusisiùn ch'e ne vegnen numma che da l'[[Archeologia|archeulugìa]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 7-8}}</ref>. Dai livélli ciü antìghi di scâvi in [[Arbenga Veggia]] u pà defèti che ''Albingaunum'' a secce stèta fundâ aa fìn du [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], inti ànni 90-80 a.C., mèntre e sò primme [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]] e sa(r)ean de pôcu ciü mudèrne, datèi a l'80-70 a.C. A ògni moddu, u l'è puscibile che intu scitu da sitè rumâna u se ghe truvesse zà in campu rumàn fètu sübitu dòppu da cunquista di Ingauni, dund'u se sa(r)ea svilüpâ ciü tardi ''Albingaunum'', da lucalisâ int'ina parte d'Arbenga Veggia ch'a nu sa(r)ea ancù stèta stüdiâ<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 8}}</ref>. === Tèmpi di rumèi === [[Immaggine:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|miniatura|Detaju da ''[[Tabula Peutingeriana]]'' cun, in scia mancina, ''Albingauno'']] Cu'a ''[[Lex Pompeia de Transpadanis|Lex Pompeia]]'' de l'[[89 a.C.]], aa fìn da cuscì dìta [[Goæra sociâle|guèra suciâle]], aa sitè u gh'è dev'êsse zà stètu cuncessu u ''[[Dirìtto latìn|ius Latii]]'' mèntre, de prubabile, ai tèmpi du [[Giulio Cesare|Césa(r)e]] u remunta u ricunuscimèntu da [[Çitadinànsa romànn-a|sitadinansa rumâna]] e d'in statüu münicipâle, pe' rivà cuscì a l'intrega partecipasiùn au stàttu rumàn. Cu'a custitusiùn a ''[[municipium]]'', a sitè a l'è stèta iscrìta aa ''[[gens Publilia]]'', cu'e iscrisiùi ch'e se ghe riferìscen, truvèi tantu in Arbenga che intu rèstu de l'[[Ingaunia]], ch'e l'han permissu ina recustrusiùn du terito(r)iu arbenganese, ch'u curispundeva grossu moddu a quellu di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingauni]] e di [[Epanterii|Muntâni]], cun di cunfìn ch'i sun stèti repièi pe'a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi ingauna]]. Cun l'urganisasiùn aministratìva vusciüa da l'[[Aogusto|Augüstu]], u ''municipium'' d'''Albingaunum'' u l'è stètu asegnàu aa ''[[Regio IX Liguria]]''<ref name=":2">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 8-9}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 13-14}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 54}}</ref>. Fra e pôche testimunianse d'alantu(r)a ch'e parlen d'<nowiki/>''Albingaunum'' u se pò regurdà u [[Publius Cornelius Tacitus|Tacitu]], ch'u fà ina mensiùn d'Arbenga, a primma cunusciüa dund'a secce dìta ''municipium'', inte l'ambitu di scuntri fra [[Otho|Utùn]] e [[Vitellius|Vitèlliu]] pe' vegnì impe(r)atû aa morte du [[Nero|Ne(r)ùn]] e du [[Galba]]: de precisu, dòppu da [[Bataja de Forum Julii|bataja de ''Forum Julii'']], i òmmi du Vitèlliu i se sun reti(r)èi in ''[[Antipolis]]'', ancöi [[Antibu|Antibes]], mèntre quelli de l'Utùn i l'han truvàu de repa(r)u pròpiu in Arbenga. Du [[I secolo|I seculu]] e ghe sun ascì de iscrisiùi ch'e cuntegnen di rimandi a l'urganisasiùn du ''municipium'', mensunandune e càreghe sitadìne. Fra de ste lì, che pe'u ciü e curispunden a quelle inti âtri municìpi de l'epuca, i se ponen rigurdà i quattru âti magistrèi ch'i guvernavan a sitè, dui ''[[quattuorviri]]'' cun puteri inta giüstissia e dui ''[[Aedile|aediles]]'' ch'i gh'axevan de funsiùi in mate(r)ia d'urdine pübbricu, de cumèrci e de travài pübbrichi. Dapöi, e se trövan de mensiùi du [[Praefectus|prefettu]], ch'u piava a càrega di ''quattuorviri'' in sò mancansa e du [[Quaestor|questû]], respunsabile de sustanse siviche, ciü che du cunseju sitadìn, l'''[[Curiales|ordo decurionum]]'', cu'a burghesia ingauna lì riünìa ch'a ghe numinava i magistrèi da sitè. De ciü, i ghe sun ancù di riferimènti ae figü(r)e religiuse di ''[[Flamin|flamines]]'', de ''flaminicae'' e du [[Sodales Augustales|cunseju di ''augustales'']]; a ògni moddu a ciü parte da pupulasiùn a se cumpuneva da ''[[plebs]] urbana'', furmâ da òmmi pove(r)i, [[Libèrto|libèrti]] e [[Scciavitù inta Rómma antîga|scciavi]]<ref name=":0">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 9}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 14-16}}</ref>. E testimunianse archeulogiche da primma etè de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], ciü ricche de quelle scrìte, e fan pröa du grande svilüppu ch'u l'ha interesàu a sitè, tantu che inta segunda mitè du I seculu i sun stèti frabichèi pa(r)eggi munümènti fünebri in sce vìe a setentriùn e a meridiùn d'''Albingaunum'', cumprese dau [[13 a.C.]] intu percursu da ''[[Via Julia Augusta]]''. Dapöi, a quelli tèmpi i remuntan dui di pôchi edifissi pübbrichi truvèi inta sitè, ch'i sun a grande custrusiùn a ''ambulacrum'' a punènte de mü(r)aje e in ''campus'' pe'e pratiche spurtive, dunàu da in ''quattuorvirum'' aa sitè. Fra u [[II secolo|II seculu]] e l'imprinsippiu du [[III secolo|III]] i sun stèti ti(r)èi sciü l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]], l'[[Acquedòttu rumàn d'Arbenga|acquedòttu]] e e [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]], duvèrte de prubabile ai tèmpi du [[Caracalla|Ca(r)acalla]], ch'a gh'è stèta dedicâ ina targa daa ''plebs'' ingauna, du [[214]]. U svilüppu da sitè u l'ha interesàu ascì u rèstu da [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] che, dae testimunianse inti tupònimi e daa descuvèrta de ruìne de [[Vìlla rumâna de Lüxignàn|vìlle a Lüxignàn]] e a[[Villa rumâna de Massa(r)u|a Bastìa]], a dev'êsse stèta interesâ da in gran sfrütamèntu pe' l'agricultü(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 9-10}}</ref>. De pa(r)eggi de sti travài u se tröva mensiùn inte targhe ch'e regòrdan i intervènti de benefatùi, cumpresi di senatùi e di persunaggi de cuntu cumme u [[Vale(r)iu Braduaniu Màuricu|M. Vale(r)iu Braduaniu Màuricu]], ch'u l'è intervegnüu inta custrusiùn de tèrme, u Q. Vibiu Egnassiu Sulpiciu Priscu, ch'u e l'ha finìe, e in senatû, prucunsu(r)e de l'[[Acaia (provìnsa romànn-a)|Acaia]], ch'u l'ha cumandàu di travài pe'a scistemasiùn idraulica da sitè, scibèn ch'u nu se ne secce sarvàu u numme<ref name=":0" />. De ciü, fra i persunaggi ch'i l'han segnàu a sto(r)ia d'''Albingaunum'' u se pò ancù regurdà u [[Proculus]], in riccu prupieta(r)iu de tère ch'u l'é(r)a vegnüu gene(r)âle e che, du [[280]], u l'é(r)a stètu numinàu cumme impe(r)atû dae sò trüppe, vegnindu aa fìn batüu inti scuntri cun [[Probus]], l'impe(r)atû legìttimu<ref name=":1">{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 10}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref>. Inti ürtimi tèmpi de l'impe(r)u, u [[III secolo|III seculu]] u dev'êsse ancù stètu in mumèntu de pâxe: a frunte d'ina mancansa tòstu cumplêta de testimunianse stò(r)iche, dai scâvi u nu pà defèti che a sitè a l'agge patìu di grossi intervènti. Pe' cuntru, dau [[IV secolo|IV seculu]] i sun stèti truvèi in sci burdi d'[[Arbenga Veggia]] i segni de quarche derucamèntu d'edifissiu e de sò recustrusiùn, sènsa che pe(r)ò u se pòsse parlà cun segü(r)essa d'in mumèntu de crìsi, cumm'u gh'è stètu intu seculu de dòppu<ref name=":1" />. === Da ''Albingaunum'' a Arbenga === Cu'e [[Invaxoìn barbàriche|invaxùi di barba(r)i]] a sitè d'''Albingaunum'' a l'ha patìu a l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]] in gran sachezzu da parte di [[Vixigöti|Vixigôti]], ch'u l'ha purtàu a ina riurganisasiùn da [[Rivêa|Rive(r)a]] e aa recustrusiùn d'Arbenga pe' intervèntu du gene(r)âle [[Flaviu Custansu]], pöi vegnüu fina impe(r)atû. Sti travài, cumensèi du [[417]] e ch'u se ne tröva de mensiùn tantu int'ina targa dedicâ au Flaviu Custansu, cunservâ intu [[Palàssiu Còsta-Du Carettu (Arbenga)|Palàssiu Còsta-Du Carettu]], che int'in tòccu du ''[[De reditu suo]]'' du [[Rutilius Claudius Namatianus|Rütiliu Claudiu Namasiàn]], i trövan in parte de cunfèrme ascì dai scâvi inta sitè. Intu detaju, a ''Albingaunum'' a l'é(r)a vegnüa in impurtante scitu strategicu intu punènte de l'impe(r)u, e pe' stu fètu e ne sun stète rangièi e mü(r)aje, mèntre e custrusiùi au de fö(r)a da sènta e sun finìe in abandùn. Ste lì e sun stète repièi cumme campusanti e sciti sâcri pe'a [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]], ch'a s'é(r)a intu mèntre spantegâ fra i sò abitanti, tantu che du V seculu a gh'è ascì a primma mensiùn d'ün di veschi da sitè, u [[Quinsiu (vescu d'Arbenga)|Quinsiu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 10-11}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 19-20}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref>. Finìa a parèntexi di [[Ostrogöti|ostrugôti]], Arbenga a l'è passâ pe' tòstu in seculu inta ''[[Provincia Maritima Italorum]]'' bizantìna, vegnindune in impurtante sèntru d'aministrasiùn, sêde d'in sò magistràu sivìle e militâre, cu'e pôche testimunianse da l'archeulugìa ch'e fan pröa da cuntinuasiùn di tràffeghi cu'u [[Levante]] e u [[Àfrica do Nòrd|setentriùn de l'Africa]]. A l'ürtimu, a sitè a l'è dunca intrâ inte l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] in moddu dramaticu, cu'a cunquista e u sachezzu da parte di [[Longobàrdi|Lungubardi]] du [[Rotari|Rota(r)i]] ch'u n'ha fètu pèrde pe' pa(r)eggi ànni l'impurtansa e e funsiùi aministratìve che Arbenga a gh'axeva avüu pe' de lungu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', p. 11}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', pp. 56-57}}</ref>. === Scâvi de ''Albingaunum'' === [[Immaggine:Anfiteatro alla fine dello scavo.jpg|miniatura|L'[[Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|anfiteâtru rumàn]] aa fìn di scâvi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], inti [[Anni 1930|ànni '30]]]] L'interesse pe'u passàu rumàn d'Arbenga u l'ha cumensàu a svilüpâse inta segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], ciü o mênu in seculu ciü tardi che inte âtre sitè da mèxima u(r)igine, cu'u primmu persunaggiu ch'u n'ha stüdiàu l'antighitè ch'u l'è stètu u fràtte dumenicàn [[Gio Giacomo Salomonio]]. Vellu, priû du [[Cunvèntu de San Dumenegu (Arbenga)|cunvèntu de San Dumenegu]], ciü che interesâse ae scritü(r)e antìghe ch'e parlan da sitè u s'è dètu da fà ascì pe' sarvâne e stüdiâne e testimunianse archeulogiche, mettendune asemme ina culesiùn cun quantu truvàu inti scâvi du [[1553]] pe' frabicâ e növe mü(r)aje. Fra de ste lì, u l'ha sarvàu l'impurtante targa du [[214]] dedicâ au [[Caracalla|Ca(r)acalla]] daa ''plebs'' ingauna, ancöi scentâ ma dau tèstu cunusciüu grassie aa trascrisiùn fèta dau fràtte. Grassie ascì au travaju du Salomonio, dau [[XVII secolo|Seisèntu]] u gh'è stètu de l'interesse da nubiltè arbenganese pe'e antighitè rumâne, scibèn che pe'u ciü u l'andaxeva versu l'acàttu e l'impurtasiùn de scultü(r)e antìghe o de güstu antìgu da âtre sitè<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', pp. 18-19}}</ref>. I stüddi du Salomonio i sun stèti purtèi avanti da l'[[Alessandro Costa|Alessandro Còsta]], priû e abâte du [[Abasìa de San Martìn (Arbenga)|munastê de l'Ìsu(r)a]], ch'u l'ha fètu trascrìve e memo(r)ie du fràtte dumenicàn, integrandule cu'e növe descuvèrte. Dapöi a gh'è stèta a descuvèrta de de tumbe rumâne cu'a custrusiùn du [[Santua(r)iu da Madonna de Puntelungu|santua(r)iu de Puntelungu]], stüdièi dau [[Nicolò Maria D'Aste]], mèntre, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] i sun sciurtìi i primmi libbri in sce antighitè d'Arbenga, ch'i l'han recampàu pe'a primma votta e cunuscènse d'alantu(r)a in scia sitè. Intu detaju, i se ponen regurdà u libbru du [[Giuseppe Cottalasso]] du [[1820]], quelli du [[Domenico Navone]] e du [[Girolamo Rossi]] da fìn de l'Öttusèntu e ancù i stüddi du [[Giovanni Battista Spotorno]] e de l'[[Angelo Sanguineti]] in sce iscrisiùi rumâne d'Arbenga<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', p. 19}}</ref>. I stüddi ciü mudèrni in sce pôche ruìne d'<nowiki/>''Albingaunum'' i sun cumensèi cu'i intervènti de l'[[Alfredo d'Andrade]], diretû de l'ufissiu pe'a cunservasiùn di munümènti du Piemunte e da Ligü(r)ia, ch'u l'ha fètu recustruì [[U Pilùn (Arbenga)|u Pilùn]] e pià i primmi rilevamènti du cumplessu de [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme]], scampàu ai travài pe' largâ e zine d[[a Sènta]]. A ògni moddu, di scâvi mudèrni e scistematichi i sun rivèi survetüttu cu'e campagne du [[Nino Lamboglia]] che, pe'i quarant'ànni e ciü da sò ativitè, u l'ha stüdiàu tòstu tütte e ruìne d'''Albingaunum'' cunusciüe au dì d'ancöi. Fra i scâvi inandièi a partì dai [[Anni 1930|ànni '30]] i se ponen dunca regurdà, inte l'urdine, quelli aa necròpuli a meridiùn da sitè, a l'[[Anfiteâtru d'Arbenga|anfiteâtru]] e au [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|cumplessu de San Calòcciu]], e pöi i scâvi d'avanguardia au rèlittu da [[Nâve rumâna d'Arbenga|nâve rumâna "A"]], i intervènti a custrusiùi ciü medievâli e, inti [[Anni 1950|ànni '50]], i primmi scâvi in [[Arbenga Veggia]], che, fra l'âtru, i l'han fètu descruvì in tòccu de [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]]. Fra e ürtime descuvèrte e ghe sun stète ancù quelle d'ina pursiùn da ''[[Via Julia Augusta]]'', fèta du [[1994]], da necròpuli a setentriùn da sitè e da [[vìlla rumâna de Lüxignàn]], cun tütta st'ativitè, che u(r)amài a và avanti da tòstu in seculu, ch'a l'ha purtàu aa fundasiùn de istitusiùi dedichèi aa prumusiùn de l'impurtante patrimôniu rumàn d'Arbenga, cumme u [[Müseu Navâle Rumàn]] e u [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', pp. 19-26}}</ref>. == Descrisiùn == === Strutü(r)a === [[Immaggine:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|miniatura|Ciànta tupunumàstica d'[[Arbenga Veggia]], cu'a réa de caruggi ch'a ne duve(r)ea vegnì drìta da l'impiantu da sitè rumâna]] A strutü(r)a da sitè d'''Albingaunum'' a nu l'è gua(r)i cunusciüa intu detaju, scicumme che a pusisiùn da sitè medievâle e mudèrna in simma a quella rumâna, asemme aa presènsa d'in gran depòxitu d'ègua sututèra, e nu l'han permissu di scâvi estesi in [[Arbenga Veggia]], ma numma che di stüddi ciü picìn fèti inte l'ucaxùn d'âtri travài. Fra de sti lì, i scâvi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] inti canti de süd-èst e de süd-ovest da sitè, fèti du [[1955]]-[[1956|56]], i l'han pe(r)ò cunsentìu de pruà ina precisa curispundènsa de [[Mü(r)aje d'Arbenga|mü(r)aje sitadìne]] pe' tütta a sò sto(r)ia, da quelle di tèmpi da [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica Rumâna]] truvèi a quattru metri sutt'au livéllu du terén fìn a quelle du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Lì u s'è descuvèrtu ascì che, inti tèmpi de pâxe du [[I secolo|I]]-[[III secolo|III seculu]], ste mü(r)aje e l'é(r)an stète cacièi zü pe' fâghe de növe custrusiùi, cu'a sitè ch'a s'é(r)a estesa inta ciâna vixìna mênu che versu levante, dunde alantu(r)a a se faciâva drìta in sciu mâ<ref name=":5">{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 30-32}}</ref>. Pe'i àssi ciü impurtanti da sitè, scibèn ch'u manche de cunfèrma archeulogica, a pà tòstu segü(r)a a curispundènsa da [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|vìa de Medaje d'Ò(r)u]] cu'u càrdu màscimu, scicumme ch'a l'è in cuntinuasiùn drìta du [[Viâle Puntelungu (Arbenga)|viâle de Puntelungu]], che pe' cuntru u n'è stètu pruàu a curispundènsa cun l'antìga ''[[Via Julia Augusta]]''. De cuntru u gh'è quarche prublema de ciü cun l'identificasiùn de l'àsse de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]-[[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Ricci]] cu'u decümàn màscimu, scicumme che, versu punènte, u sa(r)ea stètu tapàu da ina grande custrusiùn a üsu pübbricu truvâ du [[1971|'71]] sübitu fö(r)a de mü(r)aje. Pròpiu in scia cruxe(r)a fra u càrdu e decümàn, pe' cuntu d'ina teurìa, u puxeva truvâse u [[Forum|fò(r)u]] da sitè, ma pe'u mumèntu u nu gh'è de pröe da sò pusisiùn<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 32-33}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 13-14}}</ref><ref name=":4">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 13-14}}</ref>. Drentu de mü(r)aje, a réa de vìe e de viöi ch'a traversava a sitè a duveva curispunde, armenu in parte, a quella d'ancöi, dètu che i rèsti de custrusiùi antìghe i g'han in urientamèntu tòstu pa(r)eggiu a quelle vegnüe de dòppu. Mi(r)andu aa cianta urtugunâle d'Arbenga Veggia, u Lamboglia u l'ha fètu a primma prupòsta de recustruì a strutü(r)a d'<nowiki/>''Albingaunum'' cumme quella d'in ''[[castrum]]'', ch'i l'é(r)an traversèi da ina réa de stradde perpendiculâri. Intu detaju, u studiusu u l'ha fètu due prupòste in scia strutü(r)a da sitè: a primma a l'è quella da presènsa d'in grande isulàu au sèntru da sitè, determinàu dai àssi de [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]] e de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], du tüttu paralêli au càrdu e au decümàn màscimu. Repiandu a furma de stu lì, u se pu(r)ea dunca truvà ina spartisiùn da sitè inte duzze blòcchi tòstu pa(r)eggi fra de liâtri, marchèi da de vìe che pe'u ciü e cuincidden cun quelle d'ancöi. A segunda prupòsta du Lamboglia, fèta dòppu di scâvi du '55-'56, a vu(r)ea che de cuntru sta réa a fusse ciü strêta, a blòcchi tòstu squadrèi de 35 metri pe' 40, dimensciùn scimile a l'''[[Actus (ünitè de mesü(r)a)|actus]]'' rumàn, de ciü o mênu 35,5&nbsp;m. A ògni moddu, tütt'asemme, sti isulèi i rivavan a cruvì in'estensciùn de ciü o mênu 7,5&nbsp;ha, cu'ina sitè che, drentu ae mü(r)aje, a nu l'é(r)a gua(r)i grossa e ciü picìna de ''[[Albintimilium]]'', cumme du rèstu cunfermàu dau [[Strabo|Strabùn]] che, du [[I secolo a.C.|I seculu primma de Cristu]], u dà a ''Albingaunum'' numma che u titulu de ''pòlisma'', in cangiu du ciü impurtante ''eumegétes'' duve(r)àu pe'a sitè de l'[[Intemelia]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 32-34}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La pianta della città'', p. 41}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":4" />. Inti ànni du sò màscimu splendû, ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], ''Albingaunum'' a s'è pe(r)ò estesa au de fö(r)a de mü(r)aje, dund'i sun stèti truvèi i rèsti de pa(r)egge custrusiùi. A meridiùn da sitè, in diresiùn de dund'u se duveva truvà u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu]], e ruìne truvèi inta gè(r)a d[[a Sènta]] e g'han in urientamèntu pa(r)eggiu francu ae custrusiùi du sèntru, fètu ch'u l'è segnu de in'espansciùn da sitè ch'a l'è stèta urdinâ e prugetâ cun atensiùn. I növi quartèi, intu detaju, i l'é(r)an rivèi fìn a cunfinà cu'a cuscì dìta [[Necròpuli meridiunâle d'Albingaunum|necròpuli meridiunâle]], de custrusiùn ciü antìga, che defèti a l'è gi(r)â int'ina mane(r)a dife(r)ènte, de prubabile segundu u percursu da ''Via Julia Augusta''. Sta strutü(r)a inte l'espansciùn sitadìna a se tröva ascì versu punènte, tantu che i rèsti da custrusiùn pübbrica du [[I secolo|I seculu]] truvâ fö(r)a de mü(r)aje i sun vurtèi au mèximu moddu de quelli in Arbenga Veggia. A l'ürtimu, sübitu fö(r)a daa sitè, e sun stète truvèi ancù de necròpuli, tütte facièi in scia ''Via Julia Augusta'', cun l'üna ch'a l'é(r)a [[Necròpuli setentriunâle d'Albingaunum|a setentriùn]], d'ancöi in sciu viâle de Puntelungu, mèntre l'âtra a l'é(r)a a meridiùn da sitè, estendenduse daa gè(r)a da Sènta fina in sciu briccu d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 34-38}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La pianta della città'', p. 42}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 14-16}}</ref><ref name=":4" />. A dife(r)ènsa da situasiùn ai tèmpi de l'impe(r)u, a nu l'è gua(r)i cunusciüa l'evulusiùn de ''Albingaunum'' inte l'[[Tàrda antighitæ|etè tardu-antìga]]. L'intervèntu ciü impurtante, testimuniàu tantu dai scrìti che inti scâvi, u l'è stètu quellu da recustrusiùn de mü(r)aje da sitè a l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]], cumandâ dau generâle [[Flaviu Custansu]] e frabichèi pròpiu dund'e gh'é(r)an e primme mü(r)aje di tèmpi da Repübbrica, cun Arbenga ch'a s'è cuscì turna strêta inte quelli cunfìn. De quellu seculu i se sun svilüpèi ascì i cumplessi religiusi ''extra moenia'' de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]] e de [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|San Calòcciu]], fèti rispetivamènte da vixìn ae necròpuli a setentriùn e a meridiùn da sitè, cun quelli sciti ch'i l'han cuscì cunservàu de funsiùi de campusanti, mèntre e custrusiùi pübbriche au de fö(r)a de mü(r)aje e l'é(r)an zà stète abandunèi e, in parte, duve(r)èi turna cumme campusanti. A ògni moddu, dai scâvi u pà che fina in Arbenga Veggia a sitè a se fusse strêta, cun di söi de zettu e de mate(r)ia urganica ch'i fan pröa de sciti duve(r)èi pe' l'agricultü(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 41}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 16-17}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16-17}}</ref>. === Custrusiùi === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|U palàssiu du ''castrum'' avanti du [[1938]] Studio della pianta dell'anfiteatro romano di Albenga.png|Ciànta de l'anfiteâtru Pianta delle terme romane di Albenga.jpg|Ina cianta de tèrme da sitè Piloni dell'acquedotto romano emergenti nel Centa.jpg|Di pilùi de l'acquedòttu Mappa dei monumenti funerari della via Iulia Augusta.jpg|Cianta da necròpuli du Munte </gallery> * ''Castrum'': u ''castrum'', o castéllu da [[Pòrte da Ma(r)ìna (Arbenga)|Pòrte da Ma(r)ìna]], u l'é(r)a ina furtificasiùn ch'a se truvava intu mezzu de mü(r)aje de levante, a prutesiùn da pòrte ch'a g'ha dètu u numme. Intu ''castrum'', caciàu zü du [[1938]], i se puxevan ancù vegghe di grossi blòcchi de [[prìa de Cixàn]], de prubabile u(r)igine rumâna, missi a furmà due tûre ch'u ghe sciurtiva intu mezzu u decümàn màscimu da sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VI, ''Le mura'', p. 138}}</ref>. * ''Domus'' de süd-ovest: a l'è l'ünica custrusiùn privâ in [[Arbenga Veggia]] a êsse stèta stüdiâ cu'in scâvu, missa intu cantu de süd-ovest de mü(r)aje. Sta ''domus'', che fòscia a s'estendeva fìn au [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|càrdu màscimu]], a l'è stèta datâ au [[I secolo|I seculu]] e, intu detaju, a parte scavâ a l'è u sò fundu, cu'in ''[[peristylium]]'' a quattru làtti dund'u se ghe druviva, fòscia, in ninfeu. Inti rèsti de sta strutü(r)a, caciâ zü du [[V secolo|V seculu]] pe' fâghe passà e növe mü(r)aje da sitè, u gh'è stètu truvàu ascì di rèsti de pitü(r)e<ref name=":6">{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 38}}</ref>. * Mü(r)aje da sitè: e mü(r)aje ch'e seran Arbenga Veggia, scibèn ch'e sun stète rangièi pa(r)egge votte, e g'han de fundasiùi de l'etè rumâna, quand'e sun stète recustruie armenu due votte. U primmu gì(r)u de mü(r)aje u remunta defèti a l'etè da [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica Rumâna]] e, cu'u màscimu splendû da sitè ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], u l'é(r)a stètu caciàu zü pe' cunsentì aa sitè de spandise. De dòppu, cu'a recustrusiùn d'''Albingaunum'' cumandâ dau [[Flaviu Custansu]] du [[V secolo|V seculu]], a sitè a s'è turna strêta inte sò mü(r)aje, cu'e növe furtificasiùi ch'e curivan pròpiu in curispundènsa de quelle antìghe<ref name=":5" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VI, ''Le mura'', pp. 133-135}}</ref>. * Custrusiùn a ''ambulacrum'': a l'è ina grande custrusiùn pübbrica descuvèrta a punènte da sitè, sübitu fö(r)a du gì(r)u de mü(r)aje, intu cursu d'in scâvu du [[1970]]-[[1971|71]]. Daa pursiùn stüdiâ u s'è descuvèrtu che sta strutü(r)a a gh'axeva ina cianta a quattru làtti, de 32 mêtri pe' 29,50 de dimensciùn, cun tüttu in ''[[ambulacrum]]'', in pòrtegu, de 4&nbsp;m de larghessa ch'u ne faxeva u gì(r)u, cu'in abside ch'u se ghe druviva aa mitè de ün di làtti e in basamèntu squadràu ch'u l'è stètu descuvèrtu intu mezzu du curtì. Sta custrusiùn, datâ inti söi du [[50]]-[[60]] dòppu Cristu, a nu l'è stèta ancù bèn identificâ e, fòscia, a gh'axeva de funsiùi de mercàu o de scitu religiusu, cu'in munümèntu che de prubabile u se truvava in sciu basamèntu au sò sèntru<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', p. 37}}</ref>. * ''Campus'': u ''campus'', in ciàn ch'u puxeva êsse duve(r)àu pe' de ativitè spurtìve o militâri, u l'é(r)a in scitu pübbricu d'''Albingaunum'' cunusciüu numma che pe'a sò mensiùn int'ina targa, dund'u se regòrda cumm'u secce stètu dunàu aa sitè da in ''[[Aedile|aediles]]'' de l'imprinsippiu du [[I secolo|I seculu]], ch'u nu n'è restàu u numme. Daa strutü(r)a de âtre sitè rumâne podâse che u ''campus'' u se truvesse da rènte ae tèrme, mèntre in'identificasiùn cu'a custrusiùn a ''ambulacrum'' a nu curispunde(r)ea pe'a presènsa di sò pòrteghi, scicumme che inta targa u se fà de mensiùn du ''campus'' cumme seràu da ''maceriae'', de mü(r)aje<ref name=":6" />. * Tèrme: u gran cumplessu de tèrme, in parte stüdiàu inti primmi [[Anni 2000|ànni du 2000]], u se tröva in scia zina drìta da Sènta dunde, de dòppu, u gh'è stètu frabicàu ascì u [[Cumplessu de San Clemènte (Arbenga)|cumplessu de San Clemènte]], missu da rènte, fòscia, au pòrtu rumàn. Ste tèrme e sun stète in funsiùn fra u [[I secolo|I]] e [[III secolo|III seculu]], pe' êsse duve(r)èi a l'ürtimu cumme câva de mate(r)iâle da custrusiùn, tantu ch'u nu s'è sarvàu tòstu pe' ninte u cumplessu de decu(r)asiùi ch'u gh'é(r)a. Inte tüttu, u cumplessu u cruviva in'estensciùn de armenu 2.000 m², pe' ina lunghessa de 60 mêtri in diresiùn punènte-levante e ina vintêna de stansie e strutü(r)e pe'u mumèntu scavèi. Fra de ste lì, e sun stète identifichèi ina piscìna a l'avèrtu (''[[natatio]]''), in ''[[frigidarium]]'', ina stansia pe' cangiâse (''[[apodyterium]]''), ina parte picìna du ''[[calidarium]]'', u ''[[tepidarium]]'', ina palèstra (''[[palaestra]]'') e pa(r)egge stansie ch'e duvevan êsse di fundi o di âtri lucâli de servissiu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 98-107}}</ref>. * Acquedòttu: de l'acquedòttu rumàn d'Arbenga e se cunuscen e fundasiùi de növe pille, misse inta gè(r)a da Sènta. De de lì, a strutü(r)a a duveva andà avanti versu e culìne ch'e seran a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] a meridiùn, de dunde a sitè a piava l'ègua ch'a ghe serviva<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', p. 98}}</ref>. * Anfiteâtru: l'anfiteâtru u se truvava au de fö(r)a de sitè, in scia culìna d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] e culegàu aa ''[[Via Julia Augusta]]'', dund'u l'è stètu identificàu pe' primmu dau [[Alfredo D'Andrade|D'Andrade]] e scavàu dau [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] a partì dai [[Anni 1930|ànni '30]]. L'anfiteâtru u l'è stètu frabicàu ciü o mênu du [[II secolo|II seculu]], fòscia intu scitu de l'antìga sitè de ''[[Albium Ingaunum]]'', e u nu l'é(r)a gua(r)i grossu, cu'ina furma a elisse de 72,80&nbsp;m pe' 52,20&nbsp;m e ina ''cavea'' larga 7 mêtri. Pe'a sò custrusiùn u gh'è stètu de besögnu de pa(r)egià u terén dund'u se tröva, che defèti u l'è rembàu in sc'in terapìn pe'u sò làttu a setentriùn mèntre a meridiùn u s'è duvüu sccianâ e prìe ch'e sciurtivan dau fundu. I scâvi i l'han purtàu aa lüxe numma che l'intrâ de levante, de dund'u se finiva drìti inte l'a(r)ena<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 146-150}}</ref>. * U Pilùn: l'ünica de ruìne de ''Albingaunum'' a êsse stèta pe' de lungu aa vista, u l'è u munümèntu fünera(r)iu ciü cunusciüu d'Arbenga, parte da necròpuli du Munte e du tìpu dìtu a "tûre", ch'u duve(r)ea remuntà au [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]]. U Pilùn u l'è stètu rangiàu dau D'Andrade du [[1893]], ch'u u l'axeva inta pratica recustruìu a l'intregu, pe' êsse danezàu inte l'ürtima guèra. A sò furma a l'è a pilla in sce trèi livélli, d'ancöi âta 7,5 mêtri, ch'i se strenzen de manimàn ch'u se munta, fèta de drentu de ciümèntu e cuvèrta a reu de bluchetti de prìa au de fö(r)a<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 142-145}}</ref>. * Necròpuli de setentriùn: a l'é(r)a in Puntelungu, faciâ da punènte in scia ''Via Julia Augusta'', che chi a passava in curispundènsa du [[Viâle Punteluntu (Arbenga)|Viâle]] d'ancöi. I scâvi i n'han fètu truvà due pursiùi, üna a duxèntu mêtri daa [[Pòrte de Mu(r)ìn]], dau Rugettu, e l'âtra ciü luntàn daa sitè, a l'in gì(r)u di rèsti de [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|San Vitû]]. Inta primma parte i sun stèti truvèi sinque munümènti fünera(r)i du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]], missi tütti in fi(r)a e facièi in scia vìa, ch'u se gh'è truvàu di risöi. Inte l'âtra pursiùn e sun stète truvèi de testimunianse survetüttu da primma [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], scibèn ch'e nu mancan de mü(r)aje rumâne daa funsiùn nu gua(r)i cè(r)a, cu'e tumbe ch'e rivavan fina dau [[Santua(r)iu da Madonna de Puntelungu|santua(r)iu de Puntelungu]], dund'i sun sciurtìi di rèsti fìn dai tèmpi da custrusiùn du santua(r)iu, du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a nord del centro storico'', pp. 162-166}}</ref>. * Necròpuli de meridiùn: a meridiùn d'''Albingaunum'' i se truvavan dui cumplessi fünera(r)i, tütti dui facièi in scia ''Via Julia Augusta'' e cunusciüi cumme a necròpuli da Sènta e a necròpuli du Munte. A necròpuli da Sènta a se cumpune de pôchi rèsti de mü(r)aje inta gè(r)a da scciümè(r)a, lighèi a ciü munümènti fünera(r)i de difissile stüddiu e datasiùn, che pe'u tìpu de tumbe i duve(r)ean remuntà au [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]]. Andandu apröu aa vìa, a necròpuli a se spandeva dunca in sciu Munte, cun di munümènti cumme quelli dunde pöi u s'è frabicàu u [[Cumplessu de San Calòcciu (Arbenga)|cumplessu de San Calòcciu]] e cumme u Pilùn. A cuncentrasiùn ciü impurtante de strutü(r)e a se tröva pe(r)ò cumme che a vìa a vegne cianélla, cun tütta ina fi(r)a de munümènti ch'a se ghe faciava d'in sciu fiancu de munte, pe' növe custrusiùi descuvèrte inte tüttu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''L'area a sud del centro storico'', pp. 120-123}}</ref>. * Pòrtu: u pòrtu d'''Albingaunum'' u se duveva truvà a meridiùn da sitè, int'ina pusisiùn ch'a nu l'è du tüttu cè(r)a scicumme che, cu'u cangiu du percursu da scciümè(r)a, u l'è finìu du tüttu interàu. I ünichi rèsti che, fòscia, i se pu(r)ean ligà au pòrtu i sun quelli truvèi inta gè(r)a da Sènta de pôcu ciü a munte du [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], cumpòsti da ina spessa strutü(r)a de batümme missa de traversu rispettu aa sitè, ch'a l'ave(r)ea pusciüu funsiunà cumme mö o banchìna pe' l'acòstu de nâve<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La città e il suo assetto'', pp. 35-36}}</ref>. === Vìe === [[Immaggine:Via Julia Augusta (Arbenga-Arasce)-Vista 04.jpg|miniatura|U tòccu, fòscia, u(r)iginâle da ''[[Via Julia Augusta]]'' fra [[Arbenga]] e [[Arasce|A(r)asce]]]] Daa primma etè de l'impe(r)u, a sitè d'<nowiki/>''Albingaunum'' a l'é(r)a traversâ da l'impurtante ''[[Via Julia Augusta]]'' che, tantu grassie a vella che pe' mezzu da réa de vìe ciü picìne ch'e se ghe deramavan, a l'è stèta de primma impurtansa pe' l'integrasiùn de l'[[Ingaunia]] inta rumanitè. Stu fètu u l'è ve(r)u fina pe'e lucalitè ciü picìne de l'entrutèra, dund'e ghe rivavan di viöi segunda(r)i, cumm'a fà pröa a descuvèrta de se(r)amiche du [[Lassio|Lassiu]], da [[Gallia]] e da [[Spagna]] inte di sciti archeulogichi de [[Castrevegliu|Casterveggiu]] e de [[Cravaüna]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', p. 47}}</ref>. Intu detaju, a grande vìa a traversava a [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] da setentriùn a meridiùn, passandu ciütòstu da vixìn aa còsta e cegandu u sò percursu quand'a traversava a sitè, dund'a ghe intrava in curispundènsa da [[pòrte de Mu(r)ìn]] pe' vegnì u [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|càrdu màscimu d'''Albingaunum'']] e sciurtine dunca pe'a [[Pòrte de l'A(r)òscia (Arbenga)|pòrte de l'A(r)òscia]]. Pe'a pursiùn arbenganese da ''Via Julia Augusta'' e sun stète truvèi de testimunianse survetüttu intu tòccu ecstra-ürbàn au de là d[[U Munte (Arbenga)|u Munte]] e [[Viâle Puntelungu (Arbenga)|in Puntelungu]], dunde in scâvu inti [[Anni 1990|ànni '90]] u l'ha fètu descruvì ina masiciâ larga 4,20&nbsp;m e âta ciü o mênu 65 citti, duve(r)â pe' di seculi au puntu che, pe' fà frunte ai depòxiti purtèi dae bü(r)e d[[a Sènta]], a l'è stèta arsâ ciü votte<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', pp. 51-53}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 169-176}}</ref>. Ciü difissile a l'è pe' cuntru a recustrusiùn da réa de stradde ciü picìne ch'e menavan a l'entrutèra, scicumme ch'u nu se n'è sarvàu di tòcchi e u se pò numma che pruâle a tracià segundu e vìe mensunèi inte l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], a cumensà dai statüi du [[1288]]. Üna de ste vìe a partiva d'inta ''Julia Augusta'' intu cumün d[[U Sejô|u Se(r)iâ]], pe' rivà fina in sce culìne d[[a Peagna]], dund'i ghe duvevan êsse de tegnüe e de custrusiùi de campagna. Dapöi u gh'é(r)a a vìa, bèn impurtante, che menandu a setentriùn a passava dunde ancöi u se tröva [[Leca (Arbenga)|Leca]], pe' intrà dunca inta [[valâ du Neva]]. De de lì, traversàu u [[Còlla de San Benardu|San Benardu]], a rivava fina inta [[valâ du Tàna(r)u]] mèntre ina sò deramasiùn a passava in [[Burmia (valä)|Burmia]] pe' mezzu du [[Còlla du Scravagliùn|Scravajùn]]. Au sò imprinsippiu, intu detaju, sta vìa a custezava a scciümè(r)a d'in scia sò zina de mancìna, partindune d'inta ''Julia Augusta'' a levante du [[Puntelungu (Arbenga)|Puntelungu]], dunde alantu(r)a a gh'é(r)a a gè(r)a da Sènta. Int'in moddu pa(r)eggiu, in'âtra vìa a muntava sciü pe'a [[valâ du Pennavai(r)e]], cu'in depòxitu archeulogicu descuvèrtu intu cumün de [[Cravaüna]], e üna sciü pe' [[Valâ de l'A(r)òscia|quella de l'A(r)òscia]], cu'ina deramasiùn pe'a valâ de l'[[Rian Iveia|Arveju]], dunde fòscia u gh'é(r)a in paisettu de campagna. A l'ürtimu, a meridiùn d'''Albingaunum'' e gh'é(r)an ascì de âtre vìe ciü che a ''Julia Augusta'': üna a menava versu [[Vaìn]], dund'u duveva truvâse u [[Pòrtu d'Arbenga|pòrtu da sitè]], asemme a in'âtra ch'a muntava in sciu Munte, dìta ''strata romana'' fina du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Inte sta diresiùn, d'inta ''Julia Augusta'' a se destaccava da vixìn a [[Cunvèntu de San Calòcciu (Arbenga)|San Calòcciu]] ancù ina vìa ch'a ligava e tère d'ancöi de [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] e [[Villanöva]], pe' muntà de de lì sciü pe'a [[valâ du Le(r)ùn]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Viabilità e territorio'', pp. 54-57}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|Cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', pp. 176-183}}</ref>. == Terito(r)iu == A sitè de ''Albingaunum'', in qualitè de ''[[municipium]]'', a l'é(r)a u sèntru aministratìvu d'in terito(r)iu ciütòstu estesu, spantegàu inta pursiùn da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] cumpresa pe'a ciü parte inta regiùn stò(r)ica de l'[[Ingaunia]]. Intu detaju, u l'è stètu puscibile truvâne l'estensciùn pe' mezzu de mensiùi aa ''[[gens Publilia]]'', quella ch'a gh'é(r)a iscrìta a sitè, cuntegnüa inte epigrafe d'etè rumâna truvèi inta regiùn. U s'è cuscì descuvèrtu che u terito(r)iu du ''municipum'' u repiava i sciti primma ucupèi dae trebü ligü(r)i di [[Ingauni]] e di [[Epanterii]], e ciü tardi curispundènte ascì a quellu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]], estesu lungu a [[Rivêa|Rive(r)a]] da[[U Finô|u Finâ]], a levante, fin'a [[Sanremu|Sanremmu]], a punènte. Lì u cunfinava, rispetivamènte, cu'i municìpi de ''[[Vada Sabatia]]'' e de ''[[Albintimilium]]'', mèntre versu i bricchi e tère ingaune e se spandevan inte l'âta [[valâ du Tàna(r)u]], fòscia fin'a [[Seva]]. U cunfìn de levante u muntava dau Finâ versu l'entrutèra passandu pe'u [[Pora (sciüméra)|sciümme Po(r)a]] e, traversàu u [[Colla du Merögnu|Me(r)ögnu]], u rivava au [[Tànnôu|Tàna(r)u]] pe'a [[Burmia (sciümme)|Burmia]] e a [[Sevetta (sciümme)|Sevetta]]; quellu de punènte da Sanremmu u duveva pe' cuntru muntà sciü pe'a [[valâ de l'Armea]] fin'au [[Munte Pertegâ]], de dund'u l'andaxeva apröu au [[Negrùn (turènte)|turènte Negrùn]] fina intu Tàna(r)u<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 14}}</ref>. Intu terito(r)iu du ''municipium'', ai tèmpi de l'impe(r)u, fö(r)a da sitè i se truvavan di âtri paìsi ciü picìn, frabichèi survetüttu lungu a còsta e de spessu intu scitu de vilaggi ciü antìghi, de l'[[Etæ do færo|etè du fèru]], mèntre l'entrutèra u l'é(r)a ucupàu da [[Villa rustica|vìlle rüsteghe]] e tegnüe pe'e ativitè lighèi aa tèra, ai boschi e ae béstie. Fra i sciti cunusciüi au dì d'ancöi, a levante d'''Albingaunum'' a se truvava in'urganisasiùn da ciâna in scia còsta segundu in mudélu a vìlle, traversèi daa ''[[Via Julia Augusta]]''. Intu detaju, inte l'Ingaunia de levante e sun cunusciüe due vìlle rüsteghe, l'üna in sciu cunfìn fra [[Tuiran|Tui(r)àn]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e l'âtra inte l'entrutèra d[[a Prìa]], ciü che due ''villae maritimae'' intu terito(r)iu de [[Löa]]. Inta [[ciâna d'Arbenga]] e se cunuscen ascì de âtre tegnüe, spanteghèi fra [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Cixan|Cixàn]] e di âtri sciti, mèntre a punènte da sitè u se tröva a ''[[mansio]]'' de ''[[Lucus Bormani]]'', fra [[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]] e [[San Bertumé (cumüna)|San Bertumê]], cu'in scitu archeulogicu che, inte sti cumüi, u cumprende ascì de vìlle rüsteghe, de cà di tèmpi de l'impe(r)u e de custrusiùi pübbriche. Ancù ciü a punènte i sun stèti truvèi i rèsti d'in paìse de campagna a[[I Ciài (Imperia)|i Ciài]] d'[[Imperia|Impe(r)ia]], d'ina furnaxe a [[San Steva a Mâ|San Steva au Mâ]] e d'in scitu pe'u travaju du fèru in sciu [[Munte Follia]]. A l'ürtimu, versu i cunfìn du ''municipium'', u se tröva ancù a ''mansio'' de ''[[Costa Balenae]]'', intu cumün d[[A Riva (cumüna)|a Riva]], e d'ina ''villa maritima'' cun pertinènse vixìn a [[Büssana]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Albingaunum'', pp. 12-13}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=Albingaunum - Albenga (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2025-07-23}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Çitæ antîghe]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] 2xso4b1ruxlvrv7owemuvmv19h8lxiu 0 32077 274685 273314 2026-10-09T21:43:17Z Michæ.152 13747 rev. 274685 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}} {{Léngoa |nómme = Dialetu uaröxiu |altnómme = dialétto oâdéize (zenaise), dialèt ovadèis (piemuntaise) |pronónçia = /wa'ɹøːʒu/ |stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]] |regioîn = {{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]<br />([[Uà|Uä]]) |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]] |fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]] |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallo-itäliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]] |fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]] |fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] |fam9 = '''Uaröxiu''' |mappa = Dialetu uaröxiu (1).jpg |didascalia = Mäppa du teritoriu d'l'Uvadaise: tra i parlè d'tipu ligüre u i a sulamainte quei ‘nt'i cumüni a Est d'Uä e d'Seivan (blö), anvece i ätri i soun d'tipu piemuntaise (celascte). |estræto = '''[[Diciaraçión universâle di dirìtti umâni|Diciarasioun universäle di diriti d'l'omu]], art. 1''' <br/>Tücci i omi i näsciu liberi cun ra mëxma dignitä e i mëxmi diriti. I han raxioun e cusciainsa e i devu cumpurtese i öin cun l'ätru c'me s'i fisu fradei. }} U '''dialetu uaröxiu''' l'é ei parlè lucäle dra çittä d'[[Uà|Uä]], 'ntra pruveincia d'[[Lisciandria]], che, se bain che l'é 'ndràinta a ra zona dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali. Profilo storico e antologia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TSA1283669|ànno=2009|editô=Le Mani|çitæ=Recco|léngoa=IT|volùmme=vol. 1}} {{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/domande/|tìtolo=Carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-10-07}}</ref><ref>Enciclopedia Treccani: [https://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti-liguri_(Enciclopedia-dell'Italiano)/ liguri, dialetti] </ref>, a musctra impurtanti infruainse dra [[Léngoa piemontéize|leingua piemuntaise]]<ref>Colombo Gajone, [https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf Antologia Ovadese, poesie e canzoni scelte seguite da I limugni du De', epigrammi inediti a cura di Emilio Costa]; Ovada, Accademia Urbense, 1963 </ref> == Sctoria e letratüra == === Ei cuntasctu === Ant'u xvilupu du dialetu uaröxiu l'hä avü in rolu impurtante ia relasioun cui parlè ligüri centräli: ra çittä d'Uä l'é sctäia difäti streciamainte liäia a ra sfera d'infruainsa ligüre, scpecialmainte dai [[1277]], quande i [[Malaspin-na]] i l'han vendoua a ia [[Repùbrica de Zena|Repüblica d'Zena]], fein-na a i [[1814]], quande l'é pasäia a u [[Regno de Sardegna|Regnu d'Sardegna]]. Ad ogni modu, se bain che is legame cun Zena l'é sctä forte, ra natüra geugrafica d'Uä l'hä purtä sainsa dübiu anche ai cuntribütu dra cultüra e di parlè dei [[Munfrä]]. C'scì Uä l'é saimpre sctäia 'ntra sò sctoria in pounte a 'nmasu a ia realtä [[Liguria|ligüre]] e a quela [[Cianûa padann-a|padan-na]]: d'ätra pärte, as truäva 'ntra [[Scträ du Zuvu]], che zä da u XIII seculu a culegäva ra rivera cun ra cianüra lisciandrèin-na e cui Munfrä, ben bain prima dra custrusioun dra [[Scträ du Tüichein]] ant'ei [[1870]]. [[File:Map italy monferrato CG 67 CARTA GEOGRAFICA la quale rappresenta lo stato della REPUBBLICA DI GENOVA partita nella Riviera di Levante e di Ponente.jpg|thumb|Mäppa dra Repüblica d'Zena]] An generäle, ei testimunianse leträrie di parlè d'l'[[Ôtrazôvo|Ultrezuvu]] “sctoricu” i soun poche, xliäie an relasioun a ra geugraféia lenguistica e scärse riscpatu a ra sctoria leträria. A livelu lucäle, difäti, de d'lä d'cäca tema che us ripeta, ei tensciùgni d'sci autui i soun tropu diferainti, c'scì cume diferainte l'é ra tendainsa culturäle di diversci periudi sctorici, saimpre dipendainte da mudelli d'föra o avxein, aura zenaixi e ligüri, aura munfrigni e piemuntaixi, aura nasiunäli. Us träta dounca d'tascti d'ucaxioun (per esaimpiu, sturnèlli d'fascta, pueséia d'invetiva) d'üzu streciamainte lucäle, mä anche d'opere che i miru a tradisiùgni leträrie d'ciü läigu rescpìru<ref> {{Çitta publicaçión|outô=Anselmo Roveda|ànno=2023|tìtolo=La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo|editô=Editrice Zona / Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|volùmme=Ei fóe dei ferguò|pp=65-67|léngoa=IT|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf}} </ref>. === U Satçaintu === Ra testimuniansa scricia ciü antiga du dialetu uaröxiu che am é 'riväia a pä ese ra tradusioun dei prime çinquanta ötave dra [[A Gerusalemme liberâ|''Geruzalemme liberäia'']] du Tasso, cumpeia 'nt'u Satçaintu e cunseiväia 'nt'l'archiviu Büffa d'Uä<ref> Colombo Gajone, [https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf Antologia Ovadese, poesie e canzoni scelte seguite da I limugni du De', epigrammi inediti a cura di Emilio Costa]; Ovada, Accademia Urbense, 1963; pag. 7 </ref> (Anselmo Roveda u mensoun-na is tasctu c'me “persu”<ref> Anselmo Roveda: [https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo], pag. 66 </ref>). 'Nt'ei [[1783]] ei pueta arcädicu [[Benedetto Büffa|Benedettu Büffa]] ([[1737]]-[[1784]]) u funda l'[[Accademia Urbainse]], n'asuciasioun che l'é ancura ativa 'ntra difuxiòun e valurizasioun dei patrimoniu sctoricu, artisticu, lenguisticu e folcloristicu d'Uä. === U Risurgimaintu === Tra l'Ötçaintu e ra prima metä du Növçaintu ra prudusioun leträria an uaröxiu a cunuscia in mumaintu d'fiuritüra, an linea cun ra tendainsa, alura difüza an tüta l'Itälia, a l'interasse pei cultüre pupuläri e i tradixiugni dei regiugni<ref>Toso 1989-1991: V/1, 28 </ref>. [[Dumenicu Büffa]] ([[1818]]-[[1858]]), che l'é sctä prima d'tütu furtemainte 'mpegnä 'ntra pulitica dei sò taimpi, a l'imprinçipi c'me espunainte dra snisctra muderäia e pöi du liberalixmu d'[[Cavour]], u tröua pärte 'ntra sctoria dra letratüra an uaröxiu ascì. 'Ntra sò vita l'é sctä fundatù dei giurnäle ''Lega Italiana'' (1848), depütä a ra Cämera du [[Regno de Sardegna|Regnu d'Sardegna]], Minisctru d'l'Agricoltüra e dei Cumerciu suta i guverni Gioberti-Chiodo e per finì Cumisäriu pleniputensäriu dra pruveincia d'Zena suta ei guvernu Cavour per risulvai ei bulezümi d'ispirasioun [[Giöxeppe Mazzin|mazinian-na]]. Dai pountu d'viscta leträriu, Dumenicu Büffa l'é sctä però anche ei prim folclorista 'nt'ei cuntasctu ligure-subalpein e ei prim leträ du Regnu d'Sardegna a antainde u sctüdiu dei tradixiugni pupuläri cume quesccioun [[filologica|filulogica]]. D'ätra pärte, pr'u sctüdiu dei testimunianse che l'avaiva 'rgü, l'hä elaburä in fein sisctema metudulogicu d'riçeica, d'critica di tascti e suvratütu d'ortugraféia dialetäle. L'opera ch'a droba is sò primätu l'é u ''Saggio di sapienza popolare'', c'mensä 'nt'ei [[1838]], ch'u cuntegna 281 pruveibi 'rgüi 'ntra zona d'[[Uà|Uä]], 'ntra valä d'l'[[Ùiba]], a [[Turin|Turein]], a [[Zena]] e an çima a i brichi dra [[Ligüria]] centräle. Per de ciü, in manuscriciu dra sò ''Raccolta di canzoni popolari'', c'mensäia 'nt'ei [[1840]], u sarä drubä da [[Costantino Nigra]], che da lé u l'avaiva avü, per scrive l'opera ''Canti popolari del Piemonte'' (1888). [[File:Domenico Buffa.jpg|thumb|Dumenicu Büffa]] [[File:La biunda di Voghera.jpg|thumb|Ra cansoun “''La biunda di Voghera''”, 'ntra sò verscioun uaröxia, che Costantino Nigra l'hä pöi ripiä da ra lesioun d'Dumenicu Büffa]] Cuntempuräneu d'Dumenicu Büffa, prutaguniscta du [[Risorgiménto|Risurgimaintu]] a Uä e demucraticu radicäle 'nt'ei cuntasctu puliticu du sò taimpu, [[Tognin Rebbora|Tugnein Rebbora]] ([[1815]]-[[1861]]) l'é sctä autù d'cansugni e sunetti a tema patrioticu e celebrativu. Dra sò prudusioun, tra ätre pueséie an [[Léngoa italiànn-a|italian]], us mensoun-na ''Zobbia grassa ant Uò'', scricia an ucaxioun d'l'emanasioun du [[Sctatütu Albertein]] ant'ei [[1848]], e trai sunetti dedicäi a i surdäi uaröxi dra [[Prima Uèra d'Indipendainsa|Prima Uèra d'Indipendainsa]]. {{Çitaçión|Quélli de Taieu e quélli de Scirvàn</br> Boìn amîxi anche saiân</br> Tùtti i âtri, e quélli da Ròcca</br> Parliân da mæxima bócca,</br> Se beviâ a-a mæxima bròcca.</br>|Tugnein Rebbora: da ia pueséia ''Zobbia grassa ant Uò'' (1848)|Quei d'Tajeu e quei d'Servan</br> Bougni amixi anche i saran,</br> Tucci i atri, e quei dra Rocca</br> I parlran dra maesma bucca,</br> Ous bevrà a ra maesma brocca.</br>|lingua=ov}} Ant'ei cuntasctu di canti pupuläri e dei fòre d'tradisioun us ricorda ei testimunianse 'rgoue an giru a Uä, se bain che de scpesu presentäie c'me “ligüri” o “zenaixi”, e püblicäie da [[Oreste Marcoaldi]] an'ei [[1855]]. === Ra rivulusioun indüstriäle === Ei maisctru d'sccöra [[Francesco Carlini]], che l'avaiva zä staisu an italiàn u saggiu ''Cenni storici su Ovada'' ([[1874]]), 'nt'ei [[1881]] u cumpoun-na ia pueséia satirica ''Ra carossa do diao'', an ucaxioun dra custrusioun dra [[feruveia tra Növe e Uä|feruvéia tra Növe e Uä]]. Ei cumpunimaintu, ançertä an çima a u tema d'l'ignuransa pupuläre, dra superstisioun e du rigettu c'me reasioun ai prugressu tecnulogicu, l'hä avü in gran suciasu a u taimpu e l'è sctä adatä fein-na pr'u teätru da pärte d'na cumpagnéia lucäle d'atui. [[File:Ovada - Stazione FVO - 1907.jpg|thumb|Ra sctasioun dra [[tramveia Növe-Uä|tramvéia Növe-Uä]] (1907)]] === Ei dou uère mundiäli === [[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]] ([[1878]]-[[1973]]) l'é vissü per diversci ägni a Uä, dounda l'hä laurä c'me antiquäriu e l'hä c'mençipiä ra sò cariera d'leträ sulu 'nt'ei cuntasctu du disäxiu suciäle dei prim dopu uèra. Difäti, 'nt'ei [[1919]] u püblica 'nt'ei ''Corriere delle Valli Stura e Orba'' ia pueséia ''Mangia ti ca mangiu mi'' e, l'ännu dopu, ''U crescia tutu'', dui cumpunimainti che i denounsiu ra trägica cundisioun ecunomica du taimpu, segnä da ra fäme, da l'aumaintu dei prexi e da ra disucupasioun. {{Çitaçión|- Quànde ti me spôzi? - Fa a fìggia -</br> promìsso ti m'æ a goæra finîa. </br> Rispónde o zoêno: - Ò fæto de tùtto,</br> ma cómme se fa a spozâse, se crésce tùtto?</br> Te saiö màio, quande se poriâ </br> con mêno spéize métte sciù cà.</br> Mi te spoziæ scìnn-a staséia,</br> ma crésce lànn-a, cotón e téia,</br> mòbili, spasoîe e giancàia:</br> ti peu fâne de economîa!</br> Crésce i malànni, e ciù l'infloénsa, </br> e crésce i borìcchi che stùdian a sciénsa.</br> Çèrcan o bacìllo, e no o peuan trovâ:</br> se da ti no te goarìsci, te tócca crepâ.</br>|[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]]: da ia pueséia U crescia tutu|- Quande t'me spusi? - a fo ra feia -</br> prumisu i t'm'hoi a uera fineia. Rispounda u zuvnu: - A i hö focc de tütu, </br> mo m'u s'fo a spusese, se u crescia tütu?</br> I t'saroi maia, quande u s'purrö </br> cun menu spaise mete sü cö.</br> Mi a te spusraiva fin da stasaira, </br> mo u crescia làina, cutoun e tàira,</br> mubilia, scòipe e giancherèia: </br> t' poi fene d'l'ecunumeia!</br> U crescia i maloni, e ciü l'infruainsa, </br> e u crescia i burichi chi stüdiu ra sciainsa.</br> I seicu e i bacilu, e n'le poru truè: </br> se da ti n'te uarisci, u t'tuca crepè.</br>|lingua=ov}} U püblica anche ei pueséie ''Peia u santé'' e ''Feja a lavè'' an çima a l'''Emancipazione, giornale socialista'', ch'u dvainta però vitima dei agresciugni fasciste. 'Nt'ei [[1923]] alura u püblica an çima a u ''Giornale d'Ovada, Eco dell'Alto Monferrato'', giurnäle lucäle d'ispirasioun fascista, ''Ra batàia 'ncù scipèinte''. Ad ogni modu, i temi 'nt'i queli u se 'nversa u xlançu liricu dra meiu pueséia d'Gajoun i soun suvratütu ra natüra, ra tèra natäle, ei paesägiu, ei moundu campagnòlu, ei feie dra campägna, l'oua e i vein dei culein-ne d'Uä. {{Çitaçión|Néutte de vendégna bèlla e misteriôza:</br> træ quàrti de lùnna fêua e ‘n quàrto ascôza;</br> ma fîto a saiâ tùtta luminôza</br> a servî da testimònio a-a mæ spozâ.</br> E pe-o tò zuaménto</br> véuggio a testimònio o vénto</br> che e nûvie brùtte o scôra</br> e-o spàntega e seménse de sciôe.</br> Inti proéi, cànpi e fiâgni</br> cànta grìlli e âgni</br> cansoìn de malinconîa,</br> miàndo o çê ch'o rîe.</br> Lazù l'abàia ‘n càn:</br> lénti gòusi vàn;</br> són stànchi òmmi e beu.</br> Ma inte l'âia gh'é da ancheu</br> cànti e rizâte scinçêe</br> de mìlle vendegnatôe</br> chi-â nòstra vàlle àn inpîa</br> d'amô e d'alegrîa.</br>|Culoumbu Gajoun: Nöce d'vendegna|Nöce d'vendègna bala e misteriusa: </br> trai quorti d'löina föra e 'n quortu scusa; </br> mo pristu a sarò tüta luminusa </br> a seivì da testimoni a ra me spusa.</br> E pr'u to zuramaintu </br> a vöiu testimoni e i vaintu </br> che e i niure brüte u scura</br> e u spantia e i smeinse d'fiura.</br> 'N t'i proi, campi e firogni </br> u canta grili e arogni </br> cansugni d'malincuneia, </br> miranda u çé ch'u reia.</br> Lazù u boia 'n can:</br> lainte navôse i van; </br> i soun stanchi omi e böi. </br> Mo 'n t'l'oria u i ha d'ancöi</br> canti e riôde sincere </br> de i mile vendignere, </br> che ra nostra vole i han ampeia </br> d'amù e d'alegreia.</br>|lingua=ov}} Ant'i veint'ägni dei [[Fascismo|fascixmu]], per uagnè ei cunsainsu dra giainte, u regime u urganiza dei fascte pupuläri ciamäie ''Vendemmiali'': l'é propi 'nt'is cuntasctu ch'u fiuriscia ei periudu d'oru d'Gajoun, ch'u vega i sò cumpunimainti sccrove in gran suciasu e godì d'läiga difuxioun 'ntra zona d'Uä. Sctampä a [[Zena]] 'nt'ei [[1944]], ''Niappe'' l'é 'n puemetu burlescu ançertä an çima ai persunägiu da dounda l'opera a peia u nume. Niappe, nume ipocoristicu per Giuxappe, l'é in cuntadein sempliciottu saimpre prountu a cuntè ei sò sctorie pein-ne d'esagerasioun per blaghè o ei sò dixlipe redicule, cundeie cun ia grässa cumicitä pupuläre. Cumounque Gajoun l'é arscì a fè d'in persunägiu dra scchernia pupuläre na figüra per nainte scciäta che, de d'lä dra sò ingenuitä, l'é taincia d'irunéia, d'umanitä e suvratütu d'in carätere arxiulì. Staisa tra ra fein di ägni Çinquanta e i primi di ägni Sciuscianta, ra racòlta d'epigrammi ''I limùgni du Dè'' l'é na cronaca muräle d'quelu taimpu, ch'a tratäva i aspetti ciü rediculi mä anche trägici du sgòundu dopu uèra. 'Nt'ei [[1963]] l'Accademia Urbainse a püblica l'''Antologia Ovadese'' con dei opere d'l'autù, curäia da [[Emilio Costa|Miliu Coscta]]. A 'n çertu pountu dra sò vita Gajoun u sctramüa a Zena, dound'u cuntinua a cumpoun-ne pueséie e epigrammi fein-na a i sò ürtimi giurni. Pocu prima d'murì u läscia i sò scrici ai pitù Cav. Natale Proto per l'Archiviu sctoricu d'l'Accademia Urbainse. {{Çitaçión|Se scóntra i Gréndi, sénsa fâse ‘n negrón:</br> a va za bén se sémmo ancón in sce l'òrlo</br>|Culoumbu Gajoun: I limùgni du Dè, 5|I se scòuntru i Grangi, sainsa fese 'n borIu: </br> a vo so bain se a suma ancura ‘nt'l'orIu.</br>|lingua=ov}} {{Çitaçión|Scusæ, s'eî trovòu àspi i mæ limoìn:</br> o rèsto vò-u diö pe-e eleçioìn.</br>|Culoumbu Gajoun: I limùgni du Dè, 87|Scüsè, se i hai truò òspri i me limùgni:</br> u rastu a v'le dirò pei elesiùgni.</br>|lingua=ov}} === U sgòundu dopu uèra e ei miräculu ecunomicu === Amiratù d'Gajoun, [[Francu Reseccu]] ([[1920]]-[[2007]]) l'hä vissü da zuvnu ei tragedie dra [[Segonda Guæra Mondiâ|Sgòunda Uèra Mundiäle]], mä ra sò prudusioun l'é cunuscioua suvratütu per ra sò rapresentascioun di lascti cangiamainti dra sucietä 'riväi cui [[miräculu ecunumicu|miräculu ecunomicu]] du sgòundu dopu uèra. L'é sctä apresä c'me pitù ascì, che l'hä fäciu di quädri dedicäi a i paesägi d'Uä, sò cära tèra natäle, o a i sò persunägi, rapresentäi cun ina sensibilitä psicologica fuza. Dra sò pueséia us ricorda ''Ra freve du cemaintu'' ([[1960]]), ch'a träta cun irunéia l'anvaxiaindu e ra muscitä di taimpi muderni, e ''La gora di prexi'' ([[1971]]), scricia an ucaxioun d'l'inaugurasioun dei prim supermeicä dra çittä. {{Çitaçión|che pöi a-a fìn, sò-u dovémmo dî,</br> nisciùn o veu negâlo sto progrèsso chi.</br> Perciò ‘n elògio o va a-e meistrànse</br> ch'àn megiòu tànte senbiànse.</br> E chi o lòua e-o l'à rêo</br> quæxi o peu pigiâselo o scîto,</br> ma stémmo aténti (a vìtta a l'é brêve):</br> anémmo into nêuvo, però sénsa frêve,</br> e fémmo cómme quéllo ch'o l'anâva dìndo:</br> “No stæne a fâ di pàsci ciù lónghi da gànba”.</br>|Franco Resecco: da ia pueséia Ra freve du cemaintu|che poei a ra féin, se a devmu di</br> inscioein u vö neghèle s' prugressu chi.</br> Perciò n' elogiu u và a i maestranse</br> chi han migliurà tante sembianse.</br> E chi u lavura e l'ha rendimaintu</br> quàxi u po' pièsle l'appartamaintu,</br> ma stum-ma attainti (ra vita r'è breve)</br> andum-ma ‘nt u noevu, però sainsa freve,</br> e fum-ma cmè quellu che u ‘ndava diganda:</br> “Ne stene a fé d'pàsci ciü lounghi dra gambaˮ.</br>|lingua=ov}} Ant'i apounti d'sctoria leträria d'[[Fiorenzo Toso]]<ref> 1989-1991, 1998, 1999-2001, 2009 </ref>, tra i autui uaröxi du sgòundu dopu uèra i soun ripurtäi u sctoricu [[Gino Borsari|Ginu Bursäri]] ([[1917]]-[[1944]]) e i pueti [[Carlo Piero Pessino]] (''Au Gaiun Culumbu''), Tugnein Tassistru ([[1912]]-[[1988]]) (''U trenein da Növe a Uä, U dialettu, A Uô, Sghinzere e sghinzerugni''), Miliu Turrielli ([[1922]]-?). An particuläre, Turrielli l'hä scriciu u racountu ''I Re Magi'', ei pueséie ''Saira d'esctà'', ''Ra Galanta'' e ''Ia fascta du Sctatutu'', ei racolte d'pueséie ''Mesctei di na vòta'' e ''Räcule uaröxe'', in libretu d'racounti antitulä ''Sctorie de Sctüra'', mä l'hä anche cumpilä ei ''Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni''. Tassistru l'hä 'nvece lasciä 175 pueséie, che ei ciü tante i soun discpunibili an fùima dattiloscricia e suvainte d'grämu leze: i sò cumpunimainti i risautu per l'üzu d'na fùima particuläre d'dialetu, rica d'parole uramäi xmentiäie. {{Çitaçión|Giandonàndo pe-e stràdde d'Oâ, </br> ‘na cösa a m'à inprescionòu </br> e pe quésto che véuggio scrîve </br> quéllo che me sénto dovéi dîve! </br> No se sénte ciù parlâ, spécce da-i figeu </br> u dialétto ch'ancón a-o giórno d'ancheu </br> o l'é o ciù béllo e fæ a riónda ascì </br> che o se pàrla e-o se conósce inte sto móndo! </br> U dialétto d'Oâ o l'é piemontéize, </br> u gh'à do zenéize e do françéize, </br> quéllo che i parlâvan a-i ténpi inderê</br> in Cernâia e in Vultegna.</br> L'esperànto o l'é pöca cösa</br> a confrónto ti peu méttilo in pröza</br> ti peu cantâlo e reçitâlo</br> e ti peu ànche muxicâlo.</br> Uadéixi câi (fæ cómme voéi)</br> ma o nòstro dialétto çercæ de savéi,</br> mostrælo bén a-i vòstri fìgeu</br> che pe-o ciù, a-o giórno d'ancheu </br> i pàrlan fìn, pàrlan italiàn, </br> con di sgoaroìn ch'o pâ africàn!</br> Cómme o l'é bèllo parlâ d'Oâ,</br> sccétto cómme me l'àn mostròu</br> e se ve trovésci a giâ o móndo</br> ve capiân da çìmma a fóndo! |Tugnein Tassistru: U dialettu (1970) |Girùndlanda pei stròie d'Uò </br> i na cosa a mò ampresciunò </br> e per istu ca vòiu scrive </br> quelu cam seintu duvèi dive! </br> Un se seinta ciù a parlè, specie dai fiòi </br> u dialettu che ancù au dì d'ancòi </br> l'è u ciù balu e fè pùra u gir'arioundu </br> che us pòrla e us cunuscia 'n't'is moundu! </br> U dialettu d'Uò le piemunteise, </br> u ià du zeneise e dei franseise </br> quel chi parlòvu 'n'ti teipi 'n' drera </br> an Cernòia e an Vultegna. </br> L'esperantu lè poca còsa </br> a cunfrountu i' t' pòi metle an prosa </br> i' t'pòi cantèle e reçitèle </br> e i't' pòi anche muxichele.</br> Uaròsci còri (fè cmi vurèi)</br> mò u nòster dialettu seichè d'savèi</br> mùstrele bein ai vòster fiòi</br> che per lu ciù, au di d'ancòi</br> i pòrlu fein, i pòrlu italian</br> cun di sguarugni cu pò african!</br> Cume le balu parlè d'Uò </br> s-cetu cùmei m'lan mustrò </br> e se iv 'truesci a girè ei moundu </br> i'v' capiran da sima foundu!|lingua=ov}} {{Çitaçión|Perché ignorare il nostro dialetto? Perché non conservarne la genuina, rude freschezza? Non cercare nei suoi toni, ora dolci, ora aggressivi, una autenticità che sarebbe dannoso perdere? Snobbare il dialetto per non sentirsi menomato, non insegnarlo ai figli o vietarne loro l'uso per sentirsi meno provinciali è cosa che non ha senso e dimostra solo insensibilità ed ignoranza.|Miliu Turrielli: Sctorie de Sctüra, Prefasioun}} === L'era digitäle e u dialetu 'ncöi === An generäle, an [[Italia|Itälia]] l'üzu di dialeti l'é scentä 'nt'ei cursu dei Növçaintu suvratütu cun ra difuxioun dra sccörarizasioun, di mazi d'cumunicasioun e d'tüte ei ätre mudalitäie d'espuxisioun a ra [[Léngoa italiànn-a|leingua italian-na]], d'l'italofunéia, c'me d'diverse fùime d'cunträsctu ascì a u dialetu. Difäti tüci sci parlè i soun sctäi cunscideräi 'nt'ei pasä ra “malerba dialettale” ch'a duvaiva ese rancäia véia, per raxiùgni pulitche e suciäli, a partì zä dai cuntasctu dra sccöra<ref>Enciclopedia Treccani: [https://www.treccani.it/enciclopedia/vitalita-e-varieta-dei-dialetti_(L'Italia-e-le-sue-Regioni)/ Vitalità e varietà dei dialetti] </ref>. Ei [[Piemonte|Piemounte]] l'é tra ei regiugni dound'u dialetu u pò dìse particularmainte pocu vivu, suvratütu 'nt'ei zone dei çittäie: secoundu l'[[ISTAT]] u 9,8% dei persoun-ne 'ntra regioun u druba scma u dialetu an fameia e u 25,4% u u druba ansame a l'italiàn (2006). An tüttu ei Piemounte l'üzu di dialeti u se cunseiva an limitäie zone d'vera e propi [[diglosseia|diglossia]], cun tüta prubabilitä 'nt'ei pciti ciantri 'ntra campägna, resisctainda sulamainte 'ntra generasioun di noni, e u pä dounca ese desctinä a scparì 'nt'l'èicu d'pochi ägni<ref> Enciclopedia Treccani: piemontesi, dialetti </ref>. An particuläre, u dialetu uaröxiu ascì l'hä patì na forte cuntrasioun ant'ei cursu du seculu pasä e c'sci l'é sctä ugettu 'nt'i ürtimi ägni d'diverse inisiative per ripiele e cunseivele, anche gräçie a i növi mazi tecnulogici d'l'era digitäle. 'Nt'is suicu us inseriscia ei grüpu Facebook “Ra sghinséra” (da u nume d'in sctrumaintu muxicäle che us sunäva 'ntra sman-na santa, ciamä an zenaise “ræna” e an italiàn “raganella”), nasciü 'nt'u [[2015]] da n'idea d'Dino Gaggero cui fein d'fè cunusce u dialetu d'Uä, d'uardèle e d'difòundle<ref> OvadaOnline: [https://ovadaonline.ilpiccolo.net/2019/09/08/ra-sghinsera-il-dialetto-ovadese-protagonista-sui-social/ Ra Sghinséra: il dialetto ovadese protagonista sui social] </ref>. 'Nt'ei mëxmu sainsu a s'impegna 'ncöi l'Accademia Urbainse ascì, fundäia 'nt'ei [[1783]] da Dumenicu Büffa e pöi ripruposcta da Eraldo Ighina 'nt'ei [[1957]]. Sa urganizasioun a s'prupoun-na difäti d'fè cunusce ra cultüra dei posctu, d'scpantiè ra fuimasioun artistica e educativa, d'valurizè l'ereditä sctorica dra çittä d'Uä<ref> [https://www.accademiaurbense.it/ Accademia Urbense]</ref>. == Carateristiche e clasificasioun == U dialetu uaröxiu l'é clasificä 'nt'u [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte|Ligüre d'Ultrezuvu d'Punainte]] mä u custituiscia in parlè d'tranxisioun cun u [[dialetu autu-munfrein]] dra [[Léngoa piemontéize|leingua piemuntaise]], ra zona dei quelu a cumprainde zä i cumüni cunfinanti a Nord e a Ovest d'[[Morere|Murere]], [[Chermoìn|Cheimurein]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[A Roca|Ra Rocca]]. Ei cunfein ch'u spartiscia ra leingua ligüre da quela piemuntaise difäti u cura 'ntra pruveincia d'Lisciandria ciü o menu sü pei fiüme [[Ùiba]], ch'u päsa propi per Uä. L'areäle du dialetu uaröxiu us xläiga cui sò variante de d'lä dra sula çittä d'Uä ai paixi an giru. Is parlè difäti u musctra na gran varietä an teimini d'ghega<ref> modu d'parlè, impustasiòun dra vuxe, cadainsa, aciaintu; parola “sc-ceta” registräia da Torrielli c'me “inflessione che si dà al parlare”</ref> e d'vucabuläriu, ch'a dipainde da ra frasioun ([[Gnuchetu]], [[Lacosta]], [[‘Ngherlan|'Ngherlan]], [[San Lurainsu]]), dai quarté e fein-na dau rioun an quesccioun. Per esaimpiu, ei curispetivu dra parola italian-na “finestra” an uaröxiu u pò ese, secoundu ra zona, ''baicoun'' [baiˈkou̯ŋ] (ciantru d'Uä, carugi), ''beicoun'' [beiˈkou̯ŋ] ('ntra periferéia e a [[Berforte|Belforte]] ascì), ''barcoun'' [barˈkou̯ŋ] c'me an zenaise o, ancura, ''f'nesctra'' [ˈfnεʃtra] e ''f'nasctra'' [ˈfnaʃtra] c'me 'nt'i parlè piemuntaixi avxein. Ultre a ra sò maicä tendainsa a muè 'nt'u teritoriu, u dialetu d'Uä l'é ben bain cangiä cui pasè du taimpu, tantu che Paolo Bavazzano, 'ntra presentasioun du sò Vucabuläriu, l'hä missu an cèru c'me "l'ägia subì variasiùgni a ogni tramountu d'generasioun", acettainda diverse "cuntaminasiùgni". [[File:Dialetti lìguri.jpg|miniatura|Clasificasioun di dialeti dra leingua ligure: an russu sccüru, i dialeti du ligüre d'Ultrezuvu]] [[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue autoctone dra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]] Ra natüra particuläre du dialetu uaröxiu as distingua per na serie d'carateristiche, tra ei queli us riporta: # palatisasioun vansäia di grüpi /pl/ e /bl/ an /tʃ/ e /dʒ/, mä sulusioun de /fl/ an /fi/ ciütosctu che an /ʃ/ cume an [[Lengoa zeneize|zenaise]] e ancura 'nt'i parlè d'[[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]] (per esaimpiu ''ciöve<nowiki>''</nowiki> ''c'me u zenaise ''“ciêuve”, ''giàncu c'me'' “giànco”'', mä fiùra anvece du zenaise sccetu'' “sciôa/sciô''”, bain che l'é uramäi gnoua ciü cumüne ra fùima italianizäia “''fiôre''”). Is fenomenu l'é cumparsciü 'nt'u zenaise zä 'nt'ei Çinçaintu (per esaimpiu “''ciêuve''” anvece dei precedainte “''piover''” o “''ciànze''” per “''pianzer''”)'';'' # mancansa dei fenomenu d'l'apocope, c'me 'nt'i [[Parlæ liguri|parlè ligüri]], föra che i pochi mëxmi cäxi (per esaimpiu , ''forte'' cume u zenaise “fòrte” anvece dei munfrein ''fort''); # presainsa d'sincope, c'me 'nt'i [[Léngoa piemontéize|parlè piemuntaixi]] (per esaimpiu an ''mnasctra'' c'me 'nt'ei munfrein ''mnèstra'', anvece du zenaise “menèstra”); # palatisasioun de /kl/ (per esaimpiu ögiu, c'me 'nt'u zenaise “éuggio” e 'nt'ei munfrein ''ogg'', mä nainta 'nt'ei piemuntaise ''eucc/euj''); # sulusioun de /li/ an /j/ cume 'nt'u [[Dialetto noveize|nuvaise]] e anche 'nt'ei munfrein, anvece du zenaise /dd͡ʒ/ (per esaimpiu, ''fameia'' c'me 'nt'u nuvaise "''famìa"'', diversamainte da u zenaise “famìggia”); # trasfuimasioun de /uː/ an /yː/ c'me an ligüre, an cangiu dei munfrein /i:/ (per esaimpiu, ''füme'' e paregiu u zenaise “fùmme”, anvece de "''fïmm"''); # cunseivasioun dra /r/ tra ei vucäle, ch'a l'è scentäia 'nt'u zenaise sulu 'nt'u Satçaintu c'me trätu pupuläre, mä ch'a l'é rasctäia 'nt'ei variante du ligüre “a prunounsia arcaica” 'nt'ei zone dra perferéia (per esaimpiu ei uaröxiu ''sarà'' an raportu cun u zenaise "''saiâ''", ''alura'' cun "''alôa''", ''aura'' cun "''òua''"). L'aproscimainte alveuläre ([ɹ]), cèru “indice ligüre” che l'é ancura segnaläia pr'ei lucalitäie minuri an giru a Uä (d'solitu ciamäia “r ariundäia”), l'é an véia d'trasfuimasioun ant'in ciü genericamainte setentriunäle monovibrainte alveuläre ([ɾ]) e l'hä suvainte na prunounsia an mazu<ref> Bulgnais.com: [https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-Ovada.pdf Ei Väintu d Tramuntanna e u Sù] </ref>. # cäucia dra /k/ tra ei vucäle che an zenaise l'hä dä an cangiu /g/ (per esaimpiu ''feu'' per u zenaise “''fêugo''”, ''zuè'' per “''zugâ''”, ''eua'' per “''ægua''”); # trasfuimasioun de /kt/, che 'nt'u zenaise l'hä dä /it/, an /t͡ʃ/ cume 'nt'i parlè d'Masoun e d'Campu, 'nt'l'[[urbascu]] e anche 'nt'ei munfrein, mä nainta 'nt'ei piemuntaise (per esaimpiu ''nöce'' per u zenaise “''néutte''”, ''fäciu'' per “''fæto''”, ''diciu'' per “''dîto''”); # presainsa dei fenomenu dra “[[A tònica velarizâ|A tonica velarizäia]]”, saraiva a dì ei cangiamaintu 'ntra prunounsia dra letra A ([a]) quande as tröua suta l'aciaintu dra parola. Ra zona d'difuxioun d'is carätere a se scpantia tra ra [[Rivêa de Ponénte|Rivera d'Punainte]] (fein a i quartéi punentigni dra çittä d'Zena) e i [[Bäsu Piemunte|Bäsu Piemounte]], tantu da 'nterassè dei variante dra leingua ligüre e anche dra leingua piemuntaise. 'Nt'ei uaröxiu ra A tonica velarizäia a péia in sòun ben bain streciu tra ra A e a O serä ([ɒ]): riguärdu a ia graféia, Miliu Adrian Turrielli u segna 'nt'u sò vucabuläriu is sòun cun ä (Uä, mäzo, ännu, Natäle), mä suvainte l'é rapresentä cun ô ascì, per esaimpiu 'ntra grafeia d'Culoumbu Gajoun (Uô, môzu, ônnu, Natôle). [[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, scimile a u dialetu parlä a Uä]] Ra [[linea isoglossa]] ch'a l'é sctäia suvainte cunscideräia decisiva per afeimè o neghè ra natüra ligüre d'in parlè l'é quela ch'a segna ei cunfein dra palatisasioun vansäia di grüpi /pl/, /bl/ e /fl/ an /tʃ/, /dʒ/ e /ʃ/. Difäti, is fenomenu u rapresainta “l'ünica nuvitä prupimainte ligüre” e us pò mirè an modu cèru 'nt'ei uaröxiu ascì, cun l'ecesioun dei grüpu /fl/, mä l'é anche vèra che per isctu ra palatisasioun l'é ra menu afeimäia 'nt'i ätri parlè ligüri e a manca per esaimpiu 'nt'u [[Dialèto spezin|dialetu d'Spesia]]). Is fenomenu u manca per esaimpiu zä 'nt'ei parlè d'[[Scirvan|Seivan]], ei cumüne che us tröua sulu a 7 chilòmetri ciü a Nord d'Uä. 'Nt'is prinçipi [[Hugo Plomteux]] u n'cunscideräva nainta c'me ligüre fein-na u [[Dialetto noveize|nuvaise]] per ra mancansa d'palatisasioun cumpleta (c'me per [ˈbjaŋku] anvece du zenaise [ˈdʒaŋku], da u [[Léngoa latìnn-a|latein]] medieväle ''blancum''), bain che c'me ra leingua ligüre u cunseiva ei vucäle atone a ra fein dra parola, secoundu na carateristica ch'a distingua i dialeti padagni da quei “propimainte ligüri”. D'ätra pärte, ei uaröxiu u presàinta di träti che i se scmaiu a quei di parlè ligüri centräli ciütosctu che di dialeti ciü avxein dei Munfrä meridiunäle, mä u dimusctra cère diferainse cun i öine e cun i ätri. Us pò anche ascrive a ra fameia di [[parlè d'l'Ùiba|parlè d'l'Ùiba]], ra definisioun dei queli l'é cumounque scma d'natüra geugrafica e nainta lenguistica, dätu ch'a 'rgöia ansame dialeti ligüri, piemuntaixi e ligüri-piemuntaixi. I parlè d'l'Ùiba i péiu difäti u nume da quelu dei fiüme [[Ùiba]] e i s'poru divide an bäsu-olbaischi (uaröxiu) e autu-olbaischi (mureraise, tiglietaise, urbascu). == Ortugraféia == U sctoricu [[Emilio Costa|Miliu Coscta]] (1931-2012), an ucaxioun dra staisüra dra sò ''Antologia Ovadese'' (1964) per l'[[Accademia Urbainse]], l'hä sutulineä c'me quelu d'l'ortugraféia uaröxia u saigia in prublema da ra sulusioun difiçile, dätu che ia tradisioun scricia l'é scärsa. Difäti, dopu avai cunsciderä ei peculiaritäie morfologiche e lesicäle dei parlè d'Uä, ansame a ra mancansa d'in sisctema d'scritüra auturevule, Coscta l'hä çernü n'ortugraféia ch'a ripiése ei regule drubäie zä da Dumenicu Büffa per ra sò racòlta d'cansùgni pupuläri. {| class="wikitable" | '''graféia Büffa-Coscta'''|| '''IPA'''|| '''sòun scimile'''|| '''esaimpiu''' |- | ö | [ø] | eu française | <u>ö</u>giu |- | ü | [yː] | u française | f<u>ü</u>me |- | x | [ʒ] | j française | lü<u>x</u>e |- | ç | [s] | s forte | <u>ç</u>é |} Ant'u so ''Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni'' ([[1980]]), [[Emilio Adriano Torrielli|Miliu Adrian Turrielli]] u premetta na seçioun antitulä “''Avvertenze''”, dound'u musctra u sisctema d'scritüra drubä per u sò lavù. {{Notta |aliniaménto = centro |larghéssa = 75% |tìtolo = AVVERTENZE |contegnûo = * De scpesu ra ''r'' an uaröxiu a n'hä nainte in sòun lenguäle vibrante c'me an italian mä in sòun lenguäle palatäle (d'vòte segnä cun ''ř''), che us utegna prunounsianda ra r cun ra leingua missa còuntra ei çe dra buca. An di cäxi u sòun dra r ant'ina parola a pò cumpurtè significäti diversci: per esaimpiu, ''tureta'' (pcita ture) e ''tuřeta'' (pcita tora) o ''gura'' (èiburu dei genere Salix tipicu dei zone ümide, ei räme dei quelu i soun drubäie per utegne i gurigni) e ''guřa'' (regioun anatomica dra faringe uräle, dra pärte auta dei véie rescpiratorie e dei canarezu); * Ra ''s'', dedvanci ai cunsunainti B, D, G, L, M, N, R, V, föra che poche ecesiùgni, l'hä u sòun dra ''j'' française, che an uaröxiu l'é rapresentä cun ''x'', cume per esaimpiu an ''xbèrciu'', ''xdenciä'', ''xgarzelu'', ''xlenguè'', ''xmortu'', ''xnaivru'', ''xraxiunä'', ''xnervè''. Dedvanci ai cunsunainti C, F, P, Q, T, föra che poche ecesiùgni, l'hä u sòun de ''sc'' [ʃ], cume per esaimpiu an ''sccrosa'', ''scfundrè'', ''scpainde'', ''scquagéta'', ''sctäbi'' (d'vòte as pò truè segnäia anche c'me ''š'' o ''ş''); * Ra ''x'' an uaröxiu, c'me an zenaise, sardu e spagnolu antigu, l'hä u sòun dra ''j'' française e nainta c'me ra ''x'' greca e latein-na; * Ra ''z'' as prunounsia c'me ''s'' sunòra, c'me ‘nt'l'italiàn “''rosa''” (''sabaioun'', ''zäinu'', ''zeru''); * Segni particuläri d'prunounsia i sòun ra dieresi (¨), ch'a mua u sòun de A, O, U, e ra coua (''ç''), ch'a cangia ra prunounsia dra ''ç'' an S surdu (c'me ‘nt'l'italiàn “''sale''”), c'me per esaimpiu an ''çe'' e ''çitu''. Us utegna dounca: :- ''ä'': sòun bain streciu tra A e O serä [ɒ] :- ''ö'': sòun de EU française [ø] :- ''ü'': sòun dra U française [y] }} == Gramatica == === Articuli === I articuli determinativi i soun: * Pr'u singuläre :- ''l''' dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle (''l'äzu'', ''l'eua'', ''l'iria'', ''l'ortu'', ''l'ursu'') :- ''ei'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante ''b, c, f, g, m, p, q, v'' (''ei bö'', ''ei fiö'', ''ei mätu'', ''ei pan'', ''ei vein'') :- ''u'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante ''d, l, n, r, s, t, x, z'' :- ''ia'' ò ''ra'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu per cunsunante (''ia/ra cä, ia motu, ra sccära, ra zeta'') * Pei pluräle :- ''i'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (''i cagni, i urluchi, i murigni, i äxi, i tori'') :- ''ei'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (''ei oche, ei fiure, ei äre, ei mäte, ei zeine'') Ecesiùgni: dedvanci a i numi singuläri che i c'mainsu cun ''ua'' e ''ue'' (sincope de gua e gue) us druba ei pei masculein e ia o ra pei feminein: per esaimpiu, ''ei uardioun, ei uersu, ia uèra, ra uärdia''. Dedvanci a i numi masculein singuläri che i c'mainsu cun ''c, g'' palatäli (''ci, gi, ce, ge'') us druba u an cangiu de ei: per esaimpiu, ''u cinaize, u giru, u cèru, u gesciu''. I articuli indeterminativi i soun: :- ''in'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun vucäle o cun cunsunante e i numi feminein che i c'mainsu cun vucäle (''in èicu, in oibu, in cavä, in dädu, in mägu, in angnia, in oca, in isula, in èrnia'') :- ''na'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante (''na careia, na fiura, na nuxe, na tegula, na sula, na vaina, na xiäta'') :- ''n''' dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle, u pò piè ei posctu de ''in'' (''n'äzu, n'orcu, n'oca, n'èrnia, n'ursu, n'ursa, n'äibura, n'isula'') :- ''ne'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun ''sc'' e ''x'', süttu segueie da n'ätra cunsunante (''ne sctäbi, ne scplinsioun, ne sccuplotu, ne xneiä, ne xlaversoun, ne xnairvu'') === Numi === Ant'u dialetu uaröxiu i numi i fùimu ei pluräle secoundu ei regule che i veru aprövu: * ''-a'' atona 'nt'i numi feminigni a dvainta ''-e'' (''careia/careie, läla/läle, bäiba/bäibe''), maintre 'nt'i numi masculigni a dvainta ''-i'' (''pueta/pueti, bäiba/bäibi, päpa/päpi'') * ''-u'' atona a dvainta ''-i'' (''megu/meghi, luvu/luvi, chigömaru/chigömari, angeru/angeri, zanru/zanri, pesccau/pesccai''). * i numi che i cangiu d'genere ai pluräle, saraiva a dì dai masculein ai feminein, i sciortu an ''-e'' (''övu/öve, ossu/osse, xnugiu/xnuge, dì/deie'') * i ciü tanci di numi che i finisciu per ''-su'' [su] e ''-ssu'' [sˑu] i han ei pluräle an -sci (''rüssu/rüsci, atresu/atresci, schersu/schersci'') * i numi che i finisciu per ''-se'' [ze] o ''-su'' [zu] i han ei pluräle an ''-xi'' (''zenaise/zenaixi, maise/maixi, paise/paixi; üsu/üxi, näsu/näxi'') * ''-e'' atona 'nt'i numi masculigni a dvainta ''-i'' (''daince/dainci, päre/päri''), maintre 'nt'i numi feminigni a n'cangia nainta ai pluräle (''levre/levre, nuxe/nuxe'') * i numi masculigni che i finisciu per vucäle tonica ''-ä, -é, -ì, -ö, -ù, -ü'' ai pluräle i péian ina ''-i'' atona (''prä/präi, surdä/surdäi; pé/péi, santé/santéi, maxlé/maxléi, amré/amréi; fì/fìi, marì/marìi, badì/badìi; fiö/fiöi, bö/böi, lensö/lensöi; crù/crùi, udù/udùi, durù/durùi; mü/müi'') * ''-ä'' 'nt'i numi feminigni a dvainta ''-äie'' (''çittä/çittäie, cä/cäie, gnä/gnäie, nuvitä/nuvitäie'') * i numi feminigni che i finisciu per vucäle tonica ''-é, -ö, -ü'' ai pluräle i n'cangiu nainta (''muié/muié, sö/sö, virtü/virtü'') * i numi che i finisciu per ''-àn, òun, éin'' ai pluräle i sciortu riscpativamainte an ''-àgni, ùgni, ìgni'' (''bacan/bacagni, can/cagni, faxian/faxiagni; cansòun/cansùgni, limòun/limùgni, sòun/sùgni; véin/vigni, cuntadéin/cuntadigni, campanéin/campanigni''; per "man" us riporta ei fùime "man" e "magnie")<ref>Ra mëxma sciorteia dei pluräle per is tipu d'numi as tröua zä 'nt'i parlè d'Campu e d'Masoun, maintre ‘nt'u zenaise us é afeimä ‘nvece ra metafuneia (bacàn/bachén, càn/chén, faxàn/faxén; cansón/cansoìn, limón/limoìn, són/soìn; vìn/vìn, contadìn/contadìn, campanìn/campanìn).</ref> * ''-ai'' a n'cangia nainta ai pluräle (''pai/pai, dispiaxài/dispiaxài, duvài/duvài'') === Agettivi === An generäle, i agettivi i fùimu ei pluräle a ra mëxma manera di numi. {| class="wikitable" |+ Agettivi d'pussassu !Persoun-na !masculein singuläre !feminein singuläre !masculein pluräle !femminein pluräle |- |1° singuläre |mè |mè |mè |mè |- |2° singuläre |tö/tò |tö/tò |tö/tò |tö/tò |- |3° singuläre |sò |sò |sò |sò |- |1° pluräle |nòscter |nòsctra |nòscter |nòscter |- |2° pluräle |vòstro |vòsctra |vòscter |vòscter |- |3° pluräle |sò |sò |sò |sò |} === Prunumi === ==== Prunumi d'persoun-na ==== {|class="wikitable" width=90% |- bgcolor=#f0ffff align=center ! persoun-na/cäxiu||numinativu '''⁽¹⁾''' |'''genitivu/ablativu ⁽²⁾''' ||'''acusativu tonicu/prepusisiunäle ⁽³⁾'''||'''acusativu atunu ⁽⁴⁾'''||'''dativu ⁽⁵⁾''' |'''cumbinasioun ⁽⁶⁾''' |'''sctrumentäle/lucativu ⁽⁷⁾''' |'''lativu ⁽⁸⁾''' |- align=center | 1ª singuläre||mi | -||mi||me, m'||m'||me le, me l', m'le | - | - |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 2ª singuläre||ti | -||ti||te, t'||t'||te le, te l', t'le | - | - |- align=center | 3ª singuläre masculein ||lé | rowspan="2" |nan, ne, n'||lé; se||le, l'; s'||i; s'|| rowspan="2" |i l'; s'le | rowspan="2" |i | rowspan="2" |i |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 3ª singuläre feminein||lé||lé; se||ra, ia; s'||i; s' |- align=center | 1ª pluräle ||nui, nuiätri/e | -||nui, nuiätri/e||me; m'||me, m'||m'le | - | - |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 2ª pluräle ||vui, vuiätri/e | -||vui, vuiätri/e||v'||ve, v'||v'le, v'l' | - | - |- align=center | 3ª pluräle masculein || rowspan="2" |lui, luiätri/e | rowspan="2" |nan, ne, n'|| rowspan="2" |lui, luiätri/e; se||i; s'|| rowspan="2" |i, s'|| rowspan="2" |i l'; s'le | rowspan="2" |i | rowspan="2" |i |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 3ª pluräle feminein||e; s' |} <div style="font-size: smaller"> :(1) Per esaimpiu ''<u>mi</u> a vägu, <u>ti</u> it lavuri, <u>luiätri</u> i han insisctì'' :(2) Per esaimpiu ''us <u>nan</u> ripärla n'ätr'ännu, u n'se <u>nan</u> tröua, a <u>n'</u>hä vusciü doue'' :(3) Per esaimpiu ''a i uma visctu anche <u>lé</u>, i çeicävu propi <u>ti</u>'' :(4) Per esaimpiu ''u <u>m'</u>uäcia, i <u>l'</u>dixiu luiätri, a <u>se</u> scpegia, u <u>m'</u>invita a vurainse bain, a <u>v'</u>avaiva anche avisä, a <u>i</u> truäva saimpre, i <u>s'</u>ansigu e i <u>se</u> sccuru'' :(5) Per esaimpiu, ''apaina che u <u>m'</u>vé an mainte a <u>v'</u>fäsu savai, s'a <u>i</u> painsu, a n'<u>ie</u> fä cäxiu, a <u>s'</u>é däia u russetu, i ommi i <u>s'</u>tiru ün cun I'ätru u lämu'' :(6) Per esaimpiu ''a <u>m'le</u> ricordu, a <u>t'le</u> fuma nuiätri, a <u>i l'</u>hö scpiegä, a <u>v'le</u> digu, a <u>v'ie</u> läsciu, cheicdöin u <u>s'le</u> ricorda, chi u <u>s'ia</u> ricorda?'' :(7) Per esaimpiu ''u <u>i</u> vö menu parole, sctamatein u <u>i</u> a u sù, u <u>i</u> era i meicä, u n'<u>ie</u> sarä mäi d'dinei'' :(8) Per esaimpiu ''u s'<u>ie</u> pò 'rivé, u s'<u>ie</u> puraiva anche 'ndé'' </div> === Prepusisiùgni === ==== Prepusisiùgni saince ==== An uaröxiu, ei prepusisiùgni saince i soun ''de (d'), a, da, an, cun, an çima a, per, tra, fra.'' ==== Prepusisiùgni articuläie ==== Ei prepusisiùgni articuläie i soun u risultätu d'l'ancountru tra ei prepusisiùgni saince e i articuli determinativi: {| class="wikitable" |+Ei prepusisiùgni articuläie ! !u !ei !ra, ia !l' !i !ei |- !de, d' |du |dei |dra, dia |de l' |di |dei |- !a |au |ai |a ra, a ia |a l' |ai |ai |- !da |dau |dai |da ra, da ia |da l' |dai |dai |- !an |ant'u, 'nt'u |ant'ei, 'nt'ei |antra, 'ntra, 'nt'ia |ant'l', 'nt'l' |ant'i, 'nt'i |ant'ei, 'nt'ei |- !cun |cun u |cun ei, cui |cun ra, cun ia |cun l' |cun i, cui |cun ei, cui |- !an çima a |an çima au |an çima ai |an çima a ra, an çima a ia |an çima a l' |an çima ai |an çima ai |- !per |per u, pr'u |per ei, pei |per ra, per ia, pr'a |per l' |per i, pei |per ei, pei |- !tra |tra u |tra ei, tra i |tra ra, tra ia |tra l' |tra i |tra ei, tra i |- !fra |fra u |fra ei, fra i |fra ra, fra ia |fra l' |fra i |fra ei, fra i |} === Veibi === Antra cuniugasioun, u dialetu uaröxiu l'hä a carateristica d'impoun-ne l'üzu d'fùime prunuminäle dedvanci a i veibi, an tüte ei persoun-ne, taimpi e modi finìi, föra che l'imperativu. C'me dounca succeda anche 'nt'u [[Lengoa zeneize|zenaise]], bain che scma per ra sgòunda e per ra tersa persoun-na singuläre, us radugia ei prunume prima dei veibu, dätu che ''a'', ''it'', ''u'', ''a'', ''i'', ''i'', i han ra funsioun d'in vera e propi prunume (prunumi persunäli clitici o atoni). Per esaimpiu: {| class="wikitable" !'''''zenaise''''' !'''''uaröxiu''''' |- | mi lézo|| mi a lezu |- | ti ti lézi | ti it lezi |- | lê o/a léze | le u leza |- | niâtri lezémmo | nui a l-zuma |- | viâtri lezzeî | vui i l-zai |- |lô lézan |lui i lezu |} ==== Veibu ESE ==== * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a soun |mi a soun sctä |- |ti it ei |ti it ei sctä |- |lé l'a (/l'é) |lé l'a sctä |- |nui a suma |nui a suma sctäi |- |vui i sai |vui i sai sctäi |- |lui i soun |lui i soun sctäi |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a i era |mi a i era sctä |- |ti it eri |ti it eri sctä |- |lé l'era |lé l'era sctä |- |nui a i eimu |nui a i eimu sctäi |- |vui i eri |vui i eri sctäi |- |lui i eru |lui i eru sctäi |- |'''Futüru''' |'''Futüru cumposctu''' |- |mi a sarö |mi a sarö sctä |- |ti it saräi |ti it saräi sctä |- |lé u sarä |lé u sarä sctä |- |nui a saruma |nui a saruma sctäi |- |vui i sarai |vui i sarai sctäi |- |lui i saran |lui i saran sctäi |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a saigia |mi a saigia sctä |- |ti it saigi |ti it saigi sctä |- |le u saigia |le u saigia sctä |- |nui a saig-mu |nui a saig-mu sctäi |- |vui i saigi |vui i saigi sctäi |- |lui i saigiu |lui i saigiu sctäi |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |mi a fise |mi a fise sctä |- |ti it fisi |ti it fisi sctä |- |lé u fise |lé u fise sctä |- |nui a fis-mu |nui a fis-mu sctäi |- |vui i fisi |vui i fisi sctäi |- |lui i fisu |lui i fisu sctäi |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a saraiva (/saresa) |mi a saraiva sctä |- |ti it saraivi (/saresci) |ti it saraivi sctä |- |lé u saraiva (/sarese) |lé u saraiva sctä |- |nui a saraimu (/saresmu) |nui a saraimu sctäi |- |vui i saraivi (/saresci) |vui i saraivu sctäi |- |lui i saraivu (/saresu) |lui i saraivu sctäi |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | ese |ese sctä |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | sctä |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | esaindu |esaindu sctä |} ==== Veibu AVAI ==== * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a i hö |mi a i hö avü |- |ti it häi |ti it häi avü |- |lé l'hä |lé l'hä avü |- |nui a i uma |nui a i uma avü |- |vui i hai |vui i hai avü |- |lui i han |lui i han avü |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a i avaiva |mi a i avaiva avü |- |ti it avaivi |ti it avaivi avü |- |lé l'avaiva |lé l'avaiva avü |- |nui a i avaimu |nui a i avaimu avü |- |vui i avaivi |vui i avaivi avü |- |lui i avaivu |lui i avaivu avü |- |'''Futüru''' |'''Futüru cunposctu''' |- |mi a i avrö |mi a i avrö avü |- |ti it avräi |ti it avräi avü |- |lé l'avrä |lé l'avrä avü |- |nui a i avruma |nui a i avruma avü |- |vui i avrai |vui i avrai avü |- |lui i avran |lui i avran avü |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a i ägia |mi a i ägia avü |- |ti it ägi |ti it ägi avü |- |lé l'ägia |lé l'ägia avü |- |nui a i äg-mu |nui a i äg-mu avü |- |vui i ägi |vui i ägi avü |- |lui i ägiu |lui i ägiu avü |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |mi a i avese |mi a i avese avü |- |ti it avesi |ti it avesi avü |- |lé l'avese avü |lé l'avese avü |- |nui a i aves-mu |nui a i aves-mu avü |- |vui i avesi |vui i avesi avü |- |lui i avesu |lui i avesu avü |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a i avraiva |mi a i avraiva avü |- |ti it avraivi |ti it avraivi avü |- |lé l'avraiva |lé l'avraiva avü |- |nui a i avraimu |nui a i avraimu avü |- |vui i avraivi |vui i avraivi avü |- |lui i avraivu |lui i avraivu avü |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | avai |avai avü |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | avü |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | avaindu |avaindu avü |} ==== Ei cuniugasiùgni ==== An uaröxiu i veibi i han quätru cuniugasiùgni, che 'ntra tabella d'suta i soun rapresentäie cui paradigmi dei fùime ciü d'esaimpiu: {{Colonne}}'''Prima cuniugasioun (-É)'''</br> pärlu, parluma; parlä; parlé</br> sautu, sautuma; sautä; sauté</br> portu, purtuma; purtä; purté</br> tröu, truvuma; truä; trué</br> zöu, (it) zöi, zuùma; zuä; zué</br> sou, (it) sòui, süùma; süä; süé</br> cuntinuu, cuntinuuma; cuntinuä; cuntinué</br> vägu, ‘nduma; ‘ndä; andé</br> dägu, duma; dä; dé</br> fäsu, fuma, fäciu, fé</br> stägu, stuma, sctä, scté</br>{{Colonne spezza}}'''Sgòunda cuniugasioun (-AI)'''</br> devu, (it) devi, duvuma; duvü; duvai</br> possu, (it) pòi, puruma; purrö; pusciü; purai</br> vöiu, (it) vöi, vuruma; vurrö; vusciü; vurai</br> päru, (it) päri, paruma; parsciü; parai</br> piäxu, piaxuma; piaxü; piaxai</br> sò, (it) säi, suma; saciü; savai</br>{{Colonne spezza}}'''Tersa cuniugasioun (-E)'''</br> vaindu, venduma; vendü; vainde</br> cheirdu, cherduma; cherdü; cheirde</br> cumpoun-nu, cumpunuma; cumposctu; coumpoun-ne</br> çernu, çernuma; çernü; çerne</br> baivu, buma; bü; baive</br> ‘rgöiu, ‘rguiùma; ‘rgü; ‘rgöie</br> cöiu, cuiùma; cüiü; cöie</br> reiu, riuma; riü; reie</br> tradou, tradouma; tradotu; tradoue</br> buiu, buiuma, bujì, buie</br> cröbu, crubuma, cuertu, cröbe cùru, curuma, cursu, cure/curì{{Colonne spezza}}'''Quärta cuniugasioun (-Ì)'''</br> sàintu, sentuma; sentì; sentì</br> finisciu, finuma; finì; finì</br> seivu, seivuma; seivì; seivì</br> sciortu, sciurtuma; sciurtì; sciurtì</br> sofru, sufruma; sufrì</br> vegnu, (it) vei, vé, gnùma, gni, veru; gnirö; gnü; gnì</br> digu, (it) dixi, dixiuma; diciu; dì</br>{{Colonne fine}} I ciü tanci di veibi an uaröxiu i han ra desinainsa d'l'infinì an ''-è'' e quela dei participiu pasä an ''-ä''; ra sò cuniugasioun l'é dounca: * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a cätu |mi a i hö catä |- |ti it cäti |ti it häi catä |- |lé u cäta |lé l'hä catä |- |nui a catuma |nui a i uma catä |- |vui i catè |vui i hai catä |- |lui i cätu |lui i han catä |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a catäva |mi a i avaiva catä |- |ti it catävi |ti it avaivi catä |- |lé u catäva |lé l'avaiva catä |- |nui a catämu |nui a i avaimu catä |- |vui i catävi |vui i avaivi catä |- |lui i catävu |lui i avaivu catä |- |'''Futüru''' |'''Futüru cumposctu''' |- |mi a catrö |mi a i avrö catä |- |ti it caträi |ti it avräi catä |- |lé u caträ |lé l'avrä catä |- |nui a catruma |nui a i avruma catä |- |vui i catrai |vui i avrai catä |- |lui i catran |lui i avran catä |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | (che) mi a i cäta | (che) mi a i ägia catä |- | (che) ti it cäti |(che) ti it ägi catä |- |(che) lé u cäta |(che) lé l'ägia catä |- |(che) nui a i cät-mu |(che) nui a i äg-mu catä |- |(che) vui i cäti |(che) vui i ägi catä |- |(che) lui i cätu |(che) lui i ägiu catä |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |(che) mi a i catése |(che) mi a i avese catä |- |(che) ti it catësi |(che) ti it avesi catä |- |(che) lé u catése |(che) lé l'avese catä |- |(che) nui a i catésmu |(che) nui a i aves-mu catä |- |(che) vui i catési |vui i avesi catä |- |lui i catésu |lui i avesu catä |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a catraiva |mi a i avraiva catä |- |ti it catraivi |ti it avraivi catä |- |lé u catraiva |lé l'avraiva catä |- |nui a catraimu |nui a i avraimu catä |- |vui i catraivi |vui i avraivi catä |- |lui i catraivu |lui i avraivu catä |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | catè |avai catä |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | catä |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | catanda |avaindu catä |} * '''Modu imperativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |- | cäta ti |- |catè vui |} == Lesicu == === I nümeri === {{Colonne}} 0 zeru</br> 1 oin</br> 2 dui</br> 3 trai</br> 4 quätru</br> 5 çeinque</br> 6 sei</br> 7 sate</br> 8 ötu</br> 9 növe</br> {{Colonne spezza}} 10 dexe</br> 11 öinze</br> 12 duze</br> 13 treze</br> 14 quatorze</br> 15 cheinze</br> 16 seze</br> 17 disate</br> 18 dixiötu</br> 19 dixnöve</br> {{Colonne spezza}} 20 veinte</br> 21 vint öin</br> 22 vinti dui</br> 29 vinti növe</br> 30 tranta</br> 31 trant öin</br> 32 tranta dui</br> 40 quaranta</br> 50 çinquanta</br> 60 sciuscianta</br> 70 setanta</br> 80 utanta</br> 90 nuvanta</br> {{Colonne spezza}} 100 çaintu</br> 101 çaint oin</br> 200 düxiantu</br> 201 düxiant oin</br> 300 trexiaintu</br> 301 trexiaint öin</br> 400 quäterçaintu</br> 500 çincçaintu, çinçaintu</br> 600 seiçaintu</br> 700 satçaintu</br> 800 ötçaintu</br> 900 növçaintu</br> {{Colonne spezza}} 1000 mile</br> 1.000.000 in milioun</br> 1.000.000.000 in miliärdu</br> {{Colonne fine}} === I maixi d'l'ännu e ei stagiùgni === z'nè</br>feivè</br>märsu</br>avrì</br>mäzu</br>zügnu</br>lüiu</br>augusctu</br>setaimbre</br>utubre</br>nuvaimbre</br>ziaimbre, d'xiaimbre aprim-ma/primavaira, esctä, autün-nu, invernu === I giurni dra sman-na === lünexdì</br>matexdì</br>mecurdì, meicurdì</br>zöbia</br>venerdì, venardì</br>säbu</br>d'maignia</br> === Ei ure === 1:00 in botu</br>2:00 dui boti</br>3:00 trai boti</br>4:00 quätr ure</br>5:00 çinc ure</br>6:00 sei ure</br>7:00 sat ure</br>8:00 öt ure</br>9:00 növ ure</br>10:00 dex ure</br>11:00 ünz ure</br>12:00 mez dì - maza nöce == Cunfrountu cun ätri parlè == D'suta l'é ripurtäia na liscta d'parole an diversci parlè ligüri, piemuntaixi e “d'tranxisioun”, ch'a musctra i rapporti d'analugeie e d'diferainse secoundu i carateristici fenomeni lenguistici<ref>Ei tradusiùgni ‘nt'i parlè lucäli i soun sctäie ripurtäie cun ina grafeia a piaxai da persoun-ne intervisctäie o ‘rgoue da tascti che i drubu ortugrafeie tra lui diferainti o pocu auturevuli. Ra tracrisioun di sùgni l'é dounca da cunsciderè scma indicativa e a puraiva musctrè diversci gradi d'arbitrarietä e inçertessa </ref>. {| class="wikitable" | {{scìnbolo|Flag of the Roman Empire.svg}} [[Latin|Latein]] | {{scìnbolo|Garessio-Stemma.svg}} {{scìnbolo|Ormea-Stemma.svg}} [[Dialettu garescìn|Garescein]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]] <ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.academia.edu/5755976/Alta_Val_Tanaro|tìtolo=Inquadramento linguistico dell'Alta Val Tanaro|outô=Nicola Duberti|scîto=Accademia.edu|léngoa=IT|formòu=PDF|vìxita=2021-04-10}} </ref>||{{scìnbolo|Altare (Italia)-Stemma.svg}} [[Dialétto de Artâ|Dialetu d'Artâ]]<ref> {{Çitta publicaçión|outô=Silvio Sguerso|ànno=1970-1971|tìtolo=Il Dialetto Altarese|revìsta=Atti e memorie - Nuova serie|çitæ=Sann-a|volùmme=IV|pp=1-67|léngoa=LIJ, PMS, IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2021/09/Atti-e-Memorie-nuova-serie-1970-71-Vol-4.pdf}} </ref>||{{scìnbolo|Urbe-Stemma.svg}} [[Órbasco|Urbascu]]|| {{scìnbolo|Bandiera di Genova (3-2).svg}} [[Zenéize|Zenaise]]<ref>Traduttore Italiano Genovese - [http://www.zeneize.net/itze/main.asp TIG] </ref> || {{scìnbolo|Campo Ligure-Stemma.svg}} {{scìnbolo|Masone-Stemma.svg}} [[Canpéize e Mazonéize|Campeise e Masuneise]]<ref>Pasquale Aurelio Pastorino, Vocabolario del dialetto di Masone, fratelli Frilli Editori, Genova, 2013 </ref> || {{scìnbolo|Bandiera Ovada.gif}} [[Òvadéize|Uaröxiu]]<ref> {{Çitta lìbbro|outô=Emilio Adriano Torrielli|tìtolo=Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni|url=https://www.accademiaurbense.it/pdf/vocabolario_ovadese_a4.pdf|ànno=1980|editô=Accademia Urbense|çitæ=Uä|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Tagliolo Monferrato (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}}[[Dialétto de Taieu|Dialetu d'Tajö]]|| {{scìnbolo|Map of comune of Silvano d'Orba (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Scirvanéize|Dialetu d'Seivan]]<ref>Testimuniansa dricia furneia da Proloco Di Silvano D'Orba, 3/10/2024 </ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Rocca Grimalda (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Rocheise]]<ref>Testimuniansa dricia, 08/01/2026 </ref> |{{scìnbolo|Molare-Stemma.svg}} [[Dialétto de Morere|Dialetu d'Murere]]<ref>Testimuniansa dricia furneia da Gianni Priano, 19/08/2025 </ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Carrosio (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Caroxìn|Dialetu d'Carröxu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Stefano Lusito|ànno=2023|tìtolo=Appunti sul dialetto di Carrosio|editô=Editrice Zona / Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|volùmme=Ei fóe dei ferguò|léngoa=IT|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-saggio.pdf}} </ref>|| {{scìnbolo|Novi Ligure-Bandiera.svg}} [[Dialetto noveize|Nuvaise]]<ref> Diçionäio de Sorli e do noveise «S. Ferrarazzo»</ref><ref>Roberto Allegri, [https://www.chiekete.eu/vocabolario-serravalleseitaliano-2/#flipbook-df_25135/2/ Vocabolario e grammatica della lingua serravallese] </ref> || {{scìnbolo|Flag of Montferrat.svg}} [[Monferìn|Munfrein]]<ref> Giuseppe Ferraro, [[iarchive:FerraroGlossarioMonferrino|Glossario Monferrino]], Torino, 1889 </ref>|| {{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Léngoa piemontéize|Piemuntaise]]<ref> [https://piemonteis.com/ Dizionario Piemontese] </ref> |- | plŏvĕre |ciöve [ʧøve] |cieuvi | cieuve | ciêuve |ciöve | ciöve |ciòve | piöve |piövi |piove |ciüve ['ʧyve] | piöve | piove | pieuve |- | plāntam |cianta (G) ciōnta (O) |cianta |cianta | ciànta | ciànta | cianta | | piönta |pianta |pianta |cianta | piànta | pianta | pianta |- | plāngere |cianze (G) ciōnzo (O) |cianzi |cianze | ciànze | ciànśe | cianze | | pionzse |piànꭍi |pianze | | piàunze | pianze | pianze |- | blancum |giancu [ʤaŋku] (G) giòncu ['dʒɒŋku] (O) |gianc |gianco | giànco |giàncu | giàncu |giancu | bioncu |biànc |bianc |gianco | biaunku | bianch | bianch |- | blăsphēmiam (>*blastemiam) |giaštöma (G) giaštama |giastemma |giastema | giastémma |giaštèmma | giasctema |giastema | bestemia |biastèma |giastamma |giastemma | biastéma | biastemma | bëstëmmia |- | florem |sciuřa ['ʃuɹa] (G) sciùa ['ʃua] (O) |sció |sciura | sciô, sciôa, fiôre (it.) | sciùřa | fiura | | fiura |fiùřa |fiura |sciua [ˈʃu(a)] | fiùa | fiùra | fior |- | flūmen |fiüme |(borgna) | sciume | sciùmme | - | fiüme | | fiüme |fiüm | - | | fiume | fim | fium |- | lūcem |lüjè ['lyʒɛ] (G) lüs̅c̅ie (O) |lux |luxe | lûxe |lüxe | lüxe | | lüse |lüʃ |lisg |lüxe [ˈlyːʒe] | luze | lis | lus |- | fūmum |füme |fum |fumo | fùmme |fümme | füme |füme | füme |füm |fìn |fümme | fume | fïmm | fum |- | noctem |nöce ['nøʧe] |neucc |neuce | néutte | nöcce | nöce |noece | nöce |nöcc |nocc |nötte | note | nocc, neucc | neuit |- | factum |faciu (G) focciu (O) |fàcc | faciu | fæto | fåcciu | fäciu | | faciu |fäcc |focc |feto [ˈfɛːtʊ] ~ fetu [ˈfɛːtu] | fàtu | fäcc/fä | fàit |- | fămĭlĭa |famìa/famija (O) [faˈmija] |famía | - | famìggia |famìa | fameia | | fameia |famìa |famija |famija [faˈmi(j)a] | famìa | famìa | famija |- | mŭlĭĕrem |fumna (G) famna (O) |mojé |mojè | mogê |mujée | muié | | muié |mujé |mujè |(dónna) | mujé | (dòna) | (fomna) |- | frīg(ĭ)dum |fërgiu/förgiu ['fərdʒu] (G) fřagiu ['fɹadʒu] (O) |frègg | fregiu | fréido | fréggiu | fregiu | | fregiu |frègg |fragg | | fredu | fregg, ferg (Acqui) | frèid |- | căl(ĭ)dum |còdu (G) cōdu (O) |càd [ˈkɔːd] |cadu | câdo |cådu | caudu | | coudu |cöud |caud |codo | kòdu | caud | càud |- | vĭdēre |vughe (G) vegō (O) |vèi | végghe, veghe | védde | véghe | veghe | | veghe |vèghi |vag-ghe |veghe | véde | végghe, vugghe (Acqui) | vëdde |- | căpīlli |cavii (G) cavaji (O) |cavèi |cavei | cavélli |cavài | cavai |cavei | cavei |cavéij |cavai | | kevéli | cavèi | cavei |} == Modi d'dì == * ''Ancù d'asè'': per furtonia (an zenaise “ancón d'asæ”, an italian “meno male”) * ''Andè ciü che bachetu'': scapè velocemainte per scansè in periculu intravisctu (an zenaise “dâghe de vêie”, an italian “fuggire a gambe levate”) * ''Andè tantu c'me na casctägna bavusäia'': varai tantu quante na casctägna çiçä e ümra d'scpou, saraiva a dì u n'varai nainte (an zenaise “no vài ùnn-a tròfia”, an italian “non valere un fico secco”) * ''Anversu c'me in casü'': ese d'cativu umù, avai ra löina per traversu (an zenaise “avéi a lùnn-a imbösa”, “avéi pigiòu l'êuio”) * ''At salüt Bergnö'': at salüt B. peicà u n'rascta nainta da fè, saraiva a dì 'n't'häi capi'u nainta, it ei 'rivä an ritärdu, it ei tärdu. * ''Däie in can da m'nè'': däie in can da purtè an giru per lvet-le da 'nt'i péi, ni däie a ménte (an zenaise “alevâ d'inti pê”, an italiàn “togliere dai piedi”) * ''Fèsne asè'': ni dè nsciöina impurtansa, ni preòcupese nainta (an zenaise “fâsene asæ”, “battisene l'ànima”, an italiàn “infischiarsene”) * ''Fäme nainte voze l'anima'': ni crusäme, ni fäme gnì u neivusu (an zeneize “no m'angosciâ”) * ''Fèie fè aré'': cunsümè cheicosa an modu sensä, sainsa xghirele * ''Gni zü da l'Ùiba'': ese ciulandäri * ''Irtu c'me in çepu'': xgrözu, ruvidu, crü c'me in tocu d'legnu * ''L'a in tocu d'corda'': l'é in omu da nainta (an zenaise “êse un òmmo da cìcche”) * ''L'a i na bala biga'': l'é in bal paciügu * ''L'a saimpre ra mëxma leluia'': l'é ogni vòta u solitu discursu nuiusu * ''L'a z'rä in äzu cariä d'lazägne caude'': l'é mortu d'fregiu in äzu ch'u purtäva de lazägne caude; scchernia per quei che i han fregiu quande fregiu u ni n'é * ''Pal da piögi'': pelandroun, scansafatighe (an zenaise “schenn-a drita”, “schénn-a da viôlìn”) * ''Tuca e busctica'': ançiga e tacugna * ''Um me suvè mancu'': um vè mancu an mainte, an a i pensu mancu (an zenaise “no ghe pénso mànco”, an italiàn “non ci penso neanche”) * ''Quande i ciarabale i riscioru u santè, l'è taimpu de lvè i gran d'ampè'': quande i ciarabale i 'nlüminu ei pasere, saraiva a dì quande c'mensu a lüxì tra zügnu e lüju, l'é rivä ei mumaintu d'cöie ei gran (ei ciarabale i soun ciamäie an zenaise “ciæbelle”, an italiàn “lucciole”) * ''Sant'Arséia ai pässu d'na fïrmeia'' (o “feimeia” o “fuimeia”): u 13 d'dxaimbre l'é, secoundu ra tradisioun pupuläre, ra giurnä ciü cürta d'l'ännu (an italiàn “Santa Lucia, il giorno più corto che ci sia”) * ''San Pè u n'an voèu iun cun lè'': sgòundu na tradisioun pupuläre, chi u fä ei bägnu (a Zena 'nt'ei mä, mä a Uä 'nt'u Sctüra o 'nt'l'Üiba) prima dei vintinöve d'zügnu u cuinta d'murì xneiä (an zenaise “San Pê o ne veu un con lê”) * ''A i hö na sai ch'a beivraiva l'Ùiba an Casctè'': a i hö na sai esagerä, a i hö davài bsögnu d'baive * ''A m'soun murdü 'nt'ia laingua'': a m'soun imposctu d'sctè sittu * ''A m'lesa ia vita'': u pärla mä d'mi (an zenaise “parlâ derê a-a schénn-a”) * ''A breti'': an modu cunfüzu, a cäxiu (an zenaise, “abrétio”) * ''Uccellu de gàggia nu cantu d'amù, che cantu de ràggia'': d'chi, sccundainda u sò discprexiu, u musctra n'alegréia ciütosctu rumurusa. E u pò vurai dì ascì: se iöin ch'u duvraiva avai d'l'odiu cun ti u vé a fete l'amigu, u i a suta cäca ingännu. * ''Er bel l'è quel che piaxe'': ra bellessa a n'é na qualitä ugettiva dei cose, mä ciütosctu in valù sugettivu liä a i güscti e ai preferainse d'ognidöin * ''A buia mä'': ra situasioun a s'mette mä (an italiàn “si mette male”) * ''Meiu na cabän-na au sù cun teciu paissu, che in casctè au lubi o in ricu palässu'' (an italiàn “è meglio una capanna con tetto di paglia ma al sole che un castello o un palazzo sempre in ombra”) == Legami d'föra == * {{Çitta web|https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-Ovada.html|tìtolo=Ei Väintu d Tramuntaṅna e u Sù|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta web|http://www.storiadiovada.it/art028.html|tìtolo=Due poesie per un trenino…|léngoa=LIJ, IT}} == Bibliugraféia == * {{Çitta lìbbro|outô=Emilio Adriano Torrielli|tìtolo=Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni|url=https://www.accademiaurbense.it/pdf/vocabolario_ovadese_a4.pdf|ànno=1980|editô=Accademia Urbense|çitæ=Uä|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|url=https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf|tìtolo=Antologia ovadese|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|https://www.archiviostorico.net/libripdf/VocieCose_ovadesi.pdf|tìtolo=Voci e cose ovadesi|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|https://www.societadilinguisticaitaliana.net/wp-content/uploads/2023/12/002_Fiori_Atti_LV_Congresso_SLI.pdf|tìtolo=Una prospettiva multivariata sulla produzione e percezione dei confini linguistici nelle Quattro Province|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://www.jstor.org/stable/26239640|tìtolo=Il “Saggio di sapienza popolare” di Domenico Buffa|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://archive.org/details/cantipopolaride00nigrgoog|tìtolo=Canti popolari del Piemonte|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://www.accademiaurbense.it/pdf/illustri/Colombo%20Gajone%20da%20URBS_12-93.pdf|tìtolo=La poesia di Colombo Gajone: un trionfo dell'amore, dell'uva, e del paesaggio ovadese|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf|tìtolo=La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo|léngoa=IT}} == Notte == <references /> {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] gxnokfbf9b4lx55e0wziprmbx9cxit6 274686 274685 2026-10-10T05:23:36Z Michæ.152 13747 274686 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}} {{Léngoa |nómme = Dialetu uaröxiu |altnómme = dialétto oâdéize (zenaise), dialèt ovadèis (piemuntaise) |pronónçia = /wa'ɹøːʒu/ |stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]] |regioîn = {{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]<br />([[Uà|Uä]]) |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]] |fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]] |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallo-itäliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]] |fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]] |fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] |fam9 = '''Uaröxiu''' |mappa = Dialetu uaröxiu (1).jpg |didascalia = Mäppa du teritoriu d'l'Uvadaise: tra i parlè d'tipu ligüre u i a sulamainte quei ‘nt'i cumüni a Est d'Uä e d'Seivan (blö), anvece i ätri i soun d'tipu piemuntaise (celascte). |estræto = '''[[Diciaraçión universâle di dirìtti umâni|Diciarasioun universäle di diriti d'l'omu]], art. 1''' <br/>Tücci i omi i näsciu liberi cun ra mëxma dignitä e i mëxmi diriti. I han raxioun e cusciainsa e i devu cumpurtese i öin cun l'ätru c'me s'i fisu fradei. }} U '''dialetu uaröxiu''' ([[Agiûtto:IPA|[djaˈletˑu waˈɹøːʒu]]]{{Link audio|Dialetu uaröxiu.ogg|sainti}}) l'é ei parlè lucäle dra çittä d'[[Uà|Uä]], 'ntra pruveincia d'[[Lisciandria]], che, se bain che l'é 'ndràinta a ra zona dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali. Profilo storico e antologia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TSA1283669|ànno=2009|editô=Le Mani|çitæ=Recco|léngoa=IT|volùmme=vol. 1}} {{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/domande/|tìtolo=Carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-10-07}}</ref><ref>Enciclopedia Treccani: [https://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti-liguri_(Enciclopedia-dell'Italiano)/ liguri, dialetti] </ref>, a musctra impurtanti infruainse dra [[Léngoa piemontéize|leingua piemuntaise]]<ref>Colombo Gajone, [https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf Antologia Ovadese, poesie e canzoni scelte seguite da I limugni du De', epigrammi inediti a cura di Emilio Costa]; Ovada, Accademia Urbense, 1963 </ref> == Sctoria e letratüra == === Ei cuntasctu === Ant'u xvilupu du dialetu uaröxiu l'hä avü in rolu impurtante ia relasioun cui parlè ligüri centräli: ra çittä d'Uä l'é sctäia difäti streciamainte liäia a ra sfera d'infruainsa ligüre, scpecialmainte dai [[1277]], quande i [[Malaspin-na]] i l'han vendoua a ia [[Repùbrica de Zena|Repüblica d'Zena]], fein-na a i [[1814]], quande l'é pasäia a u [[Regno de Sardegna|Regnu d'Sardegna]]. Ad ogni modu, se bain che is legame cun Zena l'é sctä forte, ra natüra geugrafica d'Uä l'hä purtä sainsa dübiu anche ai cuntribütu dra cultüra e di parlè dei [[Munfrä]]. C'scì Uä l'é saimpre sctäia 'ntra sò sctoria in pounte a 'nmasu a ia realtä [[Liguria|ligüre]] e a quela [[Cianûa padann-a|padan-na]]: d'ätra pärte, as truäva 'ntra [[Scträ du Zuvu]], che zä da u XIII seculu a culegäva ra rivera cun ra cianüra lisciandrèin-na e cui Munfrä, ben bain prima dra custrusioun dra [[Scträ du Tüichein]] ant'ei [[1870]]. [[File:Map italy monferrato CG 67 CARTA GEOGRAFICA la quale rappresenta lo stato della REPUBBLICA DI GENOVA partita nella Riviera di Levante e di Ponente.jpg|thumb|Mäppa dra Repüblica d'Zena]] An generäle, ei testimunianse leträrie di parlè d'l'[[Ôtrazôvo|Ultrezuvu]] “sctoricu” i soun poche, xliäie an relasioun a ra geugraféia lenguistica e scärse riscpatu a ra sctoria leträria. A livelu lucäle, difäti, de d'lä d'cäca tema che us ripeta, ei tensciùgni d'sci autui i soun tropu diferainti, c'scì cume diferainte l'é ra tendainsa culturäle di diversci periudi sctorici, saimpre dipendainte da mudelli d'föra o avxein, aura zenaixi e ligüri, aura munfrigni e piemuntaixi, aura nasiunäli. Us träta dounca d'tascti d'ucaxioun (pr'esaimpiu, sturnèlli d'fascta, pueséia d'invetiva) d'üzu streciamainte lucäle, mä anche d'opere che i miru a tradisiùgni leträrie d'ciü läigu rescpìru<ref> {{Çitta publicaçión|outô=Anselmo Roveda|ànno=2023|tìtolo=La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo|editô=Editrice Zona / Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|volùmme=Ei fóe dei ferguò|pp=65-67|léngoa=IT|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf}} </ref>. === U Satçaintu === Ra testimuniansa scricia ciü antiga du dialetu uaröxiu che am é 'riväia a pä ese ra tradusioun dei prime çinquanta ötave dra [[A Gerusalemme liberâ|''Geruzalemme liberäia'']] du Tasso, cumpeia 'nt'u Satçaintu e cunseiväia 'nt'l'archiviu Büffa d'Uä<ref> Colombo Gajone, [https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf Antologia Ovadese, poesie e canzoni scelte seguite da I limugni du De', epigrammi inediti a cura di Emilio Costa]; Ovada, Accademia Urbense, 1963; pag. 7 </ref> (Anselmo Roveda u mensoun-na is tasctu c'me “persu”<ref> Anselmo Roveda: [https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo], pag. 66 </ref>). 'Nt'ei [[1783]] ei pueta arcädicu [[Benedetto Büffa|Benedettu Büffa]] ([[1737]]-[[1784]]) u funda l'[[Accademia Urbainse]], n'asuciasioun che l'é ancura ativa 'ntra difuxiòun e valurizasioun dei patrimoniu sctoricu, artisticu, lenguisticu e folcloristicu d'Uä. === U Risurgimaintu === Tra l'Ötçaintu e ra prima metä du Növçaintu ra prudusioun leträria an uaröxiu a cunuscia in mumaintu d'fiuritüra, an linea cun ra tendainsa, alura difüza an tüta l'Itälia, a l'interasse pei cultüre pupuläri e i tradixiugni dei regiugni<ref>Toso 1989-1991: V/1, 28 </ref>. [[Dumenicu Büffa]] ([[1818]]-[[1858]]), che l'é sctä prima d'tütu furtemainte 'mpegnä 'ntra pulitica dei sò taimpi, a l'imprinçipi c'me espunainte dra snisctra muderäia e pöi du liberalixmu d'[[Cavour]], u tröua pärte 'ntra sctoria dra letratüra an uaröxiu ascì. 'Ntra sò vita l'é sctä fundatù dei giurnäle ''Lega Italiana'' (1848), depütä a ra Cämera du [[Regno de Sardegna|Regnu d'Sardegna]], Minisctru d'l'Agricoltüra e dei Cumerciu suta i guverni Gioberti-Chiodo e per finì Cumisäriu pleniputensäriu dra pruveincia d'Zena suta ei guvernu Cavour per risulvai ei bulezümi d'ispirasioun [[Giöxeppe Mazzin|mazinian-na]]. Dai pountu d'viscta leträriu, Dumenicu Büffa l'é sctä però anche ei prim folclorista 'nt'ei cuntasctu ligure-subalpein e ei prim leträ du Regnu d'Sardegna a antainde u sctüdiu dei tradixiugni pupuläri cume quesccioun [[filologica|filulogica]]. D'ätra pärte, pr'u sctüdiu dei testimunianse che l'avaiva 'rgü, l'hä elaburä in fein sisctema metudulogicu d'riçeica, d'critica di tascti e suvratütu d'ortugraféia dialetäle. L'opera ch'a droba is sò primätu l'é u ''Saggio di sapienza popolare'', c'mensä 'nt'ei [[1838]], ch'u cuntegna 281 pruveibi 'rgüi 'ntra zona d'[[Uà|Uä]], 'ntra valä d'l'[[Ùiba]], a [[Turin|Turein]], a [[Zena]] e an çima a i brichi dra [[Ligüria]] centräle. Per de ciü, in manuscriciu dra sò ''Raccolta di canzoni popolari'', c'mensäia 'nt'ei [[1840]], u sarä drubä da [[Costantino Nigra]], che da lé u l'avaiva avü, per scrive l'opera ''Canti popolari del Piemonte'' (1888). [[File:Domenico Buffa.jpg|thumb|Dumenicu Büffa]] [[File:La biunda di Voghera.jpg|thumb|Ra cansoun “''La biunda di Voghera''”, 'ntra sò verscioun uaröxia, che Costantino Nigra l'hä pöi ripiä da ra lesioun d'Dumenicu Büffa]] Cuntempuräneu d'Dumenicu Büffa, prutaguniscta du [[Risorgiménto|Risurgimaintu]] a Uä e demucraticu radicäle 'nt'ei cuntasctu puliticu du sò taimpu, [[Tognin Rebbora|Tugnein Rebbora]] ([[1815]]-[[1861]]) l'é sctä autù d'cansugni e sunetti a tema patrioticu e celebrativu. Dra sò prudusioun, tra ätre pueséie an [[Léngoa italiànn-a|italian]], us mensoun-na ''Zobbia grassa ant Uò'', scricia an ucaxioun d'l'emanasioun du [[Sctatütu Albertein]] ant'ei [[1848]], e trai sunetti dedicäi a i surdäi uaröxi dra [[Prima Uèra d'Indipendainsa|Prima Uèra d'Indipendainsa]]. {{Çitaçión|Quélli de Taieu e quélli de Scirvàn</br> Boìn amîxi anche saiân</br> Tùtti i âtri, e quélli da Ròcca</br> Parliân da mæxima bócca,</br> Se beviâ a-a mæxima bròcca.</br>|Tugnein Rebbora: da ia pueséia ''Zobbia grassa ant Uò'' (1848)|Quei d'Tajeu e quei d'Servan</br> Bougni amixi anche i saran,</br> Tucci i atri, e quei dra Rocca</br> I parlran dra maesma bucca,</br> Ous bevrà a ra maesma brocca.</br>|lingua=ov}} Ant'ei cuntasctu di canti pupuläri e dei fòre d'tradisioun us ricorda ei testimunianse 'rgoue an giru a Uä, se bain che de scpesu presentäie c'me “ligüri” o “zenaixi”, e püblicäie da [[Oreste Marcoaldi]] an'ei [[1855]]. === Ra rivulusioun indüstriäle === Ei maisctru d'sccöra [[Francesco Carlini]], che l'avaiva zä staisu an italiàn u saggiu ''Cenni storici su Ovada'' ([[1874]]), 'nt'ei [[1881]] u cumpoun-na ia pueséia satirica ''Ra carossa do diao'', an ucaxioun dra custrusioun dra [[feruveia tra Növe e Uä|feruvéia tra Növe e Uä]]. Ei cumpunimaintu, ançertä an çima a u tema d'l'ignuransa pupuläre, dra superstisioun e du rigettu c'me reasioun ai prugressu tecnulogicu, l'hä avü in gran suciasu a u taimpu e l'è sctä adatä fein-na pr'u teätru da pärte d'na cumpagnéia lucäle d'atui. [[File:Ovada - Stazione FVO - 1907.jpg|thumb|Ra sctasioun dra [[tramveia Növe-Uä|tramvéia Növe-Uä]] (1907)]] === Ei dou uère mundiäli === [[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]] ([[1878]]-[[1973]]) l'é vissü per diversci ägni a Uä, dounda l'hä laurä c'me antiquäriu e l'hä c'mençipiä ra sò cariera d'leträ sulu 'nt'ei cuntasctu du disäxiu suciäle dei prim dopu uèra. Difäti, 'nt'ei [[1919]] u püblica 'nt'ei ''Corriere delle Valli Stura e Orba'' ia pueséia ''Mangia ti ca mangiu mi'' e, l'ännu dopu, ''U crescia tutu'', dui cumpunimainti che i denounsiu ra trägica cundisioun ecunomica du taimpu, segnä da ra fäme, da l'aumaintu dei prexi e da ra disucupasioun. {{Çitaçión|- Quànde ti me spôzi? - Fa a fìggia -</br> promìsso ti m'æ a goæra finîa. </br> Rispónde o zoêno: - Ò fæto de tùtto,</br> ma cómme se fa a spozâse, se crésce tùtto?</br> Te saiö màio, quande se poriâ </br> con mêno spéize métte sciù cà.</br> Mi te spoziæ scìnn-a staséia,</br> ma crésce lànn-a, cotón e téia,</br> mòbili, spasoîe e giancàia:</br> ti peu fâne de economîa!</br> Crésce i malànni, e ciù l'infloénsa, </br> e crésce i borìcchi che stùdian a sciénsa.</br> Çèrcan o bacìllo, e no o peuan trovâ:</br> se da ti no te goarìsci, te tócca crepâ.</br>|[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]]: da ia pueséia U crescia tutu|- Quande t'me spusi? - a fo ra feia -</br> prumisu i t'm'hoi a uera fineia. Rispounda u zuvnu: - A i hö focc de tütu, </br> mo m'u s'fo a spusese, se u crescia tütu?</br> I t'saroi maia, quande u s'purrö </br> cun menu spaise mete sü cö.</br> Mi a te spusraiva fin da stasaira, </br> mo u crescia làina, cutoun e tàira,</br> mubilia, scòipe e giancherèia: </br> t' poi fene d'l'ecunumeia!</br> U crescia i maloni, e ciü l'infruainsa, </br> e u crescia i burichi chi stüdiu ra sciainsa.</br> I seicu e i bacilu, e n'le poru truè: </br> se da ti n'te uarisci, u t'tuca crepè.</br>|lingua=ov}} U püblica anche ei pueséie ''Peia u santé'' e ''Feja a lavè'' an çima a l'''Emancipazione, giornale socialista'', ch'u dvainta però vitima dei agresciugni fasciste. 'Nt'ei [[1923]] alura u püblica an çima a u ''Giornale d'Ovada, Eco dell'Alto Monferrato'', giurnäle lucäle d'ispirasioun fascista, ''Ra batàia 'ncù scipèinte''. Ad ogni modu, i temi 'nt'i queli u se 'nversa u xlançu liricu dra meiu pueséia d'Gajoun i soun suvratütu ra natüra, ra tèra natäle, ei paesägiu, ei moundu campagnòlu, ei feie dra campägna, l'oua e i vein dei culein-ne d'Uä. {{Çitaçión|Néutte de vendégna bèlla e misteriôza:</br> træ quàrti de lùnna fêua e ‘n quàrto ascôza;</br> ma fîto a saiâ tùtta luminôza</br> a servî da testimònio a-a mæ spozâ.</br> E pe-o tò zuaménto</br> véuggio a testimònio o vénto</br> che e nûvie brùtte o scôra</br> e-o spàntega e seménse de sciôe.</br> Inti proéi, cànpi e fiâgni</br> cànta grìlli e âgni</br> cansoìn de malinconîa,</br> miàndo o çê ch'o rîe.</br> Lazù l'abàia ‘n càn:</br> lénti gòusi vàn;</br> són stànchi òmmi e beu.</br> Ma inte l'âia gh'é da ancheu</br> cànti e rizâte scinçêe</br> de mìlle vendegnatôe</br> chi-â nòstra vàlle àn inpîa</br> d'amô e d'alegrîa.</br>|Culoumbu Gajoun: Nöce d'vendegna|Nöce d'vendègna bala e misteriusa: </br> trai quorti d'löina föra e 'n quortu scusa; </br> mo pristu a sarò tüta luminusa </br> a seivì da testimoni a ra me spusa.</br> E pr'u to zuramaintu </br> a vöiu testimoni e i vaintu </br> che e i niure brüte u scura</br> e u spantia e i smeinse d'fiura.</br> 'N t'i proi, campi e firogni </br> u canta grili e arogni </br> cansugni d'malincuneia, </br> miranda u çé ch'u reia.</br> Lazù u boia 'n can:</br> lainte navôse i van; </br> i soun stanchi omi e böi. </br> Mo 'n t'l'oria u i ha d'ancöi</br> canti e riôde sincere </br> de i mile vendignere, </br> che ra nostra vole i han ampeia </br> d'amù e d'alegreia.</br>|lingua=ov}} Ant'i veint'ägni dei [[Fascismo|fascixmu]], per uagnè ei cunsainsu dra giainte, u regime u urganiza dei fascte pupuläri ciamäie ''Vendemmiali'': l'é propi 'nt'is cuntasctu ch'u fiuriscia ei periudu d'oru d'Gajoun, ch'u vega i sò cumpunimainti sccrove in gran suciasu e godì d'läiga difuxioun 'ntra zona d'Uä. Sctampä a [[Zena]] 'nt'ei [[1944]], ''Niappe'' l'é 'n puemetu burlescu ançertä an çima ai persunägiu da dounda l'opera a peia u nume. Niappe, nume ipocoristicu per Giuxappe, l'é in cuntadein sempliciottu saimpre prountu a cuntè ei sò sctorie pein-ne d'esagerasioun per blaghè o ei sò dixlipe redicule, cundeie cun ia grässa cumicitä pupuläre. Cumounque Gajoun l'é arscì a fè d'in persunägiu dra scchernia pupuläre na figüra per nainte scciäta che, de d'lä dra sò ingenuitä, l'é taincia d'irunéia, d'umanitä e suvratütu d'in carätere arxiulì. Staisa tra ra fein di ägni Çinquanta e i primi di ägni Sciuscianta, ra racòlta d'epigrammi ''I limùgni du Dè'' l'é na cronaca muräle d'quelu taimpu, ch'a tratäva i aspetti ciü rediculi mä anche trägici du sgòundu dopu uèra. 'Nt'ei [[1963]] l'Accademia Urbainse a püblica l'''Antologia Ovadese'' con dei opere d'l'autù, curäia da [[Emilio Costa|Miliu Coscta]]. A 'n çertu pountu dra sò vita Gajoun u sctramüa a Zena, dound'u cuntinua a cumpoun-ne pueséie e epigrammi fein-na a i sò ürtimi giurni. Pocu prima d'murì u läscia i sò scrici ai pitù Cav. Natale Proto per l'Archiviu sctoricu d'l'Accademia Urbainse. {{Çitaçión|Se scóntra i Gréndi, sénsa fâse ‘n negrón:</br> a va za bén se sémmo ancón in sce l'òrlo</br>|Culoumbu Gajoun: I limùgni du Dè, 5|I se scòuntru i Grangi, sainsa fese 'n borIu: </br> a vo so bain se a suma ancura ‘nt'l'orIu.</br>|lingua=ov}} {{Çitaçión|Scusæ, s'eî trovòu àspi i mæ limoìn:</br> o rèsto vò-u diö pe-e eleçioìn.</br>|Culoumbu Gajoun: I limùgni du Dè, 87|Scüsè, se i hai truò òspri i me limùgni:</br> u rastu a v'le dirò pei elesiùgni.</br>|lingua=ov}} === U sgòundu dopu uèra e ei miräculu ecunomicu === Amiratù d'Gajoun, [[Francu Reseccu]] ([[1920]]-[[2007]]) l'hä vissü da zuvnu ei tragedie dra [[Segonda Guæra Mondiâ|Sgòunda Uèra Mundiäle]], mä ra sò prudusioun l'é cunuscioua suvratütu per ra sò rapresentascioun di lascti cangiamainti dra sucietä 'riväi cui [[miräculu ecunumicu|miräculu ecunomicu]] du sgòundu dopu uèra. L'é sctä apresä c'me pitù ascì, che l'hä fäciu di quädri dedicäi a i paesägi d'Uä, sò cära tèra natäle, o a i sò persunägi, rapresentäi cun ina sensibilitä psicologica fuza. Dra sò pueséia us ricorda ''Ra freve du cemaintu'' ([[1960]]), ch'a träta cun irunéia l'anvaxiaindu e ra muscitä di taimpi muderni, e ''La gora di prexi'' ([[1971]]), scricia an ucaxioun d'l'inaugurasioun dei prim supermeicä dra çittä. {{Çitaçión|che pöi a-a fìn, sò-u dovémmo dî,</br> nisciùn o veu negâlo sto progrèsso chi.</br> Perciò ‘n elògio o va a-e meistrànse</br> ch'àn megiòu tànte senbiànse.</br> E chi o lòua e-o l'à rêo</br> quæxi o peu pigiâselo o scîto,</br> ma stémmo aténti (a vìtta a l'é brêve):</br> anémmo into nêuvo, però sénsa frêve,</br> e fémmo cómme quéllo ch'o l'anâva dìndo:</br> “No stæne a fâ di pàsci ciù lónghi da gànba”.</br>|Franco Resecco: da ia pueséia Ra freve du cemaintu|che poei a ra féin, se a devmu di</br> inscioein u vö neghèle s' prugressu chi.</br> Perciò n' elogiu u và a i maestranse</br> chi han migliurà tante sembianse.</br> E chi u lavura e l'ha rendimaintu</br> quàxi u po' pièsle l'appartamaintu,</br> ma stum-ma attainti (ra vita r'è breve)</br> andum-ma ‘nt u noevu, però sainsa freve,</br> e fum-ma cmè quellu che u ‘ndava diganda:</br> “Ne stene a fé d'pàsci ciü lounghi dra gambaˮ.</br>|lingua=ov}} Ant'i apounti d'sctoria leträria d'[[Fiorenzo Toso]]<ref> 1989-1991, 1998, 1999-2001, 2009 </ref>, tra i autui uaröxi du sgòundu dopu uèra i soun ripurtäi u sctoricu [[Gino Borsari|Ginu Bursäri]] ([[1917]]-[[1944]]) e i pueti [[Carlo Piero Pessino]] (''Au Gaiun Culumbu''), Tugnein Tassistru ([[1912]]-[[1988]]) (''U trenein da Növe a Uä, U dialettu, A Uô, Sghinzere e sghinzerugni''), Miliu Turrielli ([[1922]]-?). An particuläre, Turrielli l'hä scriciu u racountu ''I Re Magi'', ei pueséie ''Saira d'esctà'', ''Ra Galanta'' e ''Ia fascta du Sctatutu'', ei racolte d'pueséie ''Mesctei di na vòta'' e ''Räcule uaröxe'', in libretu d'racounti antitulä ''Sctorie de Sctüra'', mä l'hä anche cumpilä ei ''Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni''. Tassistru l'hä 'nvece lasciä 175 pueséie, che ei ciü tante i soun discpunibili an fùima dattiloscricia e suvainte d'grämu leze: i sò cumpunimainti i risautu per l'üzu d'na fùima particuläre d'dialetu, rica d'parole uramäi xmentiäie. {{Çitaçión|Giandonàndo pe-e stràdde d'Oâ, </br> ‘na cösa a m'à inprescionòu </br> e pe quésto che véuggio scrîve </br> quéllo che me sénto dovéi dîve! </br> No se sénte ciù parlâ, spécce da-i figeu </br> u dialétto ch'ancón a-o giórno d'ancheu </br> o l'é o ciù béllo e fæ a riónda ascì </br> che o se pàrla e-o se conósce inte sto móndo! </br> U dialétto d'Oâ o l'é piemontéize, </br> u gh'à do zenéize e do françéize, </br> quéllo che i parlâvan a-i ténpi inderê</br> in Cernâia e in Vultegna.</br> L'esperànto o l'é pöca cösa</br> a confrónto ti peu méttilo in pröza</br> ti peu cantâlo e reçitâlo</br> e ti peu ànche muxicâlo.</br> Uadéixi câi (fæ cómme voéi)</br> ma o nòstro dialétto çercæ de savéi,</br> mostrælo bén a-i vòstri fìgeu</br> che pe-o ciù, a-o giórno d'ancheu </br> i pàrlan fìn, pàrlan italiàn, </br> con di sgoaroìn ch'o pâ africàn!</br> Cómme o l'é bèllo parlâ d'Oâ,</br> sccétto cómme me l'àn mostròu</br> e se ve trovésci a giâ o móndo</br> ve capiân da çìmma a fóndo! |Tugnein Tassistru: U dialettu (1970) |Girùndlanda pei stròie d'Uò </br> i na cosa a mò ampresciunò </br> e per istu ca vòiu scrive </br> quelu cam seintu duvèi dive! </br> Un se seinta ciù a parlè, specie dai fiòi </br> u dialettu che ancù au dì d'ancòi </br> l'è u ciù balu e fè pùra u gir'arioundu </br> che us pòrla e us cunuscia 'n't'is moundu! </br> U dialettu d'Uò le piemunteise, </br> u ià du zeneise e dei franseise </br> quel chi parlòvu 'n'ti teipi 'n' drera </br> an Cernòia e an Vultegna. </br> L'esperantu lè poca còsa </br> a cunfrountu i' t' pòi metle an prosa </br> i' t'pòi cantèle e reçitèle </br> e i't' pòi anche muxichele.</br> Uaròsci còri (fè cmi vurèi)</br> mò u nòster dialettu seichè d'savèi</br> mùstrele bein ai vòster fiòi</br> che per lu ciù, au di d'ancòi</br> i pòrlu fein, i pòrlu italian</br> cun di sguarugni cu pò african!</br> Cume le balu parlè d'Uò </br> s-cetu cùmei m'lan mustrò </br> e se iv 'truesci a girè ei moundu </br> i'v' capiran da sima foundu!|lingua=ov}} {{Çitaçión|Perché ignorare il nostro dialetto? Perché non conservarne la genuina, rude freschezza? Non cercare nei suoi toni, ora dolci, ora aggressivi, una autenticità che sarebbe dannoso perdere? Snobbare il dialetto per non sentirsi menomato, non insegnarlo ai figli o vietarne loro l'uso per sentirsi meno provinciali è cosa che non ha senso e dimostra solo insensibilità ed ignoranza.|Miliu Turrielli: Sctorie de Sctüra, Prefasioun}} === L'era digitäle e u dialetu 'ncöi === An generäle, an [[Italia|Itälia]] l'üzu di dialeti l'é scentä 'nt'ei cursu dei Növçaintu suvratütu cun ra difuxioun dra sccörarizasioun, di mazi d'cumunicasioun e d'tüte ei ätre mudalitäie d'espuxisioun a ra [[Léngoa italiànn-a|leingua italian-na]], d'l'italofunéia, c'me d'diverse fùime d'cunträsctu ascì a u dialetu. Difäti tüci sci parlè i soun sctäi cunscideräi 'nt'ei pasä ra “malerba dialettale” ch'a duvaiva ese rancäia véia, per raxiùgni pulitche e suciäli, a partì zä dai cuntasctu dra sccöra<ref>Enciclopedia Treccani: [https://www.treccani.it/enciclopedia/vitalita-e-varieta-dei-dialetti_(L'Italia-e-le-sue-Regioni)/ Vitalità e varietà dei dialetti] </ref>. Ei [[Piemonte|Piemounte]] l'é tra ei regiugni dound'u dialetu u pò dìse particularmainte pocu vivu, suvratütu 'nt'ei zone dei çittäie: secoundu l'[[ISTAT]] u 9,8% dei persoun-ne 'ntra regioun u druba scma u dialetu an fameia e u 25,4% u u druba ansame a l'italiàn (2006). An tüttu ei Piemounte l'üzu di dialeti u se cunseiva an limitäie zone d'vera e propi [[diglosseia|diglossia]], cun tüta prubabilitä 'nt'ei pciti ciantri 'ntra campägna, resisctainda sulamainte 'ntra generasioun di noni, e u pä dounca ese desctinä a scparì 'nt'l'èicu d'pochi ägni<ref> Enciclopedia Treccani: piemontesi, dialetti </ref>. An particuläre, u dialetu uaröxiu ascì l'hä patì na forte cuntrasioun ant'ei cursu du seculu pasä e c'sci l'é sctä ugettu 'nt'i ürtimi ägni d'diverse inisiative per ripiele e cunseivele, anche gräçie a i növi mazi tecnulogici d'l'era digitäle. 'Nt'is suicu us inseriscia ei grüpu Facebook “Ra sghinséra” (da u nume d'in sctrumaintu muxicäle che us sunäva 'ntra sman-na santa, ciamä an zenaise “ræna” e an italiàn “raganella”), nasciü 'nt'u [[2015]] da n'idea d'Dino Gaggero cui fein d'fè cunusce u dialetu d'Uä, d'uardèle e d'difòundle<ref> OvadaOnline: [https://ovadaonline.ilpiccolo.net/2019/09/08/ra-sghinsera-il-dialetto-ovadese-protagonista-sui-social/ Ra Sghinséra: il dialetto ovadese protagonista sui social] </ref>. 'Nt'ei mëxmu sainsu a s'impegna 'ncöi l'Accademia Urbainse ascì, fundäia 'nt'ei [[1783]] da Dumenicu Büffa e pöi ripruposcta da Eraldo Ighina 'nt'ei [[1957]]. Sa urganizasioun a s'prupoun-na difäti d'fè cunusce ra cultüra dei posctu, d'scpantiè ra fuimasioun artistica e educativa, d'valurizè l'ereditä sctorica dra çittä d'Uä<ref> [https://www.accademiaurbense.it/ Accademia Urbense]</ref>. == Carateristiche e clasificasioun == U dialetu uaröxiu l'é clasificä 'nt'u [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte|Ligüre d'Ultrezuvu d'Punainte]] mä u custituiscia in parlè d'tranxisioun cun u [[dialetu autu-munfrein]] dra [[Léngoa piemontéize|leingua piemuntaise]], ra zona dei quelu a cumprainde zä i cumüni cunfinanti a Nord e a Ovest d'[[Morere|Murere]], [[Chermoìn|Cheimurein]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[A Roca|Ra Rocca]]. Ei cunfein ch'u spartiscia ra leingua ligüre da quela piemuntaise difäti u cura 'ntra pruveincia d'Lisciandria ciü o menu sü pei fiüme [[Ùiba]], ch'u päsa propi per Uä. L'areäle du dialetu uaröxiu us xläiga cui sò variante de d'lä dra sula çittä d'Uä ai paixi an giru. Is parlè difäti u musctra na gran varietä an teimini d'ghega<ref> modu d'parlè, impustasiòun dra vuxe, cadainsa, aciaintu; parola “sc-ceta” registräia da Torrielli c'me “inflessione che si dà al parlare”</ref> e d'vucabuläriu, ch'a dipainde da ra frasioun ([[Gnuchetu]], [[Lacosta]], [[‘Ngherlan|'Ngherlan]], [[San Lurainsu]]), dai quarté e fein-na dau rioun an quesccioun. Pr'esaimpiu, ei curispetivu dra parola italian-na “finestra” an uaröxiu u pò ese, secoundu ra zona, ''baicoun'' [baiˈkou̯ŋ] (ciantru d'Uä, carugi), ''beicoun'' [beiˈkou̯ŋ] ('ntra periferéia e a [[Berforte|Belforte]] ascì), ''barcoun'' [barˈkou̯ŋ] c'me an zenaise o, ancura, ''f'nesctra'' [ˈfnεʃtra] e ''f'nasctra'' [ˈfnaʃtra] c'me 'nt'i parlè piemuntaixi avxein. Ultre a ra sò maicä tendainsa a muè 'nt'u teritoriu, u dialetu d'Uä l'é ben bain cangiä cui pasè du taimpu, tantu che Paolo Bavazzano, 'ntra presentasioun du sò Vucabuläriu, l'hä missu an cèru c'me "l'ägia subì variasiùgni a ogni tramountu d'generasioun", acettainda diverse "cuntaminasiùgni". [[File:Dialetti lìguri.jpg|miniatura|Clasificasioun di dialeti dra leingua ligure: an russu sccüru, i dialeti du ligüre d'Ultrezuvu]] [[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue autoctone dra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]] Ra natüra particuläre du dialetu uaröxiu as distingua per na serie d'carateristiche, tra ei queli us riporta: # palatisasioun vansäia di grüpi /pl/ e /bl/ an /tʃ/ e /dʒ/, mä sulusioun de /fl/ an /fi/ ciütosctu che an /ʃ/ cume an [[Lengoa zeneize|zenaise]] e ancura 'nt'i parlè d'[[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]] (pr'esaimpiu ''ciöve ''c'me u zenaise ''“ciêuve”, giàncu'' c'me'' “giànco”'', mä ''fiùra'' anvece du zenaise sccetu'' “sciôa/sciô''”, bain che l'é uramäi gnoua ciü cumüne ra fùima italianizäia “''fiôre''”). Is fenomenu l'é cumparsciü 'nt'u zenaise zä 'nt'ei Çinçaintu (pr'esaimpiu “''ciêuve''” anvece dei precedainte “''piover''” o “''ciànze''” per “''pianzer''”)'';'' # mancansa dei fenomenu d'l'apocope, c'me 'nt'i [[Parlæ liguri|parlè ligüri]], föra che i pochi mëxmi cäxi (pr'esaimpiu , ''forte'' cume u zenaise “fòrte” anvece dei munfrein ''fort''); # presainsa d'sincope, c'me 'nt'i [[Léngoa piemontéize|parlè piemuntaixi]] (pr'esaimpiu an ''mnasctra'' c'me 'nt'ei munfrein ''mnèstra'', anvece du zenaise “menèstra”); # palatisasioun de /kl/ (pr'esaimpiu ögiu, c'me 'nt'u zenaise “éuggio” e 'nt'ei munfrein ''ogg'', mä nainta 'nt'ei piemuntaise ''eucc/euj''); # sulusioun de /li/ an /j/ cume 'nt'u [[Dialetto noveize|nuvaise]] e anche 'nt'ei munfrein, anvece du zenaise /dd͡ʒ/ (pr'esaimpiu, ''fameia'' c'me 'nt'u nuvaise "''famìa"'', diversamainte da u zenaise “famìggia”); # trasfuimasioun de /uː/ an /yː/ c'me an ligüre, an cangiu dei munfrein /i:/ (pr'esaimpiu, ''füme'' e paregiu u zenaise “fùmme”, anvece de "''fïmm"''); # cunseivasioun dra /r/ tra ei vucäle, ch'a l'è scentäia 'nt'u zenaise sulu 'nt'u Satçaintu c'me trätu pupuläre, mä ch'a l'é rasctäia 'nt'ei variante du ligüre “a prunounsia arcaica” 'nt'ei zone dra perferéia (pr'esaimpiu ei uaröxiu ''sarà'' an raportu cun u zenaise "''saiâ''", ''alura'' cun "''alôa''", ''aura'' cun "''òua''"). L'aproscimainte alveuläre ([ɹ]), cèru “indice ligüre” che l'é ancura segnaläia pr'ei lucalitäie minuri an giru a Uä (d'solitu ciamäia “r ariundäia”), l'é an véia d'trasfuimasioun ant'in ciü genericamainte setentriunäle monovibrainte alveuläre ([ɾ]) e l'hä suvainte na prunounsia an mazu<ref> Bulgnais.com: [https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-Ovada.pdf Ei Väintu d Tramuntanna e u Sù] </ref>. # cäucia dra /k/ tra ei vucäle che an zenaise l'hä dä an cangiu /g/ (pr'esaimpiu ''feu'' per u zenaise “''fêugo''”, ''zuè'' per “''zugâ''”, ''eua'' per “''ægua''”); # trasfuimasioun de /kt/, che 'nt'u zenaise l'hä dä /it/, an /t͡ʃ/ cume 'nt'i parlè d'Masoun e d'Campu, 'nt'l'[[urbascu]] e anche 'nt'ei munfrein, mä nainta 'nt'ei piemuntaise (pr'esaimpiu ''nöce'' per u zenaise “''néutte''”, ''fäciu'' per “''fæto''”, ''diciu'' per “''dîto''”); # presainsa dei fenomenu dra “[[A tònica velarizâ|A tonica velarizäia]]”, saraiva a dì ei cangiamaintu 'ntra prunounsia dra letra A ([a]) quande as tröua suta l'aciaintu dra parola. Ra zona d'difuxioun d'is carätere a se scpantia tra ra [[Rivêa de Ponénte|Rivera d'Punainte]] (fein a i quartéi punentigni dra çittä d'Zena) e i [[Bäsu Piemunte|Bäsu Piemounte]], tantu da 'nterassè dei variante dra leingua ligüre e anche dra leingua piemuntaise. 'Nt'ei uaröxiu ra A tonica velarizäia a péia in sòun ben bain streciu tra ra A e a O serä ([ɒ]): riguärdu a ia graféia, Miliu Adrian Turrielli u segna 'nt'u sò vucabuläriu is sòun cun ä (Uä, mäzo, ännu, Natäle), mä suvainte l'é rapresentä cun ô ascì, pr'esaimpiu 'ntra grafeia d'Culoumbu Gajoun (Uô, môzu, ônnu, Natôle). [[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, scimile a u dialetu parlä a Uä]] Ra [[linea isoglossa]] ch'a l'é sctäia suvainte cunscideräia decisiva per afeimè o neghè ra natüra ligüre d'in parlè l'é quela ch'a segna ei cunfein dra palatisasioun vansäia di grüpi /pl/, /bl/ e /fl/ an /tʃ/, /dʒ/ e /ʃ/. Difäti, is fenomenu u rapresainta “l'ünica nuvitä prupimainte ligüre” e us pò mirè an modu cèru 'nt'ei uaröxiu ascì, cun l'ecesioun dei grüpu /fl/, mä l'é anche vèra che per isctu ra palatisasioun l'é ra menu afeimäia 'nt'i ätri parlè ligüri e a manca pr'esaimpiu 'nt'u [[Dialèto spezin|dialetu d'Spesia]]). Is fenomenu u manca pr'esaimpiu zä 'nt'ei parlè d'[[Scirvan|Seivan]], ei cumüne che us tröua sulu a 7 chilòmetri ciü a Nord d'Uä. 'Nt'is prinçipi [[Hugo Plomteux]] u n'cunscideräva nainta c'me ligüre fein-na u [[Dialetto noveize|nuvaise]] per ra mancansa d'palatisasioun cumpleta (c'me per [ˈbjaŋku] anvece du zenaise [ˈdʒaŋku], da u [[Léngoa latìnn-a|latein]] medieväle ''blancum''), bain che c'me ra leingua ligüre u cunseiva ei vucäle ätune a ra fein dra parola, secoundu na carateristica ch'a distingua i dialeti padagni da quei “propimainte ligüri”. D'ätra pärte, ei uaröxiu u presàinta di träti che i se scmaiu a quei di parlè ligüri centräli ciütosctu che di dialeti ciü avxein dei Munfrä meridiunäle, mä u dimusctra cère diferainse cun i öine e cun i ätri. Us pò anche ascrive a ra fameia di [[parlè d'l'Ùiba|parlè d'l'Ùiba]], ra definisioun dei queli l'é cumounque scma d'natüra geugrafica e nainta lenguistica, dätu ch'a 'rgöia ansame dialeti ligüri, piemuntaixi e ligüri-piemuntaixi. I parlè d'l'Ùiba i péiu difäti u nume da quelu dei fiüme [[Ùiba]] e i s'poru divide an bäsu-olbaischi (uaröxiu) e autu-olbaischi (mureraise, tiglietaise, urbascu). == Ortugraféia == U sctoricu [[Emilio Costa|Miliu Coscta]] (1931-2012), an ucaxioun dra staisüra dra sò ''Antologia Ovadese'' (1964) per l'[[Accademia Urbainse]], l'hä sutulineä c'me quelu d'l'ortugraféia uaröxia u saigia in prublema da ra sulusioun difiçile, dätu che ia tradisioun scricia l'é scärsa. Difäti, dopu avai cunsciderä ei peculiaritäie morfologiche e lesicäle dei parlè d'Uä, ansame a ra mancansa d'in sisctema d'scritüra auturevule, Coscta l'hä çernü n'ortugraféia ch'a ripiése ei regule drubäie zä da Dumenicu Büffa per ra sò racòlta d'cansùgni pupuläri. {| class="wikitable" | '''graféia Büffa-Coscta'''|| '''IPA'''|| '''sòun scimile'''|| '''esaimpiu''' |- | ö | [ø] | eu française | <u>ö</u>giu |- | ü | [yː] | u française | f<u>ü</u>me |- | x | [ʒ] | j française | lü<u>x</u>e |- | ç | [s] | s forte | <u>ç</u>é |} Ant'u so ''Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni'' ([[1980]]), [[Emilio Adriano Torrielli|Miliu Adrian Turrielli]] u premetta na seçioun antitulä “''Avvertenze''”, dound'u musctra u sisctema d'scritüra drubä per u sò lavù. {{Notta |aliniaménto = centro |larghéssa = 75% |tìtolo = AVVERTENZE |contegnûo = * De scpesu ra ''r'' an uaröxiu a n'hä nainte in sòun lenguäle vibrante c'me an italian mä in sòun lenguäle palatäle (d'vòte segnä cun ''ř''), che us utegna prunounsianda ra r cun ra leingua missa còuntra ei çe dra buca. An di cäxi u sòun dra r ant'ina parola a pò cumpurtè significäti diversci: pr'esaimpiu, ''tureta'' (pcita ture) e ''tuřeta'' (pcita tora) o ''gura'' (èiburu dei genere Salix tipicu dei zone ümide, ei räme dei quelu i soun drubäie per utegne i gurigni) e ''guřa'' (regioun anatomica dra faringe uräle, dra pärte auta dei véie rescpiratorie e dei canarezu); * Ra ''s'', dedvanci ai cunsunainti B, D, G, L, M, N, R, V, föra che poche ecesiùgni, l'hä u sòun dra ''j'' française, che an uaröxiu l'é rapresentä cun ''x'', cume pr'esaimpiu an ''xbèrciu'', ''xdenciä'', ''xgarzelu'', ''xlenguè'', ''xmortu'', ''xnaivru'', ''xraxiunä'', ''xnervè''. Dedvanci ai cunsunainti C, F, P, Q, T, föra che poche ecesiùgni, l'hä u sòun de ''sc'' [ʃ], cume pr'esaimpiu an ''sccrosa'', ''scfundrè'', ''scpainde'', ''scquagéta'', ''sctäbi'' (d'vòte as pò truè segnäia anche c'me ''š'' o ''ş''); * Ra ''x'' an uaröxiu, c'me an zenaise, sardu e spagnolu antigu, l'hä u sòun dra ''j'' française e nainta c'me ra ''x'' greca e latein-na; * Ra ''z'' as prunounsia c'me ''s'' sunòra, c'me ‘nt'l'italiàn “''rosa''” (''sabaioun'', ''zäinu'', ''zeru''); * Segni particuläri d'prunounsia i sòun ra dieresi (¨), ch'a mua u sòun de A, O, U, e ra coua (''ç''), ch'a cangia ra prunounsia dra ''ç'' an S surdu (c'me ‘nt'l'italiàn “''sale''”), c'me pr'esaimpiu an ''çe'' e ''çitu''. Us utegna dounca: :- ''ä'': sòun bain streciu tra A e O serä [ɒ] :- ''ö'': sòun de EU française [ø] :- ''ü'': sòun dra U française [y] }} == Gramatica == === Articuli === I articuli determinativi i soun: * Pr'u singuläre :- ''l''' dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle (''l'äzu'', ''l'eua'', ''l'iria'', ''l'ortu'', ''l'ursu'') :- ''ei'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante ''b, c, f, g, m, p, q, v'' (''ei bö'', ''ei fiö'', ''ei mätu'', ''ei pan'', ''ei vein'') :- ''u'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante ''d, l, n, r, s, t, x, z'' :- ''ia'' ò ''ra'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu per cunsunante (''ia/ra cä, ia motu, ra sccära, ra zeta'') * Pei pluräle :- ''i'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (''i cagni, i urluchi, i murigni, i äxi, i tori'') :- ''ei'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (''ei oche, ei fiure, ei äre, ei mäte, ei zeine'') Ecesiùgni: dedvanci a i numi singuläri che i c'mainsu cun ''ua'' e ''ue'' (sincope de gua e gue) us druba ei pei masculein e ia o ra pei feminein: pr'esaimpiu, ''ei uardioun, ei uersu, ia uèra, ra uärdia''. Dedvanci a i numi masculein singuläri che i c'mainsu cun ''c, g'' palatäli (''ci, gi, ce, ge'') us druba u an cangiu de ei: pr'esaimpiu, ''u cinaize, u giru, u cèru, u gesciu''. I articuli indeterminativi i soun: :- ''in'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun vucäle o cun cunsunante e i numi feminein che i c'mainsu cun vucäle (''in èicu, in oibu, in cavä, in dädu, in mägu, in angnia, in oca, in isula, in èrnia'') :- ''na'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante (''na careia, na fiura, na nuxe, na tegula, na sula, na vaina, na xiäta'') :- ''n''' dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle, u pò piè ei posctu de ''in'' (''n'äzu, n'orcu, n'oca, n'èrnia, n'ursu, n'ursa, n'äibura, n'isula'') :- ''ne'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun ''sc'' e ''x'', süttu segueie da n'ätra cunsunante (''ne sctäbi, ne scplinsioun, ne sccuplotu, ne xneiä, ne xlaversoun, ne xnairvu'') === Numi === Ant'u dialetu uaröxiu i numi i fùimu ei pluräle secoundu ei regule che i veru aprövu: * ''-a'' ätuna 'nt'i numi feminigni a dvainta ''-e'' (''careia/careie, läla/läle, bäiba/bäibe''), anvece 'nt'i numi masculigni a dvainta ''-i'' (''pueta/pueti, bäiba/bäibi, päpa/päpi'') * ''-u'' atona a dvainta ''-i'' (''megu/meghi, luvu/luvi, chigömaru/chigömari, angeru/angeri, zanru/zanri, pesccau/pesccai''). * i numi che i cangiu d'genere ai pluräle, saraiva a dì dai masculein ai feminein, i sciortu an ''-e'' (''övu/öve, ossu/osse, xnugiu/xnuge, dì/deie'') * i ciü tanci di numi che i finisciu per ''-su'' [su] e ''-ssu'' [sˑu] i han ei pluräle an -sci (''rüssu/rüsci, atresu/atresci, schersu/schersci'') * i numi che i finisciu per ''-se'' [ze] o ''-su'' [zu] i han ei pluräle an ''-xi'' (''zenaise/zenaixi, maise/maixi, paise/paixi; üsu/üxi, näsu/näxi'') * ''-e'' ätuna 'nt'i numi masculigni a dvainta ''-i'' (''daince/dainci, päre/päri''), anvece 'nt'i numi feminigni a n'cangia nainta ai pluräle (''levre/levre, nuxe/nuxe'') * i numi masculigni che i finisciu per vucäle tonica ''-ä, -é, -ì, -ö, -ù, -ü'' ai pluräle i péian ina ''-i'' ätuna (''prä/präi, surdä/surdäi; pé/péi, santé/santéi, maxlé/maxléi, amré/amréi; fì/fìi, marì/marìi, badì/badìi; fiö/fiöi, bö/böi, lensö/lensöi; crù/crùi, udù/udùi, durù/durùi; mü/müi'') * ''-ä'' 'nt'i numi feminigni a dvainta ''-äie'' (''çittä/çittäie, cä/cäie, gnä/gnäie, nuvitä/nuvitäie'') * i numi feminigni che i finisciu per vucäle tonica ''-é, -ö, -ü'' ai pluräle i n'cangiu nainta (''muié/muié, sö/sö, virtü/virtü'') * i numi che i finisciu per ''-àn, òun, éin'' ai pluräle i sciortu riscpativamainte an ''-àgni, ùgni, ìgni'' (''bacan/bacagni, can/cagni, faxian/faxiagni; cansòun/cansùgni, limòun/limùgni, sòun/sùgni; véin/vigni, cuntadéin/cuntadigni, campanéin/campanigni''; per "man" us riporta ei fùime "man" e "magnie")<ref>Ra mëxma sciorteia dei pluräle per is tipu d'numi as tröua zä 'nt'i parlè d'Campu e d'Masoun, anvece ‘nt'u zenaise us é afeimä ‘nvece ra metafuneia (bacàn/bachén, càn/chén, faxàn/faxén; cansón/cansoìn, limón/limoìn, són/soìn; vìn/vìn, contadìn/contadìn, campanìn/campanìn).</ref> * ''-ai'' a n'cangia nainta ai pluräle (''pai/pai, dispiaxài/dispiaxài, duvài/duvài'') === Agettivi === An generäle, i agettivi i fùimu ei pluräle a ra mëxma manera di numi. {| class="wikitable" |+ Agettivi d'pussassu !Persoun-na !masculein singuläre !feminein singuläre !masculein pluräle !femminein pluräle |- |1° singuläre |mè |mè |mè |mè |- |2° singuläre |tö/tò |tö/tò |tö/tò |tö/tò |- |3° singuläre |sò |sò |sò |sò |- |1° pluräle |nòscter |nòsctra |nòscter |nòscter |- |2° pluräle |vòstro |vòsctra |vòscter |vòscter |- |3° pluräle |sò |sò |sò |sò |} === Prunumi === ==== Prunumi d'persoun-na ==== {|class="wikitable" width=90% |- bgcolor=#f0ffff align=center ! persoun-na/cäxiu||numinativu '''⁽¹⁾''' |'''genitivu/ablativu ⁽²⁾''' ||'''acusativu tonicu/prepusisiunäle ⁽³⁾'''||'''acusativu atunu ⁽⁴⁾'''||'''dativu ⁽⁵⁾''' |'''cumbinasioun ⁽⁶⁾''' |'''sctrumentäle/lucativu ⁽⁷⁾''' |'''lativu ⁽⁸⁾''' |- align=center | 1ª singuläre||mi | -||mi||me, m'||m'||me le, me l', m'le | - | - |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 2ª singuläre||ti | -||ti||te, t'||t'||te le, te l', t'le | - | - |- align=center | 3ª singuläre masculein ||lé | rowspan="2" |nan, ne, n'||lé; se||le, l'; s'||i; s'|| rowspan="2" |i l'; s'le | rowspan="2" |i | rowspan="2" |i |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 3ª singuläre feminein||lé||lé; se||ra, ia; s'||i; s' |- align=center | 1ª pluräle ||nui, nuiätri/e | -||nui, nuiätri/e||me; m'||me, m'||m'le | - | - |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 2ª pluräle ||vui, vuiätri/e | -||vui, vuiätri/e||v'||ve, v'||v'le, v'l' | - | - |- align=center | 3ª pluräle masculein || rowspan="2" |lui, luiätri/e | rowspan="2" |nan, ne, n'|| rowspan="2" |lui, luiätri/e; se||i; s'|| rowspan="2" |i, s'|| rowspan="2" |i l'; s'le | rowspan="2" |i | rowspan="2" |i |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 3ª pluräle feminein||e; s' |} <div style="font-size: smaller"> :(1) Pr'esaimpiu ''<u>mi</u> a vägu, <u>ti</u> it lavuri, <u>luiätri</u> i han insisctì'' :(2) Pr'esaimpiu ''us <u>nan</u> ripärla n'ätr'ännu, u n'se <u>nan</u> tröua, a <u>n'</u>hä vusciü doue'' :(3) Pr'esaimpiu ''a i uma visctu anche <u>lé</u>, i çeicävu propi <u>ti</u>'' :(4) Pr'esaimpiu ''u <u>m'</u>uäcia, i <u>l'</u>dixiu luiätri, a <u>se</u> scpegia, u <u>m'</u>invita a vurainse bain, a <u>v'</u>avaiva anche avisä, a <u>i</u> truäva saimpre, i <u>s'</u>ansigu e i <u>se</u> sccuru'' :(5) Pr'esaimpiu, ''apaina che u <u>m'</u>vé an mainte a <u>v'</u>fäsu savai, s'a <u>i</u> painsu, a n'<u>ie</u> fä cäxiu, a <u>s'</u>é däia u russetu, i ommi i <u>s'</u>tiru ün cun I'ätru u lämu'' :(6) Pr'esaimpiu ''a <u>m'le</u> ricordu, a <u>t'le</u> fuma nuiätri, a <u>i l'</u>hö scpiegä, a <u>v'le</u> digu, a <u>v'ie</u> läsciu, cheicdöin u <u>s'le</u> ricorda, chi u <u>s'ia</u> ricorda?'' :(7) Pr'esaimpiu ''u <u>i</u> vö menu parole, sctamatein u <u>i</u> a u sù, u <u>i</u> era i meicä, u n'<u>ie</u> sarä mäi d'dinei'' :(8) Pr'esaimpiu ''u s'<u>ie</u> pò 'rivé, u s'<u>ie</u> puraiva anche 'ndé'' </div> === Prepusisiùgni === ==== Prepusisiùgni saince ==== An uaröxiu, ei prepusisiùgni saince i soun ''de (d'), a, da, an, cun, an çima a, per, tra, fra.'' ==== Prepusisiùgni articuläie ==== Ei prepusisiùgni articuläie i soun u risultätu d'l'ancountru tra ei prepusisiùgni saince e i articuli determinativi: {| class="wikitable" |+Ei prepusisiùgni articuläie ! !u !ei !ra, ia !l' !i !ei |- !de, d' |du |dei |dra, dia |de l' |di |dei |- !a |au |ai |a ra, a ia |a l' |ai |ai |- !da |dau |dai |da ra, da ia |da l' |dai |dai |- !an |ant'u, 'nt'u |ant'ei, 'nt'ei |antra, 'ntra, 'nt'ia |ant'l', 'nt'l' |ant'i, 'nt'i |ant'ei, 'nt'ei |- !cun |cun u |cun ei, cui |cun ra, cun ia |cun l' |cun i, cui |cun ei, cui |- !an çima a |an çima au |an çima ai |an çima a ra, an çima a ia |an çima a l' |an çima ai |an çima ai |- !per |per u, pr'u |per ei, pei |per ra, per ia, pr'a |per l' |per i, pei |per ei, pei |- !tra |tra u |tra ei, tra i |tra ra, tra ia |tra l' |tra i |tra ei, tra i |- !fra |fra u |fra ei, fra i |fra ra, fra ia |fra l' |fra i |fra ei, fra i |} === Veibi === Antra cuniugasioun, u dialetu uaröxiu l'hä a carateristica d'impoun-ne l'üzu d'fùime prunuminäle dedvanci a i veibi, an tüte ei persoun-ne, taimpi e modi finìi, föra che l'imperativu. C'me dounca succeda anche 'nt'u [[Lengoa zeneize|zenaise]], bain che scma per ra sgòunda e per ra tersa persoun-na singuläre, us radugia ei prunume prima dei veibu, dätu che ''a'', ''it'', ''u'', ''a'', ''i'', ''i'', i han ra funsioun d'in vera e propi prunume (prunumi persunäli clitici o ätuni). Pr'esaimpiu: {| class="wikitable" !'''''zenaise''''' !'''''uaröxiu''''' |- | mi lézo|| mi a lezu |- | ti ti lézi | ti it lezi |- | lê o/a léze | le u leza |- | niâtri lezémmo | nui a l-zuma |- | viâtri lezzeî | vui i l-zai |- |lô lézan |lui i lezu |} ==== Veibu ESE ==== * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a soun |mi a soun sctä |- |ti it ei |ti it ei sctä |- |lé l'a (/l'é) |lé l'a sctä |- |nui a suma |nui a suma sctäi |- |vui i sai |vui i sai sctäi |- |lui i soun |lui i soun sctäi |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a i era |mi a i era sctä |- |ti it eri |ti it eri sctä |- |lé l'era |lé l'era sctä |- |nui a i eimu |nui a i eimu sctäi |- |vui i eri |vui i eri sctäi |- |lui i eru |lui i eru sctäi |- |'''Futüru''' |'''Futüru cumposctu''' |- |mi a sarö |mi a sarö sctä |- |ti it saräi |ti it saräi sctä |- |lé u sarä |lé u sarä sctä |- |nui a saruma |nui a saruma sctäi |- |vui i sarai |vui i sarai sctäi |- |lui i saran |lui i saran sctäi |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a saigia |mi a saigia sctä |- |ti it saigi |ti it saigi sctä |- |le u saigia |le u saigia sctä |- |nui a saig-mu |nui a saig-mu sctäi |- |vui i saigi |vui i saigi sctäi |- |lui i saigiu |lui i saigiu sctäi |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |mi a fise |mi a fise sctä |- |ti it fisi |ti it fisi sctä |- |lé u fise |lé u fise sctä |- |nui a fis-mu |nui a fis-mu sctäi |- |vui i fisi |vui i fisi sctäi |- |lui i fisu |lui i fisu sctäi |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a saraiva (/saresa) |mi a saraiva sctä |- |ti it saraivi (/saresci) |ti it saraivi sctä |- |lé u saraiva (/sarese) |lé u saraiva sctä |- |nui a saraimu (/saresmu) |nui a saraimu sctäi |- |vui i saraivi (/saresci) |vui i saraivu sctäi |- |lui i saraivu (/saresu) |lui i saraivu sctäi |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | ese |ese sctä |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | sctä |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | esaindu |esaindu sctä |} ==== Veibu AVAI ==== * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a i hö |mi a i hö avü |- |ti it häi |ti it häi avü |- |lé l'hä |lé l'hä avü |- |nui a i uma |nui a i uma avü |- |vui i hai |vui i hai avü |- |lui i han |lui i han avü |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a i avaiva |mi a i avaiva avü |- |ti it avaivi |ti it avaivi avü |- |lé l'avaiva |lé l'avaiva avü |- |nui a i avaimu |nui a i avaimu avü |- |vui i avaivi |vui i avaivi avü |- |lui i avaivu |lui i avaivu avü |- |'''Futüru''' |'''Futüru cunposctu''' |- |mi a i avrö |mi a i avrö avü |- |ti it avräi |ti it avräi avü |- |lé l'avrä |lé l'avrä avü |- |nui a i avruma |nui a i avruma avü |- |vui i avrai |vui i avrai avü |- |lui i avran |lui i avran avü |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a i ägia |mi a i ägia avü |- |ti it ägi |ti it ägi avü |- |lé l'ägia |lé l'ägia avü |- |nui a i äg-mu |nui a i äg-mu avü |- |vui i ägi |vui i ägi avü |- |lui i ägiu |lui i ägiu avü |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |mi a i avese |mi a i avese avü |- |ti it avesi |ti it avesi avü |- |lé l'avese avü |lé l'avese avü |- |nui a i aves-mu |nui a i aves-mu avü |- |vui i avesi |vui i avesi avü |- |lui i avesu |lui i avesu avü |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a i avraiva |mi a i avraiva avü |- |ti it avraivi |ti it avraivi avü |- |lé l'avraiva |lé l'avraiva avü |- |nui a i avraimu |nui a i avraimu avü |- |vui i avraivi |vui i avraivi avü |- |lui i avraivu |lui i avraivu avü |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | avai |avai avü |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | avü |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | avaindu |avaindu avü |} ==== Ei cuniugasiùgni ==== An uaröxiu i veibi i han quätru cuniugasiùgni, che 'ntra tabella d'suta i soun rapresentäie cui paradigmi dei fùime ciü d'esaimpiu: {{Colonne}}'''Prima cuniugasioun (-É)'''</br> pärlu, parluma; parlä; parlé</br> sautu, sautuma; sautä; sauté</br> portu, purtuma; purtä; purté</br> tröu, truvuma; truä; trué</br> zöu, (it) zöi, zuùma; zuä; zué</br> sou, (it) sòui, süùma; süä; süé</br> cuntinuu, cuntinuuma; cuntinuä; cuntinué</br> vägu, ‘nduma; ‘ndä; andé</br> dägu, duma; dä; dé</br> fäsu, fuma, fäciu, fé</br> stägu, stuma, sctä, scté</br>{{Colonne spezza}}'''Sgòunda cuniugasioun (-AI)'''</br> devu, (it) devi, duvuma; duvü; duvai</br> possu, (it) pòi, puruma; purrö; pusciü; purai</br> vöiu, (it) vöi, vuruma; vurrö; vusciü; vurai</br> päru, (it) päri, paruma; parsciü; parai</br> piäxu, piaxuma; piaxü; piaxai</br> sò, (it) säi, suma; saciü; savai</br>{{Colonne spezza}}'''Tersa cuniugasioun (-E)'''</br> vaindu, venduma; vendü; vainde</br> cheirdu, cherduma; cherdü; cheirde</br> cumpoun-nu, cumpunuma; cumposctu; coumpoun-ne</br> çernu, çernuma; çernü; çerne</br> baivu, buma; bü; baive</br> ‘rgöiu, ‘rguiùma; ‘rgü; ‘rgöie</br> cöiu, cuiùma; cüiü; cöie</br> reiu, riuma; riü; reie</br> tradou, tradouma; tradotu; tradoue</br> buiu, buiuma, bujì, buie</br> cröbu, crubuma, cuertu, cröbe cùru, curuma, cursu, cure/curì{{Colonne spezza}}'''Quärta cuniugasioun (-Ì)'''</br> sàintu, sentuma; sentì; sentì</br> finisciu, finuma; finì; finì</br> seivu, seivuma; seivì; seivì</br> sciortu, sciurtuma; sciurtì; sciurtì</br> sofru, sufruma; sufrì</br> vegnu, (it) vei, vé, gnùma, gni, veru; gnirö; gnü; gnì</br> digu, (it) dixi, dixiuma; diciu; dì</br>{{Colonne fine}} I ciü tanci di veibi an uaröxiu i han ra desinainsa d'l'infinì an ''-è'' e quela dei participiu pasä an ''-ä''; ra sò cuniugasioun l'é dounca: * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a cätu |mi a i hö catä |- |ti it cäti |ti it häi catä |- |lé u cäta |lé l'hä catä |- |nui a catuma |nui a i uma catä |- |vui i catè |vui i hai catä |- |lui i cätu |lui i han catä |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a catäva |mi a i avaiva catä |- |ti it catävi |ti it avaivi catä |- |lé u catäva |lé l'avaiva catä |- |nui a catämu |nui a i avaimu catä |- |vui i catävi |vui i avaivi catä |- |lui i catävu |lui i avaivu catä |- |'''Futüru''' |'''Futüru cumposctu''' |- |mi a catrö |mi a i avrö catä |- |ti it caträi |ti it avräi catä |- |lé u caträ |lé l'avrä catä |- |nui a catruma |nui a i avruma catä |- |vui i catrai |vui i avrai catä |- |lui i catran |lui i avran catä |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | (che) mi a i cäta | (che) mi a i ägia catä |- | (che) ti it cäti |(che) ti it ägi catä |- |(che) lé u cäta |(che) lé l'ägia catä |- |(che) nui a i cät-mu |(che) nui a i äg-mu catä |- |(che) vui i cäti |(che) vui i ägi catä |- |(che) lui i cätu |(che) lui i ägiu catä |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |(che) mi a i catése |(che) mi a i avese catä |- |(che) ti it catësi |(che) ti it avesi catä |- |(che) lé u catése |(che) lé l'avese catä |- |(che) nui a i catésmu |(che) nui a i aves-mu catä |- |(che) vui i catési |vui i avesi catä |- |lui i catésu |lui i avesu catä |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a catraiva |mi a i avraiva catä |- |ti it catraivi |ti it avraivi catä |- |lé u catraiva |lé l'avraiva catä |- |nui a catraimu |nui a i avraimu catä |- |vui i catraivi |vui i avraivi catä |- |lui i catraivu |lui i avraivu catä |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | catè |avai catä |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | catä |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | catanda |avaindu catä |} * '''Modu imperativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |- | cäta ti |- |catè vui |} == Lesicu == === I nümeri === {{Colonne}} 0 zeru</br> 1 oin</br> 2 dui</br> 3 trai</br> 4 quätru</br> 5 çeinque</br> 6 sei</br> 7 sate</br> 8 ötu</br> 9 növe</br> {{Colonne spezza}} 10 dexe</br> 11 öinze</br> 12 duze</br> 13 treze</br> 14 quatorze</br> 15 cheinze</br> 16 seze</br> 17 disate</br> 18 dixiötu</br> 19 dixnöve</br> {{Colonne spezza}} 20 veinte</br> 21 vint öin</br> 22 vinti dui</br> 29 vinti növe</br> 30 tranta</br> 31 trant öin</br> 32 tranta dui</br> 40 quaranta</br> 50 çinquanta</br> 60 sciuscianta</br> 70 setanta</br> 80 utanta</br> 90 nuvanta</br> {{Colonne spezza}} 100 çaintu</br> 101 çaint oin</br> 200 düxiantu</br> 201 düxiant oin</br> 300 trexiaintu</br> 301 trexiaint öin</br> 400 quäterçaintu</br> 500 çincçaintu, çinçaintu</br> 600 seiçaintu</br> 700 satçaintu</br> 800 ötçaintu</br> 900 növçaintu</br> {{Colonne spezza}} 1000 mile</br> 1.000.000 in milioun</br> 1.000.000.000 in miliärdu</br> {{Colonne fine}} === I maixi d'l'ännu e ei stagiùgni === z'nè</br>feivè</br>märsu</br>avrì</br>mäzu</br>zügnu</br>lüiu</br>augusctu</br>setaimbre</br>utubre</br>nuvaimbre</br>ziaimbre, d'xiaimbre aprim-ma/primavaira, esctä, autün-nu, invernu === I giurni dra sman-na === lünexdì</br>matexdì</br>mecurdì, meicurdì</br>zöbia</br>venerdì, venardì</br>säbu</br>d'maignia</br> === Ei ure === 1:00 in botu</br>2:00 dui boti</br>3:00 trai boti</br>4:00 quätr ure</br>5:00 çinc ure</br>6:00 sei ure</br>7:00 sat ure</br>8:00 öt ure</br>9:00 növ ure</br>10:00 dex ure</br>11:00 ünz ure</br>12:00 mez dì - maza nöce == Cunfrountu cun ätri parlè == D'suta l'é ripurtäia na liscta d'parole an diversci parlè ligüri, piemuntaixi e “d'tranxisioun”, ch'a musctra i rapporti d'analugeie e d'diferainse secoundu i carateristici fenomeni lenguistici<ref>Ei tradusiùgni ‘nt'i parlè lucäli i soun sctäie ripurtäie cun ina grafeia a piaxai da persoun-ne intervisctäie o ‘rgoue da tascti che i drubu ortugrafeie tra lui diferainti o pocu auturevuli. Ra tracrisioun di sùgni l'é dounca da cunsciderè scma indicativa e a puraiva musctrè diversci gradi d'arbitrarietä e inçertessa </ref>. {| class="wikitable" | {{scìnbolo|Flag of the Roman Empire.svg}} [[Latin|Latein]] | {{scìnbolo|Garessio-Stemma.svg}} {{scìnbolo|Ormea-Stemma.svg}} [[Dialettu garescìn|Garescein]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]] <ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.academia.edu/5755976/Alta_Val_Tanaro|tìtolo=Inquadramento linguistico dell'Alta Val Tanaro|outô=Nicola Duberti|scîto=Accademia.edu|léngoa=IT|formòu=PDF|vìxita=2021-04-10}} </ref>||{{scìnbolo|Altare (Italia)-Stemma.svg}} [[Dialétto de Artâ|Dialetu d'Artâ]]<ref> {{Çitta publicaçión|outô=Silvio Sguerso|ànno=1970-1971|tìtolo=Il Dialetto Altarese|revìsta=Atti e memorie - Nuova serie|çitæ=Sann-a|volùmme=IV|pp=1-67|léngoa=LIJ, PMS, IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2021/09/Atti-e-Memorie-nuova-serie-1970-71-Vol-4.pdf}} </ref>||{{scìnbolo|Urbe-Stemma.svg}} [[Órbasco|Urbascu]]|| {{scìnbolo|Bandiera di Genova (3-2).svg}} [[Zenéize|Zenaise]]<ref>Traduttore Italiano Genovese - [http://www.zeneize.net/itze/main.asp TIG] </ref> || {{scìnbolo|Campo Ligure-Stemma.svg}} {{scìnbolo|Masone-Stemma.svg}} [[Canpéize e Mazonéize|Campeise e Masuneise]]<ref>Pasquale Aurelio Pastorino, Vocabolario del dialetto di Masone, fratelli Frilli Editori, Genova, 2013 </ref> || {{scìnbolo|Bandiera Ovada.gif}} [[Òvadéize|Uaröxiu]]<ref> {{Çitta lìbbro|outô=Emilio Adriano Torrielli|tìtolo=Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni|url=https://www.accademiaurbense.it/pdf/vocabolario_ovadese_a4.pdf|ànno=1980|editô=Accademia Urbense|çitæ=Uä|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Tagliolo Monferrato (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}}[[Dialétto de Taieu|Dialetu d'Tajö]]|| {{scìnbolo|Map of comune of Silvano d'Orba (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Scirvanéize|Dialetu d'Seivan]]<ref>Testimuniansa dricia furneia da Proloco Di Silvano D'Orba, 3/10/2024 </ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Rocca Grimalda (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Rocheise]]<ref>Testimuniansa dricia, 08/01/2026 </ref> |{{scìnbolo|Molare-Stemma.svg}} [[Dialétto de Morere|Dialetu d'Murere]]<ref>Testimuniansa dricia furneia da Gianni Priano, 19/08/2025 </ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Carrosio (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Caroxìn|Dialetu d'Carröxu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Stefano Lusito|ànno=2023|tìtolo=Appunti sul dialetto di Carrosio|editô=Editrice Zona / Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|volùmme=Ei fóe dei ferguò|léngoa=IT|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-saggio.pdf}} </ref>|| {{scìnbolo|Novi Ligure-Bandiera.svg}} [[Dialetto noveize|Nuvaise]]<ref> Diçionäio de Sorli e do noveise «S. Ferrarazzo»</ref><ref>Roberto Allegri, [https://www.chiekete.eu/vocabolario-serravalleseitaliano-2/#flipbook-df_25135/2/ Vocabolario e grammatica della lingua serravallese] </ref> || {{scìnbolo|Flag of Montferrat.svg}} [[Monferìn|Munfrein]]<ref> Giuseppe Ferraro, [[iarchive:FerraroGlossarioMonferrino|Glossario Monferrino]], Torino, 1889 </ref>|| {{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Léngoa piemontéize|Piemuntaise]]<ref> [https://piemonteis.com/ Dizionario Piemontese] </ref> |- | plŏvĕre |ciöve [ʧøve] |cieuvi | cieuve | ciêuve |ciöve | ciöve |ciòve | piöve |piövi |piove |ciüve ['ʧyve] | piöve | piove | pieuve |- | plāntam |cianta (G) ciōnta (O) |cianta |cianta | ciànta | ciànta | cianta | | piönta |pianta |pianta |cianta | piànta | pianta | pianta |- | plāngere |cianze (G) ciōnzo (O) |cianzi |cianze | ciànze | ciànśe | cianze | | pionzse |piànꭍi |pianze | | piàunze | pianze | pianze |- | blancum |giancu [ʤaŋku] (G) giòncu ['dʒɒŋku] (O) |gianc |gianco | giànco |giàncu | giàncu |giancu | bioncu |biànc |bianc |gianco | biaunku | bianch | bianch |- | blăsphēmiam (>*blastemiam) |giaštöma (G) giaštama |giastemma |giastema | giastémma |giaštèmma | giasctema |giastema | bestemia |biastèma |giastamma |giastemma | biastéma | biastemma | bëstëmmia |- | florem |sciuřa ['ʃuɹa] (G) sciùa ['ʃua] (O) |sció |sciura | sciô, sciôa, fiôre (it.) | sciùřa | fiura | | fiura |fiùřa |fiura |sciua [ˈʃu(a)] | fiùa | fiùra | fior |- | flūmen |fiüme |(borgna) | sciume | sciùmme | - | fiüme | | fiüme |fiüm | - | | fiume | fim | fium |- | lūcem |lüjè ['lyʒɛ] (G) lüs̅c̅ie (O) |lux |luxe | lûxe |lüxe | lüxe | | lüse |lüʃ |lisg |lüxe [ˈlyːʒe] | luze | lis | lus |- | fūmum |füme |fum |fumo | fùmme |fümme | füme |füme | füme |füm |fìn |fümme | fume | fïmm | fum |- | noctem |nöce ['nøʧe] |neucc |neuce | néutte | nöcce | nöce |noece | nöce |nöcc |nocc |nötte | note | nocc, neucc | neuit |- | factum |faciu (G) focciu (O) |fàcc | faciu | fæto | fåcciu | fäciu | | faciu |fäcc |focc |feto [ˈfɛːtʊ] ~ fetu [ˈfɛːtu] | fàtu | fäcc/fä | fàit |- | fămĭlĭa |famìa/famija (O) [faˈmija] |famía | - | famìggia |famìa | fameia | | fameia |famìa |famija |famija [faˈmi(j)a] | famìa | famìa | famija |- | mŭlĭĕrem |fumna (G) famna (O) |mojé |mojè | mogê |mujée | muié | | muié |mujé |mujè |(dónna) | mujé | (dòna) | (fomna) |- | frīg(ĭ)dum |fërgiu/förgiu ['fərdʒu] (G) fřagiu ['fɹadʒu] (O) |frègg | fregiu | fréido | fréggiu | fregiu | | fregiu |frègg |fragg | | fredu | fregg, ferg (Acqui) | frèid |- | căl(ĭ)dum |còdu (G) cōdu (O) |càd [ˈkɔːd] |cadu | câdo |cådu | caudu | | coudu |cöud |caud |codo | kòdu | caud | càud |- | vĭdēre |vughe (G) vegō (O) |vèi | végghe, veghe | védde | véghe | veghe | | veghe |vèghi |vag-ghe |veghe | véde | végghe, vugghe (Acqui) | vëdde |- | căpīlli |cavii (G) cavaji (O) |cavèi |cavei | cavélli |cavài | cavai |cavei | cavei |cavéij |cavai | | kevéli | cavèi | cavei |} == Modi d'dì == * ''Ancù d'asè'': per furtonia (an zenaise “ancón d'asæ”, an italian “meno male”) * ''Andè ciü che bachetu'': scapè velocemainte per scansè in periculu intravisctu (an zenaise “dâghe de vêie”, an italian “fuggire a gambe levate”) * ''Andè tantu c'me na casctägna bavusäia'': varai tantu quante na casctägna çiçä e ümra d'scpou, saraiva a dì u n'varai nainte (an zenaise “no vài ùnn-a tròfia”, an italian “non valere un fico secco”) * ''Anversu c'me in casü'': ese d'cativu umù, avai ra löina per traversu (an zenaise “avéi a lùnn-a imbösa”, “avéi pigiòu l'êuio”) * ''At salüt Bergnö'': at salüt B. peicà u n'rascta nainta da fè, saraiva a dì 'n't'häi capi'u nainta, it ei 'rivä an ritärdu, it ei tärdu. * ''Däie in can da m'nè'': däie in can da purtè an giru per lvet-le da 'nt'i péi, ni däie a ménte (an zenaise “alevâ d'inti pê”, an italiàn “togliere dai piedi”) * ''Fèsne asè'': ni dè nsciöina impurtansa, ni preòcupese nainta (an zenaise “fâsene asæ”, “battisene l'ànima”, an italiàn “infischiarsene”) * ''Fäme nainte voze l'anima'': ni crusäme, ni fäme gnì u neivusu (an zeneize “no m'angosciâ”) * ''Fèie fè aré'': cunsümè cheicosa an modu sensä, sainsa xghirele * ''Gni zü da l'Ùiba'': ese ciulandäri * ''Irtu c'me in çepu'': xgrözu, ruvidu, crü c'me in tocu d'legnu * ''L'a in tocu d'corda'': l'é in omu da nainta (an zenaise “êse un òmmo da cìcche”) * ''L'a i na bala biga'': l'é in bal paciügu * ''L'a saimpre ra mëxma leluia'': l'é ogni vòta u solitu discursu nuiusu * ''L'a z'rä in äzu cariä d'lazägne caude'': l'é mortu d'fregiu in äzu ch'u purtäva de lazägne caude; scchernia per quei che i han fregiu quande fregiu u ni n'é * ''Pal da piögi'': pelandroun, scansafatighe (an zenaise “schenn-a drita”, “schénn-a da viôlìn”) * ''Tuca e busctica'': ançiga e tacugna * ''Um me suvè mancu'': um vè mancu an mainte, an a i pensu mancu (an zenaise “no ghe pénso mànco”, an italiàn “non ci penso neanche”) * ''Quande i ciarabale i riscioru u santè, l'è taimpu de lvè i gran d'ampè'': quande i ciarabale i 'nlüminu ei pasere, saraiva a dì quande c'mensu a lüxì tra zügnu e lüju, l'é rivä ei mumaintu d'cöie ei gran (ei ciarabale i soun ciamäie an zenaise “ciæbelle”, an italiàn “lucciole”) * ''Sant'Arséia ai pässu d'na fïrmeia'' (o “feimeia” o “fuimeia”): u 13 d'dxaimbre l'é, secoundu ra tradisioun pupuläre, ra giurnä ciü cürta d'l'ännu (an italiàn “Santa Lucia, il giorno più corto che ci sia”) * ''San Pè u n'an voèu iun cun lè'': sgòundu na tradisioun pupuläre, chi u fä ei bägnu (a Zena 'nt'ei mä, mä a Uä 'nt'u Sctüra o 'nt'l'Üiba) prima dei vintinöve d'zügnu u cuinta d'murì xneiä (an zenaise “San Pê o ne veu un con lê”) * ''A i hö na sai ch'a beivraiva l'Ùiba an Casctè'': a i hö na sai esagerä, a i hö davài bsögnu d'baive * ''A m'soun murdü 'nt'ia laingua'': a m'soun imposctu d'sctè sittu * ''A m'lesa ia vita'': u pärla mä d'mi (an zenaise “parlâ derê a-a schénn-a”) * ''A breti'': an modu cunfüzu, a cäxiu (an zenaise, “abrétio”) * ''Uccellu de gàggia nu cantu d'amù, che cantu de ràggia'': d'chi, sccundainda u sò discprexiu, u musctra n'alegréia ciütosctu rumurusa. E u pò vurai dì ascì: se iöin ch'u duvraiva avai d'l'odiu cun ti u vé a fete l'amigu, u i a suta cäca ingännu. * ''Er bel l'è quel che piaxe'': ra bellessa a n'é na qualitä ugettiva dei cose, mä ciütosctu in valù sugettivu liä a i güscti e ai preferainse d'ognidöin * ''A buia mä'': ra situasioun a s'mette mä (an italiàn “si mette male”) * ''Meiu na cabän-na au sù cun teciu paissu, che in casctè au lubi o in ricu palässu'' (an italiàn “è meglio una capanna con tetto di paglia ma al sole che un castello o un palazzo sempre in ombra”) == Legami d'föra == * {{Çitta web|https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-Ovada.html|tìtolo=Ei Väintu d Tramuntaṅna e u Sù|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta web|http://www.storiadiovada.it/art028.html|tìtolo=Due poesie per un trenino…|léngoa=LIJ, IT}} == Bibliugraféia == * {{Çitta lìbbro|outô=Emilio Adriano Torrielli|tìtolo=Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni|url=https://www.accademiaurbense.it/pdf/vocabolario_ovadese_a4.pdf|ànno=1980|editô=Accademia Urbense|çitæ=Uä|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|url=https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf|tìtolo=Antologia ovadese|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|https://www.archiviostorico.net/libripdf/VocieCose_ovadesi.pdf|tìtolo=Voci e cose ovadesi|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|https://www.societadilinguisticaitaliana.net/wp-content/uploads/2023/12/002_Fiori_Atti_LV_Congresso_SLI.pdf|tìtolo=Una prospettiva multivariata sulla produzione e percezione dei confini linguistici nelle Quattro Province|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://www.jstor.org/stable/26239640|tìtolo=Il “Saggio di sapienza popolare” di Domenico Buffa|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://archive.org/details/cantipopolaride00nigrgoog|tìtolo=Canti popolari del Piemonte|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://www.accademiaurbense.it/pdf/illustri/Colombo%20Gajone%20da%20URBS_12-93.pdf|tìtolo=La poesia di Colombo Gajone: un trionfo dell'amore, dell'uva, e del paesaggio ovadese|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf|tìtolo=La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo|léngoa=IT}} == Notte == <references /> {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] 477qnr6ut5v1fifaifysunluwh7i2qx 0 32110 274657 274336 2026-10-09T17:05:51Z N.Longo 12052 r 274657 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Munsu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Mons''</div> |Panorama = Mons aero.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du sèntru de Munsu</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = FRA |Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]] |Divisione amm grado 2 = Va(r)u |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]] |Divisione amm grado 3 = Draguignan |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]] |Divisione amm grado 4 = Fayence |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrick de Clarens |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = 76.63 |Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}} |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 909 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=29 dixèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-07-26}} |Aggiornamento abitanti = 2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = ''moussenqui'' <small>([[Dialettu figùn|figùn]])</small><br />''monsois'' <small>([[Lengua françéise|fr]])</small> |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map commune FR insee code 83080.png |Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 909 abitanti (au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, situàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. U paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estènde pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilòmetri quaddri, fìn a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1.712 mêtri, a simma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu. Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e, chinandu versu meridiùn, u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.<gallery mode="packed" widths="150"> Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du Fil Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A muntagna de Lachens Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge </gallery>U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, a ''[[Siagnole]]'', ch'a nasce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''<ref name=":12">{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. A ''sourça'' a resta pròpiu sutta a Munsu, a pôcu mênu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750&nbsp;m). L'ègua ch'a chìna dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ramme ch'e campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'&#8203;''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedòtti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]<ref name=":12" />. Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di câxi i sun afluènti da primma<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, cumme u ''Vallon Rouge'', ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè de ''Les Vignes'', e quellu de ''Roque Abellière'', tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. A chinà ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì "munte"<ref>{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de "munti"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}</ref>, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}</ref>. === Preisto(r)ia === I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa [[Preistöia|preisto(r)ia]], tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de dolmen e âtre furme de sepultü(r)e: fra sti lì ün di ciü cunusciüi u l'è u dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>. U gh'è e pröve ch'u funsiunesse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i tuchetti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=vul. 5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}</ref>, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du rammu, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resènti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu<ref name=":02" />. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u dolmen de Riens e de la Colle<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>. === Etè antìga === [[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Ròcca Tajâ|left]] A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedòttu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu<ref>avant prop. pg11</ref>. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta ròcca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. A l'imprinsippiu, inte stu trètu l'aquedòttu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu lì u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa dunca inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i. === Etè medievâle === Pe' Munsu paìse a primma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste lì ascì ''Fulco de Mons''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}</ref>. Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu ''castrum'' ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}</ref>. U ''castrum'' u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ìa de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva pròpiu ai cunfìn cun stu paìse lì. Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na sé(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âta dui o trèi mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni primma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]<ref name=":1" />. Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti [[figùi]], gènte lìgü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da [[Provensa|Pruvènsa]] a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]]. A fà vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de primma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta. E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fà remuntà aa crisi che de cuntru a s'è patìa inta Rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe lìgü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte e ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi ma u se pènsa che, cumme pe'i pòsti a l'in gìru, e ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>. L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pan, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]<ref name=":0" />. === Etè muderna === Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quande inte tütta a Fransa e l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti. Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in ànnu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpindu stu travaju in genere pe' quattru ànni<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}</ref>. Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'e se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì. Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|outô=Pays de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2026-07-18}}</ref>. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu<ref name=":0" />. A partì dai 15 de nuvèmbre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu<ref name=":3" />. Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu'ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixèmbre du [[1591]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presènta turna a pèste, cu'ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> === Etè cuntempuranea === Avanti da [[Rivoluçion françeize|Revulusiùn fransese]], au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu, inte quellu mumèntu, a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}</ref> A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capélla di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A riferì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi. Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte e se truvessen inte 'na situasiùn meschìna, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu lì u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fassili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}</ref> U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a buna, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}</ref> A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}</ref> L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insemme a [[Seillans]] e a [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunca a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietè e i diritti in sci gumbi.<ref name=":0" /> Intu mèntre da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda guèra mundiâle]], cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau [[1940]] l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.<ref>{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Munsu}} === Cugnummi ch'u gh'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''<ref>{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&departmentId=83&departmentName=Var&cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}</ref>''.'' === Persune lighèi cun Munsu === * [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]<ref>{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''<ref>{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]]. <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu Mons Chap Mairie 8.JPG|A capélla de San Bastiàn o di Gianchi Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capélla de San Ròccu Mons Chap Riens.jpg|Capella de San Pe(r)u de Riens St-Marcellin Chap.jpg|Capella de San Marcelìn Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard </gallery> * [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntà au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Intu fundu de gêxa, de furma reunda, u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina crûxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi<ref>{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma ina gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[dipartimèntu du Va(r)u]]<ref>{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>: a ''Vénus'', "Vene(r)e", du [[1488]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, e a ''Musane'' du [[1535]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Bastiàn (Munsu)|Capélla de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capélla a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capélla, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a bande(r)etta, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, inta capélla u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]], p'ina parte, a l'è stèta duve(r)â cumme municìpiu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla da Madònna da Pietè (Munsu)|Capélla da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa crûxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u "''Galinette''". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se ghe tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capélla lì e a gêxa du paìse<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Ròccu (Munsu)|Capélla de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de qua(r)antêna in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, u dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Pe(r)u (Munsu)|Capélla de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814&nbsp;m in sciu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i distante da 'n [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne tütti i ànni, de zügnu<ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Marcelìn (Munsu)|Capélla de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capélla inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu<ref>{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de Santa Ruselìna (Munsu)|Capélla de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a serviva da capélla privâ<ref>{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha lasciàu u titulu de paruchiâle aa primma gêxa ch'a l'è stèta fabricâ intu scitu de quella d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. === Architetü(r)e sivìli === ;Rexidènse <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon'' Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu </gallery> * [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900&nbsp;m². A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a crûxe de Malta<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna<ref name="Châteaux Var">{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfinan i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], dìtu turna de Bourrigaille<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme <bdi>''Les Ferrages d'Esclapon''</bdi><bdi>, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.</bdi> * Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />. * Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme u castéllu du cumün, u se tröva in scia punta de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da 'n megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugetti e de travai<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. ;Âtru <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan'' Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole'' </gallery> * [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42&nbsp;km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta "Ròcca Tajâ" (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20&nbsp;m<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|b]]<nowiki/>èi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''. * Funtâna "''la plus louancho fouan''": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]<ref name="Fontaines et lavoirs">{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu. * Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Fontaines et lavoirs" />, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''. * I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega<ref>{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye </gallery> * [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660&nbsp;m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]]. === Sciti archeulogichi === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens'' Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye'' Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée'' Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle'' Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros'' Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton'' Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin'' Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches'' </gallery> * ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i sègni d'ina növa ucupasiùn ascì aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], ch'u se tröva a 1&nbsp;km a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i da distante daa capélla de San Pe(r)u e da regiùn de ''Riens'' ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da ina gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}</ref>. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti stò(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}</ref>. * ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20&nbsp;m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5&nbsp;m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50&nbsp;m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60&nbsp;m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11&nbsp;m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i da distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80&nbsp;m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da ina ciappa missa in tèra<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10&nbsp;m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa primma Etè du Rammu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5&nbsp;m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70&nbsp;m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia. === Natü(r)a === * [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutetta ch'a cröve ina regiùn 42,96&nbsp;chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}</ref>. == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn<ref>{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. ;Scö(r)e A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. === Dialettu ''moussencou'' === {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}</ref>. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. === Müsei === * Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. * Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. == Ecunumìa == [[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']] {{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvènsa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835<ref name="Garcin" />|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}} L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive<ref name="Garcin">{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}</ref>. Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}</ref> == Fèste e fe(r)e == Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}</ref>. == Sport == Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273&nbsp;m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15&nbsp;m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scindichi de Munsu === [[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugettu nasiunâle dìtu "''Villages Roumains''", u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capélla da San Pe(r)u (Munsu)|capélla da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&task=search&id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina sé(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì<ref name=":2">{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}</ref>. Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''. U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu<ref name=":2" />. === Traspòrtu pübbricu === A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'ha piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref> e a 8334<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil & Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] c82o7voay7fzwgmanvh8r63sjazy7eu 0 32531 274677 273704 2026-10-09T17:14:52Z N.Longo 12052 r 274677 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Riding Saint Martin sharing his Cloak with a Beggar.jpg|miniatura|Anònimu, ''San Martìn u spartisce a sò mantelìna cu'u pòve(r)u'', [[1531]], [[Lisbonn-a|Lisbona]], [[Müseu Calouste-Gulbenkian]].]] '''San Martìn de Tours'''<ref group="n.">''Martinus'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]</ref> ([[Sabaria|Sabarìa]], [[316]] ca. - [[Candes-Saint-Martin|Candes]], [[8 novénbre|8 de nuvèmbre]] du [[397]]) u l'è stètu in [[Vésco|vescu]] e in [[militâre]] [[Popolo roman|rumàn]] d'u(r)igine [[Pannonia|panôna]], vene(r)àu fra i [[Santo|santi]] ciü impurtanti da [[Crestianêximo|religiùn cristiâna]]. U l'è u [[Diòcexi de Tours|vescu de Tours]] ciü cunusciüu, insemme au [[Grego(r)iu de Tours]]. A sò vitta a l'è cunusciüa survetüttu grassie aa ''Vita sancti Martini'', scrìta du [[396]]-[[397]] dau [[Sulpicius Severus]], ch'u l'è stètu ün di sò discepuli. A devusiùn a San Martìn a l'è manifestâ pe' primmu daa sò relicchia ciü impurtante, a mantelìna o capòttu ch'u l'ha spartìu cu'in pòve(r)u. A cumensà dau [[V secolo|seculu V]], u cültu du santu u l'ha fètu nasce in cìclu de agiugrafìe dund'e sun cuntèi e sò asiùi. U Martìn u l'ha purtàu a pratica di [[Monegheximo|muneghi]] inta [[Gallia]] de mezzu, in gì(r)u aa [[Loira|Lòira]], mèntre ciü a meridiùn i gh'é(r)an i [[Munastê furtificàu de l'abasìa de Lérins|muneghi de Lérins]] e quelli du [[Johannes Cassianus]]. U sò cültu u s'è spantu inte tütta l'Europa de punènte, partèndu da l'Italia e, survetüttu, daa Gallia, dund'u l'è vegnüu u patrùn de pa(r)entèlle meruvingia e carulingia. In gì(r)u pe'u mundu e ghe sun pa(r)egge gêxe dedichèi a San Martìn e, fra de ste lì, e se ponen regurdà ancù unze catedrâli, a [[Belluno|Belün]], [[Bratislava]], [[Bydgoszcz]], [[Eisenstadt]], [[Leicester]], [[Lucca|Lücca]], [[Mainz]], [[Ourense]], [[Rottenburg am Neckar]], [[Spišská Kapitula]] e [[Utrecht]]. A fèsta de San Martìn a cazze ai [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]], inta ricurènsa du sò füne(r)âle du [[397]], mèntre de votte u l'è festezàu ascì ai [[4 lûggio|4 de lüju]], in memo(r)ia da sò cunsacrasiùn episcupâle du [[371]]<ref>{{Çitta web|url=https://nominis.cef.fr/contenus/saint/13/Saint-Martin-de-Tours.html|tìtolo=Saint Martin de Tours évêque (+ 397)|outô=Conférence des évêques de France|léngoa=FR|vìxita=2025-12-27}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Charles Lelong|ànno=2000|tìtolo=Note sur les fêtes de saint Martin au XIIe siècle|revìsta=Bulletin de la Société archéologique de Touraine|volùmme=T. MMI|pp=153-154|léngoa=FR}}</ref>. A [[Gêxa ortodòssa|gêxa urtudossa]] a u regòrda in cangiu ai [[12 òtôbre|12 d'utùbre]]<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Forthodoxie.com%2F12-octobre-2%2F|tìtolo=12 octobre|outô=Jivko Panev|scîto=Orthodoxie|dæta=2023|léngoa=FR|vìxita=2025-12-27}}</ref>. == Vitta == === E funte === A sò biugrafìa a ne vegne pe'u ciü daa ''Vita sancti Martini'' (''Vitta de San Martìn'') scrìta du [[396]]-[[397]] dau [[Sulpicius Severus]], ina sto(r)ia ch'a l'è sübitu vegnüa in mudélu de mòdda inte l'agiugrafìa ucidentâle, duve(r)àu ancù pe' di seculi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean-Claude Polet|tìtolo=Patrimoine littéraire européen|ànno=1993|editô=De Boeck Supérieur|léngoa=FR|p=21}}</ref>. U Suplicius u g'ha zuntu ascì de létte(r)e, duve(r)èi intu detaju pe' regurdà a mòrte du Martìn, e ancù in âtru libbru, u ''Gallus'' o ''Dialughi in sce virtü de Martìn'', ch'u l'è ina recampâ di mi(r)aculi fèti dau santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|outô2=Jacques Fontaine (a cü(r)a de)|tìtolo=Gallus, Dialogues sur les “vertus” de saint Martin|ànno=2006|editô=Sources Chrétiennes|léngoa=FR}}</ref>. Sta leteratü(r)a agiugrafica, ch'a l'è pe'u ciü legenda(r)ia e archetipica<ref group="n.">L'Ernest-Charles Babut, stò(r)icu du religiùn cristiâna antìga, u cunscide(r)a a ''Vita sancti Martini'' cumme ina legenda agiugrafica sènsa de fundasiùi stò(r)iche, cfr. {{Çitta lìbbro|outô=Ernest-Charles Babut|tìtolo=Saint Martin de Tours|ànno=1912|editô=Champion|léngoa=FR}}</ref>, a g'ha pe(r)ò di elemènti ch'i sun bèn ciü stò(r)ichi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luce Pietri|tìtolo=Martin, un saint pour l'Europe|url=https://books.google.com/books?id=2T7QZwEACAAJ|colànn-a=''Histoire du christianisme''|ànno=Dixèmbre 2003|léngoa=FR|pp=40-41|volùmme=Vul. 19|capìtolo=Sulpice-Sévère, disciple et biographe}}</ref>. Du [[V secolo|V]] e du [[VI secolo|VI seculu]], u [[Paulìn de Périgueux]] e u [[Venansiu Furtünàu]] i l'han fètu muntà a glo(r)ia de asiùi du Martìn, scrivèndu in'âtra ''Vita sancti Martini'' in versi. San Grego(r)iu de Tours u l'ha cuntàu ascì l'imprinsippiu du cültu de San Martìn intu sò libbru ''De virtutibus sancti Martini'' (''E virtü de San Martìn'')<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Christine Delaplace|outô2=Jérôme France|tìtolo=Histoire des Gaules: VI^e s. av. J.-C. - VI^e s. ap. J.-C.|url=https://books.google.com/books?id=dmSbDAAAQBAJ|ànno=2016|editô=Armand Colin|léngoa=FR|p=257|ISBN=2-200-61589-2}}</ref>. === Zuentù === Segundu quant'u scrive u Grego(r)iu de Tours intu sò ''[[Decem libros historiarum]]'' (''Dexe libbri de sto(r)ia'', meju cunusciüu cumme a ''Sto(r)ia di Franchi''), u Martìn u l'è nasciüu du [[316]]<ref group="n.">Intu detaju, u Grego(r)iu de Tours u scrìve:{{Çitaçión|U Custantìn u l'è vegnüu u trentaquatreximu impe(r)atû di Rumèi e u l'ha regnàu felisemènte pe' trent'ànni. Inte l'ànnu unze du sò regnu, [...] u beàu vescu San Martìn u l'è nasciüu a Sabarìa, sitè da Panônia.|Grego(r)iu de Tours, ''Decem libros historiarum'', libbru I, cap. 36|Romanorum tricesimus quartus imperium obtinuit Constantinus, annis triginta regnans feliciter. Huius imperii anno undecimo [...] beatissimus præsul Martinus apud Sabariam Pannoniæ civitatem.|lingua=LA}} E ciü: {{Çitaçión|Intu segundu ànnu du regnu de Arcadiu e Uno(r)iu, u San Martìn, vescu de Tours, pìn de virtü e santitè, dòppu d'avé cuèrtu de benefissi i ma(r)otti e i pòve(r)i, u l'ha lasciàu stu mundu pe' andâsene felisemènte incuntru au Segnû, intu burgu de Candes da sò diocexi, a l'etè de utantün ànni, inte l'ànnu vintisèi du sò vescuvàu.|Grego(r)iu de Tours, ''Decem libros historiarum'', libbru I, cap. 42|Arcadi vero et Honori secundo imperii anno sanctus Martinus Turonorum episcopus, plenus virtutibus et sanctitate, præbens infirmis multa beneficia, octuaginsimo et primo ætatis suæ anno, episcopatum autem vicissimo sexto, apud Condatinsem diocisis suæ vicum excedens a sæculo, filiciter migravit ad Christum.|lingua=LA}} </ref> in [[Pannonia|Panônia]], inta sitè de [[Sabaria|Sabarìa]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Martìn u l'é(r)a dunca u(r)igina(r)iu da sitè de Sabarìa, in Panônia...|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161B|Itaque Martinus Sabaria Pannoniarum oppido oriundus fuit...|lingua=LA}}</ref>, d'ancöi a sitè de [[Szombathely]], in [[Ungherîa|Unga(r)ìa]]. Pe' cuntra, u [[Sulpicius Severus]] u l'ha scrìtu cumme dàtta u [[336]], che pe(r)ò a l'è mênu piâ pe' buna dai stò(r)ichi<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Jacques Fontaine|ànno=1961|tìtolo=Vérité et fiction dans la chronologie de la "Vita Martini"|revìsta=Studia Anselmiana|volùmme=t. 46|pp=189-236|léngoa=FR}}</ref>: defèti, l'agiografu u l'ha duve(r)àu in ànnu ciü tardu pe' sbascià u tèmpu passàu dau Martìn sutt'au servissiu militâre, scicumme che passà tanti ànni inte l'esèrcitu alantu(r)a u l'é(r)a in blòccu a utegnì e càreghe ciü âte inta [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], e stu fètu u l'andaxeva cuntru aa vuluntè du biografu de presentà u Martìn cumme in ''[[exemplum]]''<ref group="n.">U cuntu fètu dau Sulpicius Severus u pòrta a in servissiu militâre de sinqu'ànni, a partì dau sò imprinsippiu a l'etè de chinz'ànni, e dunca, u Martin u l'è fètu nasce du [[336]], vint'ànni primma de quande u l'ha piàu i vûti. Cfr. {{Çitta|Guillot, 2008|p. 78}}</ref>. U pa(r)e du Martìn u l'é(r)a in ''[[tribunus militum]]'' de l'[[Impêo Roman|impe(r)u rumàn]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Sò pa(r)e u l'è stètu in surdattu e, de dòppu, in ''tribunus militum''...|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161B|Pater ejus miles primum, post tribunus militum fuit...|lingua=LA}}</ref>, in âtu ufisiâle inte l'aministrasiùn de l'esèrcitu e, pe' stu fètu, de prubabile u nu l'è in câxu u numme de ''Martinus'', "dedicàu a [[Marte (divinitæ)|Marte]]", divinitè da guèra pe'i rumèi. U Martìn a l'è andètu apröu au pa(r)e, a [[Pavia|Pavìa]], quand'u l'è stètu trasfe(r)ìu inte quella sitè. Aa scö(r)a, de prubabile u fiö u l'è intràu in cuntattu cu'i [[Crestianêximo|cristièi]], ina cumünitè che alantu(r)a a l'é(r)a in gran svilüppu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Zoltán Ló́rincz|tìtolo=Saint Martin dans l'art en Europe|url=https://search.worldcat.org/it/title/51223758?oclcNum=51223758|ànno=2001|editô=CLD - BKL|çitæ=Tours - Szombathely|léngoa=FR|p=105|ISBN=978-2-85443-397-5}}</ref>. A l'etè de dex'ànni, u Martìn u l'ha mustràu u dexide(r)iu de cunvertìse a sta religiùn, ti(r)àu dau servissiu de [[Gêxù|Cristu]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Defèti, quande ch'u l'axeva dex'ànni, cuntra aa vuluntè di soi u s'è ciatàu in gêxa dumandandu de vegnì in catecümenu...|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161C|Nam cum esset annorum decem, invitis parentibus ad ecclesiam confugit, seque catechumenum fieri postulavit...|lingua=LA}}</ref>. === Servissiu militâre === [[Immaggine:La charité de saint Martin.jpg|miniatura|Miniatü(r)a du ''[[Livre d'heures d'Étienne Chevalier]]'' cun di mumènti da vitta de San Martìn]] In qualitè de fìu d'in [[Magistrâto|magistràu]] militâre, u Martìn u l'andaxeva apröu au pa(r)e quande ch'u l'é(r)a trasfe(r)ìu d'inte ina guarnixùn a l'âtra, pe' restà cuscì ligàu a l'ereditè da cariêra du pa(r)e, vutàu au [[Cùlto inperiâle|cültu impe(r)iâle]]. U pa(r)e, ragiàu cu'u fìu pe'u sò cunversciùn aa növa fêde, u g'ha dunca cumandàu d'intrà inte l'esèrcitu a chinz'ànni, scibèn che l'etè legâle pe' fâlu a fusse de disètte<ref group="n.">De ciü, u Suplicius Severus u cunta:{{Çitaçión|Pe' urdine du pa(r)e, [...] quande ch'u l'axeva chinz'ànni u l'è stètu ciapàu e missu in cadêne, finèndu inte di rìti militâ(r)i.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. II, l. 161C|Prodente patre, [...] cum esset annorum quindecim, captus et catenatus sacramentis militaribus implicatus est.|lingua=LA}}</ref>. L'è prubabile che u Martìn u l'agge acetàu sta decixùn pe' nu ruinà a pusisiùn suciâle da famìa, tantu ch'a l'é(r)a forte a sò vucasiùn cristiâna. A ògni moddu, u Martìn u nu l'è intràu in servissiu cumme in surdattu nurmâle ma, in qualitè de fìu d'in vete(r)àn, u l'axeva u graddu de ''[[circitor]]''<ref>{{Çitta|Oury, 1987|p. 31}}</ref> e u dirittu a êsse pagàu u duggiu. A funsiùn du ''circitor'' a l'é(r)a quella da fà a runda de nötte e de cuntrulà e pustasiùi de guardia da guarnixùn. Alantu(r)a, u zùenu u gh'axeva ascì in [[Scciavitù|scciavu]] ma, pe'i sò agiografi, u l'é(r)a tratàu da vellu cumme in frè. === Ca(r)itè de San Martìn === [[Immaggine:Anthony van Dyck - Saint Martin sharing his cloak with a beggar.jpg|sinistra|miniatura|[[Antoon van Dyck]], ''San Martìn u spartisce a sò mantelìna cu'in pòve(r)u'', [[1621]], gêxa de San Martìn de [[Zaventem]] ]] A scêna da ca(r)itè de San Martìn, a ciü cunusciüa da ''Vita Sancti Martini'' du Sulpicius Severus, a l'è fra e legende da vitta au santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jean-Pierre Delville|outô2=Marylène Laffineur-Crépin|outô3=Albert Lemeunier|tìtolo=Martin de Tours: du légionnaire au saint évêque|ànno=1994|editô=Édition ASBL Basilique Saint-Martin|léngoa=FR|p=65}}</ref>. Mèntre ch'u l'é(r)a asegnàu in [[Gallia]], a [[Amiens]], int'ina sè(r)a d'invernu du [[334]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Cuscì, ina votta [...] intu mezzu de l'invèrnu u l'intuppa int'in pòve(r)u patanüu in sce pòrte da sitè d'Ambia.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162A|Quodam itaque tempore [...] media hieme obvium habet in porta Ambianensium civitatis pauperem nudum|lingua=LA}}</ref> u Martìn, legiuna(r)iu de dixött'ànni<ref group="n.">{{Çitaçión|U che [...], quande ch'u l'axeva dixött'ànni [...]|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162C|Quo viso [...] cum esset annorum duodevigintis [...]|lingua=LA}}</ref>, u l'ha spartìu a sò mantelìna militâre (a ''[[clàmide]]'', fèta d'in retangulu de lâna) cu'in pòve(r)u ze(r)àu dau frèidu, scicumme ch'u nu gh'axeva ciü i dinèi da paga, avèndula distribuìa a reu<ref group="n.">{{Çitaçión|U nu l'axeva d'âtru che a mantelìna ch'u purtava, scicumme che u rèstu u l'axeva zà spesu pe' de òpe(r)e du genere|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162A|Nihil præter chlamydem, qua indutus erat, habebat: jam enim reliqua in opus simile consumpserat|lingua=LA}}</ref>. Quella nötte, in sögnu u gh'è cumpa(r)ìu [[Gêxù|u Segnû]], vestìu cu'u mèximu scciancùn da mantelìna<ref group="n.">{{Çitaçión|Qualle nötte, mèntre ch'u se indurmiva, u l'ha vistu u Segnû vestìu in parte daa mantelìna ch'u l'axeva cuèrtu u pòve(r)u.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. III, f. 162B|Nocte igitur insecuta, cum se sopori dedisset, vidit Christum chlamydis suæ, qua pauperem texerat, parte vestitum|lingua=LA}}</ref>. U rèstu da sò mantelìna, dìta a ''capa'', ciü tardi a l'è stèta missa int'ina stansia pe' l'adu(r)asiùn di fedeli, faxèndu nasce a sta mane(r)a a pa(r)olla "[[capélla]]"<ref group="n.">{{Çitta lìbbro|outô=Guillaume Durand|tìtolo=Rationale divinorum officiorum|ànno=1672 (1459)|léngoa=LA|volùmme=''X, §8'', Vul. II}} Cfr. ''Le Petit Robert'': "Inte tanti pòsti i prèvi i sun ciamèi capelèi (''capellani''), scicumme che fìn da l'antighitè i ré da Fransa, quande i l'andaxevan in guèra, i se purtavan apröu a mantelìna du beàu San Martìn, ch'a l'é(r)a cunservâ int'ina tènda che, da sta mantelìna, a l'ha piàu u numme de capélla (''a capa capella vocata'' chapele 1080; latìn pupulâre ''capella'' "pòstu dund'a l'é(r)a cunservâ a mantelìna de San Martìn", da ''cappa'')</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cnrtl.fr/etymologie/chapelle|tìtolo=CHAPELLE¹, subst. fém.|outô=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>. === Campagna cuntr'ai Alemanni === Intu mese de marsu du [[354]] u Martìn u l'ha piàu parte aa campagna in sciu [[Ren]] cuntr'ai [[Alemanni]], parte de [[Invaxoìn barbàriche|guère fra l'impe(r)u e i barba(r)i]], pe' truvâse cuscì a ''[[Civitas Vangionum]]'', sitè da [[Renania]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Intu mèntre che i barba(r)i i chinavan inta Gallia, u Giuliàn Césa(r)e, missu insemme in esèrcitu in gì(r)u aa sitè di Vangiùi [...]|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IV, f. 162D|Interea irruentibus intra Gallias barbaris, Julianus Cæsar, coacto in unum exercitu apud Vangionum civitatem [...]|lingua=LA}}</ref>. Pe'i cumandamènti da sò religiùn, u Martìn u s'è refüàu de cumbatte<ref group="n.">{{Çitaçión|Mi e sun in surdattu du Segnû; u nu m'è giüstu cumbatte.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IV, f. 162D|Christi ego miles sum; pugnare mihi non licet.|lingua=LA}}</ref> e, pe' fà pröva de nu êsse in pu(r)iusu e de credde inta [[Providénsa (religión)|pruvidènsa]] e inta prutesiùn divìna, u s'è ufèrtu cumme [[scüu ümàn]]. Missu in cadêne e mustràu ai desenemighi, pe' de raxùi scunusciüe i barba(r)i i l'han dumandàu a pâxe ciütòstu che cumbatte<ref group="n.">Sto(r)ia intu rèstu de {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|editô=cap. IV|léngoa=LA}}</ref>. Sta sto(r)ia, mi(r)aculusa, a l'è üna de quelle ch'e sun stète pièi e purtèi avanti sètte seculi ciü tardi dau [[Jacopo da Vâze|Jacopo da Varazze]] inta ''[[Legenda Aurea]]'', cu'in genere ch'u l'è restàu in voga pe' tütta l'etè de mezzu. Pe'u Sulpicius Severus, de de lì u Martìn u l'ha prestàu de servissiu inte l'esèrcitu ancù pe' dui ànni<ref group="n.">Pe' in'âtra tradisiùn, u Martìn u l'ave(r)ea servìu intu còrpu d'''élite'' di ''Alæ Scolares''.</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2006|tìtolo=Bulletin de la Société archéologique de Touraine|revìsta=|editô=Société archéologique de Tourraine|çitæ=Tours|volùmme=Vul. 52|léngoa=FR|url=https://books.google.com/books?id=BvVnAAAAMAAJ}}</ref>, de lungu inte l'ünitè de cuntu da guardia impe(r)iâle ch'u g'ha fètu parte pe' vint'ànni. Inte tüttu, u sò servissiu u l'è andètu cuscì avanti pe' vintisinque ànni, ch'u l'è u tèmpu passàu de sòlitu dai ausilia(r)i inte l'esèrcitu rumàn. Mèntre ch'u l'é(r)a ancù inta guarnixùn de [[Amiens]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Didier Bayard|outô2=Jean-Luc Massy|tìtolo=Amiens romain: Samarobriva Ambianorum|url=http://www.persee.fr/doc/pica_1272-6117_1983_hos_2_1_3111|editô=Revue archéologique de Picardie|léngoa=FR|pp=250-251|volùmme=Vul. 2, Numéro spécial 2|capìtolo=Chap. X Les fonctions d'Amiens au bas-empire}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alexandre Bruel|tìtolo=Saint Martin, par Albert Lecoy de La Marche|url=http://www.persee.fr/doc/bec_0373-6237_1881_num_42_1_447041|ànno=1881|editô=Bibliothèque de l'école des chartes|léngoa=FR|p=204|volùmme=t. 42}}</ref>, int'in mumèntu de passaggiu fra in regnu e quellu de dòppu, intu giurnu de [[Pasqua]] u Martìn u s'è fètu batezâ. === Martìn e(r)emittu === [[Immaggine:Simone Martini 028.jpg|miniatura|[[Simone Martini]], ''San Martìn u renunsia aa sò vitta militâre'', [[Anni 1320|ànni 1320]], [[Baxìlica de Asîzi|baxìlica de Assisi]]]] Du [[356]], dòppu ch'u l'ha lasciàu l'esèrcitu, Martìn u l'è andètu a [[Poitiers]] da l'[[Sant'Ilâio de Poitiers|Ila(r)iu]]<ref group="n.">A dàtta a l'è scrìta, nu gua(r)i precisa, dau Grego(r)iu de Tours:{{Çitaçión|Inte l'ànnu dixinöve du Custansu u Zùenu, Sant'Ila(r)iu, vescu de Poitiers, u l'è stètu scurìu in esiliu pe' vuluntè di e(r)etichi [...] De quelli tèmpi, a nòstra lüxe a l'ha cumensàu a lüxì [...] e dunca, inte quelli ànni, u Martìn u l'ha cumensàu a predicà inta Gallia.|Grego(r)iu de Tours, ''Decem libros historiarum'', libbru I}}</ref>, vescu da sitè dau [[350]]. L'Ila(r)iu u l'axeva a mèxima etè e u l'é(r)a in âtru cristiàn u(r)igina(r)iu de l'[[Aristocraçîa|aristucrasìa]], scibèn ch'u s'é(r)a cunvertìu da ciü veggiu e u nu l'é(r)a gua(r)i alecàu aa [[Mortificaçión|murtificasiùn]] e ciü inteletuâle. A ògni moddu l'Ila(r)iu u l'è piaxüu au Martìn, ch'u l'è dunca andètu a stâghe insemme. A cariêra de surdattu a l'impediva pe(r)ò au Martìn de vegnì [[Præve catòlico|prève]] e vellu u l'ha refüàu a càrega de [[Diàcono|diacunu]] che u [[Vésco|vescu]] u gh'axeva ufèrtu. U Martìn, cumme i prufêti Elia e Eliseu, u l'ha risevüu u pute(r)e de [[Taumaturgia|taumatürgu]], faxèndu rinvegnì in mòrtu ciü che tante guarixùi, e ascì quellu de [[Ezorcìsta|esurcista]]<ref group="n.">Fèti cuntèi inte {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|editô=cap. V|léngoa=LA}}</ref>. Inte stu viaggiu pe' Poitiers, u se dixe ch'u l'agge incuntràu fina u Diavu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20111101214059/http://www.saintmartindetours.eu/personnage/histoire-interactive.html|tìtolo=Saint Martin: le personagge|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>. Mèntre ch'u se truvava in sce [[Arpi]], ina votta u l'è atacàu dai breganti e, quande ün di laddri u g'ha dumandàu se u gh'axeva de pu(r)a, u Martìn u g'ha respòstu ch'u nu l'é(r)a mai stètu cuscì cu(r)agiusu e ch'u sentiva de cumpasciùn pe'i breganti. Alantu(r)a u l'ha cumensàu a mustrâghe u Vangelu e, missu turna in libertè, ün di laddri u g'ha dumandàu de pregà insemme<ref name=":0" />. De quelli tèmpi, a religiùn cristiâna a pativa ina gran divixùn e de guère fra a curènte du prève [[Arius]], ch'a refüava a natü(r)a divìna de Cristu, e u creddu ufisiâle da [[Trinitæ|Trinitè]]. I [[Arianêximo|a(r)ièi]] i l'axevan fètu cazze in ruìna e scurì l'Ila(r)iu de Poitiers, trinita(r)iu, mèntre u Martìn u l'è stètu avertìu in sögnu de ciapà a stradda pe' l'[[Illiria]] e cunvertì i soi<ref group="n.">{{Çitaçión|Passàu nu gua(r)i tèmpu, avertìu da l'anima insunnu(r)ìa du sò paìse e da sò famìa [...] u l'ha vixitèi cun religiusa premü(r)a|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. V|Nec multo post, admonitus persoporem ut patriam parentesque [...] religiosa sollicitudine visitaret|lingua=LA}}</ref>. Lì, u Martìn u l'ha cunvertìu a ma(r)e, mèntre u pa(r)e, pe' mantegnì u sò stàttu suciâle, u l'ha refüàu de cangià de [[Fé|fêde]]<ref group="n.">{{Çitaçión|Dunca [...] u l'ha asulvìu a ma(r)e dau fallu du paganeximu, mèntre u pa(r)e u l'ha inscistìu intu sò mâ.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164A|Itaque [...] matrem gentilitatis absolvite errore, patre in malis perseverante|lingua=LA}}</ref>. Inte l'Illiria u creddu a(r)iàn u l'é(r)a quellu da ciü parte da pupulasiùn e u Martìn, ch'u l'é(r)a in trinita(r)iu, u l'ha avüu de prubabile de beghe cu'i a(r)ièi, scicumme ch'u l'è stètu früstàu in pübbricu e caciàu de de lì. Rivàu a [[Milan|Milàn]], u s'è truvàu int'in'âtra tèra a magiuransa a(r)iâna e u l'ha finìu p'êssene turna scurìu<ref group="n.">{{Çitaçión|U l'ha fundàu in munastê a Milàn. Lì ascì l'Auxentius, fundatû e cappu di a(r)ièi [...] u l'ha scurìu d'inta sitè.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B|Mediolani sibi monasterium statuit. Ibi quoque eum Auxentius, auctor et princeps Arianorum [...] de civitate exturbavit.|lingua=LA}}</ref>. Insemme a in prève u l'ha fètu San Michê in sce L'Ìsu(r)a desèrta d'[[Arbenga]], a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], dund'u l'ha campàu mangiandu de raìxe e de èrbe servèghe<ref group="n.">{{Çitaçión|[...] u s'è reti(r)àu in sce in'ìsu(r)a dìta a Gainâ(r)a, cumpagnàu da 'n sèrtu prève. [...] Chi u l'ha visciüu pe' quarche tèmpu mangiandu de raìxe d'èrbe [...]|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B|[...] ad insulam Gallinariam nomine secessit, comite quodam presbytero. [...] Hic aliquamdiu radicibus vixit herbarum [...]|lingua=LA}}</ref>. Pe' sbaju u n'è stètu fina invelenàu, mangiandu de l'[[Helleborus|ellebo(r)u]], ch'u l'ha missu a pe(r)ìgu de mu(r)ìghe<ref group="n.">{{Çitaçión|[...] inte quellu mumèntu u l'ha duve(r)àu de l'èrba d'ellebo(r)u cumme mangià, scibèn che velenusa; ma quande u l'ha sentìu a forsa du venìn che zà a u tucava, e che a mòrte a l'é(r)a vixìna, u l'ha luntanàu u pe(r)ìgu cu'a preghe(r)a, e sübitu ògni du(r)û u l'è spa(r)ìu.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B|[...] quo tempore helleborum, venenatum ut fuerunt, gramen in cibum sumpsit; sed cum vim veneni in se grassantis vicina jam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit, statimque omnis dolor fugatus est.|lingua=LA}} L'ellebo(r)u, pe'i antìghi, u l'é(r)a in remediu pe'i matti, cumm'u regòrda u pruvèrbiu ''helleborum sumpsit'' ("u gì(r)a pe'a campagna").</ref>. Du [[360]], cu'e decixùi pièi dau [[Conséggio de Nicêa|cunseju de Nicêa]], i trinita(r)i i l'han turna piàu a sò infruènsa pulitica e l'Ila(r)iu u l'è turnàu cumme vescu da sò diocexi, cu'u Martìn ch'u l'è vegnüu inderé a [[Poitiers]] ascì<ref group="n.">{{Çitaçión|Nu gua(r)i de dòppu, quande u Sant'Ila(r)iu u l'ha savüu che u pentimèntu du ré u gh'ave(r)ea permissu de turnà, u l'ha pruvàu a incuntrâlu a Rumma e u l'è partìu pe'a sitè.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VI, f. 164B-C|Nec multo post, cum sancto Hilario comperisset regis pænitentia potestatem indultam fuisse redeundi, Romæ ei tentavit occurrere, profectus ad urbem est.|lingua=LA}}</ref>. Du [[361]], a l'etè de 44 ànni, u l'ha fètu San Michê int'ina tegnüa gallu-rumâna che l'Ila(r)iu u gh'axeva mustràu da vixìn a Poitiers. Lì drentu, u Martìn u g'ha fundàu in [[Eremìtto|e(r)emu]] picìn<ref group="n.">{{Çitaçión|Dòppu che l'Ila(r)iu u l'é(r)a turnàu [...] u l'è stètu risevüu cun gran curtesìa, e u l'ha dunca fundàu in munastê nu luntàn daa sitè.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. VII, f. 164C|Cum jam Hilarius præterisset [...] cumque ab eo gratissime fuisset susceptus, haud longe sibi ab oppido monasterium collocavit.|lingua=LA}}</ref>, missu segundu a tradisiùn a öttu chilòmetri daa sitè, inte l'[[abasìa de Ligugé]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Anne-Marie Taisne|ànno=2008|tìtolo=Parcours et vertus de Saint Martin dans la Vita et les Epistulæ de Sulpice-Sévère|revìsta=Rursus|volùmme=Vul. 3, par. 20-21|léngoa=FR|url=http://rursus.revues.org/220}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.abbaye-liguge.fr/|tìtolo=Abbaye Liguge Poitiers 86|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>, dund'i ghe sun rivèi i sò discepuli pe' fundà a primma cumünitè de [[Monegheximo|muneghi]] da [[Gallia]]. D'inte stu primmu [[Monestê|munastê]] u Martìn u l'ha purtàu avanti a sò ativitè d'[[Evangelizaçión|evangelisasiùn]] pe' dex'ànni, cumpindughe i sò primmi mi(r)aculi, ch'i l'han fètu cunusce fra e gènte cumme in òmmu santu<ref>{{Çitta web|url=https://francearchives.gouv.fr/fr/pages_histoire/39052|tìtolo=Fondation du monastère de Ligugé par saint Martin|outô=Marc Du Pouget|dæta=9 lüju 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-12-28}}</ref>. === Vescu de Tours === [[Immaggine:Head reliquary Martin Louvre OA6459.jpg|sinistra|miniatura|U reliqua(r)iu, da fìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], ch'u se credde cuntegnì a tésta de San Martìn. A l'imprinsippiu cunservàu inta gêxa de [[Soudeilles]], au dì d'ancöi u l'è au [[Louvre]]]] Du [[371]], a [[Tours]], aa mòrte du [[Lidoire (vésco)|vescu Lidoire]] e gènte da sitè e l'axevan dumandàu u Martìn cumme vescu, ma l'e(r)emittu u l'axeva ciapàu in'âtra stradda e u nu ghe interesava a càrega. E gènte e l'han dunca rapìu e fètu vescu ai 4 de lüju, sènsa u sò cunsènsu<ref group="n.">{{Çitaçión|Tòstu du mèximu tèmpu u l'é(r)a sercàu pe'a càrega de vescu da Gêxa de Tours, ma dètu che u nu puxeva êsse libe(r)àu fasilmènte dau sò munastê, [...] u l'è stètu purtàu sutta ina sèrta guardia in sitè [...] Tütti i gh'axevan ina sula vuluntè, i mèximi dexide(r)i e in'upiniùn pa(r)eggia, che u Martìn u fusse ciü che degnu da càrega de vescu.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IX, f. 165B|Sub idem fere tempus ad episcopatum Turonicæ Ecclesiæ petebatur, sed cum erui a monasterio suo non facile posset, [...] sub quadam custodia ad civitatem usque deducitur [...] Una omnium voluntas, eadem vota, eademque sententia, Martinum episcopatum esse dignissimum.|lingua=LA}}</ref>: u Martìn u l'ha piàu pe' buna a decixùn credènduse ch'a fusse a vuluntè divìna, int'ina mane(r)a scimile a quante u l'è turna capitàu du [[435]] pe'u vescu [[Sant'Eucherius de Lión|Eucherius]] de [[Lion|Liùn]]. Pe' cuntra, u Martìn u nu piaxeva gua(r)i ai âtri veschi dètu ch'u l'é(r)a tüttu desandiàu pe'e sò murtificasiùi e pe' tütte e privasiùi ch'u se dava, purtandu di vestì urdena(r)i e rüsteghi<ref group="n.">{{Çitaçión|[...] di veschi [...] i g'han dètu cuntru, dixèndughe, intu detaju: ch'u l'é(r)a in desandiàu, ch'u nu se me(r)itava u vescuvàu, in òmmu daa faccia schenfiusa, dai vestì lurdi e dai cavélli struscièi.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. IX, f. 165B|[...] nonnulli ex episcopis [...] impie repugnabant, dicentes scilicet: contemptibilem esse personam, indignum esse episcopatu, hominem vultu despicabilem, veste sordidum, crine deformem.|lingua=LA}}</ref>. Alantu(r)a, scibèn ch'u l'é(r)a vegnüu vescu, u nu cangia u sò moddu de vìve<ref group="n.">{{Çitaçión|Scicumme che a persùna ch'u l'é(r)a stètu de primma a l'inscisteva cu'a mascima cunvinsiùn.|Sulpicius Severus, ''Vita Beati Martini'', cap. X, f. 166A|Idem enim constantissime perseverabat qui prius fuerat.|lingua=LA}}</ref>. De ciü, u l'ha fètu nasce u növu e(r)emu de [[Abasìa de Marmoutier (Tours)|Marmoutier]]<ref group="n.">U numme Marmoutier u vö dì u "grande munastê", da ''mar'', "grande" in gallicu.</ref>, missu 3&nbsp;km a nòrd-èst de mü(r)aje da sitè e ch'u l'é(r)a in scitu de puvertè, murtificasiùn e [[Preghêa|preghe(r)a]]<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|outô2=Ghislaine de Senneville-Grave (a cü(r)a de)|tìtolo=Chroniques|url=https://books.google.com/books?id=S5HYAAAAMAAJ&pg=PA486|colànn-a=''Sources chrétiennes''|ànno=1999|editô=Éditions du Cerf|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|pp=485-489|volùmme=n° 441|capìtolo=L'hérésie priscillienne dénouements|ISBN=2-204-06218-9}}</ref>. I muneghi de Marmoutier i l'axevan da vestìse cun da stoffa urdena(r)ia cumme u [[San Gioâne Batista|San Giuàn Batìsta]], ch'u l'é(r)a vestìu de pèi de caméllu. Lì, i cupiavan di [[Manoscrîto|manuscrìti]] e i pescavan inta [[Lòira (sciùmme)|Lòira]], cu'ina vitta ch'a se sumejava a quelli di primmi [[Apòstolo|apòstuli]] cumm'u gh'è scrìtu inti [[Evangêio|Vangeli]], fina a stà inte de gròtte fra e culìne de Lòira, cà di muneghi [[Eremìtto|e(r)emitti]]. Stu munastê u l'é(r)a fabricàu de legnu, cu'u Martìn ch'u staxeva int'ina cabanna de dunde u caciava e apa(r)isiùi du Diavu e u discuriva cu'i ange(r)i e i santi. Intu mèntre ch'u viagiava a piotte pe'e campagne, cu'a soma e lungu a [[Lòira (sciùmme)|Lòira]], u Martìn u l'é(r)a cumpagnàu de lungu dai sò muneghi e discepuli, survetüttu pe' de raxùi de segü(r)essa scicumme ch'u l'andaxeva bèn da distante da [[Tours]]. Defèti, mèntre inte âtre diocexi l'auturitè du vescu a se limitava pe'u ciü ae mü(r)aje da sitè, quella du Martìn a ne sciurtiva de de fö(r)a pe' rivà inte l'entrutèra. U pà defèti ch'u secce passàu pe'a ciü parte da [[Gallia]] e, dunde u nu l'ha pusciüu andà, u g'ha mandàu i sò [[Monegheximo|muneghi]]. Scicumme che alantu(r)a e campagne e l'é(r)an pe'u ciü de [[Paganêximo|religiùn pagâna]], quande ch'u ghe passava u l'ha cumandàu de derucà tempietti e [[Ìdolo|iduli]]: presèmpiu u se cunta ch'u l'agge fètu tajà in [[pìn]] sacru<ref group="n.">De sto(r)ie scrìte intu {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|editô=cap. XIII|léngoa=LA}}</ref>. U Martìn u l'ha predicàu in moddu cè(r)u ai cuntadìn, cumandandu cu'u sò esèmpiu u rispettu e de refüà ògni viulènsa. U l'ha predicàu cu'e pa(r)olle e cu'a fòrsa, parlandu ai fiöi e a tütti i âtri grassie aa sò cunuscènsa da vitta pòve(r)a, duve(r)andu de [[Paràbola|parabule]] fassili da capì, pròpiu cumm'u faxeva u Segnû: presèmpiu u dixe de ina [[Ovis Aries|pegu(r)a]] tusâ che "a rispetta i cumandamènti du [[Evangêio|Vangelu]] ch'i sun fundèi in scia cundivixùn"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Gallus|editô=2, 10, 2|léngoa=LA}}</ref>. Faxèndu sustituì i [[Santoâio|santua(r)i]] du creddu pagàn cun de [[Gexa (architettua)|gêxe]] e di e(r)emi, scicumme ch'u cunusceva bèn i cuntadìn e quellu ch'i gh'axevan de besögnu, u s'è dutàu di moddi pe' cunvertìli, int'in tèmpu quande a religiùn cristiâna a l'é(r)a pe'u ciü ürbâna. Segundu u Grego(r)iu de Tours, vellu u l'ha fètu fundà e paròcchie de [[Langeais|Langey]], [[Castéllo de Sonnay|Sonnay]], [[Amboise]], [[Charnizay|Charnisay]], [[Tournon-Saint-Martin|Tournon]] e [[Candes-Saint-Martin|Candes]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Grego(r)iu de Tours|tìtolo=Decem libros historiarum|url=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/gregoire/francs10.htm|léngoa=LA|volùmme=libbru X}}</ref>. U munastê de Marmoutier u l'è cuscì vegnüu in scitu de scö(r)a pe' l'evangelisasiùn de campagne, tantu ch'u l'è de fètu a primma base pe'a difuxiùn du [[Crestianêximo|cristianeximu]] inta [[Gallia]]. U Martìn de Tours u s'è truvàu a [[Trier]] quande che i veschi spagnòlli [[Idacius de Merida|Idacius]] e [[Ithacius]] i l'han dumandàu a l'impe(r)atû [[Magnus Maximus|Mascimu]] de cundanà u [[Priscillianus]]<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Karl Baus|curatô=Hubert Jedin e John Patrick Dolan|tìtolo=The imperial church from Constantine to the Early Middle Ages|url=https://books.google.com/books?id=hp3YAAAAMAAJ&pg=PA132|colànn-a=''History of the Church''|ànno=1980|editô=Burns & Oates|çitæ=Lundra|léngoa=EN|pp=132-134|volùmme=Vul. II|capìtolo=Chapter 10: The Priscillianist movement|ISBN=0-86012-085-6}}</ref>, cumm'u l'è stètu, cun l'acüsa d'êsse in stregùn<ref name=":2" />. U Martìn, quande ch'u s'è incuntràu cun l'[[Sant'Ambrœuxo|Ambröxu de Milàn]], delegàu de l'impe(r)atû [[Valentiniàn II]], u g'ha pe(r)ò dumandàu a grassia pe'u Priscillianus<ref name=":2" />. Scibèn che l'Ambröxu, menasàu de mòrte da l'impe(r)atû, u nu gh'agge dètu amèntu, u Martìn u l'ha utegnüu au mèximu che i discepuli de l'e(r)exìa i nu fussen atachèi<ref name=":1" />. Ciü tardi, u [[Pappa Siricius]] u s'è dìtu ascì cuntra(r)iu ai prucèssi du Mascimu<ref group="n.">Stu fètu u l'è registràu numma che inte {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Chronica|léngoa=LA|volùmme=libbru II, cap. 46-51}}</ref>. [[Immaggine:Simone Martini 024.jpg|miniatura|[[Simone Martini]], ''A mòrte de San Martìn'', [[Anni 1320|ànni 1320]], [[Baxìlica de Asîzi|baxìlica de Assisi]]]] De dòppu, u Martìn de Tours u l'ha cuntinuàu a refüâse de pià parte ae asemblêe di veschi e stu fètu, insemme ae sò asiùi pe' sarvà u Prisciallianus daa mòrte, u l'ha fètu suspetà d'e(r)exìa. L'impe(r)atû [[Teodôxio I|Teudôsiu I]], a ògni moddu, u l'ha dichia(r)àu che e decixùi du Mascimu in simma a sti fèti e nu gh'avessen de valû, cun l'Ithacius ch'u l'è stètu levàu daa càrega passàu quarch'ànnu mèntre l'Idacius u s'è dimessu pe' sò vuluntè<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Intu mèntre, Marmoutier u cuntava de in'utantêna de muneghi ch'i vivevan in cumünitè e ch'i ne vegnivan pe'u ciü da l'[[Aristocraçîa|aristucrasìa]] e, pe' stu fètu, u Martìn u gh'axeva ina gran infruènsa tantu da êsse risevüu da l'impe(r)atû mèximu, che u(r)amài u l'axeva di ligammi strèiti cu'u putere di veschi. A ògni moddu, a to(r)a cun l'impe(r)atû, u Martìn u cuntinuava a servì pe'u primmu u prève ch'u u cumpagnava, pe' fà mustra de cumme a vitta religiusa a fusse ciü èrta fina da càrega impe(r)iâle. In giurnu, mi(r)andu a di uxélli ch'i pescava ratelâse pe' di pésci, u l'ha mustràu ai sò discepuli che i demuni i se ratèllan au mèximu e anime di cristièi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Létte(r)a 3, a Bassula|editô=7|léngoa=LA}}</ref> e, de de lì, sti uxélli i l'han piàu u numme du vescu: i sun i [[Martìn pescòu|martìn pescaùi]]. versu a fìn da sò vitta, a presènsa du Martìn a l'è dumandà pe' paxià i prèvi de Candes, paìse a punènte de Tours: l'impurtansa de l'ünitè da Gêxa a l'ha spunciàu u vescu, u(r)amài veggiu, a bugiâse fìn lì<ref group="n.">A [[Candes-Saint-Martin|Candes]] u San Martìn, "13° apòstulu", u l'ave(r)ea lasciàu in [[Legàu (dirittu)|legàu]] in furma d'ina "''[[Patêna|patena]] [[Custante de reticulu|metallochrystallino]]''" (o [[patêna de serpentìn]]) cunservâ, inti tèmpi gallu-rumèi, intu cö du ''vicus'' ch'u gh'é(r)a. L'ugettu sacru u l'axeva, cumme virtü ciü impurtante, quella de gua(r)ì i "ma(r)otti ch'i u dumandavan cun [[Fé|fêde]]". De ciü, u santu patrùn, da sò fundatû u l'ave(r)ea lasciàu in ereditè aa [[Gêxa de San Martìn (Candes)|gêxa de San Martìn de Candes]] ina patêna de cu(r)û blö che, pe' cuntu du [[Grego(r)iu de Tours]], a l'é(r)a pròpiu du Martìn.</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Élisabeth Frutieaux|ànno=1999|méize=Lüju-Dixèmbre|tìtolo=Entre liturgie et sacralité: Enquête sur la nature et la fonction des calices durant le haut Moyen Âge|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|editô=Société d'histoire religieuse de la France|çitæ=Pariggi|volùmme=Vul. 85|nùmero=215|léngoa=FR|url=http://www.persee.fr/doc/rhef_0300-9505_1999_num_85_215_1369}}</ref>. U sò intervèntu u l'è sciurtìu a rangià a questiùn ma, u giurnu de dòppu, ai 8 de nuvèmbre du [[397]], u Martìn u l'è mòrtu a Candes, in sc'in léttu de senne aa mane(r)a di santi. Segundu de sto(r)ie, au mumèntu da sò mòrte u còrpu du vescu u paxeva giancu cumme a nêve<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Antin Paul|ànno=1964|tìtolo=La mort de saint Martin|revìsta=Revue des Études Anciennes|volùmme=Vul. 66|nùmero=1-2|p=113|léngoa=FR}}</ref>. [[Immaggine:Tombeau de Saint-Martin de Tours.jpg|sinistra|miniatura|A tumba de San Martìn]] A sarma du vescu, cuntesa fra e gènte du [[Poitou]] e da [[Touraine]], a l'è stèta purtà vìa dai segundi che, pe'a tradisiùn du pòstu, i l'ave(r)ean sgranfignàu u còrpu faxèndulu passà pe' in barcùn. A sarma a l'è stèta dunca purtâ in barca lungu a Lòira fina a Tours, dund'u l'è stèta interâ ai [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]] intu campusantu cristiàn ch'u gh'é(r)a au de fö(r)a da sitè, cu'ina pôsa intu viaggiu in curispundènsa de dund'a l'è stèta ciü tardi fabricâ a [[capélla du Petit-Saint-Martin]]. A sò tumba a l'è vegnüa in scitu de pelegrinaggiu bèn impurtante e, pe'u Grego(r)iu de Tours, du [[437]] u vescu [[Brissiu de Tours|Brissiu]] u g'ha fètu fabricâ a custrusiùn de legnu ch'a cunservava a tumba e a mantelìna (''capa''), a pià cumme dìtu u numme de capélla. Pe'a gran impurtansa de stu santua(r)iu, u [[San Perpetuus de Tours|San Perpetuus]], vescu de Tours, u l'ha fètu fabricà au sò pòstu a primma [[Baxìlica de San Martìn (Tours)|baxìlica de San Martìn]], cu'a tumba du santu, cunsacrâ ai 4 de lüju du [[470]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Edgard-Raphaël Vaucelle|tìtolo=La collégiale Saint-Martin de Tours des origines à l'avènement des Valois (397-1328)|url=https://books.google.com/books?id=D92_mQEACAAJ|ànno=1907|çitæ=Tours|léngoa=FR|p=104}}</ref>. Ina legenda a cunta che e ciante i sa(r)evan sciu(r)ìe, intu mezzu de nuvèmbre, quande u còrpu du santu u l'ha viagiàu pe'a [[Lòira (sciùmme)|Lòira]] fra Candes e Tours, cun stu fètu ch'u l'ha dètu u(r)igine au dìtu da "[[stè de San Martìn]]"<ref group="n.">A primma mensiùn cunusciüa de stu dìtu a se tröva int'ina létte(r)a mandâ daa [[Madame de Sévigné]] a sò fìa, cu'a dàtta di 11 de nuvèmbre du [[1675]]ː "E l'emmu ina picìna stè de San Martìn, frèida e vìva, ch'e prefe(r)isciu a l'ègua; e sun sèmpre de fö(r)a vestìa cumme in lù mana(r)uː u mè umû u cangia tantu segundu u tèmpu; dunca, pe savé cumme ch'e staggu, u baste ch'i lezèi e stélleː ma a vòstra [[Provensa|Pruvènsa]] a ve di(r)à de lungu de ma(r)aveje; u ciü bèllu tèmpu u nu ve dixe ninte, i ghe sèi tròppu aviâ; nüiâtri pe' cuntra e veghemmu mai pôcu u sû ch'u ne dà ina gran felisitè.</ref>. U sucesû du Martìn a Tours u l'è stètu [[San Brissiu de Tours|San Brissiu]], ün di sò discepuli. == Cültu == [[Immaggine:Clotilde.jpg|miniatura|A [[Cotìlda (mogê do Clodovêo I)|Cutilda]], mujé du ré [[Clodovêo I|Cluduvéu I]], ch'a prega davanti aa tumba de San Martìn, miniatü(r)a intu ''Grandes Chroniques de France'', manuscrìtu du [[XIV secolo|Trexèntu]]]] === Fransa === ==== Tours ==== A l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]], u Brissiu de Tours, sucesû du Martìn cumme vescu da [[Diòcexi de Tours|diocexi de Tours]], u l'ha fètu fabricà in u(r)ato(r)iu in curispundènsa da tumba du santu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Ewig Eugen|ànno=1961|tìtolo=Le culte de saint Martin à l'époque franque|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|volùmme=Vul. 47|nùmero=144|p=1|léngoa=FR|url=http://www.persee.fr/doc/rhef_0300-9505_1961_num_47_144_3264}}</ref>. Dapöi, st'u(r)ato(r)iu u l'ha lasciàu u pòstu a ina gêxa culegiâ de l'[[818]], ricustruìa e slargâ de dòppu de incursciùi vichinghe du [[1014]] e du gran fögu de Tours du [[1203]], pe' vuluntè de l'[[Hervé de Buzançay]]. A [[Baxìlica de San Martìn (Tours)|baxìlica de San Martìn]] a l'è vegnüa in scitu pe'i pelegrìn metèndu in mustra e òsse du santu, cunservèi int'ina càscia d'ò(r)u dau [[1424]], fèta fabricâ dau ré [[Carlo VII de Fransa|Carlu VII]]. Cu'u tèmpu, l'abandùn e l'antighitè du scitu, curpìu ascì daa viulènsa de guère de religiùn (survetüttu da parte di [[Ugonòtti|ugunòtti]] du [[1562]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Charles Lelong|tìtolo=La basilique Saint-Martin de Tours|ànno=1986|editô=C.L.D.|çitæ=Chambray-lès-Tours|léngoa=FR|p=122|ISBN=2-85443-122-7}}</ref>, du [[1797]] i l'han purtàu a vorta a vegnì zü, cu'a baxìlica ch'a l'è stèta derucâ du tüttu de l'Öttusèntu. A custrusiùn de de növe vìe a l'ha lasciàu in pé numma che e [[Tûre du Relö(r)iu (Tours)|tûre du Relö(r)iu]] e [[Tûre du Carlu Magnu|quella du Carlu Magnu]], ch'a l'è vegnüa zü ascì du [[1928]]. A l'ürtimu, fra u [[1886]] e u [[1924]], a l'è stèta custruìa a baxìlica ch'a se pò ancù vegghe, ciü picìna. ==== Gallia rumâna e franca ==== [[Immaggine:Candes-Saint-Martin borne Via S-Martini.jpg|sinistra|miniatura|Prìa a [[Candes-Saint-Martin|Candes]] ch'a marca a ''via sancti Martini'', camìn da pelegrìn legàu au santu. A sigla a vö dì "Decanàu de San Martìn".]] L'impurtansa stò(r)ica de San Martìn de Tours, ch'u l'axeva l'ami(r)asiùn de gènte di sò tèmpi, cumme u [[Sulpicius Severus]] e u [[Paulìn da Nola]] ch'i l'han piàu a mudélu, a l'è ligâ survetüttu au sò ròllu inta fundasiùn di primmi munastèi da Gallia. A pusisiùn de primmu cuntu de San Martìn inta litürgia e inta leteratü(r)a religiusa a ne vegne pe'u ciü da l'ativitè de [[San Perpetuus]], ch'u n'ha scrìtu in ''Indiculus'' di mi(r)aculi missi in rimma dau [[Paulìn de Périgueux]] e dau [[San Grego(r)iu de Tours|Grego(r)iu de Tours]], che aa mèxima mane(r)a u l'ha scrìtu ina lista de mi(r)aculi fèta vurtà in rimma au [[Venansiu Furtünàu]]<ref group="n.">U Grego(r)iu de Tours u l'ha sernüu pròpiu a mòrte de San Martìn pe' marcà a fìn du primmu libbru da sò ''Decem libros historiam'', ina sto(r)ia di Franchi.</ref>. Ai tèmpi du [[Clodovêo I|Cluduvéu I]] a remunta a decixùn de numinà San Martìn a [[Sànto patrón|patrùn]] du [[regnu di Franchi]] e da pa(r)entèlla di [[Merovingi|Meruvingi]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Eugen Ewig|ànno=1961|tìtolo=Le culte de saint Martin à l'époque franque|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|editô=Société d'histoire ecclésiastique de la France|çitæ=Pariggi|volùmme=Vul. 47|nùmero=144|pp=7 ss|léngoa=FR|url=https://dx.doi.org/10.3406/rhef.1961.3264}}</ref>. A mantelìna de San Martìn, ch'a l'è stèta mandâ cumme relicchia aa [[Capélla palatìnn-a (Aquisgrana)|capélla palatìna]] de [[Aquisgrana]] pe'u [[Carlomagno|Carlu Magnu]], cumme dìtu a l'è a l'u(r)igine da pa(r)olla "capélla" cu'in primmu riferimèntu au scitu dund'a l'é(r)a cunservâ a ''capa'' du santu, ch'a l'é(r)a purtâ in bataja e duve(r)â cumme gunfa(r)ùn. Inte l'icunugrafìa a mantelìna a l'è pitü(r)â de sòlito de russu o se nù de blö, cu'in sbaju scicumme che inte quella ucaxùn a Amiens u Martìn u purtava a ''[[clàmide]]'' gianca de tütti i cavalieri da guardia impe(r)iâle<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Olivier Guillot|tìtolo=Saint Martin de Tours. Apôtre des pauvres (336-397)|url=https://books.google.com/books?id=Hb7YAAAAMAAJ|ànno=2008|editô=Fayard|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|p=71|ISBN=2-213-63415-7}}</ref>. Sta mantelìna a sa(r)ea ascì a l'u(r)igine du nume(r)attu "[[Capeto (nómme)|Capétu]]", ch'u l'è pöi vegnüu u numme da pa(r)entèlla di ré da Fransa: i [[Capetingi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Colette Beaune|tìtolo=Naissance de la nation France|colànn-a=''Folio histoire''|léngoa=FR|p=324|volùmme=Vul. III, ''Le roi, la France et les Français, Gallimard''|capìtolo=Cap. VIII, Les lys de France}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Patrick Boucheron|outô2=Stéphane Gioanni|tìtolo=Histoire mondiale de la France|ànno=2017|editô=Points|léngoa=FR|p=104}}</ref>. === Unga(r)ìa === Nasciüu inta regiùn alantu(r)a cunusciüa cumme a [[Pannonia|Panônia]], u cültu de San Martìn u l'è rivàu inta sò sitè d'u(r)igine grassie au Carlu Magnu. Vellu, de dòppu da campagna cuntr'ai [[Àvari|Àva(r)i]] du [[791]], u l'è andètu de persùna a [[Sabaria|Sabarìa]] pe' unu(r)à a patria du santu<ref name=":3">{{Çitta publicaçión|outô=Ferenc Toth|ànno=2016|méize=nuvèmbre-dixèmbre|tìtolo=Saint Martin, européen et fédérateur|revìsta=La Nouvelle Revue d'histoire|nùmero=87|p=33|léngoa=FR}}</ref>. Aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande che i unga(r)i i se sun cunvertìi aa religiùn cristiâna, u [[Stêva I d'Ungàia|Steva I]], pe' rinfursà a sò regnu, segundu e cronache u l'ha dumandàu d'agiüttu au San Martìn primma da bataja cuntr'au sò barba [[Koppány]], de [[Paganêximo|religiùn pagâna]], faxèndughe u vutu de rinfursâne u cültu<ref name=":3" />. De dòppu da [[Batàggia de Mohács (1526)|bataja de Mohács]] du [[1526]] e a decixùn da mescià a capitâle a [[Bratislava|Presburgu]], u [[Castéllo de Bratislava|castéllu]] e a [[Catedrâle de San Martìn (Bratislava)|catedrâle de San Martìn]] i sun vegnüi i növi scimbuli du pute(r)e du ré<ref name=":3" />. === Ligü(r)ia === [[Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - séunno de Sàn Martìn do Gêumo Grafìgna.jpg|miniatura|[[Gêumo Grafìgna|Giömu Grafigna]], ''U sögnu de San Martìn'', [[1893]] ca., [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de San Martìn]] de [[Tuiran|Tui(r)àn]]]] Fra a [[Liguria|Ligü(r)ia]] e u santu u gh'è in ligamme direttu inta sò vitta: scurìu d'in [[Milan|Milàn]] dai e(r)etichi du prève [[Arius|A(r)iu]], u Martìn u l'è andètu a stà da e(r)emittu, fra u [[356]] e u [[360]], in sce [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]] d'[[Arbenga]], alantu(r)a mensunâ cumme ''insulam Gallinariam''. Lì u l'ha avüu a vixita e, pe' in pôcu de tèmpu, ascì a cumpagnìa d'in âtru santu, l'[[Sant'Ilâio de Poitiers|Ila(r)iu de Poitiers]], e bèn de prubabile cu'u sò esèmpiu i l'han ti(r)àu de âtre gènte a fà sta vitta. De stu moddu a g'ha da êsse nasciüa l'[[abasìa de Santa Ma(r)ìa e San Martìn de L'Ìsu(r)a]], üna de ciü antìghe da Ligü(r)ia, che de prubabile, a l'imprinsippiu, a l'andaxeva apröu ae regule di [[Munastê furtificàu de l'abasìa de Lérins|muneghi de Lérins]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0019493|ànno=Dixèmbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=60-62}}</ref>. Zà dai tèmpi antìghi, u cültu de San Martìn u l'è stètu bèn praticàu inta [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]], dund'u s'è spantegàu du bèllu, armenu a l'imprisippiu, pe' l'intervèntu di [[Órdine de Sàn Benéito|muneghi benedetìn]] de L'Ìsu(r)a e pöi dau sò [[Abasìa de San Martìn au Munte|munastê au Munte]], ch'i l'axevan di bèlli sciti dund'i se cü(r)avan ascì de misciùi pe' rinfursâne a religiùn. Fra e sò intitulasiùi ciü antìghe inta diòcexi i se ponen regurdà quelle d'[[Èrli]], de [[Möa (A Cêve)|Möa]], de [[Ressu|Rèssu]] e de [[Tuiran|Tui(r)àn]], cun l'asiùn di benedetìn che podâse ch'a l'agge tucàu fina [[Andagna]]. Ciü che ste cumünitè, de dòppu u ghe n'è stètu tante d'âtre a dâse a San Martìn, cumme [[Unsu]], [[Tûria]] e [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]], insemme a tütte e capélle ciü picìne dedichèi au santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0019493|ànno=Dixèmbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=338, 340}}</ref>. ==== Patrunèi ==== Inta [[Liguria|Ligü(r)ia]], San Martìn u l'è u santu patrùn de<ref>{{Çitta web|url=https://beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/|tìtolo=Beni architettonici|léngoa=IT|vìxita=2025-12-31}}</ref>: {{Colonne}} * [[Bargón|Bargùn]] ([[Casarsa|Cazarsa]]) * [[Bastremoli|Bastremuli]] ([[Folo|U Fulu]]) * [[Berzezzi]] * [[Biassa]] ([[A Spèza|A Spèzza]]) * [[Caminâ (Né)|Caminâ]] ([[Né|Nè]]) * [[Cavanella]] ([[Bevein|Beve(r)ìn]]) * [[Cembràn]] ([[Maissann-a|Maisâna]]) * [[Ciàn de Fòllu]] ([[Folo|Fòllu]]) * [[Còsta (Framua)|Còsta]] ([[Framûa|Framü(r)a]]) * [[Deserega|Dese(r)ega]] ([[Coëgia|Cu(r)eia]]) * [[Garbarìn|Garba(r)ìn]] ([[Trebeugna|Tribögna]]) * [[Manesén|Manesèn]] ([[Sant'Orçeise|Sant'Ursese]]) * [[Maxena]] ([[Ciävai|Ciava(r)i]]) * [[Möa (A Cêve)|Möa]] ([[A Cêve]])<ref group="n.">Patrùn insemme aa Sunta</ref> * [[Muntà]] ([[Vàise|Va(r)ese]]) * [[Muntemeuggio|Muntemöggiu]] ([[Borzonasca|Burzunasca]]) * [[Murta (Zena)|Mürta]] ([[Zena]]) * [[Ortnò|Ortunövu]] ([[Luni|Lûni]])<ref group="n.">Patrùn du paìse insemme a San Lu(r)ènsu</ref> * [[Pêgi|Peji]] ([[Zena]])<ref group="n.">Patrùn de üna de paròcchie de Peji, insemme a San Benedettu</ref> * [[Polànexi|Pulanesi]] ([[Recco|Reccu]]) * [[Portofin|Portufìn]] {{Colonne spezza}} * [[Ressu|Rèssu]] * [[Ronco|Runcu]] * [[San Martìn (A Steira)|San Martìn]] ([[A Steja|Stélla]]) * [[San Martìn d'Arbâ|San Martìn d'Arbà]] ([[Zena]]) * [[San Martìn de Noxeo|San Martìn de Nuxeu]] ([[Rapallo|Rapallu]]) * [[San Martìn de Paravànego|San Martìn de Pa(r)avànegu]] ([[Çiannexi|Ce(r)anesi]]) * [[San Martìn de Struppa|San Martìn de Strüppa]] ([[Zena]]) * [[San Martìn do Monte|San Martìn du Munte]] ([[San Comban|San Cu(r)umbàn]]) * [[San Pê d'Ænn-a|San Pé d'A(r)ena]] ([[Zena]])<ref group="n.">Patrùn de üna de paròcchie de San Pé d'A(r)ena, insemme a Santa Ma(r)ìa da Cèlla</ref> * [[Sarzanellu]] ([[Sarzànn-a|Sarzana]]) * [[U Seburca|Seburga]] * [[Semìn (Buzalla)|Semìn]] ([[Buzalla|Büsalla]]) * [[Serò|Se(r)ò]] ([[Zignægo|Zignagu]]) * [[Tuiran|Tui(r)àn]] * [[Tûria]] ([[Ciüsànegu]]) * [[Torpiana|Turpiâna]] ([[Zignægo|Zignagu]]) * [[Unsu]] * [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]] ([[Borṡi e Veressi|Borzi e Ve(r)ezzi]]) * [[Vérva|Vèrva]] ([[O Castiggion|U Castiùn]]) * [[Zoaggi|Zuaggi]] {{Colonne fine}} == Icunugrafìa == Inte l'arte, a figü(r)a de San Martìn de Tours e pu(r)ea cumpa(r)ì tantu vestìa da vescu che da surdattu rumàn; intu segundu câxu u l'è cumpresa a scêna ch'a se tröva ciü de suvènte, quella da ca(r)itè o [[limòxina de San Martìn]], cun vellu ch'u spartìsce a sò mantelìna cu'u pòve(r)u. Inte sta scêna u l'è de sòlitu rafigü(r)àu in sciu sò cavallu giancu, insemme au laza(r)ùn, intu mumèntu quande ch'u taja cu'a spâ a mantelìna o se nù quande ch'u a mette in sce spalle du pòve(r)u, ch'u a risêve in zenugiùn. Quarche votta, a l'è duve(r)â in cangiu a scêna de quande ch'u gh'è cumpa(r)ìu in sögnu u [[Gêxù|Segnû]], de dòppu ch'u l'axeva fètu a limòxina<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://docs.univr.it/documenti/OccorrenzaIns/matdid/matdid418541.pdf|tìtolo=Martino di Tours (315 ca. - 397)|outô=Üniverscitè de Verùna|léngoa=IT|vìxita=2025-12-30}}</ref><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.chieseromaniche.it/SchedeAgiografia/1-Martino-di-Tours.htm|tìtolo=San Martino di Tours: Agiografia e Iconografia delle chiese Romaniche, Gotiche e Rinascimentali di Piemonte e Valle d'Aosta|léngoa=IT|vìxita=2025-12-30}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Niccoli|outô2=Giuseppina Soave|outô3=Raffaele Corso|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1934|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=MARTINO di Tours, santo}}</ref>. A sta parte da sò vitta a l'è ligâ ascì l'icunugrafìa de l'investitü(r)a du Martìn a cavaliere, cun l'impe(r)atû [[Costantìn II|Custantìn II]] ch'u ghe dà a spâ e di servitùi ch'i ghe pa(r)an u scüu e i sperùi. A l'ürtimu, u gh'è ancù a scêna du San Martìn ch'u l'abandùna e arme, quande ch'u s'è missu sulu cuntr'ai barbari: inte rapresentasiùi de stu mumèntu u se tröva de sòlitu in pé, davanti di desenemighi e mi(r)àu dau sò cumandante, cun numma che ina crûxe in man<ref name=":4" />. In'âtra se(r)ie de rapresentasiùi, pe' cuntra, a fà de riferimèntu ai tèmpi du Martìn vescu, e lì u l'è dunca mustràu cu'e insegne de sta càrega, survetüttu u [[Pastorâle|pastu(r)âle]], e turna inte ste rapresentasiùi u pò êsse cumpagnàu da 'n pòve(r)u. Di tèmpi da vescu a sto(r)ia ciü ricurènte a l'è quella da messa de San Martìn, quande che, mèntre ch'u dixeva a messa, d'in sce l'atâ u gh'è chinàu in scia tésta ina balla de fögu ch'a lüxiva, segnu da sò ca(r)itè<ref name=":4" />. In gene(r)âle, San Martìn u pò êsse cumpagnàu ancù da 'n'[[Öca|òca]], ch'a l'è in reciammu aa sò ricurènsa, i [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]], tèmpu da migrasiùn e da caccia a sti uxélli. A presènsa de st'uxéllu a l'è ligâ ascì a ina legenda ch'a cunta che, quande e gènte de Tours i sercavan u Martìn, e(r)emittu, pe' fâlu vescu, in'òca ch'a sgu(r)atava a l'avesse tradìu a sò pusisiùn, faxèndulu ciapà. Inte di câxi ciü rè(r)i, San Martìn u l'è rafigü(r)àu cu'ina cuppa, cu'in libbru o cu'u mudélu d'ina gêxa in scia drìta<ref name=":4" /><ref name=":5" />, cuscì cumme inte scêne du taju du pìn sacru, de quande u l'ha fètu rinvegnì in zùenu e de l'incuntru cu'u Diavu masche(r)àu da [[Gêxù|Cristu]].<gallery mode="packed" widths="140" heights="140" caption="Cìclu da [[Gêxa de San Martìn (Oberwölz)|gêxa de San Martìn]] de [[Oberwölz]], [[Austria]]"> Immaggine:Stadtkirche Fresco - St.Martin mit Bettler.jpg|''A limòxina de San Martìn'': u Martìn, surdattu, d'in sciu sò cavallu giancu u spartisce a mantelìna ([[Josef Adam Mölk]], [[1777]]) Immaggine:Stadtkirche Fresco - St.Martin mit Taufe der Mutter.jpg|''San Martìn u batezza sò ma(r)e mèntre u pa(r)e u và vìa''; cu'u Martìn in vestì da vescu e in'òca da vixìn Immaggine:Stadtkirche Fresco - Tod von St.Martin.jpg|''A mòrte de San Martìn'', turna cu'in'òca inte l'afrescu </gallery> == Nòtte == ; Nòtte au tèstu <references group="n." responsive="" /> ; Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == ;Manuscrìti * {{Çitta lìbbro|outô=Sulpicius Severus|tìtolo=Vita Beati Martini|ànno=397 ca|léngoa=LA}} * {{Çitta lìbbro|outô=Paulìn de Périgueux|tìtolo=De vita sancti Martini|ànno=470 ca|léngoa=LA}} * {{Çitta lìbbro|outô=Grego(r)iu de Tours|tìtolo=Decem libros historiarum|ànno=VI seculu|léngoa=LA|volùmme=libbru I}} * {{Çitta lìbbro|outô=Grego(r)iu de Tours|tìtolo=De virtutibus sancti Martini|ànno=VI seculu|léngoa=LA}} * {{Çitta lìbbro|outô=Venansiu Furtünàu|tìtolo=Vita sancti Martini metrica|ànno=573-576 ca|léngoa=LA}} ;Scrìti mudèrni * {{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Martin von Tours|ànno=1977|editô=Herder|çitæ=Friburgu|léngoa=DE}} * {{Çitta lìbbro|outô=Walter Nigg|tìtolo=Martin de Tours: Chevalier du Christ, évêque thaumaturge, confesseur de la foi|ànno=1978|editô=du Centurion|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|ISBN=2-227-05009-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dom Guy-Marie Oury|tìtolo=Saint Martin de Tours: L'homme au manteau partagé|ànno=1987|editô=CLD|çitæ=Chambray-lès-Tours|léngoa=FR|cid=Oury, 1987|ISBN=2-854-43139-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dominique-Marie Dauzet|tìtolo=Saint Martin de Tours|ànno=1996|editô=Fayard|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Régine Pernoud|tìtolo=Martin de Tours|ànno=1996|editô=Bayard Éditions|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Louis Picoche|tìtolo=Saint Martin, Soldat du Christ|colànn-a=''Saints légendaires''|ànno=2001 (1996)|editô=Elor|çitæ=Saint-Vincent-sur-Oust|léngoa=FR|ISBN=978-2-907524-93-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Jean-Loup Fontana|outô2=Michel Foussard|outô3=Michel Graniou|tìtolo=Saint Martin dans les Alpes-Maritimes|colànn-a=''Cahier des Alpes-Maritimes''|dæta=31 zenâ 1997|editô=Art et Culture des Alpes-Maritimes|çitæ=Nissa|léngoa=FR|volùmme=n° 3|ISBN=2-906-700-16-9}} * {{Çitta publicaçión|outô=Michel Carrias|ànno=1997|tìtolo=Martin de Tours, seize siècles après sa mort|revìsta=Revue d'histoire de l'Église de France|volùmme=Vul. 83|nùmero=211|pp=435-443|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/rhef_0300-9505_1997_num_83_211_1290}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bertrand Cuvelier|tìtolo=Saint Martin, apôtre des Gaules|colànn-a=''Histoire et traditions du Pays des Coudriers''|ànno=Nuvèmbre 2001|léngoa=FR}} * {{Çitta publicaçión|outô=Sylvie Barnay|ànno=2008|tìtolo=Du manteau de saint Martin aux chasubles de Jean-Charles de Castelabajac: une histoire de la robe sainte|revìsta=Transversalités|volùmme=Vul. 4|nùmero=108|pp=127-141|léngoa=FR|url=https://www.cairn.info/revue-transversalites-2008-4-page-127.htm}} * {{Çitta lìbbro|outô=Olivier Guillot|tìtolo=Saint Martin de Tours, apôtre des pauvres (336-397)|ànno=2008|editô=Fayard|léngoa=FR|cid=Guillot, 2008}} * {{Çitta lìbbro|outô=Alain Pastor|tìtolo=Une vie de saint Martin|ànno=2016|editô=Artège Editions|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|ISBN=978-2-36040-663-0|url=https://books.google.com/books?id=Gd9TDAAAQBAJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Judic, Christine Bousquet-Labouérie, Élisabeth Lorans e Robert Beck|tìtolo=Un nouveau Martin - Essor et renouveaux de la figure de Saint Martin, IV^e-XXI^e siècle|url=https://pufr-editions.fr/produit/un-nouveau-martin/|ànno=2019|editô=Presses universitaires François Rabelais|çitæ=Tours|léngoa=FR}} * {{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2020|tìtolo=1 700 ans de la naissance de Saint-Martin|revìsta=Bulletin de la Société des antiquaires de Picardie|editô=Société des antiquaires de Picardie|çitæ=Amiens|pp=161-351|léngoa=FR}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Judic|tìtolo=L'Europe de Saint Martin|ànno=2021|editô=éditions Saint-Léger|léngoa=FR}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Santi|Martìn de Tours]] [[Categorîa:Véschi|Martìn de Tours]] apjaw9gas8yjbmhguoyay1vzsorbhrq 0 32572 274676 271595 2026-10-09T17:14:37Z N.Longo 12052 r 274676 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = Marca d'Arbenga<br /><small>{{La}} ''Marcha Albinganæ''</small> |StileTitoloInt = background:#e9967a |StileGruppo = background:#e9967a |Gruppo10 = Dèti aministratìvi |Nome13 = Lengue ufisiâli |Valore13 = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] |Nome14 = Lengue parlèi |Valore14 = [[Lengoa ligure|Ligü(r)e]] de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] |Nome16 = Capitâle |Valore16 = {{Scìnbolo|Flag of Albenga.svg}} [[Arbenga]] |Nome18 = Dipendènte da |Valore18 = [[Marchesàu de Clavesana]] <small>([[Sacro Impêo Roman|Sacru Rumàn Impe(r)u]])</small> |Gruppo30 = Pulitica |Nome31 = Furma de Stâtu |Valore31 = Fèudu |Nome32 = Furma de guèrnu |Valore32 = Marchesàu |Nome33 = Marchesi d'Arbenga |Valore33 = [[Marca d'Arbenga#Marchesi|Lista]] |Nome36 = Nasciùn |Valore36 = [[XII secolo|XII seculu]] |Nome37 = Causa |Valore37 = Passaggiu du [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] ai [[Aleràmichi|ale(r)amichi]] |Nome38 = Fìn |Valore38 = [[XIV secolo|XIV seculu]] |Nome39 = Causa |Valore39 = Vèndita de manimàn de tère e estinsiùn da famìa ([[1387]]) |Gruppo40 = Te(r)ito(r)iu e pupulasiùn |Nome41 = Area geugrafica |Valore41 = [[Ingaunia]] |GruppoOpzionale50 = Ecunumìa |Nome54 = Traffeghi cun |Valore54 = [[Sacro Impêo Roman|Sacru Rumàn Impe(r)u]] |GruppoOpzionale70 = Religiùn e sucietè |Nome71 = Religiùi prinsipâli |Valore71 = [[Catoliceximo|Catòlichi]] |Nome74 = Classe suciâli |Valore74 = Nubiltè, religiusi, artigièi, mercanti, cuntadìn |GruppoOpzionale80 = $fine |GruppoOpzionale90 = Evulusiùn stò(r)ica |Nome91 = Presedüu da |Valore91 = {{Scìnbolo|Flag of Albenga.svg}} [[Cumitàu d'Arbenga]] |Nome92 = Seguìu da |Valore92 = {{Scìnbolo|Coat of arms of the House of Del Carretto.svg}} [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Genoa.svg}} [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] |Nome93 = Au(r)a parte de |Valore93 = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]] }} A '''Marca d'Arbenga''', dìta ascì u '''Marchesàu d'Arbenga''' (''Marcha Albinganæ'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]), a l'è stèta in marchesàu cun sèntru inta sitè d'[[Arbenga]], nasciüu cu'u passaggiu du ciü antìgu [[cumitàu d'Arbenga]] dai [[Marca ardüinica|marchesi ardüinichi]] ai [[Marca aleràmica|ale(r)amichi]], e da sti lì ai [[Marchesàu de Clavesana|Clavesana]], intu [[XII secolo|seculu XII]]. == Geugrafìa == U terito(r)iu da marca d'Arbenga u l'é(r)a quellu du [[Cumitàu d'Arbenga|cumitàu]] de primma, ch'u cruviva a regiùn stò(r)ica de l'[[Ingaunia]]. Intu detaju, u l'andaxeva "''de iugo ad mare et de Armedano ad Finale''", dunca da [[Sanremu|Sanremmu]] (valâ de l'Armea) a[[U Finô|u Finâ]] e dau mâ ai zuvi du spartiègua, tèrmi tòstu pa(r)eggi a quelli duve(r)èi daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]]. A marca d'Arbenga a cunfinava a setentriùn cu'u [[marchesàu de Sêva]], da setentriùn a levante cu'a [[Marca de Sann-a|marca de Savuna]] e, ciü tardi, cu'u [[Marchexùn du Finô|marchesàu du Finâ]], e a levante cu'a [[Cuntea de Ventemiglia|cuntea de Vintimìa]]. Pe'i sciti ch'i l'é(r)an meju cuntrulèi dai marchesi, cumme pe' di âtri fèudi d'alantu(r)a, armenu dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a sò aministrasiùn a l'é(r)a inandiâ cu'u scistema de cuscì dìte "[[Castelanìa|castelanìe]]", di terito(r)i cuntrulèi dau sò castéllu de riferimèntu<ref>{{Çitta|Guglielmotti, 2005|''III. Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca'', p. 84}}</ref>. == Sto(r)ia == === Dau Cumitàu aa marca === Cu'a mòrte de l'[[Adelaide de Süsa]] du [[1091]] sènsa de discendènti, u [[cumitàu d'Arbenga]] u l'è rivàu au [[Bunifassiu du Vastu]], [[Marchexóu de Sann-a|marchese de Savuna]] da pa(r)entèlla di [[Aleràmichi|ale(r)amichi]], ch'u l'ha cuscì rivà au guèrnu de tütta a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a]] fra [[Sann-a|Savuna]] e l'[[Armea]]. De dòppu ch'u l'è mòrtu u Bunassiu, fra u [[1125]] e u [[1132]], ancù pe' quarch'ànnu i sò fìi i l'han guernàu insemme ste tère ma, passàu nu gua(r)i tèmpu da 'n tratàu du [[1140]], i se l'han spartìu, cu'a marca d'Arbenga ch'a l'è tucâ a l'[[Ansèrmu de Clavesana|Ansèrmu]]. A ògni moddu, fìn da l'imprinsippiu, u pute(r)e du marchese d'Arbenga u l'é(r)a bèn limitàu inte pa(r)eggi sciti, cumme inte l'Ingaunia de punènte e de levante e fina inta sitè, dund'e gh'é(r)an e due auturitè du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu]] e du [[Cumün d'Arbenga|Cumün]]. U Cumün, intu detaju, dau [[XII secolo|seculu XII]] u l'axeva cumensàu a furmà in terito(r)iu sutt'au sò cuntrollu, u ''districtus albinganensis'', mensunàu a partì dau [[1145]] e ch'u cumprendeva di sciti spanteghèi fra [[Inéia|Uneja]], a punènte, e [[Löa]], a levante. Pe' cuntru, l'auturitè di marchesi a l'é(r)a ciü fòrte inte l'entrutèra de l'Ingaunia de mezzu, ma de votte a chinava ascì fin'au mâ, survetüttu cu'[[u Sèrvu]] e cun [[Andôa|Andö(r)a]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/clavesana.php|tìtolo=I Clavesana|outô=Sabrina Lunghi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-04}}</ref><ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 3-4}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 60-61}}</ref>. De dòppu de l'Ansèrmu, e sò tère e sun stète spartìe fra i sò dui fìi, u [[Guièrmu de Sêva|Guièrmu]] e u [[Bunifassiu de Clavesana|Bunifassiu]], cu'u primmu ch'u s'è piàu quelle sutt'a [[Sêva]], vegnindune u primmu marchese, mèntre u Bunifassiu u l'axeva u sò sèntru a [[Clavesana]] e, da primmu [[Marchesàu de Clavesana|marchese de Clavesana]], u l'ha risevüu ascì u cuntròllu da marca d'Arbenga. === Questiùi e guère === Fìn da l'imprinsippiu a marca a l'è stèta tucâ da de questiùi pe'e pretese du [[Cuntea de Ventemiglia|cunte de Vintimìa]] che, a despêtu du tratàu du [[1140]]<ref group="n.">Defèti, cu'ina cundisiùn de stu tratàu fra i marchesi [[du Vastu]] e u [[Zena|Cumün de Zena]], u l'é(r)a previstu che, intu câxu de vito(r)ia cuntr'au [[Cuntea de Ventemiglia|cunte de Vintimìa]], e sò tère ''quam habet ab Armedano usque ad Finar et a iugo usque ad mare'', dunca inta marca d'Arbenga, e sa(r)evan tuchèi ai marchesi.</ref>, u l'axeva tegnüu di sciti inta marca d'Arbenga. Intu detaju, l'Utùn de Vintimìa u l'axeva cuncentràu a sò ativitè inta parte de punènte da marca, fra l'âta [[Valùn de l'Argentina|valâ de l'Argentìna]] e a pursiùn de punènte da [[Valâ du Mau|valâ du Ma(r)u]]<ref group="n.">Inta [[Valâ du Mau|valâ du Ma(r)u]] a gh'é(r)a andèta a stà ina ramma da famìa di cunti, che da scignu(r)i du pòstu a l'ha piàu da primma du [[XIII secolo|Duxèntu]] a specificasiùn de "[[Ventemiglia du Maru|Vintimìa du Ma(r)u]]".</ref>. U Bunifassiu e u Guièrmu, ai 13 de frevâ du [[1170]], i l'han dunca firmàu in tratàu cu'u [[Cumün d'Arbenga]], che furmalmènte u dipendeva ancù dai marchesi, dunde, derê d'in pagamèntu de 400 franchi, i ghe cunsegnavan e tère e castélli d'[[Andôa|Andö(r)a]], du [[Maru Castellu|Ma(r)u]], d[[A Lavina|a Lavìna]], de [[Véllegu]], de [[Prelà]] e du ''[[castrum Saxonis]]''{{#tag:ref|U ''castrum Saxonis'', pe' cuntu de [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], u sa(r)eva in ve(r)itè u [[Castellu d'Andôa|castéllu d'Andö(r)a]], ma sta teu(r)ìa chi a manca de pröve e a nu l'è piâ pe' buna da tütti i studiusi<ref>{{Çitta|AA.VV., 2003|''2. Le fonti documentarie'', p. 192}}</ref>.|group=n.}}, cuntesi cun l'[[Utùn de Ventemiglia|Utùn de Vintimìa]], pe' fâli derucà. De sti tèmpi, u cumensava a infi(r)âse inta regiùn ascì u Cumün de Zena, che da 'na parte u ricunusceva l'auturitè di marchesi pe' tütta a marca ma che, de cuntru, u sustegniva i Cumüi da Rive(r)a e de valè intu sò destacâse dau cuntròllu di Clavesana<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 4}}</ref>. Intu decenniu de dòppu u Bunifassiu u l'è stètu ancù derê a prutezze i interessi soi inta parte da marca ciü a punènte, dund'u l'é(r)a in cuncurènsa cu'i paìsi ciü intraprendènti cumme [[U Castéllu de Diàn|Diàn]] e [[U Portu|U Pòrtu]]. Vellu u l'ha pruvàu ascì a spande i sò sciti inte l'entrutèra, pe'u ciü inta parte de mezzu e ciü âta da [[valâ de l'A(r)òscia]] e [[Valâ du Le(r)ùn|du Le(r)ùn]]. Pe' cuntru, du [[1189]] u l'ha vendüu i sò diritti in sce [[Bardenèi]], fètu ch'u marca u retì(r)u puliticu di marchesi dae tère a punènte d'Arbenga<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 5}}</ref>. [[Immaggine:Taggia, veduta verso il castello.jpg|sinistra|miniatura|U [[Castéllu de Tàgia|castéllu de Taggia]], fabricàu dai Clavesana d'in gì(r)u au [[XI secolo|seculu XI]]]] Du [[1192]], ai 17 de dixèmbre, u Cumün de Zena u l'ha ricunusciüu i diritti du Bunifassiu in sce [[Tàgia (cumüna)|Taggia]] e, fòscia, [[Campumarsiu]]<ref>{{Çitta|Pavoni, 1998|p. 29}}</ref>; ma, de cuntru, ai 18 de marsu du [[1202]] u l'ha firmàu in tratàu cu'i òmmi de [[Valâ de l'A(r)òscia|valè de l'A(r)òscia]], d'[[Andôa|Andö(r)a]], d'[[Inéia|Uneja]], de [[Prelà]], de [[Ressu|Rèssu]] e de [[Naxin|Naxìn]], ricunuscèndughe di diritti sènsa gua(r)i de cunscide(r)asiùn pe'i marchesi. Alantu(r)a ste gènte e se sun tachèi insemme inte in'aleansa dìta a ''[[Iura]]'', prèstu ricunusciüa da Zena, cuntr'ai cumüi da ''Riveria'', pe' vegnì a di fèti d'arme du [[1204]]. Sta sulevasiùn a pà spunciâ fina dau marchese Bunifassiu, scicumme che intu tratàu de pâxe du 7 d'agustu u l'è custrêtu a pagà 325 franchi pe'i sò òmmi ch'i gh'axevan piàu parte, segnu o de pôcu cuntròllu in simma a ste tère o ch'u l'é(r)a bèn interesàu inte sti fèti<ref name=":0" /><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Francesco Surdich|ànno=1971|tìtolo="Rivolte rurali" nella Liguria Occidentale all'inizio del XIII secolo|revìsta=Rivista di storia dell’agricoltura|volùmme=Vul. XI|pp=355-360|léngoa=IT|url=https://www.storiaagricoltura.it/File/Get?code=2c93ded2-52a3-485f-9ea0-c60f18c96a6f}}</ref><ref>{{Çitta|Guglielmotti, 2005|''III. Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca'', p. 68}}</ref>. De stu ànnu, u paìse d[[u Sèrvu]] u l'è vegnüu in Cumün pe' sò cuntu, sutt'aa prutesiùn de Zena, e cuscì i Clavesana i n'han pèrsu u cuntròllu, dòppu che du [[1195]] i n'axevan zà vendüu a mitè au Cumün d'Arbenga, passâ du [[1198]] a l'[[Ospitaliêri de Sàn Gioâne de Geruzalèmme|urdine de San Giuànni]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Franco Ferrero|tìtolo=Cervo: Borgo Medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0452442|ànno=Avrì 1994|editô=Grafiche Amedeo|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=29}}</ref>. Du [[1226]]-[[1227|27]], cun l'[[Utùn I de Clavesana|Utùn I]] e u [[Bunifassiu Tajafèru]], nevi du Bunifassiu, i Clavesana i se sun lighèi ai cumüi de [[Sann-a|Savuna]] e d'[[Arbenga]] (dunde l'Utùn u l'é(r)a pudestè) e ai marchesi [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]] int'ina [[Sulevasiùn da Rive(r)a de Punènte du 1226|grande sulevasiùn cuntru de Zena]], ch'a l'é(r)a vegnüa ina presènsa pesante pe'a [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a]]. A ògni mòddu, cu'a resa de Savuna, fina i marchesi i finiscen pe' rèndise ai 31 de mazzu du [[1228]] e, cu'u tratàu du dì de dòppu, u gh'è stètu levàu i sò diritti in sce valè e in sci paìsi de [[U Castéllu de Diàn|Diàn]], [[U Portu|U Pòrtu]], [[U Castelà (cumüna)|U Castelâ]], [[Tàgia (cumüna)|Taggia]], San Zòrzu e [[U Duseu]], ciü che patì de limitasiùi pe'a valâ d'[[Andôa|Andö(r)a]] e in sce [[Staanéllu|Stananéllu]]. Du [[1233]]-[[1234|34]] a valâ d'Uneja e quella de l'A(r)òscia e sun stète traversèi da 'n'âtra sulevasiùn che, ancù de ciü che a ''Iura'', a s'è dèta cuntru ai scignu(r)i du pòstu. Pe' stu fètu u Bunifassiu Tajafèru e u [[Bunifassiu u Minû de Clavesana|Bunifassiu u Minû]], fìu de l'Utùn, i sun trövan custrêti a vegnì di sitadìn zenesi e a firmà di impegni versu Zena in cangiu de l'agiüttu militâre. Da stu mumèntu, i Clavesana i se trövan a patì de di gran puffi, ch'i nu sciorten a pagà a tèmpu, tantu che fra u [[1236]] e u [[1237]] i l'han vendüu a mitè d'Andö(r)a e de Stananéllu au [[Lanfranco Döia|Lanfrancu Do(r)ia]] e dètu in iputeca l'âtra mitè a l'Enrìcu Seulla<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 10}}</ref><ref>{{Çitta|Guglielmotti, 2005|''III. Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca'', pp. 80-81}}</ref>. Inti ànni da guèra fra Zena e u [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], u Bunifassiu Tajafèru e a [[Mabilia]], vìdua de l'Utùn, i l'han turna pruvàu a libe(r)âse dau cuntròllu di sò desenemighi, firmandu ina növa aleànsa cu'u Cumün d'Arbenga. Aa mòrte de l'impe(r)atû i marchesi i l'han pe(r)ò firmàu a pâxe cun àttu du 17 de frevâ du [[1251]], che, a despêtu de de cundisiùi nu gua(r)i pesanti, i l'ha purtèi a vènde di âtri diritti pe' cruvì i sò puffi<ref name=":0" />. [[Immaggine:Castê di Clavesana (Castrevegliu)-Vista dau stradun.jpg|miniatura|U [[Castê de Castrevegliu|castéllu di Clavesana]] a [[Castrevegliu|Castreveggiu]], atacàu du [[1287]] dau [[Zòrzu II de Sêva|Zòrzu u Nanu]], [[Marchesàu de Sêva|marchese de Sêva]], aleàu cun Arbenga]] Inta segunda mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]] i sun muntèi ascì u cuntrasti fra u Cumün d'Arbenga e i marchesi, scicumme che a sitè, blucâ da Zena in sciu mâ, a s'é(r)a vurtâ a l'entrutèra pe' furmà di duminni ch'i fussen sutt'au sò cuntròllu, survetüttu cu'a pulitica de cuscì dìte "ville növe". D'âtra parte, i frè [[Bunifassiu III de Clavesana|Bunifassiu III]], [[Emanuele I de Clavesana|Emanuele I]] e [[Fransescu I de Clavesana]] ai 20 d'avrì du [[1248]] i l'han fundàu u paìse de [[Süccaellu|Sücca(r)ellu]], a prutesiùn d[[Valâ du Neva|a Nêva]] cuntr'au Cumün d'Arbenga e ascì cuntr'au [[Marchesàu de Sêva|marchese de Sêva]], che alantu(r)a u s'é(r)a aleàu cu'i arbenganesi<ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref><ref>{{Çitta|Marengo, Badano & Badano, 2022|''Castelvecchio dall'età romana all'età napoleonica'', p. 90}}</ref><ref>{{Çitta|Guglielmotti, 2005|''III. Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca'', pp. 82-86}}</ref>. Pe' de raxùi du genere, ciü che a vuluntè de repià du cuntròllu in sce gènte de l'A(r)òscia, i Clavesana i l'han spunciàu ascì pe'a fundasiùn du ''Burgum Plebis'', [[A Cêve]], in gì(r)u au [[1234]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Basso|curatô=Francesco Panero e Giuliano Pinto|tìtolo=Assetti territoriali e villaggi abbandonati (secoli XIII-XIV)|url=https://iris.unito.it/retrieve/e27ce426-eec7-2581-e053-d805fe0acbaa/Basso-Cherasco-2011.pdf|colànn-a=Insediamenti umani, popolamento, società|ànno=2012|editô=Centro Internazionale di Studi sugli Insediamenti Medievali|çitæ=Che(r)ascu|léngoa=IT|p=125|volùmme=Vul. 6|capìtolo=Politiche signorili e comunali: villaggi scomparsi nella Liguria bassomedievale}}</ref><ref>{{Çitta|Guglielmotti, 2005|''IV. "Ad conservationem territorii et iurisdictionis loci": Rezzo tra autonomia della comunità e dipendenza signorile'', pp. 108-109}}</ref>, ti(r)â sciü int'in scitu dund'i gh'axevan zà de castéllu, au mancu dau [[1204]], cuscì cumme pe' [[Castê de Sücca(r)ellu|quellu de Sücca(r)ellu]]<ref>{{Çitta|Guglielmotti, 2005|''III. Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca'', p. 64}}</ref>. I cuntrasti cu'u Cumün, ch'i l'han purtàu ascì a di fèti de guèra, i l'han finìu pe' marcà i tèrmi de tère cuntrulèi dae due aministrasiùi. Da l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexèntu]] ai Clavesana u gh'è restàu numma che a parte ciü âta e de mezzu da valâ du Nêva e de quella de l'A(r)òscia: fra i sò vasalli, i marchesi i l'axevan dètu ai [[Seulla (famìa)|Seulla]] l'aministrasiùn da [[valâ du Pennavaire]] e de parte de l'A(r)òscia{{#tag:ref|Intu detaju, i cuntrulavan a castelanìa de l'[[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Àutu]] cun [[Cravaüna]], [[Baserga]], [[Naxin|Naxìn]] e [[Unsu]], parte de [[Gavenu(r)a]] e d'[[Übaghetta]] e "due parte" de [[Vendùn]]. A famìa di [[Seulla (famìa)|Seulla]] a l'é(r)a spartìa inte due fasiùi, l'üna ligâ ai Clavesana e l'âtra, de pusisiùn cuntra(r)ia, daa parte du Cumün d'Arbenga. Inta segunda mitè du [[XIV secolo|Trexèntu]] a ramma d'Àutu a se destacca piandu u cugnumme de [[Seulìn (famìa)|Seulìn]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=La storia dei Genovesi|url=https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e300cb2a644840b96fe2678a5db960e7/Estratti/6be52bbdb506e1456070c0455ca980a1.pdf|ànno=1994|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=467-497|volùmme=Vul. XII, parte II|capìtolo=Per la storia delle famiglie medievali di Albenga: i Cepolla}}</ref>|group=n.}}, i [[Da Lengueja (famìa)|Da Lengueja]] i cuntrulavan a [[valâ du Le(r)ùn]] e di tòcchi de Rive(r)a, i [[Cassulìn (famìa)|Cassulìn]], dau [[1326]], i l'axevan piàu u pòstu di Rübaldìn inta [[castelanìa de Rivernàu]]<ref>{{Çitta web|url=https://comune.arnasco.sv.it/vivere-il-comune/il-comune-di-arnasco/|tìtolo=Il comune di Arnasco: Scheda e storia del comune|outô=Cumün d'Arnascu|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. De ciü, u paìse d'[[Utuê]] u l'é(r)a infeudàu a due famìe du pòstu, i Carli e i Bassi<ref>{{Çitta|Barbaria, 1995|p. 10}}</ref>, cuscì cumm'u l'é(r)a pe' [[Barestin|Balestrìn]], cu'i cunti [[Bava (famiglia)|Bava]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo V. Torri e campanili'', pp. 40-41}}</ref>. Pe'i cunfìn cu'i marchesi de Sêva, in guèra cu'i Clavesana pe'a vuluntè de spandise a meridiùn da [[valâ du Tàna(r)u]], u s'è rivàu aa fìn au tratàu de pâxe du 26 de zügnu du [[1320]], firmàu dau marchese [[Fede(r)ìcu I de Clavesana|Fede(r)ìgu I]] aa presènsa du [[Pappa Giuànni XXII]] e du [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Marengo, Badano & Badano, 2022|''Castelvecchio dall'età romana all'età napoleonica'', pp. 90-91}}</ref>. === A fìn da marca === [[Immaggine:Castellu ri Clavesana (Ressu) 06.jpg|sinistra|miniatura|U [[Castellu ri Clavesana (Ressu)|palàssiu-castéllu di Clavesana]] a [[Ressu|Rèssu]], ürtimu fèudu da famìa]] A fìn da duminasiùn di Clavesana, a ògni mòddu, a l'è ligâ de ciü au muntà di [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], che, ciü che pe' de guère ch'u gh'è stètu, du [[1326]] i sun sciurtìi a cumbinà u ma(r)iaggiu fra a Cata(r)ìna de Clavesana, fìa de [[Fransescu II de Clavesana|Fransescu II]], e l'[[Enricu Du Carettu|Enrìcu Du Carettu]], fìu d'[[Antognu Du Carettu|Antognu]], [[Marchexùn de Finô|marchese du Finâ]]. Cu'a dötta da Cata(r)ìna i sun passèi ai Du Carettu a mitè da [[Valâ du Neva|valâ du Nêva]]<ref>{{Çitta|Marengo, Badano & Badano, 2022|''Castelvecchio dall'età romana all'età napoleonica'', p. 97}}</ref>, che i Du Carettu i n'han pöi catàu u rèstu du [[1335]] dau Giacumu de Salüssu<ref group="n.">Au Giacumu de Salüssu, de prubabile u fìu du marchese [[Tumaxu II de Salüssu]], u l'é(r)a rivàu l'âtra mitè du fèudu scicumme ch'u l'axeva ma(r)iàu l'Argentìna de Clavesana, l'âtra fìa du [[Fransescu II de Clavesana|Fransescu II]]</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2000|''Capitolo VII. La castellana di Zuccarello'', p. 51}}</ref>, i sciti inta [[valâ du Pennavaire]] e inte [[Valle du Varatella|quella du Va(r)atèlla]], passèi cuscì intu növu [[Marchesàu de Süccaellu|marchesàu de Sücca(r)ellu]] cuscì cumme [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Gavenu(r)a]] e [[Leve(r)ùn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.aquiladarroscia.im.it/Home/Guida-al-paese?IDPagina=39329&IDCat=6208|tìtolo=La Storia|outô=Cumün de Aquila|léngoa=IT}}</ref>, de primma sutt'ai Clavesana, ciü che [[Staanéllu|Stananéllu]]<ref>{{Çitta web|url=https://comune.stellanello.sv.it/vivere-il-comune/il-comune-di-stellanello/|tìtolo=Cenni storici|outô=Cumün de Stananéllu|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref> e a mitè de [[Ressu|Rèssu]]<ref>{{Çitta|Guglielmotti, 2005|''IV. "Ad conservationem territorii et iurisdictionis loci": Rezzo tra autonomia della comunità e dipendenza signorile'', p. 107}}</ref>. Fra i âtri pusedimènti, [[Utuê]], che intu mèntre u l'é(r)a passàu a l'aministrasiùn di [[Cassulìn (famìa)|Cassulìn]], u l'è vendüu au [[Cumün d'Arbenga]] du [[1341]], cu'i Clavesana ch'i ne pèrden tütti i diritti<ref>{{Çitta|Barbaria, 1995|pp. 12-13}}</ref>. Inte [[Valâ de l'A(r)òscia|l'A(r)òscia]], ina parte du paìse de [[Ransu]] a l'è stèta cedüa du [[1355]] ai Du Carettu e, pe'u rèstu, du [[1358]] u l'è andètu a Zena, ch'a g'ha tegnüu i Clavesana pe' scignu(r)i fina du [[1386]], quand'u gh'è missu i Du Carettu a guernà ascì a parte de Zena. A l'ürtimu, du [[1387]], cu'a mòrte de l'[[Emanuele II de Clavesana|Emanuele II]] sènsa de discendènti l'urganisasiùn du marchesàu di Clavesana a finisce pe' vegnì mênu du tüttu. A sula ecesiùn inta Ligü(r)ia a l'è stèta quella de [[Ressu|Rèssu]], dunde, du [[1411]], l'Antognu e l'Emanuele de Clavesana i l'han catàu inderê l'âtra mitè du fèudu dau [[Lazarìn Du Carettu|Laza(r)ìn Du Carettu]] e i sun restèi i scignu(r)i du paìse, bèn che feudata(r)i sutt'a l'auturitè da Repübbrica de Zena<ref>{{Çitta|Guglielmotti, 2005|''IV. "Ad conservationem territorii et iurisdictionis loci": Rezzo tra autonomia della comunità e dipendenza signorile'', pp. 107, 112}}</ref>. == Marchesi == Pe'u periudu da càrega, da intèndise cumme au ciü tardi pe'u cumènsu e au ciü prèstu pe'a fìn, u se pìa in cunscide(r)asiùn i tèmpi de quande ch'i sun mensunèi inti àtti cumme marchesi "de Clavesana"<ref>{{Çitta web|url=https://fmg.ac/Projects/MedLands/MONFERRATO,%20SALUZZO,%20SAVONA.htm#BonifazioClavesanadied1223B|tìtolo=Monferrato, Saluzzo|léngoa=EN|vìxita=2026-07-21}}</ref>. * [[Bunifassiu I de Clavesana|Bunifassiu I]] (1196-1223): primmu marchese de Clavesana. ** [[Bunifassiu Tajafèru|Bunifassiu II]] (1223-1237): dìtu "Tajafèru", fìu du Bunifassiu I. ** [[Utùn I de Clavesana|Utùn I]] (1223-1233): o Udùn, fìu du Bunifassiu I. *** [[Bunifassiu III de Clavesana|Bunifassiu III]] (1233-1263): fìu de l'Utùn I, mensunàu ascì cumme Bunifassiu "u Minû". *** [[Manuele I de Clavesana|Emanuele I]] (1251-1288): fìu de l'Utùn I, u gh'é(r)a ancù âtri dui frè, Pe(r)u e Fransescu, che pe(r)ò i nu sun mensunèi cumme marchesi. **** [[Utùn II de Clavesana|Utùn II]] (1304-1308): u nu l'è cè(r)u de chi u fusse fìu. ***** [[Fede(r)ìgu de Clavesana|Fede(r)ìgu]] (1324-1326<ref>{{Çitta web|url=https://archiviodistatotorino.beniculturali.it/SalaStudio/inventari.php?id=479083|tìtolo=Cravenzana|outô=Archiviu de Stàttu de Tü(r)ìn|léngoa=IT}}</ref>): fìu de l'Utùn II. ****** [[Emanuele II de Clavesana|Emanuele II]] (1385-1387<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.clavesana.cn.it/Home/Guida-al-paese?IDPagina=28823&IDCat=4389|tìtolo=Un po' di storia|outô=Cumün de Clavesana|léngoa=IT|vìxita=2026-01-21}}</ref>): fìu du Fede(r)ìgu. **** [[Fransescu I de Clavesana|Fransescu II]] (1304-1310): de prubabile, frè de l'Utùn II. ***** ''Cata(r)ìna de Clavesana'': fìa du Fransescu, a l'è ma(r)iâ cun l'[[Enrìcu Du Carettu]], ch'u l'ha avüu cuscì pa(r)eggi sciti di Clavesana. ***** ''Argentìna de Clavesana'': fìa du Fransescu, a l'è ma(r)iâ cu'in fìu du [[Marchesàu de Salüssu|marchese de Salüssu]], dòppu ch'a l'é(r)a vegnüa vìdua du Rafaellu Do(r)ia. ****** [[Giuànni de Salüssu]] (1385-1386): avanti de vènde i sciti ch'u l'axeva risevüu daa parte de ma(r)e, u l'è mensunàu ascì cumme marchese de Clavesana. == Nòtte == ; Nòtte au tèstu <references group="n." /> ; Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Barbaria|tìtolo=Ortovero: una comunità ligure nella storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0007158|ànno=Avrì 1995|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Barbaria, 1995}} * {{Çitta publicaçión|outô=Romeo Pavoni|ànno=1998|tìtolo=Sanremo: da curtis a signoria feudale|revìsta=Intemelion|editô=Accademia di cultura intemelia|çitæ=Vintimìa|nùmero=4|léngoa=IT|url=https://www.intemelion.it/pdf/04/01-pavoni.pdf|cid=Pavoni, 1998}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0513213|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Ronco, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} * {{Çitta lìbbro|outô=Carlo Varaldo, Rita Lavagna, Fabrizio Benente, Paolo Ramagli e Donatella Ventura|tìtolo=Atti III Convegno di Archeologia Medievale|url=http://www.rmoa.unina.it/166/1/RM-Varaldo-Lavagna-Benente-Ramagli-Ventura-Andora.pdf|ànno=2003|çitæ=Salèrnu|léngoa=IT|pp=191-200|capìtolo=Il castello di Andora (SV): dalle tracce di frequentazione romana al castello signorile|cid=AA.VV., 2003}} * {{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti|tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|url=http://www.rmoa.unina.it/2224/1/Guglielmotti.pdf|ànno=2005|editô=Firenze University Press|çitæ=Fi(r)ènse|léngoa=IT|cid=Guglielmotti, 2005|colànn-a=Reti medievali|volùmme=Vul. 3}} * {{Çitta lìbbro|outô1=Silvio Riolfo Marengo|outô2=Silvia Malco Badano|outô3=Roberto Badano|tìtolo=Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta val Neva|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/583/c/13/s/13/castelvecchio-di-rocca-barbena.html|ànno=2022|editô=Bacchetta Editore|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Marengo, Badano & Badano, 2022}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Stati do passòu]] dftk4zdoifkhqyvzobsl6hfs8nfvq95 0 32577 274678 273602 2026-10-09T17:15:06Z N.Longo 12052 r 274678 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Genova - Palazzo Reale di Genova - 2025-09-28 22-28-45 006.JPG|miniatura|A manega du [[Palàçio Reâ (Zêna)|Palàssiu Reâ]], a [[Zena]], dund'a g'ha de sêde a Suvrintendènsa]] A '''Suvrintendènsa Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu pe'a Ligü(r)ia''' (ufisialmènte ''Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria'', ''SABAP Liguria'' in sigla), cunusciüa ascì cumme a '''Suvrintendènsa da Ligü(r)ia''', a l'è l'ènte pübbricu ch'u g'ha a funsiùn de prutezze i bêni archeulogichi, d'arte e du paesaggiu da [[Liguria|Ligü(r)ia]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140513234156/http://www.archeoge.liguria.beniculturali.it/index.php?it%2F238%2Fstoria|tìtolo=Storia|outô=Suvrintendènsa pe'i Bêni Archeulogichi da Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>. == Sto(r)ia == A Suvrintendènsa da Ligü(r)ia a l'è stèta fundâ du [[1939]], sutt'au primmu numme de Suvrintendènsa ae Antighitè da Ligü(r)ia<ref group="n.">Ufisialmènte ''Soprintendenza alle Antichità della Liguria''</ref>, che alantu(r)a a l'é(r)a ae dipendènse du [[Ministêio pe l'educaçión naçionâle|Ministe(r)u pe' l'educasiùn nasiunâle]]<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/chi-siamo/storia/|tìtolo=Storia|outô=Suvrintendènsa Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu pe'e Pruvinse de Impe(r)ia e Savuna|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>. Avanti da fundasiùn da Suvrintendènsa, a prutesiùn di bêni archeulogichi a l'é(r)a de cumpetènsa de di Ufissi Regiunâli pe'a Cunservasiùn di Munümènti<ref group="n.">Ufisialmènte ''Uffici Regionali per la Conservazione dei Monumenti''</ref>, inandièi du [[1891]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=R.D. 549 du 19 agustu 1891|léngoa=IT}}</ref>, ch'i funsiunavan pe' mezzu de di ispetûi in sciu campu ch'i l'é(r)an sernüi fra de persune cumpetènti in sce mate(r)ie cultü(r)âli. Sti lì, i l'é(r)an numinèi fra i Deleghèi regiunâli pe'a rifurma da lista di munümènti nasiunâli<ref group="n.">Ufisialmènte ''Delegati Regionali per la riforma dell'elenco dei monumenti nazionali''</ref>, ch'i l'existevan dau [[1884]] e che, pe' stu fètu, i sun stèti a primma votta ch'u s'è numinàu de figü(r)e du genere<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=D.M. du 27 nuvèmbre 1884|url=http://www.iccd.beniculturali.it/getFile.php?id=1824|léngoa=IT}}</ref><ref name=":1" />. U primmu Delegàu Regiunâle pe'a [[Liguria|Ligü(r)ia]] e u [[Piemonte|Piemunte]], e dunca Diretû Regiunâle, u l'è stètu l'[[Alfredo D'Andrade]]<ref name=":1" />. Du [[1904]] u s'è rivàu aa creasiùn de de primme suvrintendènse<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=R.D. 431 du 17/07/1904|léngoa=IT}}</ref>, cun l'ufissiu de riferimèntu ch'u l'é(r)a a [[Turin|Tü(r)ìn]]: u D'Andrade u n'è stètu u diretû fina a quande ch'u l'è mòrtu, du [[1915]], cu'a càrega ch'a l'è passâ a l'[[Alberto Terenzio]], che zà da primma u ghe travajava insemme<ref name=":1" />. Du [[1907]] a l'è stèta fundâ a Suvrintendènsa ai Scavi e ai Müsei de Tü(r)ìn<ref group="n.">Ufisialmènte ''Soprintendenza agli Scavi e ai Musei di Torino''</ref>, che fina du [[1939]] a l'ha avüu a cumpetènsa in sce mate(r)ie de archeulugìa pe'u [[Piemonte|Piemunte]], a [[Valle d'Aosta]] e a Ligü(r)ia. Pe' sti ànni, u gh'è stètu a figü(r)a bèn impurtante du [[Pietro Barocelli]], primma ispetû e de dòppu suvrintendènte, ch'u l'ha inandiàu pa(r)egge riserche inta Ligü(r)ia e de ativitè pe' prutezze i sò sciti archeulogichi, cumme l'[[Ôrma de Arene Candide|arma de A(r)ene Candide]] a [[Finô|Finâ]]<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Maggi|tìtolo=La nascita della Paletnologia in Liguria. Personaggi, scoperte e collezioni tra XIX e XX secolo. Atti del Convegno Internazionale, Finale Ligure Borgo (Savona), 22-23 settembre 2006|ànno=2006|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=A Burdighe(r)a|capìtolo=Spigolature amministrative intorno alla Caverna delle Arene Candide|léngoa=IT|curatô=Andrea De Pascale, Angiolo Del Lucchese e Osvaldo Raggio (a cü(r)a de)|pp=221-231|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0051609}}</ref>. Pe' du restu, i munümènti i l'é(r)an passèi de cumpetènsa a ina suvrintendènsa a [[Zena]], guernâ de lungu dau D'Andrade e de dòppu dau Terenzio, mèntre a parte de gale(r)ìe, müsei e ope(r)e d'arte lìgü(r)i a l'é(r)a restâ au suvrintendènte du Piemunte, l'[[Alessandro Baudi di Vesme]] e, dau [[1923]], u [[Guglielmo Pacchioni]]<ref name=":1" />. Du [[1923]] ina rifurma a l'è sbasciàu u nüme(r)u de suvrintendènse, cu'a cumpetènsa in sci munümènti ch'a l'è stèta tacâ insemme ae gale(r)ìe, müsei e ope(r)e d'arte. Alantu(r)a i ufissi lìgü(r)i i sun turnèi du tüttu a Tü(r)ìn, mèntre a Zena u gh'è restàu numma che in ufissiu destacàu dunde, inte l'urdine, u l'ha avüu pe' diretû u Terenzio, l'[[Augusto Telluccini]] (1929-31), u [[Luigi Vietti]] (1931-33) e l'[[Ugo Nebbia]] (1933-39)<ref name=":1" /><ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=RD n. 3164, 31 dixèmbre 1923|url=https://www.normattiva.it/eli/id/1924/02/13/023U3164/CONSOLIDATED/20260123|léngoa=IT}}</ref>. A ògni moddu, cu'a rifurma du [[1939]] u s'è turnàu a avêghe ciü suvrintendènse e a destacâne de növe, pe' rivà a in scistema ch'u se semejava de ciü a quellu du dì d'ancöi<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Lezze 823, 22 mazzu 1939|url=https://www.normattiva.it/eli/id/1939/06/20/039U0823/CONSOLIDATED/20260123|léngoa=IT}}</ref><ref name=":0" />. Alantu(r)a a l'è stèta turna missa in funsiùn a suvrintendènsa ai munümènti de Zena, dèta au [[Carlo Ceschi]], mèntre u l'è nasciüu a növa suvrintendènsa pe'e gale(r)ìe e e ope(r)e d'arte da Ligü(r)ia, dund'u l'è stètu numinàu l'[[Antonio Morassi]], e quella pe'e antighitè da Ligü(r)ia, cu'u [[Luigi Bernabò Brea]] cumme primmu diretû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|tìtolo=Dalle Arene Candide a Lipari. Scritti in onore di Luigi Bernabò Brea, Atti del Convegno di Genova, 3-5 febbraio 2001|ànno=2001|editô=Ministe(r)u pe'i bêni e e ativitè cultü(r)âli|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Luigi Bernabò Brea e la soprintendenza alle Antichità della Liguria: 1939-1941|curatô=Giuseppina Spadea e P. Pelagatti (a cü(r)a de)|colànn-a=Bollettino d'arte|volùmme=Vul. speciâle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RCA0644583|ISBN=88-240-1003-2}}</ref><ref name=":0" />. Fin'aa rifurma du [[1975]], a suvrintendènsa pe'i munümènti e quella pe'e gale(r)ìe e ope(r)e d'arte e sun andète avanti pe' sò cuntu; de cuntru, passàu di ànni d'autunumìa cu'u [[Giuseppe Cultrera]], du [[1950]] e cumpetènse archeulogiche e sun passèi a in ufissiu ünicu pe'u Piemunte, a Ligü(r)ia e a [[Lombardïa|Lumbardìa]]<ref name=":0" />. Numma che dau [[1961]] a suvrintendènsa lìgü(r)e a l'è turnâ pe' sò cuntu, primma cun l'[[Olga Elia]] e de dòppu cun di suvrintendènti cumme l'[[Antonio Frova]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Franco Manzoni|tìtolo=Frova, archeologo di fama mondiale Trovò reperti nel cuore di Milano|revìsta=Corriere della Sera|dæta=3 lüju 2007|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20140521031844/http://archiviostorico.corriere.it/2007/luglio/03/Frova_archeologo_fama_mondiale_Trovo_co_7_070703037.shtml}}</ref>, ch'u l'ha vusciüu e direttu pa(r)eggi scavi a [[Luni|Lüni]], e a [[Giovanna Bermond Montanari]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140520221126/http://www.archeobologna.beniculturali.it/comunicati_stampa/ricordo_montanari_bermond.htm|tìtolo=In ricordo di Giovanna Montanari in Bermond|outô=Suvrintendènse pe'i Bêni Archeulogichi de l'Emilia-Rumagna|dæta=28 nuvèmbre 2011|léngoa=IT}}</ref><ref name=":0" />. Du [[1975]], asemme aa creasiùn du [[Ministêio da Coltûa (Itàlia)|Ministe(r)u pe'i Bêni Cultü(r)âli e Ambientâli]], ch'u l'ha campàu e cumpetènse in mate(r)ia au livéllu ciü âtu, u s'è decisu de cangià i nummi de suvrintendènse, cumm'u l'è turna capitàu du [[1998]] e du [[2007]]<ref group="n.">Intu detaju, a ''Soprintendenza ai monumenti della Liguria'' a l'è vegnüa du [[1975]] a ''Soprintendenza per i beni ambientali e architettonici della Liguria'', ''Soprintendenza per i beni architettonici e per il paesaggio della Liguria'' du [[1998]] e ''Soprintendenza per i beni architettonici e paesaggistici della Liguria'' du [[2007]]. A ''Soprintendenza alle gallerie e opere d'arte della Liguria'' a l'ha cangiàu de numme a ''Soprintendenza per i beni artistici e storici della Liguria'' ([[1975]]), ''Soprintendenza per il patrimonio storico artistico e demoetnoantropologico'' ([[1998]]) e ''Soprintendenza per i beni storici artistici ed etnoantropologici della Liguria'' ([[2007]]), mèntre a ''Soprintendenza alle antichità della Liguria'' a l'è stèta ciamâ ''Soprintendenza archeologica della Liguria'' ([[1975]]) e ''Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria'' ([[1998]]).</ref><ref name=":0" /><ref name=":1" />. Du [[2014]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=D.P.C.M. du 29 agustu 2014, n. 171|ànno=|url=https://www.normattiva.it/eli/id/2014/11/25/14G00183/CONSOLIDATED|léngoa=IT}}</ref> a parte di munümènti e quella de ope(r)e d'arte e sun stète tachèi insemme inta növa Suvrintendènsa Belle Arte e Paesaggiu da Ligü(r)ia<ref group="n.">Ufisialmènte ''Soprintendenza Belle Arti e Paesaggio della Liguria''</ref>, mèntre a parte archeulogica a l'ha cangiàu de numme a Suvrintendènsa Archeulugìa da Ligü(r)ia<ref group="n.">Ufisialmènte ''Soprintendenza Archeologia della Liguria''</ref><ref name=":1" />. A ògni moddu, du [[2016]] tütti i ufissi da Ligü(r)ia i sun finìi pe'a primma votta inte l'ünica Suvrintendènsa Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu pe'a sitè metrupulitâna de Zena e e pruvinse d'Impe(r)ia, Spezza e Savuna<ref group="n.">Ufisialmènte ''Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la città metropolitana di Genova e le province di Imperia, La Spezia e Savona''</ref>, spartìa du [[2020]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=D.P.C.M. 169 du 2 dixèmbre 2019|léngoa=IT|url=https://soprintendenza.liguria.beniculturali.it/wp-content/uploads/2020/07/DPCM-169_02_12_2019.pdf}}; {{Çitta lìbbro|tìtolo=D.M. 21 du 28 zenâ 2020|léngoa=IT|url=https://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Comunicati/visualizza_asset.html_1593915255.html}}</ref> pe' terito(r)iu, cun due suvrintendènse "Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu" ch'e cruvivan l'üna e [[Provìnsa de Zêna|pruvinse de Zena]] e [[Provinsa dea Spèza|de Spezza]] e l'âtra [[Pruvincia de Sann-a|quelle de Savuna]] e [[Pruvincia de Imper̂ia|d'Impe(r)ia]]<ref name=":1" />. A l'ürtimu, dau primmu d'agustu du [[2025]], ste due suvrintendènse e sun stète tachèi insemme au Segreta(r)iàu regiunâle pe'a Ligü(r)ia pe' turnà aa suvrintendènsa ünica pe' tütta a regiùn<ref name=":1" />. === Lista di suvrintendènti === Inta tabella chi sutta u gh'è a lista di suvrintendènti pe'a Ligü(r)ia, spartìi pe' cumpetènsa, a partì dau [[1939]], ànnu da quande a Ligü(r)ia a g'ha de suvrintendènse du tüttu du postu<ref name=":1" />. {| class="wikitable" !Munümènti !Gale(r)ìe e ope(r)e d'arte !Antighitè |- |Carlo Ceschi (1939-1950) |Antonio Morassi (1939-1949) |Luigi Bernabò Brea (1939-1941) |- |Riccardo Pacini (1953-1955) |Pasquale Rotondi (1949-1961) |Giuseppe Cultrera (1942-1950) |- |Armando Dillon (1955-1964) |Gian Vittorio Castelnovi (1961-1973) |''Tacâ a Piemunte e Lumbardìa''<ref group="n.">Intu detaju, i suvrintendènti i sun stèti, pe'u 1950-53, u Carlo Carducci (da ''Soprintendenza alle Antichità del Piemonte'') e u Carlo Ceschi (da ''Soprintendenza ai Monumenti della Liguria''), e, pe'u 1953-61, u Mario Mirabella Roberti (da ''Soprintendenza alle Antichità della Lombardia'').</ref> |- |Edoardo Mazzino (1964-1973) |Paola della Pergola (1973-1974) |Olga Elia (1961-1967) |- |Renato Salinas (1973-1975) |Gian Vittorio Castelnovi (1974-1975) |Antonio Frova (1967-1975) |- !Bêni ambientâli e architetonichi !Bêni artistichi e stò(r)ichi !Archeulogica |- |Albino Secchi (1975-1976) | rowspan="3" |Licia Bertolini Campetti (1975-1978) |Antonio Frova (1975-1976) |- |Giuliano Greci (1976-1978) |Giovanna Alvisi (1976-1977) |- |Clara Palmas Devoti (1978-1982) |Giovanna Bermond Montanari (1977-1980) |- |Mario Semino (1982-1989) | rowspan="3" |Giovanna Rotondi Terminiello (1979-1996) |Antonio Bertino (''regènte'', 1980-1983) |- |Pasquale Bruno Malara (1989-1991) |Anna Gallina Zevi (1983-1988) |- | rowspan="3" |Liliana Pittarello (1991-1998) |Giuseppina Spadea (''regènte'', 1988-1991) |- | rowspan="2" |Germano Mulazzani (1996-1998) |Mirella Marini Calvani (1991-1995) |- |Giuseppina Spadea (''regènte'', 1995-1998) |- !Bêni architetonichi e paesaggiu !Patrimôniu stò(r)icu, artisticu e demoetnoantrupulogicu !Bêni archeulogichi |- |Liliana Pittarello (1998-2002) |Germano Mulazzani (1998-2003) | rowspan="2" |Giuseppina Spadea (''regènte'', 1998-2006) |- |Maurizio Galletti (2002-2005) |Marzia Cataldi Gallo (''delegàu'', 2003-2006) |- | rowspan="2" |Giorgio Rossini (2005-2007) |Liliana Pittarello (''interim'', 2006) |Liliana Pittarello (''interim'', 2006) |- |Giuliana Algheri (2006-2007) |Marina Sapelli Ragni (''interim'', 2006-2007) |- !Bêni architetonichi e paesagistichi !Bêni stò(r)ichi, artistichi e etnoantrupulogichi !Bêni archeulogichi |- |Giorgio Rossini (2007-2012) |Giuliana Algeri (2007-2008) |Marina Sapelli Ragni (''interim'', 2007-2008) |- | rowspan="6" |Luisa Papotti (2012-2014) |Sandrina Bandera (''interim'', 2008) |Giovanna M. Bacci (''interim'', 2008-2009) |- |Isabella Lapi (''interim'', 2008-2009) | rowspan="2" |Filippo Maria Gambari (2009-2011) |- |Gabriele Borghini (''interim'', 2009) |- |Bruno Ciliento (2009-2010) | rowspan="2" |Bruno Massabò (2011-2014) |- |Franco Boggero (''delegàu'', 2011-2012) |- |Andrea Muzzi (2012-2014) |Angiolo Ugo Del Lucchese (''delegàu'', 2014) |- ! colspan="2" |Belle arte e paesaggiu !Archeulugìa |- | colspan="2" |Luca Rinaldi (2015-2016) |Vincenzo Tiné (2015-2016) |- ! colspan="3" |Archeulugìa, belle arte e paesaggiu |- | colspan="3" |Vincenzo Tiné (2016-2019) |- | colspan="3" |Manuela Salvitti (2019-2020) |- ! colspan="2" |Zena e Spezza !Impe(r)ia e Savuna |- | colspan="2" |Manuela Salvitti (2020) |Manuela Salvitti (''interim'', 2020) |- | colspan="2" |Manuela Salvitti (''interim'', 2020-2021) |Roberto Leone (2020-2024) |- | colspan="2" |Cristina Bartolini (2021-2025) |Federico Barello (2024-2025) |- ! colspan="3" |Archeulugìa, belle arte e paesaggiu |- | colspan="3" |Vincenzo Tiné (2025-''in càrega'') |} == Ativitè == A Suvrintendènsa a l'è in ènte teritu(r)iâle du [[Ministêio da Coltûa|Ministe(r)u da Cultü(r)a]] ch'u dipènde daa Diresiùn gene(r)âle Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu e ch'a g'ha e funsiùi, segundu a lezze in vigû, de difènde, cunservà e fà prumusiùn du patrimôniu archeulogicu, d'arte e du paesaggiu da regiùn. Pe'u patrimôniu archeulogicu, a suvrintendènsa lìgü(r)e a g'ha de ramme dedichèi numma che ae ativitè e ai stüddi inte gròtte<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/tutela-del-patrimonio-archeo-speleologico/|tìtolo=Tutela del patrimonio archeo-speleologico|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref> e sutt'ègua, cu'u Servissiu Tecnicu d'Archeulugìa Sutt'ègua ch'u pòrta avanti, dau [[1997]], a lunga tradisiùn lìgü(r)e de stu genere de scavi, inandiâ du [[1950]] dau [[Nino Lamboglia]]<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/servizio-tecnico-di-archeologia-subacquea/|tìtolo=Servizio Tecnico di Archeologia Subacquea|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>. Ciü che a prutesiùn di bêni d'ògni genere, inandiâ cu'in scistema de ünze "Ünitè Teritu(r)iâli Integrèi" ch'e cröven tütta a regiùn<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/tutela-sul-territorio/|tìtolo=Tutela sul territorio|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>, e a sò catalugasiùn<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/catalogazione/|tìtolo=Catalogazione|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>, a Suvrintendènsa a g'ha dau [[1945]] in laburato(r)iu de restauru<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/restauro/|tìtolo=Laboratorio di Restauro e Diagnostica|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref> e, dau [[2024]], ün de archeulugìa<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/laboratorio-di-archeologia-del-mediterraneo-alle-scuole-pie/|tìtolo=Laboratorio di Archeologia del Mediterraneo alle Scuole Pie|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>. De ciü, a travaja insemme a de âtre urganisasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/accordi-e-convenzioni/|tìtolo=Accordi e convenzioni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref> e ascì cu'i [[Comando Carabinieri per la Tutela del Patrimonio Culturale|carabinèi pe'a prutesiùn du patrimôniu cultü(r)âle]]<ref>{{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/attivita/rapporti-con-le-forze-dellordine/|tìtolo=Rapporti istituzionali con le forze dell'ordine|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://sabapmetge.cultura.gov.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da veggia SABAP Zena-Spezza (2020-2025)|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}} * {{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da veggia SABAP Impe(r)ia-Savuna (2020-2025)|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}} * {{Çitta web|url=https://soprintendenza.liguria.beniculturali.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da veggia SABAP Ligü(r)ia (2016-2020)|léngoa=IT|vìxita=2026-01-23}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Òrganizaçioìn da Ligùria]] tnwqyuwzfo7l2e9f8yfbhi3vdmwgza4 0 32688 274675 273595 2026-10-09T17:13:24Z N.Longo 12052 r 274675 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Proculus.jpg|miniatura|Imitasiùn de [[antuniniàn]], segunda munêa cunusciüa du Proculus]] U '''Proculus''' (<b>Pròculu</b>, [[Albingaunum]], [[III secolo|III seculu]] - ?, [[281]] ca) u l'è stètu in [[usurpatû rumàn]] ch'u s'è pruclamàu impe(r)atû cuntru de [[Probus (impe(r)atû)|Probus]] du [[281]], fòscia a ''[[Lugdunum]]'' ([[Lion|Liùn]]) o a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]'' ([[Colonia|Culònia]]). U l'è cunusciüu numma che pe' quarche mensiùn fèta dai crunisti rumèi e pe' ina curta biugrafìa ch'a se tröva inte l'&#8203;''[[Historia Augusta]]''. U sò curtu regnu e dunca e ciü pôche puscibilitè d'avé batüu de munêe i l'han purtàu a de l'interesse da parte di culesiunisti du [[Renascimento|Rinascimèntu]], cu'a difuxùn de pa(r)eggi dinèi fâsi sutt'au titulu impe(r)iâle de "Titus Aelius Proculus", repiàu dai stò(r)ichi. De lungu du [[Renascimento|Rinascimèntu]], de imprese atribuìe au Proculus i l'han ti(r)àu l'interesse du scritû [[François Rabelais]]. U pensce(r)u in sciu sò curtu regnu u l'ha cumensàu a cangià da l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a critica stò(r)ica a l'&#8203;''Historia Augusta'' ch'a l'ha cunscide(r)àu a sò biugrafìa cumme in'invensiùn, mèntre che i aspèrti de munêe i l'han cumensàu a refüà cumme fâse e munêe sutt'au numme de Titus Aelius Proculus. A ògni moddu, a descuvèrta, aa fìn du [[XX secolo|Növesèntu]], de ina sula munêa ve(r)a e, dapöi, de in'âtra, i l'han dètu ina cunfèrma aa sto(r)ia da sulevasiùn du Proculus inta [[Gallia]], cumme ünicu fètu stò(r)icu pruvàu. == Cuntestu == [[Immaggine:Carte des peuples francs (IIIe siècle)-pt.svg|miniatura|Mappa du ''limes'' inta Gallia de setentriùn, cu'e gènte franche (de vèrde) e germaniche aa mitè du seculu III|sinistra]] Intu [[III secolo|III seculu]] l'[[Impêo Roman|Impe(r)u rumàn]] u l'é(r)a intu mezzu de ina [[Crisi du III seculu|gran crisi]], cun tanti militâri ch'i se sun issèi cuntru de l'impe(r)atû, ciü che i atacchi de gènte ae frunte(r)e de l'impe(r)u, cu'a [[Gallia]] ch'a l'axeva patìu di forti sachezzi da parte di [[Franchi]] e di [[Alamànni]]. Inte l'ürtimu quartu de stu seculu i impe(r)atûi da l'[[Illiria|Ili(r)ia]], ch'i ne vegnivan da l'armâ du [[Danubio|Danübiu]], i sun muntèi au pute(r)e e i sun sciurtìi a purtà turna de urdine, tantu drentu a l'impe(r)u che ai sò cunfìn. Ün de sti lì, u [[Probus]], u l'è stètu in càrega dau [[276]] au [[282]]. Du [[281]] u l'è intervegnüu cu'a sò armâ in Gallia e in sciu ''[[Limes Germanicus]]'', cumme mustràu dae munêe batüe dae secche de ''[[Ticinum]]'' ([[Pavia|Pavìa]]) e [[Romma|Rumma]], inte l'Italia, ciü che quella de ''[[Lugdunum]]''. De dòppu de ste munêe, batüe pe' finansià l'esercitu<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 226 ss.}}</ref>, u n'è sciurtìu fina de âtre pe' regurdà a vito(r)ia in sce [[Pòpoli germànichi|gènte germaniche]] e u passaggiu du [[Ren]]<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 231-232}}</ref>. I usurpatûi da [[Gallia]] i sun stèti dunca batüi intu cursu de sta campagna lì<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 237}}</ref>. == E funte == === Funte scrìte === ==== Lista ==== I scrìti ch'i fan de mensiùi au Proculus i sun pôchi e pe'u ciü i nu ne dixen gua(r)i, cun pa(r)egge sto(r)ie du [[IV secolo|IV seculu]] ch'e ne cuntan numma che pôche pa(r)olle. L'[[Eutropius]] u cunta che u [[Probus]] u l'ha batüu i usurpatûi "Proculus e [[Bonosus]] a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]'' ([[Colonia|Culònia]])", sènsa dîne ninte de ciü<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eutropius|tìtolo=Breviarium historiae romanae|léngoa=LA|volùmme=IX, 17}}</ref>, mèntre l'[[Aurelius Victor]] u nu scrive mancu du Proculus, faxèndu de mensiùn numma che au Bonosus fra i desenemighi a Culònia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Aurelius Victor|tìtolo=Liber de Caesaribus|editô=37|léngoa=LA}}</ref>. Inte l'&#8203;''[[Epitome de Caesaribus]]'', de votte atribuìa pe' erû a l'Aurelius Victor, u se ghe tröva pe' cuntru tantu u Proculus che u Bonosus<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pseudo-Aurelius Victor|tìtolo=Epitome de Caesaribus|léngoa=LA|volùmme=37}}</ref>. Du [[V secolo|V seculu]] u [[Paulus Orosius]] u nu ghe zunze gua(r)i, scrivèndu che "a ''Agrippina'' [u Probus] u l'ha batüu u Proculus e u Bonosus int'ina se(r)ie de bataje e u i l'ha massèi"<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Historiarum adversus paganos|url=https://sites.google.com/site/demontortoise2000/orosius_book7|léngoa=LA|volùmme=VII, 24}}</ref>. L'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' a l'è l'ünica a dâne ina biugrafìa, scrìta dau [[Flavius Vospicus]], cuntempuraneu au [[Costantìn I|Custantìn I]], cu'a ''Vitta du Probus'' ch'a cunta de cumme "u Proculus e u Bonosus i l'axevan piàu u pute(r)e a Culònia, in Gallia, e i rivendicavan e pruvinse da ''[[Britannia (provìnsa romànn-a)|Britannia]]'', de l'&#8203;''[[Hispania]]'' e da ''[[Gallia narbonensis]]''"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Historia Augusta|editô=XVIII|léngoa=LA|capìtolo=Probus}}</ref>. De dòppu de stu lì, u Flavius Vospicus u l'ha dedicàu in capitulu ciütòstu estesu au Proculus e a âtri trèi usurpatûi, dìtu de ''I quattru tirànni''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Historia Augusta|editô=XII, XIII|léngoa=LA|capìtolo=Firmus, Saturninus, Proculus, et Bonosus}}</ref>. L'&#8203;''Historia Augusta'' a l'è l'ünica funte ch'a lighe u Proculus cun ''[[Lugdunum]]'' (au dì d'ancöi [[Lion|Liùn]]), mèntre i âtri scrìti i u metten de lungu cu'u Bonosus a ''Agrippina''<ref name=":5">{{Çitta|Chopelin & Souriac, 2019|p. 115}}</ref>. ==== Funte lete(r)a(r)ie ==== L'&#8203;''Historia Augusta'' a l'è stèta turna descuvèrta du [[Renascimento|Rinascimèntu]] e a s'è prestu spantegâ pe' mezzu da stampa. De de lì, ancù pe' pa(r)eggi seculi di stò(r)ichi impurtanti cumme l'[[Edward Gibbon]] e u [[Victor Duruy]] i nu l'han missu in discusciùn l'existènsa du [[Flavius Vospicus]] e mancu quella di âtri autûi de l'&#8203;''Historia Augusta'', cuscì cumme l'etè de sti scrìti, cunscide(r)èi de l'imprinsippiu du [[IV secolo|IV seculu]], rivandu a pià pe' bui tanti detài pôcu segü(r)i<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|pp. XIII-XIV}}</ref>. Inte nòtte ch'u l'axeva piàu pe' scrive a sto(r)ia da sò sitè, l'[[Antoine Péricaud]], stò(r)icu de [[Lion|Liùn]], u l'ha repiàu pa(r)eggiu francu a vitta du Proculus cumme scrìta dau Flavius Vospicus. Pe' rangià e dife(r)ènse fra i autûi antìghi u l'ha scrìtu che u Proculus u se duveva êsse pruclamàu impe(r)atû a Liùn pe' pöi purtà a sêde du sò guvèrnu a ''[[Colonia Claudia Ara Agrippinensium|Agrippina]]''<ref name=":2">{{Çitta|Péricaud, 1838|p. 12}}</ref>. A cunscide(r)asiùn di stò(r)ichi pe' l'&#8203;''Historia Augusta'' a l'ha cumensàu a cangià a partì dau [[1889]], quandu l'[[Hermann Dessau]] u l'ha pruvàu che u Flavius Vospicus e i sò co-autûi i nu l'é(r)an mai existìi, ma ch'i sa(r)ean tütti di nummi fâsi pe' in ünicu autû, vegnüu de dòppu ma ch'u nu se cunusce u numme. Sta teurìa a l'è stèta de manimàn piâ pe' buna dai stò(r)ichi du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'i l'han ricunusciüu che stu scrìtu u nu l'è du tüttu stò(r)icu ma ch'u g'ha ina parte ch'a l'è inventâ<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XXXIV}}</ref>. A sto(r)ia a funsiuna dunca cumme fundasiùn pe'a fantasìa e a bürla, cun tanti reciammi a l'atensiùn du letû aspèrtu<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XLVI}}</ref>. Ciü de precisu, pe' cuntu du [[Ronald Syme]], tüttu u capitulu in sce ''I quattru tirànni'' u sa(r)ea du tüttu inventàu, cun l'autû ch'u se mustra cumme in imbrujùn "au mascimu da sò arte"<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1105}}</ref>. === Munêe === E funte nu lete(r)a(r)ie i g'han fina ciü de prublemi: u nu se cunusce de iscrisiùi ch'e fassen de mensiùn au Proculus<ref name=":0">{{Çitta|Estiot, 2014|p. 207}}</ref> e a testimuniansa de munêe fète batte da vellu a nu l'è gua(r)i segü(r)a. Tütti i usurpatûi, fina daa sò pruclamasiùn, i l'han fètu batte de munêe cu'i sò segni de moddu de pagà e pròpie trüppe. Cu'a pasciùn di culesiunisti pe'e munêe antìghe ch'a l'é(r)a nasciüa intu [[Renascimento|Rinascimèntu]], spuncièi daa descuvèrta du tèstu de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' e ti(r)èi dae pôche munêe ch'e ne vegnen dai curti regni di usurpatûi, u l'è prestu sciurtìu di fâsi de quelle du Proculus<ref name=":0" />. [[Immaggine:Epitome thesauri antiquitatum, hoc est, impp. Rom. Orientalium et Occidentalium iconum - Proculus (cropped).jpg|miniatura|Ritrètu inventàu du Proculus du [[Jacopo Strada]] (edisiùn latìna du [[1557]] du sò scrìtu de nümismatica)]] Inti primmi scrìti in sce l'argumèntu u se truvava de gale(r)ìe de medaje di impe(r)atûi e di usurpatûi, fète fina cun di fâsi pe' impì i garbi inte sé(r)ie, ch'i l'é(r)an pöi repièi e purtèi avanti da in'edisiùn a l'âtra<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 210}}</ref>. De stu moddu, du [[1533]], l'artista e studiusu [[Jacopo Strada]] u l'axeva fètu pübbricà a [[Lion|Liùn]] u sò &#8203;''Epitome du Thresor des antiquez'', ch'u l'é(r)a ina sé(r)ie de ritrèti de vé(r)e medaje di impe(r)atûi, cu'in disegnu du tüttu de fantasìa ch'u dixe êsse a cupia d'ina munêa du Proculus. Sta lì, a l'indrìtu, a mustra a scrìta {{Maioscolétto|procvlvs nob caes}}<ref group="n.">{{Maioscolétto|Proculus Nob(ilissimus) Caes(ar)}}, ch'u vö dì Proculus, u nobilìscimu Cesa(r)e, titulu che alantu(r)a u nu l'é(r)a pe' ninte duve(r)àu, a pröva ch'u l'è in fâsu.</ref>, cumpagnâ a l'invèrsu da {{Maioscolétto|fides militum}}, turna inventâ e ch'a ne vegne daa biugrafìa de l'&#8203;''Historia Augusta'' in sce stu persunaggiu<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 211}}</ref>. Ciü avanti, du [[1579]], l'[[Hubert Goltzius]] e l'[[Adolph Occo]] i l'han pübbricàu in [[Anvèrsa]] in catalugu de medaje rumâne ciascün. Intu travaju du Goltzius u cumpa(r)isce pe'u Proculus ina didascalìa ch'a pà intrega, ''Imp. C. T. Ael. Proculus P F Aug''<ref group="n.">Ch'u se lezze ''Imp(erator) C(aesar) T(itus) Ael(ius) Proculus P(ius) F(elix) Aug(ustus)''.</ref>, mèntre inte quellu de l'Occo u gh'è in süntu du regnu intitulàu au "T. Aelius Proculus"<ref name=":4">{{Çitta lìbbro|outô=Adolph Occo|tìtolo=Impp. Romanorum numismata a Pompeio magno ad Heraclium ed. altera, multis nummorum millibus aucta|url=http://www.e-rara.ch/zuz/content/pageview/8061514|ànno=1601|çitæ=Augsburg|léngoa=FR|p=507}}</ref>, titulu ch'u l'ha purtàu pe' di seculi a ti(r)à avanti stu numme, du tüttu inventàu, du Proculus<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 213}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]] i culesiunisti i sun andèti avanti a mensunà a mèxima munêa du Proculus, faxèndu tantu de cupie de descrisiùi ciü antìghe che piandu a riferimèntu di fâsi cunservèi inte culesiùi de medaje. U [[Jean-Jacques Chifflet]] u l'ha scrìtu du [[1647]] de ina munêa du Proculus ch'a l'axeva l'indrìtu cumme cuntàu dau Goltzius mèntre a l'invèrsu a mustra [[Marte (divinitæ)|Marte]]. U [[Francesco Mezzabarba Birago]] du [[1683]] u l'ha turna repiàu e descrisiùi de l'Occo e du Chifflet<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 214}}</ref>. Du [[1730]], u catalugu pübbricàu dau [[Filippo Argelati]] u faxeva vegghe in disegnu de fantasìa cu'ina munêa du Proculus ch'a g'ha scrìtu ''Imp C. T. Proculus Aug''<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 215}}</ref>. De l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], i nümismatichi i l'han pe' cuntru cumensàu a fà ciü atensiùn: u [[Joseph Eckhel]] du [[1797]] u l'ha mensunàu cun tanti dübbi a descrisiùn du Chifflet<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 216}}</ref>, mèntre intu paragrafu in sciu Proculus du sò catalugu l'[[Henry Cohen]] u l'ha refüàu tütte ste descrisiùi lì e u l'ha cunscide(r)àu u Golzius, u Chifflet e u Mezzabarba cumme "i autûi ch'i se me(r)itavan de mênu d'êsse credüi"<ref>{{Çitta web|url=http://www.virtualcohen.com/saturninus-ii|tìtolo=Proculus|léngoa=FR|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A Silviane Estiot, a ògni moddu, a l'ha truvàu inte culesiùi de munêe di müsei de [[Grenoble]], de [[Pariggi]] e de [[Lion|Liùn]] u mèximu [[antuniniàn]] fâsu cu'a tésta du Proculus che podâse che u Goltzius e u Chifflet i l'aggen vistu. Vella a scrive de sta munêa cumme: a l'indrìtu, in büstu du Proculus cun di drappi e ch'u pòrta a [[Corónn-a radiâ (inpêio romàn)|cu(r)una cu'i raggi]], cu'a scrìta {{Maioscolétto|imp c t ael procvlvs}}; a l'invèrsu u Marte in pèi ch'u tegne inta mancìna ina lancia cu'a punta gi(r)â versu u bassu e in trufeu, cu'a scrìta {{Maioscolétto|virtus avg}}. A studiusa a l'atribuisce stu fâsu aa mitè du Sinquesèntu, fètu da quarchedün ch'u rifurniva i culesiunisti d'alantu(r)a de munêe ch'e mustravan di usurpatûi<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 216-217}}</ref>. A primma munêa a êsse ricunusciüa cumme ve(r)a<ref>{{Çitta|Nollé, 2002|pp. 669-674}}</ref> a l'è stèta catâ du [[1991]] dau [[Staatliche Münzsammlung München|Müseu Nümismaticu de Munegu de Bave(r)a]]. Sta lì, a l'indrìtu a se mustra cu'in büstu du Proculus ch'u pòrta a cu(r)una cu'i raggi e ina cu(r)assa, cu'a scrìta {{Maioscolétto|imp c proculus aug}}, mèntre a l'invèrsu u gh'è, fòscia, a [[Vito(r)ia (alegurìa)|Vito(r)ia]] in pèi ch'a mi(r)a aa mancìna, ch'a tegne in man ina cu(r)una e in lungu scettru, cu'a scrìta {{Maioscolétto|(vi)ctoria au(g)}}<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 217}}</ref>. Mèntre che u büstu a l'indrìtu u l'è fètu cumme inte âtre munêe batüe alantu(r)a, a figü(r)a a l'invèrsu a nu l'è du tüttu cue(r)ènte, scicumme che a Vito(r)ia a l'è mustrâ sènsa de a(r)e e cu'in scettru cuscì lungu da nu êsse fra i atribüi ricurènti pe'a Vito(r)ia. U pò êsse che sta munêa a ne vegnisse da ina secca clandestìna, fèta fòscia pe' cupià ina munêa ufisiâle<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|pp. 225-226}}</ref>. [[Immaggine:Proculus Antoninian (obverse).jpg|miniatura|U segundu antuniniàn du Proculus, 2,96&nbsp;g, diametru mascimu de 19,27&nbsp;mm.|sinistra]] Ina munêa d'argèntu ch'a l'è stèta identificâ cumme a segunda ch'a se cunusce a êsse batüa dau Proculus a l'è stèta truvâ ai 7 de nuvèmbre du [[2012]] cu'in sercametalli nu gua(r)i distante da [[Stamford Bridge]], in [[Inghiltæra|Inghiltèra]], int'in terén<ref>{{Çitta web|url=https://regton-detectors.com/2012/11/22/article-history-changing-coin-or-a-15c-forgery-debate-over-roman-artefact-found-in-field-by-metal-detecting-friends/|tìtolo=History-changing coin or a 15C forgery? Debate over 'Roman' artefact found in field by metal-detecting friends|outô=Emily Andrews|dæta=16 nuvèmbre 2012|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}</ref>. Cunscide(r)â ve(r)a pe'a sò patina, a g'ha de scrìte e di mutivi ch'i sun pa(r)eggi franchi a l'âtra munêa cunusciüa, a pröva du fètu ch'e ne vegnen daa mèxima secca, bèn che meju centrèi a l'invèrsu<ref>{{Çitta web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/proculus/i.html|tìtolo=Browsing Roman Imperial Coins of Proculus|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}</ref>. Sta munêa a l'è stèta missa a l'incantu a [[Londra|Lundra]] ai 10 d'arvì du [[2013]] e a l'è stèta vendüa in [[Germania]] ai 9 de dixèmbre du [[2013]]<ref>{{Çitta web|url=https://coinsweekly.com/the-usurper-proculus-and-his-coinage/|tìtolo=The usurper Proculus and his coinage|léngoa=EN|vìxita=2026-04-19}}</ref>. == Vitta == L'autû de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' u l'è u(r)amài cunusciüu pe'u sò güstu pe'a bürla e l'invensiùn, spunciâ dae memo(r)ie de sò tante letü(r)e<ref>{{Çitta|Estiot, 2014|p. 205}}</ref>. L'analixi stò(r)ica du sò scrìtu a vegne dunca ina risèrca fra i tanti rimandi ch'u l'ha fètu ai scritûi latìn ch'i sun vegnüi primma. Defèti, l'[[André Chastagnol]] u pènsa che e infurmasiùi in scia vitta du Proculus, de sò mujé, de sò imprese e di sò custümmi e seccen tütte de invensiùi<ref name=":1">{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1109}}</ref>. === Impe(r)atû e bregante === Inte l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'', avanti de cuntà da vitta du Proculus, l'autû u scrive de righe dedichèi a l'argumèntu di breganti, i ''latrones'' in latìn<ref name=":1" />. Pe' vellu u Proculus u l'è u(r)igina(r)iu de ''[[Albingaunum]]'', sitè da ''[[Regio IX Liguria|Liguria]]'' dunde tantu l'usurpatû che i sò antighi i sa(r)ean vegnüi ricchi pe' mezzu de ladrunissi. ''Albingaunum'' a l'é(r)a cunusciüa dau [[Plütarcu]] pe' êsse ina base de piràtti da primma da sò sutumisciùn a Rumma<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Plütarcu|tìtolo=Aemilius Paullus|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k28223h/f312|editô=5|léngoa=LA}}</ref> e da stu fètu, segundu u [[André Chastagnol|Chastagnol]], u ne vegne(r)ea l'indicasiùn da sitè di [[Ingauni|Ingàuni]] cumme sò u(r)igine. Ciü avanti, inta "vitta" du Proculus, u l'è cuntàu da sò pruclamasiùn cumme s'a fusse stèta ina bürla: int'in banchettu a ''[[Lugdunum]]'' vellu u l'ave(r)ea guagnàu pe' dêxe votte daa fi(r)a u titulu de impe(r)atû intu zögu di ''[[lantruculi]]'', dunde e figü(r)ìne e sun di breganti picìn (di ''latrunculi'', diminutìvu de ''latrones''). Pe' squèrnu, ün de quelli ch'i ghe zügavan insemme u gh'ave(r)ea missu in sce spalle ina mantelìna de lâna de purpu(r)a, faxèndughe u salüu cu'u titulu de [[Augustus (tìtolo)|Augustus]]: stu fètu lì u l'ave(r)ea spunciàu u Proculus a pià u pute(r)e<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XIII, 2}}</ref>. === A mujé gallica === L'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' a cunta fina de ina sé(r)ie de bürle in sciu Proculus in fètu de dònne: sò mujé, dìta ina ''[[virago]]'' e ciamâ Vituriga<ref group="n.">Cunscide(r)àu a gran cunfüxùn che dau [[III secolo|III seculu]] a gh'é(r)a fra a "B" e a "V", Syme e Chastagnol i dixen che ''Vituriga'' a sa(r)ea da identificâ cun ''Bituriga'', sitè capitâle di ''[[Bituriges Cubii]]'' (au dì d'ancöi [[Bourges]]) o di ''Bituriges Vivisci'' (au dì ancöi [[Bordeaux]]).</ref><ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. 1126, nòtta 1}}</ref>, a l'ave(r)ea spunciàu u ma(r)ìu a pià u pute(r)e, pe' pöi cangià de numme in Sansùn<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 3}}</ref>, cu'in reciammu au [[Sansón|persunaggiu de Sacre Scritü(r)e]] ch'u l'axeva ina fòrsa esage(r)â. Pe' cuntu du [[Ronald Syme]] sta caregatü(r)a a repìa e credènse in sce mujé galliche inandièi da l'[[Ammianus Marcellinus]]<ref>{{Çitta|Syme, 1968|pp. 57-58}}</ref>, ch'u scriveva: "Se in gallicu, int'ina lite, u ciamma l'agiütttu de sò mujé, ch'a l'è bèn ciü rubüsta de vellu [...], ina manega de furesti a nu pu(r)à tegnìghe tésta, survetüttu quande a dònna [...] a cumènsa a ti(r)à di pügni cumme i curpi de catapülte"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ammianus Marcellinus|tìtolo=Res gestae|url=http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/Ammien_histXV/lecture/12.htm|editô=XV, 12, 1|léngoa=LA}}</ref>. Pe'u [[François Jacques]] u numme da mujé, Vituriga, u l'è in cè(r)u riferimèntu au ''Biturica'', in viu bèn cunusciüu ai rumèi, mensunàu de bèlle votte dau [[Lucius Junius Moderatus Columella|Columella]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Columella|tìtolo=De re rustica libri XIII|editô=III, 2, 7, 8, 9 e 21|léngoa=LA}}</ref>, ch'u rimanda a in'âtra credènsa de l'Ammianus Marcellinus, quella di galli ch'i l'é(r)an di gran imbriegùi<ref>{{Çitta|Jacques, 1992|p. 275}}</ref>. === Ina lette(r)a u(r)iginâle === L'autû de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' u se presènta cumme u sucesû du [[Gaius Suetonius Tranquillus|Suetonius]]<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. II, 7}}</ref>, ch'u l'ha fètu tante mensiùi ai papèi di archivi impe(r)iâli, cumme da curispundènsa. U fâsu [[Flavius Vospicus]] u l'ha dunca scrìtu a imitasiùn de st'autû lì, cun de mensiùi a lette(r)e de sò invensiùn<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. CXX}}</ref>. Presèmpiu, u dixe d'avé cupiàu sta lette(r)a du Proculus: "E l'ho piàu sèntu vergine [[Sàrmati|sàrmate]]. Int'ina nötte e n'ho avüe dêxe. De ciü, e l'ho fète tütte dònne tèmpu de chinze dì, au meju de mè capacitè"<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 7}}</ref>. Di studiusi de l'etè mudèrna i l'han piàu in cunscide(r)asiùn ste sto(r)ie, int'ina mane(r)a ciü o mênu destacâ. L'[[Edward Gibbon]] u a mette int'ina nòtta, pe'u fètu d'êsse in pôcu particulà, e u ne scrive numma che u tèstu intregu in latìn, pe' nu stüsicà tròppu i güsti d'alantu(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Edward Gibbon|tìtolo=Decline and Fall of the Roman Empire|url=http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap12.htm|ànno=1776-1788|léngoa=EN|volùmme=Vul. I, Capitulu 12}}</ref>. L'[[Antoine Péricaud]] u se tegne in sc'in rimandu de cuntra(r)ietè, scrivèndu che "e fixime ch'u nu ciantava lì d'andâghe apröu i g'han d'avêne sveltìu a fin"<ref name=":2" />. Cu'e dimustrasiùi du Dessau e de quelli ch'i sun vegnüi dòppu in sce tütte e invensiùi de l'&#8203;''Historia Augusta'', sta lette(r)a a l'è stèta pià pe' in squèrnu de quarche scritû de fâsi. In rumàn aspèrtu u gh'ave(r)ea defèti truvàu in pa(r)agùn cun l'aventü(r)a de l'[[Ercole|Èrcule]], ch'u l'axeva ingraviàu e sinquanta fìe du ré [[Théspios]] tèmpu de sinquanta nötte<ref name=":3">{{Çitta|Poignault, 2001|p. 255}}</ref>. L'[[André Chastagnol]] u ghe tröva ascì ina cupia, cun de licènse, aa lette(r)a de [[San Giœumo|San Giömu]] ciamâ ''De Servanda Virginitate''<ref name=":1" />, dunde l'autû u se lagna che "u ne rincresce a dìlu: tütti i dì u cazze de vergine"<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/jerome_lettre_XXII/lecture/13.htm|tìtolo=Du soin de conserver la virginité (Lettre XXII)|outô=San Giömu|léngoa=LA, FR|vìxita=2026-04-24}}</ref>. === U curtu regnu === [[Immaggine:Probus Antoninianus 280 2250547.jpg|miniatura|In [[antuniniàn]] du [[Probus]] ch'u regòrda e sò vito(r)ia cuntr'ae pupulasiùn germaniche, batüu a Rumma du [[280]]]] Ciü o mênu du [[280]] o du [[281]] u Proculus u s'è dunca pruclamàu impe(r)atû. L'&#8203;''[[Historia Augusta]]'' a cunta de de sò imprese milita(r)i esage(r)èi: avanti da sò pruclamasiùn "vellu u l'ha passàu tütta a sò vitta sutt'ae arme, cumme ''[[Tribunus militum|tribunus]]'' a cappu de tante legiùi, e u l'ha cumpìu de grandi imprese<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 5}}</ref>". Dòppu da sò pruclamasiùn, u l'ave(r)ea piàu u cuntrollu de armè da Gallia, armandu 2.000<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XII, 2}}</ref> scciavi e batèndu i [[Alamanni|Alamànni]] cun de strategìe da breganti<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XIII, 3}}</ref>. Cumme che u [[Probus]] u l'è partìu in guèra cuntr'au Proculus, l'usurpatû u l'è scapàu pe' andâse a repa(r)à fra i [[Franchi]], che pe' cuntu de l'&#8203;''Historia Augusta'' u n'é(r)a u(r)igina(r)iu. A ògni moddu, sti lì i l'han cunsegnàu au Probus, ch'u u l'ha fètu massà<ref>{{Çitta|Chastagnol, 1994|p. XIII, 4}}</ref>. U stò(r)icu [[Ronald Syme]] u l'ha prupòstu che stu ligamme cu'i Franchi u ne vegne(r)ea da ina letü(r)a fèta da l'autû de l'&#8203;''Historia Augusta'' da sulevasiùn du [[Claudius Silvanus|Silvanus]], cumm'a l'è cuntâ da l'[[Ammianus Marcellinus]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ammianus Marcellinus|tìtolo=Res gestae|url=http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/Ammien_histXV/lecture/6.htm|editô=XV, 5-6|léngoa=LA}}</ref>. Defèti, u gh'é(r)a in Proculus fra i ommi du Silvanus, persunaggiu ch'u u l'é(r)a turna de pa(r)entèlla franca e ch'u l'axeva pensàu de repa(r)âse fra sta pupulasiùn, cumme scrìtu pròpiu inte l'&#8203;''Historia Augusta''<ref>{{Çitta|Syme, 1968|pp. 53-59, 66-68}}</ref>. == E(r)editè == [[Immaggine:Tiers livre des faictz et -...-Rabelais François tp.JPEG|miniatura|356x356px|Fruntespissiu de ''Le Tiers livre'' du [[François Rabelais]], [[1546]]|sinistra]] Di scritûi du [[Renascimento|Rinascimèntu]], ch'i l'axevan lezüu i testi antìghi, i l'han parlàu du Proculus de l'&#8203;''[[Historia Augusta]]''<ref name=":2" />. L'ümanista [[Heinrich Cornelius Agrippa]] u l'ha mensunàu intu stò tratàu ''De incertitudine et vanitate scientiarum'' a famusa lette(r)a du Proculus "dunde tra i âtri l'impe(r)atû Proculus u nu l'è stètu da mênu inte sta pratica, dètu ch'u se pò vegghe da ina sò lette(r)a che, sernüu sèntu vergine pulacche fra e prexune(r)e de guèra, u se n'è servìu de dêxe a primma nötte e u l'ha finìu u rèstu tèmpu de due setemâne"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Heinrich Cornelius Agrippa|outô2=Louis de Mayerne-Turquet Lyonnais (tradüsiùn de)|tìtolo=De l'Incertitude, vanité, & abus des sciences|url=https://archive.org/details/chepfl-lipr-AXA154/CHEPFL_LIPR_AXA154/page/264/mode/2up|ànno=1630|léngoa=FR|p=264|capìtolo=Des Putains. Chap. LXIII.}}</ref>. Au mèximu moddu, u [[François Rabelais]] intu sò ''[[Le Tiers Livre]]'' a pübbricàu du [[1546]], u l'ha fètu respunde u [[Panurge]] au prève Jean: "e vöju ch'u se sacce che, a calibru pa(r)eggiu, e g'ho ina cuè ch'a nu se sfianca. E u nu me se fasse di pa(r)agùi cu'i beciùi favulusi d'[[Ercole|Èrcule]], Proculus Cesa(r)e e [[Maometto|Maumettu]]"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=François Rabelais|tìtolo=Le Tiers Livre|url=https://fr.wikisource.org/wiki/Les_%C5%92uvres_de_Fran%C3%A7ois_Rabelais_(%C3%89ditions_Marty-Laveaux)/LeTiersLivre/27|ànno=1552|léngoa=FR|capìtolo=XXVII}}</ref>. De ciü, l'[[Adolph Occo]], nümismaticu e megu ascì, du [[1579]] u l'ha nutàu a cuè esage(r)â du Proculus (''homo prodigiosae libidinis'')<ref name=":4" />. Int'ina mane(r)a ciü se(r)ia u ''Catalogue des lyonnais dignes de mémoire'', pübbricàu daa [[Société littéraire de Lyon]] du [[1839]], u cuntegne ina curta nòtta in sciu Proculus: "Proculus (Titus Aelius): u(r)igina(r)iu d'[[Arbenga]], in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a lìgü(r)e]], pruclamàu impe(r)atû a [[Lion|Liùn]] o a [[Colonia|Culònia]] inte l'ànnu [[280]], u l'è stètu batüu e missu a mòrte dau [[Probus]]"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claude Bréghot du Lut|outô2=Antoine Péricaud|tìtolo=Biographie lyonnaise: catalogue des lyonnais dignes de mémoire|url=http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb31081430f|ànno=1839|editô=Société littéraire de Lyon|çitæ=Liùn|léngoa=FR|p=238|capìtolo=Proculus}}</ref>. A despêtu di stüddi e pröve di stò(r)ichi in scia fasitè de l'&#x200B;''Historia Augusta'', ancù du [[1990]] u l'è stètu pübbricàu in libbru in scia sto(r)ia rumâna de Liùn ch'u l'ha repiàu du tüttu e sto(r)ie du [[Flavius Vospicus]] in sce in "Titus Aelius Proculus", usurpatû, cun de invensiùi de ciü cumme u fètu ch'u sa(r)ea stètu in "scunusciüu ufisiâle de guarnixùn a Liùn"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Albert Champdor|tìtolo=Lyon, cité romaine|url=https://www.google.com/books/edition/Lyon/efkhEAAAQBAJ|ànno=1990|editô=BIAS|çitæ=Belgarde|léngoa=FR|pp=85-86|ISBN=2-7015-0441-4}}</ref>. Di scrìti du [[2007]] de stò(r)ichi e archeolughi de Liùn i l'han purtàu pe' cuntru de infurmasiùi ciü agiurnèi: "du [[281]] in sèrtu Proculus u l'axeva usurpàu a purpu(r)a impe(r)iâle cu'a simpatìa de gènte de Liùn e pruvàu, insemme a in âtru usurpatû, a issà l'armâ du [[Ren]]. U sò falimèntu u l'ha purtàu a ina növa represciùn a Liùn"<ref>{{Çitta|Pelletier, 2007|p. 103}}</ref>. De ciü, e ürtime pübbricasiùi du [[2019]] e se sun destachèi du tüttu da stu scrìtu: "A despêtu da testimuniansa de l'&#x200B;''Historia Augusta'' u l'è fòscia a Culònia e nu a Liùn ch'u l'è cumensàu l'usurpasiùn du Proculus, aleàu du [[Bonosus]] du [[280]]-[[281]]. Sta lì a l'è stèta prestu blucâ da l'impe(r)atû Probus"<ref name=":5" />. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Antoine Péricaud|tìtolo=Notes et documents pour servir à l'histoire de Lyon|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k54%C3%A021205k/f5.image.r=Proculus%20Lyon|ànno=1838|editô=Pélagaud, Lesné et Crozet|çitæ=Liùn|léngoa=FR|volùmme=Vul. 1|cid=Péricaud, 1838}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Prosopographia Imperii Romani|url=https://pir.bbaw.de/|ediçión=2|ànno=1933|çitæ=Berlìn|léngoa=EN|p=995}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ronald Syme|tìtolo=Ammianus and the Historia Augusta|url=https://www.google.com/books/edition/Ammianus_and_the_Historia_Augusta/cIVfAAAAMAAJ|ànno=1968|editô=Clarendon Press|çitæ=Oxford|léngoa=EN|cid=Syme, 1968|ISBN=978-0-198-14344-4}} * {{Çitta lìbbro|tìtolo=Prosopography of the Later Roman Empire|url=http://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1972_num_41_1_1667_t1_0407_0000_2|ànno=1971-1993|editô=Cambridge University Press|çitæ=Cambridge|léngoa=EN|p=745}} * {{Çitta publicaçión|outô=Lorenzo Bellesia|ànno=1992|tìtolo=Procolo, un nuovo imperatore nella serie numismatica romana|revìsta=Panorama numismatico|nùmero=49|pp=37-39|léngoa=IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=François Jacques|ànno=1992|tìtolo=Vituriga, impératrice au nom de Cépage. Notes sur quelques comparses de l'Histoire Auguste|revìsta=L'antiquité classique|volùmme=t. 61|pp=274-279|léngoa=FR|url=https://www.persee.fr/doc/antiq_0770-2817_1992_num_61_1_1151|cid=Jacques, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|outô2=André Chastagnol (tradusiùn e prefasiùn de)|tìtolo=Histoire Auguste|colànn-a=Bouquins|ànno=1994, CLXXXII + 1244|editô=Robert Laffont|léngoa=FR, LA|cid=Chastagnol, 1994|ISBN=2-221-05734-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Autû scunusciüu|outô2=François Paschoud (tradusiùn de)|tìtolo=Histoire Auguste|colànn-a=Collection des universités de France. Série latine XLI + 444|ànno=2001|editô=Les belles lettres|çitæ=Liùn|léngoa=LA, FR|volùmme=Vul. 5, Pt. 2|capìtolo=Vies de Probus, Firmus, Saturnin, Proculus et Bonose, Carus Numérien et Carin|ISBN=978-2-251-01426-5}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rémy Poignault|tìtolo=Les Personnages du roman grec. Actes du colloque de Tours, 18-20 novembre 1999|url=https://www.persee.fr/doc/mom_0151-7015_2001_act_29_1_1397|colànn-a=Collection de la Maison de l'Orient méditerranéen ancien. Série littéraire et philosophique|ànno=2001|editô=Maison de l'Orient et de la Méditerranée Jean Pouilloux|çitæ=Liùn|léngoa=FR|pp=251-268|volùmme=Vul. 29|capìtolo=Les usurpateurs du Quadrige des Tyrans dans l'Histoire Auguste: des personnages de roman?}} * {{Çitta publicaçión|outô=Johannes Nollé|ànno=2002|tìtolo=Münzen und Alte Geschichte 1: Die erste Münze des Kaisers Proculus: ein neues Bild von einem Usurpator|revìsta=Antike Welt 33|pp=669-674|léngoa=DE|url=https://www.academia.edu/8318361/M%C3%BCnzen_und_Alte_Geschichte_1_Die_erste_M%C3%BCnze_des_Kaisers_Proculus_ein_neues_Bild_von_einem_Usurpator_Antike_Welt_33_2002_669_674|cid=Nollé, 2002}} * {{Çitta lìbbro|outô=André Pelletier, Jacques Rossiaud, Françoise Bayard e Pierre Cayez|tìtolo=Histoire de Lyon: des origines à nos jours|url=https://www.google.com/books/edition/_/IvaPPwAACAAJ|ànno=2007|editô=Éditions lyonnaises d'art et d'histoire|çitæ=Liùn|léngoa=FR|ISBN=978-2-84147-190-4}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sylviane Estiot|tìtolo=Historiae Augustae Colloquium Nanceiense, Atti XII|url=https://www.academia.edu/1378031/Probus_et_les_tyrans_minuscules_Proculus_et_Bonosus_que_dit_la_monnaie_|ànno=2014|editô=Edipuglia|çitæ=Ba(r)i|léngoa=FR|capìtolo=Probus et les tyrans minuscules Proculus et Bonosus. Que dit la monnaie?|cid=Estiot, 2014}} * {{Çitta lìbbro|outô=Paul Chopelin|outô2=Pierre-Jean Souriac|tìtolo=Nouvelle histoire de Lyon et de la métropole|url=https://www.google.com/books/edition/Nouvelle_histoire_de_Lyon_et_de_la_m%C3%A9tr/MZ04yQEACAAJ|colànn-a=Histoire des villes et des régions: histoire|ànno=2019|editô=Privat|léngoa=FR|cid=Chopelin & Souriac, 2019|ISBN=978-2-7089-8378-6}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/?search=Pr%C3%B2culo|tìtolo=Pròculo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2026-04-28}} * {{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Pr%C3%B2culo+(imperatore+romano).html|tìtolo=Pròculo (imperatore romano)|léngoa=IT|vìxita=2026-04-28}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Gente de Liguria]] [[Categorîa:Imperatoî Romen]] jjmf3rthl0wb6aka367iy9bd3sz37lj 0 33006 274672 272746 2026-10-09T17:12:43Z N.Longo 12052 r 274672 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Infobox |NomeTemplate = Stâto antîgo |TitoloInt = {{La}} ''Provincia Maritima Italorum'' |StileTitoloInt = background:#e9967a |StileGruppo = background:#e9967a |Gruppo10 = Dèti aministratìvi |Nome14 = Lengue parlèi |Valore14 = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] |Nome18 = Dipendènte da |Valore18 = [[Impe(r)u bizantìn]] |Nome36 = Nasciùn |Valore36 = Dòppu du [[584]] |Nome37 = Causa |Valore37 = Desfâse de l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] |Nome38 = Fìn |Valore38 = [[643]] |Nome39 = Causa |Valore39 = Cunquistâ dau [[Rota(r)i]] |GruppoOpzionale90 = Evulusiùn stò(r)ica |Nome91 = Presedüu da |Valore91 = [[Urbicaria (eparchìa)|Eparchìa Urbicaria]] |Nome92 = Seguìu da |Valore92 = [[Regnu lungubardu]] |Nome93 = Au(r)a parte de |Valore93 = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Fransa]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Monaco.svg}} [[Principatu de Mu̍negu|Munegu]] }} A '''''Provincia Maritima Italorum''''' a l'è stèta ina [[Provinsa|pruvinsa]] de l'[[impe(r)u bizantìn]] ch'a cruviva grossu moddu u terito(r)iu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] d'ancöi. == Sto(r)ia == === Cunquista bizantìna === [[Immaggine:PrefetturaItalia province.GIF|sinistra|miniatura|A prefetü(r)a du preto(r)iu d'Italia, spartìa inte sò pruvinse]] A Ligü(r)ia a l'è stèta cunquistâ dai [[Impe(r)u bizantìn|bizantìn]] du [[538]], tèmpu da [[Goæra gòtica (535-553)|guèra cuntr'ai Gôti du 535-553]], bèn che pe(r)ò i l'han missa in pâxe numma che du [[554]]. Stu terito(r)iu u l'ha fètu parte de pruvinsa de ''[[Alpes Cottiæ]]'' ascì sutta aa duminasiùn bizantìna, cumm'u l'è cuntàu dau [[Paulus Diaconus]] inta sò descrisiùn de l'Italia avanti da l'[[Migraçión longobàrda|invaxùn di lungubardi]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 44-50}}</ref>: {{Çitaçión|A quinta pruvinsa de l'Italia a l'è quella de Arpe Còssie, ch'e pian u numme dau ré Còssiu, ch'u l'è visciüu ai tèmpi du Ne(r)ùn. Sta pruvinsa a se spande daa Ligü(r)ia versu süd-est fina au mâ Tirén; a punènte a l'è limitâ dai terito(r)i di Galli. A cumprènde e sitè de Acqui, cunusciüa pe'e sò ègue câde, Turtûna, u munastê de Bòbbiu, Zena e Sauna.|Paulus Diaconus, ''[[Historia Langobardorum]]'', II, 16.|Quinta vero provincia Alpes Cottiae dicuntur, quae sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellatae sunt. Haec a Liguria in eurum versus usque ad mare Tyr renum extenditur, ab occiduo vero Gallorum finibus copulatur. In hac Aquis, ubi aquae calidae sunt, Dertona et monasterium Bobium, Genua quoque et Saona civitates habentur.|lingua=LA}}U se pènsa che sta pruvinsa a fusse a sêde d'ün di quattru düchèi bizantìn de frunte(r)a missi a difènde e [[Arpi|Arpe]] e, intu detaju, u l'é(r)a quellu a prutesiùn de [[Arpe Graie]] e [[Arpe Còssie|Còssie]]. Pe' cuntu de quant'u gh'è scrìtu inta ''Pragmatica Sanctio'' du [[554]], a pruvinsa a gh'axeva pe' cappu in guvernatû sivìle, u ''Iudex provinciae'', numinàu dai veschi e dae gènte de cuntu. === L'eparchìa Urbicaria === [[Immaggine:Eparchie Italia 580 ca..GIF|miniatura|A spartisiùn de l'Italia, pe' cuntu du [[Zorzu Cipriu]], inte de eparchìe du [[580]]. Ricustrusiùn ch'a ne vegne dai stüddi du Pier Maria Conti, ch'i nu mancan de critiche; l'[[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]] a l'è marcâ cu'u maròn.]] Du [[569]] i lungubardi i l'han piàu [[Milan|Milàn]] e a ciü parte du nord-ovest de l'Italia, au puntu che u [[Paulus Diaconus]] u scrive che a l'impe(r)u u gh'é(r)a restàu numma ch'e sitè ligü(r)i in scia [[Rivêa|Rive(r)a]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paulus Diaconus|tìtolo=Historia Langobardorum|léngoa=LA|volùmme=II, 25}}</ref>. A ògni moddu, in ve(r)itè u pà che i lungubardi, a l'imprinsippiu da sò espansciùn, i l'avessen cunquistàu numma che e tère a setentriùn du [[Po (sciùmme)|Po]], cun [[Susa (Italia)|Süsa]] e [[Anagnia]] ch'e sun finìe ai [[Frànchi|Franchi]] du [[575]]-[[577]] e l'[[Îzoa comacìnn-a|ìsu(r)a Cumacìna]] ch'a l'è stèta piâ da l'[[Authari]] numma che du [[588]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 14}}</ref>. Intu mèntre, armenu pe' quarche studiusu, a pruvinsa de ''Alpes Cottiæ'' a sa(r)ea stèta supressa e tacâ a de âtre pruvinse (pe'e tère ch'e l'é(r)an restèi ai bizantìn fra Ligü(r)ia, Tuscia, Vale(r)ia, Picén e Campania du nord) inta cuscì dìta [[Urbicaria (eparchìa)|eparchìa Urbicaria]], fundâ a l'in gì(r)u au [[580]]<ref>{{Çitta|Bavant, 1979|pp. 49-50}}</ref>. Sta teurìa a g'ha de fundamèntu in scia ''Descriptio orbis Romani'' du geografu [[Zorzu Cipriu]], scrìta ciü o mênu du [[610]], ch'a spartisce l'aministrasiùn bizantìna de l'Italia inte sinque eparchìe. Pe'i studiusi [[Ubaldo Formentini]] e [[Pier Maria Conti]] a parte da ''Descriptio orbis romani'' ch'a parla de divixùi aministratìve de l'Italia bizantìna a fa(r)ea de riferimèntu aa situasiùn pe'u periudu [[578]]-[[580]] e che l'agregasiùn da Ligü(r)ia a st'eparchìa a fusse ina pulitica d'emergènsa, pe' fà vegnì ciü segü(r)u u cuntrollu de Rumma in simma ae regiùi de punènte facièi in sciu mâ. Dunca, pe' sti studiusi, a creasiùn da ''Provincia Maritima Italorum'' a sa(r)ea vegnüa de doppu de sta mesü(r)a d'emergènsa<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 234}}</ref>. De quelli tèmpi, pe'u Zorzu Cipriu, inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] e intu [[Piemonte|Piemunte]] i bizantìn i gh'axevan ancù u cuntrollu de ''Neapolis''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de [[Novæa|Nuva(r)a]] ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> e ''Γὰραντα''<ref group="n.">Pe'u Conti u se trate(r)ea de ''Quadrata'' ([[Verolengo]]) ma, a ògni moddu, sta curispundènsa a l'è cuntestâ.</ref> intu Piemunte e de [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Zena]] e [[Luni|Lüni]] inta Ligü(r)ia<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Giacomo De Iuliis|outô2=|ànno=2009|tìtolo=Brittion-Aprutium? Una questione di storia teramana|çitæ=Téramu|nùmero=3|pp=5-11|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20180910164614/http://www.provincia.teramo.it/biblioteca/pubblicazioni/notizie-dalla-delfico-5/notizie-dalla-delfico-prova/notizie-dalla-delfico-a-xiii-2009-3/view|revìsta=Notizie dalla Delfico}}</ref>. Di âtri stò(r)ichi cumme u Salvatore Cosentino i l'han pe' cuntru missu in dübbiu l'existènsa de sta rifurma aministratìva, pe' tantu ch'i cunscide(r)an nu gua(r)i precisa a parte dedicâ a l'Italia inte l'ope(r)a du Zorzu Cipriu. Defèti, vellu u ne vegnìva de prubabile da l'[[Armenia]] e, dunca, u l'è bèn puscibile ch'u nu gh'avesse gua(r)i d'infurmasiùi in sce l'Italia, ch'u n'ave(r)ea tratàu e spartisiùi inte sinque eparchìe pe' mezzu de de funte spanteghèi e ch'e nu sciurtivan drìte daa cancele(r)ìa de l'impe(r)u, pe' rivà cuscì a 'na descrisiùn ch'u nu se ne pò fi(r)à gua(r)i. D'âtra parte, pe'u Cosentino, sta spartisiùn de l'Italia in te sinque eparchìe a nu l'ande(r)ea d'acôrdiu cun quant'u gh'è scrìtu inte de funte italiche de quelli tèmpi, cumme e epigrafe e e lette(r)e du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]]<ref>{{Çitta|Cosentino, 2008|p. 21}}</ref>. === A ''Provincia'' e a sò fìn === A ògni moddu, ciü o mênu du [[584]], l'eparchìa Urbicaria a l'è stèta supressa e a parte da Ligü(r)ia ch'a l'é(r)a restâ ai bizantìn a l'ha piàu u numme de ''Provincia Maritima italorum'', titulu ch'u s'è truvàu scrìtu pe'a primma votta inte l'ope(r)a de l'[[Cosmografia ravennate|Anònimu de Ravenna]], geografu da fìn du [[VII secolo|VII seculu]], mèntre cu'e ''Epistole'' du [[Pàppa Grigheu Màgno|Pappa Grego(r)iu Magnu]] u manca du tüttu de pruvinse ch'e l'aggen stu numme lì<ref>{{Çitta|Christie, 1990|pp. 233-234}}</ref>. I scâvi archeulogichi fèti fra [[Ventemiglia|Vintimìa]], [[Arbenga]] e [[Luni|Lüni]] i l'han pruvàu che i traffeghi pe' mâ fra a Ligü(r)ia e e âtre regiùi i l'é(r)an restèi strêti<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 229}}</ref>. Intu mèntre, sutt'au ré [[Authari]] e, de doppu, cu'u ré [[Agilulf]], i lungubardi i se sun spanteghèi ancù de ciü e, a l'in gì(r)u du [[599]], i l'han piàu u Bassu Piemunte, in moddu che cuscì a Ligü(r)ia bizantìna a s'è strêta numma che ae còste, finèndu destacâ dae âtre tère di bizantìn quande ch'e sun caütte e furtesse de [[Prîa de Bismantova|Bismantova]] e de Suriano-[[Filattiera]]<ref>{{Çitta|Origone, 2006|p. 15}}</ref>. E tère di lungubardi e l'é(r)an u(r)amài tantu vixìne au mâ che u Pappa Grego(r)iu Magnu u l'ha scrìtu ch'u a növa da nasciùn du fìu de Agilulf, [[Adoloald]], a gh'é(r)a rivâ cu'in papê spedìu nu gua(r)i da distante da [[Zena]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pappa Grego(r)iu Magnu|tìtolo=Epistole|léngoa=LA|volùmme=XIV, 12}}</ref>. [[Immaggine:Agilulf's Italy-it.svg|sinistra|miniatura|E tère di lungubardì e di bizantìn aa mòrte du ré [[Agilulf]] du [[616]]]] Inti ürtimi ànnu du regnu de l'Agilulf e, de doppu, sutt'a l'Adoloald e a l'[[Arioald]], i lungubardi i sun stèti in pâxe cu'i bizantìn, ma quandu che u cumandu u l'è passàu au Rota(r)i, du [[636]], a l'è cumensâ ina pulitica d'espansiùn ai dànni di terito(r)i vixìn. Intu [[639]] u növu ré u l'ha piàu ''[[Oderzo|Opitergium]]'' e ''[[Altinum (çitæ antîga)|Altinum]]'' intu [[Venneto|Venetu]] mèntre, du [[643]], u l'ha pruvàu fina a atacâ [[Ravenna]], batènduse dau [[Scoltenna|sciümme Scoltenna]] cuntr'a l'armâ bizantìna. Inte quella ucaxùn u Rota(r)i u l'ha guagnàu a bataja, pe(r)ò a sò vito(r)ia a nu l'è stèta cuscì grande cumm'u se tröva inti scrìti, de parte, d'alantu(r)a: defèti, u ré u l'ha mulàu l'intensiùn de cunquistà Ravenna e u s'è purtàu a punènte, cuntr'aa Ligü(r)ia bizantìna. Inti ürtimi mesi du [[643]], u ré di lungubardi u l'ha dunca finìu de cunquistà tütta e tère bizantìne inta Ligü(r)ia: {{Çitaçión|Rota(r)i u l'ha piàu a l'Impe(r)u, derucandule e brüxandule cu'a sò armâ, e sitè in sciu mâ, e dunca Zena ma(r)itima, Arbenga, Va(r)igotti, Sauna, Ubitergium [Udersu, intu Venetu] e Lüni, sachezzandu, despuiandu e cundanandu a êsse servi e sò gènte; de ciü u l'ha derucàu e mü(r)aje de ste sitè, e u l'ha cumandàu che ste sitè e fussen ciamèi paisi|Fredega(r)iu, ''[[Crunaca du Fredega(r)iu|Crunaca]]'', IV, 71.|Chrotharius cum exercitu Genavam maritimam, Albinganum, Varicottim, Saonam, Ubitergium, et Lunam civitates littoris maris de imperio auferens vastat, rumpit, incendio concremans, populum diripit, spoliat et captivitate condemnat; murosque earum usque ad undamentum destruens, vicos has civitates nominare praecepit.|lingua=LA}} In ve(r)itè a descrisiùn de tütti sti dànni ch'a se tröva intu [[Fredega(r)iu]], che de spessu u nu l'è gua(r)i precisu (au puntu da mette sti fèti inte l'ànnu [[630]]), a l'è stèta piâ mênu aa lette(r)a daa stu(r)iugrafìa d'ancöi. Sti föghi, dànni, gènte fète scciave, sitè ch'e l'han persu e sò mü(r)aje e a sò cundisiùn, i panen ciü lighèi aa surpresa di testimôni, ch'i ne vegnìva da 'na quarantêna d'ànni de pâxe e che cuscì i l'han turna avüu da fà cu'a guèra. De ciü, u fètu ch'i sa(r)ean vegnüi scciavi u nu curispunde ai moddi de l'espansciùn lungubarda, passàu setant'ànni da quande ch'i l'é(r)an rivèi inte l'Italia, tantu ch'u nu gh'è d'âtre testimunianse ch'e parlen de sta pratica<ref>{{Çitta|Capo, 1992|pp. 524-525}}</ref>. Ascì quant'u s'è truvàu inti scâvi archeulogichi u pà dife(r)ènte dae devastasiùi cuntèi dau Fredega(r)iu: inte sitè d'alantu(r)a, defèti, numma che Arbenga a pà ch'a l'agge patìu du fögu e di gran dànni au tèmpu da cunquista lungubarda du [[643]]. Inte âtre sitè da Ligü(r)a, cumme Lüni, Sauna e Vintimìa, u nu s'è truvàu de pröve du genere pe'u tèmpu du passaggiu daa duminasiùn bizantìna a quella lungubarda. Defèti, e tracce ch'e ghe sun stète descuvèrte e sa(r)ean da ligà ae [[Invaxoìn barbàriche do sécolo V|invaxùi barba(r)iche du V seculu]] e nu aa cunquista lungubarda du [[VII secolo|VII seculu]]<ref>{{Çitta|Christie, 1990|p. 235}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=Bernard Bavant|ànno=1979|tìtolo=Le duché byzantin de Rome. Origine, durée et extension géographique|revìsta=Mélanges de l'Ecole française de Rome. Moyen-Age, Temps modernes|volùmme=vul. 91|nùmero=1|pp=41-88|léngoa=FR|abstract=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/mefr_0223-5110_1979_num_91_1_2486|cid=Bavant, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Neil Christie|tìtolo=Byzantine Liguria: An Imperial Province against the Longobards, A.D. 568-643|ànno=1990|léngoa=EN|pp=229-271|volùmme=vul. 58|òpera=''Papers of the British School at Rome''|cid=Christie, 1990}} * {{Çitta lìbbro|outô=Lidia Capo|tìtolo=Paolo Diacono, Storia dei Longobardi|ànno=1992|editô=Lorenzo Valla/Mondadori|çitæ=Milàn|léngoa=IT|capìtolo=Commento|cid=Capo, 1992|ISBN=88-04-33010-4}} * {{Çitta publicaçión|outô=Sandra Origone|ànno=2006|tìtolo=La Liguria nell'età esarcale|revìsta=Porphyra|nùmero=8|pp=12-25|léngoa=IT|cid=Origone, 2006|méize=nuvèmbre|url=https://web.archive.org/web/20160304133244/http://www.porphyra.it/Porphyra8.pdf}} * {{Çitta lìbbro|outô=Salvatore Cosentino|tìtolo=Storia dell'Italia bizantina (VI-XI secolo): da Giustiniano ai Normanni|ànno=2008|editô=Bononia University Press|çitæ=Bulògna|léngoa=IT|cid=Cosentino, 2008|ISBN=978-88-7395-360-9}} [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] [[Categorîa:Sudivixoìn aministratîve]] bz4t6t5gfimh4ykh83wauo8ixsqi82q 0 33016 274668 273594 2026-10-09T17:11:27Z N.Longo 12052 r 274668 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Pigato 2009.png|miniatura|265x265px|In gottu de pigàu]] U '''pigàu''' (''pigato'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è ina qualitè [[Liguria|ligü(r)e]] de vì giancu, tipicu d'[[Arbenga]] e de sò valè. == Storia == U pigàu u pìa u sò numme dae macce picìne ch'u tènde a fà i axinélli quande ch'i sun maü(r)i, dìte pròpiu e pighe<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.quattrocalici.it/vitigni/pigato/|tìtolo=Pigato|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.oliocarli.it/magazine/dettagli-di-bonta/vino-pigato-origine?srsltid=AfmBOop1i9LyCbRbtRQAZoUebNLgmy3P_uaaOvQJgn9KvGV8WGL1ccsg|tìtolo=Vino Pigato: origini e produzione|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda.php?codice=190|tìtolo=Pigato|outô=R. Carlone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref>, o, pe' cuntu de di âtri scrìti, dau [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''picatus'', che a ògni moddu u fa(r)ea turna de riferimèntu ae macce ch'u mustra in scia pélle gianca<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Guaiti|tìtolo=Liguria - La grande cucina regionale italiana|ànno=2010|editô=Edizioni Gribaudo|léngoa=IT|p=23}}</ref><ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=I vitigni autoctoni del Gambero Rosso|url=https://www.google.com/books/edition/I_vitigni_autoctoni_del_Gambero_Rosso_20/0BpLaGIransC?gbpv=1&pg=PA54|ànno=2006|editô=Gambero Rosso|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=54|capìtolo=Pigato|ISBN=88-87180-91-1}}</ref>. Inte quarche pòstu vixìn a [[Arbenga]], cumme a[[U Sejô|u Se(r)iâ]], u l'è cunusciüu fina cu'u numme de "ruscese giancu", sènsa cunscide(r)â a cunfüxùn ch'a gh'è de spessu cu'u [[vermentìn]]<ref name=":2" />. U pà che e u(r)igine du pigàu i sa(r)ean inta [[Tesàggia|Tesaja]], in [[Grêcia|Grecia]], pe' rivà inta [[Liguria|Ligü(r)ia]] inte di tèmpi antìghi o du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesèntu]], pe' mezzu da [[Spagna]] e da [[Corsega|Còrsica]]. Du [[1830]], grassie a l'arsiprève d'[[Utuê]], don Francesco Gagliolo, u n'è stètu repiàu a curtivasiùn che, a ògni moddu, u l'ha cumensàu a rivà in sci merchèi numma che du [[1950]], vendüu a 300 franchi da l'impresa du Rodolfo Gaggino<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Ai 21 de setèmbre du [[1873]], inte l'ucaxùn d'ina mustra in [[Arbenga]] cu'i vì curtivèi intu [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sò sircunda(r)iu]], fra e üghe gianche ciü impurtanti u gh'é(r)a pròpiu u pigàu d'Arbenga, "ciamàu vermentìn inte [[Löa]]". Segundu e pulitiche d'alantu(r)a pe'e campagne, scicumme ch'u gh'é(r)a tante qualitè de pôca difuxùn, inte stu Cumissiu Agra(r)iu du sircunda(r)iu, fèti tütti i cunfrunti, u s'è cunsejàu che, pe'u giancu, u se metesse numma che u pigàu in Arbenga e a [[vaena]] a[[a Prìa]] e a [[Finô|Finâ]]. Ste va(r)ietè, defèti, e l'axevan ina resa ciü âta e i nu patìvan u pòrtu, da duve(r)à pe' trâghe survetüttu du [[Vin|vìn]] de tütti i giurni ciü che de fìn<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Atti della Giunta per la Inchiesta Agraria e sulle condizioni della classe agricola|url=https://www.google.com/books/edition/Atti_della_Giunta_per_la_Inchiesta_Agrar/_GNTb7W4PkoC?gbpv=1&pg=PA322|ànno=1883|editô=Forzani e C.|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=322|volùmme=vul. X}}</ref>. Tantu aa vista che, ancù de ciü, pe'a genetica, u pigàu u l'è cumpagnu strêtu du vermentìn, l'âtru vì a üga gianca ciü spantegàu inta Ligü(r)ia, tantu che pe'i stüddi ciü mudèrni u se pò cunscide(r)à u pigàu cumme in clône antìgu de st'âtra qualitè<ref>{{Çitta web|url=https://blog.vino.com/2018/08/14/grandi-vini-bianchi-del-nord-italia-riviera-ligure-di-ponente-pigato-doc/|tìtolo=Grandi vini bianchi del Nord Italia: Riviera Ligure di Ponente Pigato DOC|dæta=14 d'agustu du 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}}</ref>. == Prudüsiùn == [[Immaggine:Ortovero SV (22648).jpg|sinistra|miniatura|De vigne a [[Utuê]]]]U pigàu, stu(r)icamènte, i l'han missu de lungu inta [[Rivêa de Ponénte|Ligü(r)ia de punènte]] e, pe'u ciü, tra u mâ e e culìne inti cumüi d'[[Arbenga]], [[Utuê]], [[Arnascu]], [[Nöi|No(r)i]], [[Finô|Finâ]], [[A Maina de Dian|A Ma(r)ìna de Diàn]] e [[U Duseu]]. Pe' stu fètu, u l'è ina va(r)ietè de riferimèntu pe'a [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte|DOC Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte]], inte tütte e sò pursiùi d'Arbenga, de Finâ e d'Utuê. Inte tüttu u gh'è 250&nbsp;ha de vigne de pigàu<ref name=":0" />, cu'in vì che, daa töppia, u sciòrte a fà in sci 20-30 chilli d'üga o ancù de ciü<ref name=":2" />. Au de fö(r)a da Ligü(r)ia u nu se tröva gua(r)i de ciante de pigàu, cun pôche vigne fra a [[Toscann-a|Tuscâna]] e u Bassu [[Piemonte|Piemunte]] ma sènsa ch'e l'aggen ina funsiùn strutü(r)âle, au puntu ch'u l'è ün di vì ciü carateristichi e lighèi au sò terito(r)iu de tütta l'Italia<ref name=":0" />. Cumensàu u prucessu pe' rivà au vìn, u pigàu u pòrta a du mustu ch'u g'ha ina strutü(r)a bûna e ina cumpunènte arumatica bèn marcâ. De sòlitu u l'è missu inte butte d'asâ, dund'u ghe resta dai sinque ai sette mesi e pöi pe' trèi inte butìe, cuscì ch'u se mantegne frescu, sa(r)àu e cu'a sò identitè, ma u nu manca de versciùi cun di cürti passaggi ''sur lie'' o intu legnu pe' fâne muntà u vulümme e a cumplescitè. Pe'i sücche(r)i e i fenôli ch'u g'ha, u pigàu u pò passà fina inte de versciùi ciü strutü(r)èi, de media etè<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Carateristiche == === Cianta === U pigàu u l'è in vì ch'u bötta tantu verde e ch'u nu patisce gua(r)i u seccu e u ma(r)ìn, de cundisiùi tipiche de [[Fàscia (agricoltûa)|fasce]] da Ligü(r)ia. U prefe(r)isce di sciti pove(r)i, cun de prìe inta tèra, ch'i fassen passà bèn l'ègua, e u cangia de 'n pò e sò carateristiche s'u l'è purtàu inte di terén dife(r)ènti dai soi, dunde a ògni moddu u s'adatta ciütostu bèn. U tènde a patì u [[mà giancu]] mèntre u rexiste bèn aa [[perunospera]], ch'a tucca ciü i rappi che e föje, grassie aa pélle di axinélli ch'a l'è ciütostu spessa. I rappi i maü(r)an in sciu tardìu, cu'a vendegna ch'a cazze fra a fìn de setèmbre e i primmi d'utubre. A l'è tardìa ascì inti bötti, ch'i sun cacièi d'arvì, e intu pèrde e föje, che pe(r)ò e cruan primma che intu [[vermentìn]]<ref name=":0" /><ref name=":2" />. E föje de ste ciante e sun de media grandessa, in sciu reundu e in pôcu a punte, de mediu spesù e cun quarche bulla in simma, bèn che de mênu du vermentìn, ciü che avêghe di dènti regula(r)i. I axinélli i sun turna de media grandessa, tundi e daa pélle ch'a l'è spessa e cun tanta [[Pruina|pruìna]], de cu(r)û gianu-vèrde e pichetàu de pighe tipiche quandu ch'i sun maü(r)i. A purpa a nu manca de sciügu, cu'in prufì arumaticu fìn ma ch'u se fà cunusce e ch'u tènde au ''[[terroir]]'', tantu che u pigàu u l'è ün di gianchi de l'Italia a avêghene de ciü<ref name=":0" /><ref name=":2" />. === Vin === U [[Vin|vìn]] da pigàu u g'ha in cu(r)û gianu paja che de spessu u tènde au du(r)àu. A l'anastu u pòrta di udûi cumplessi de [[Màccia mediterània|maccia medite(r)anea]], [[Agrùmmi|agrümmi]], [[Pèrsego|perseghi]], güsti, sciu(r)e gianche e, de votte, fina de l'[[amê]] e di idrocarbü(r)i inte sò versciùi ciü stagiunèi. Au güstu u l'è savu(r)ìu, mine(r)âle, cun de l'aciditè bèn pa(r)egiâ e ina strutü(r)a pìna. U resta in bucca pe' du tèmpu, pe' finì cun du sa(r)àu tipicu di vìn da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref name=":0" />. == Üsu == A prudüsiùn da pigàu a finisce squaxi du tüttu intu vìn, pe' tantu che a sò üga a riva a di prêxi ciü âti s'a l'è vendüa pe' stu destìn<ref name=":2" />. Stu vìn u l'è mensunàu inte dife(r)ènti denuminasiùi prutette: defèti, u pò êsse duve(r)àu inta [[Denominaçión de Òrìgine Controlâ|DOC]] da [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte]], dund'u gh'è ricunusciüu fìn dau [[1988]], e, s'u gh'è zuntu l'indicasiùn da vigna, ascì pe'e trê suttudenuminasiùi d'[[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Arbenga|Arbenga]], da [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Rive(r)a de Sciu(r)e|Rive(r)a de Sciu(r)e]] e de [[Rive(r)a Ligü(r)e de Punènte Pigàu Finâ|Finâ]], dund'u g'ha da êsse armenu u 95% du vìn p'avêghe u ricunuscimèntu. De ciü, u se tröva u pigàu fina inte due [[Indicaçión Giögràfica Tìpica|IGT]] de [[Terasse d'Impe(r)ia]] e de [[Colìnn-e de Zêna|Culìne de Zena]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Nòtte == <references /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://catalogoviti.politicheagricole.it/scheda.php?codice=190|tìtolo=Pigato|outô=R. Carlone|léngoa=IT|vìxita=2026-07-17}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Economîa da Ligùria]] [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] 8r4pk1s3qjf7rz3b9s0ay0xy0ry9g4k 0 33078 274665 273585 2026-10-09T17:09:55Z N.Longo 12052 r 274665 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Lucius Aemilius Paullus Macedonicus.png|miniatura|Ina stàttua de brunzu truvâ a [[Brindisi]], ch'u se credde ch'a mustre u Lucius Aemilius Paullus Macedonicus]] U '''Lucius Aemilius Paullus Macedonicus''' ('''Luciu Emiliu Paulu Macedònicu''', [[Romma|Rumma]], [[229 a.C.|229]]/[[228 a.C.|228 primma de Cristu]] - [[Romma|Rumma]], [[160 a.C.|160 primma de Cristu]]) u l'è stètu in puliticu e militâre [[Popolo roman|rumàn]], [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]] du [[182 a.C.|182]] e du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]]. ''[[Patricius]]'' da famìa di ''[[Gens Aemilia|Aemilii Paulli]]'', u l'ha cumensàu a sò ativitè pulitica au ciü tardi du [[195 a.C.|195 primma de Cristu]], cu'a càrega de ''[[quaestor]]''. Du [[192 a.C.|192 primma de Cristu]] u l'è vegnüu ''[[aediles]] curules'' e u l'è stètu numinàu cumme mèmbru du culêgiu di [[Augur|''auguria'']], mèntre du [[191 a.C.|191]] u l'ha cuèrtu a càrega de ''[[praetor]]'' e, inti dui ànni de dòppu, u l'è stètu guvernatû de l'[[Hispania Ulterior]]. Inte sta pruvinsa u l'ha batüu i ''[[Lusitani]]'', pe' pöi andà intu Levante in qualitè de ''[[legatus]]''. Du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]] u l'è stètu fra i prumutûi de acüse cuntr'au [[Gnaeus Manlius Vulso]]. Tèmpu ch'u l'è stètu cunsu(r)e pe'a primma vòtta, u Paullus u s'è scuntràu cuntr'ai [[Liguri Antighi|Ligü(r)i]] [[Ingauni]], cu'a sò vito(r)ia ch'a g'ha fètu ricunusce u ''[[triumphus]]''. De dòppu de st'impresa u l'ha mulàu pe' in pò cu'a pulitica, pe' dedicâse aa sò famìa, ma cu'a [[tersa guèra macedònica]] u l'è stètu turna elezüu cumme cunsu(r)e, pe'u fètu d'êsse in cumandante aspèrtu, e cuscì u l'è stètu mandàu inti [[Balcâni]]. Lì, nu gua(r)i da distante da [[Pidna]], u l'ha truvàu ina [[Batàggia de Pidna|gran vito(r)ia]], ch'a l'ha marcàu a fìn du [[Régno de Macedònia|regnu de Macedònia]]. Pe' sti me(r)iti u l'ha dunca risevüu in segundu triunfu e l'&#8203;''[[agnomen]]'' de "Macedonicus". Ciü avanti, du [[164 a.C.|164 primma de Cristu]], u Lucius Aemilius u l'è rivàu fina aa càrega de ''[[censor]]''. Ün di sò fìi u l'é(r)a u [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus]], ch'u l'è stètu in impurtante puliticu e militâre. A ògni moddu, scicumme che di quattru fìi numma che dui i sun vegnüi grandi e che tütti dui i sun stèti adutèi da de âtre famìe, u Paullus u l'è stètu l'ürtimu rapresentante pe'a sò ramma da ''gens Aemilia''. == Vitta == === U(r)igine === U Lucius Aemilius u faxeva parte da ''[[gens Aemilia]]'', cunscide(r)â dai autûi d'alantu(r)a cumme üna de famìe [[Patricius|patrissie]] ciü antìghe de [[Romma|Rumma]]<ref name=":0">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 2}}</ref>, tantu che üna de dixöttu ''[[tribus]]'' ciü antìghe a piava u numme pròpiu da sta pa(r)entèlla lì<ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_545?Big Aemilius]'', col. 543}}</ref>. E sò u(r)igine e l'é(r)an fète remuntà fina au [[Pitagora|Pitagu(r)a]]<ref name=":0" /> o au segundu ré de Rumma, u [[Numa Pompilius]], insemme ae scciatte di ''[[Gens Pinarii|Pinarii]]'', di ''[[Gens Pomponia|Pomponii]]'' e di ''[[Gens Calpurnia|Calpurnii]]''<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_Numa_Pompilius Numa Pompilius]'', 8}}</ref>. In'âtra sto(r)ia da tradisiùn, cuntâ dau [[Plutàrco|Plütarcu]], a vu(r)ea pe' cuntru in'u(r)igine inte l'Emilia, a fìa de l'[[Enea]] e da [[Lavinia (mitologîa)|Lavinia]], ciü che ma(r)e du [[Ròmolo|Ròmulu]], u fundatû de Rumma [[Ròmolo e Rémmo|pe'a sò legènda]], da parte du [[Marte (divinitæ)|Marte]]<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_Romulus Romulus]'', 2}}</ref><ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_545?Big Aemilius]'', col. 544}}</ref>. Pe' quant'u scrive u Plütarcu i mèmbri de scciatta i l'é(r)an marchèi daa sò "âta qualitè daa mu(r)âle, ch'i cü(r)avan de lungu sènsa mai stancâse"<ref name=":0" />. Intu [[III secolo a.C.|III seculu primma de Cristu]] i ''Aemilii'' i l'han cuèrtu de spessu a càrega de [[Consul|cunsu(r)e]] e, inta stu(r)iugrafìa, inte quelli tèmpi i sun cunscide(r)èi cumme üna de scciatte ch'e mi(r)avan de pià u pute(r)e asulüu. E pa(r)entèlla amìghe di ''Aemilii'' e l'é(r)an quelle di ''[[Gens Livia|Livii]]'', di ''[[Gens Servilia|Servilii]]'', di ''[[Gens Papiria|Papirii]]'', di ''[[Cornelii Scipiones]]'', di ''[[Gensa Veturia|Veturii]]'' e di ''[[Gens Licinia|Licinii]]''<ref>{{Çitta|Shifman, 1981|p. 18}}</ref>. U ''[[cognomen]]'' Paullus (Paulu) u vö dì "bassu"<ref name=":15">{{Çitta|Fedorova, 1982|p. 88}}</ref>. U nònnu du Lucius u l'é(r)a u [[Marcus Aemilius Paullus (cunsu(r)e du 255 a.C.)|Marcus Aemilius Paullus]], cunsu(r)e du [[255 a.C.|255 primma de Cristu]] ch'u s'è batüu cuntr'ai cartaginesi tèmpu de [[Prìmma goæra pùnica|primma guèra pünica]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_581?Big Aemilius 118]'', col. 581}}</ref>, mèntre sò pa(r)e, u [[Lucius Aemilius Paullus (cunsu(r)e du 219 a.C.)|Lucius Aemilius Paullus]], u l'è stètu cunsu(r)e du [[219 a.C.|219]] e du [[216 a.C.|216 primma de Cristu]], cumandante inta [[Segónda goæra ilìrica|segunda guèra ili(r)ica]] e finìu massàu inta [[Batàggia de Cànne|bataja de Canne]]. E funte e parlan ancù d'ina sö du Lucius u zuenu, l'[[Aemilia Tertia]], ch'a s'è ma(r)iâ cu'u [[Publius Cornelius Scipio Africanus]]<ref>{{Çitta|Polýbios|[https://en.wikisource.org/wiki/The_Histories_(Paton_translation)/Book_XXXII#2 XXXII], 12}}</ref><ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 57. 6.}}</ref><ref>{{Çitta|Valerius Maximus|VI, 7, 1-3}}</ref>. U se pènsa che u Lucius Aemilius u l'avesse ascì in frè, adutàu dau [[Marcus Livius Salinator]] pe' vegnì u primmu di ''[[Livii Drusi]]''<ref>{{Çitta|Münzer, 1920|p. 236}}</ref>. A ògni moddu, pe' in'âtra versciùn, u [[Marcus Livius Drusus|Marcus Livius Aemilianus]] u sa(r)ea stètu u fìu du [[Manius Aemilius Numida]], da ramma di ''[[Aemilii Lepidi]]''<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|pp. 64, 66}}</ref>. === Zuentù === U nu se sà de precisu l'ànnu quand'u l'è nasciüu u Lucius Aemilius, cu'u cuntu ch'u l'è fètu ciü difissile dau mumèntu da primma elesiùn du Paullus a cunsu(r)e, ch'a l'è stèta primma da pruclamasiùn da ''[[Lex Villia annalis]]'', ch'a l'axeva missu di limiti a l'etè de sèrti magistrèi. A ògni moddu, u nu pò êsse nasciüu de dòppu du [[215 a.C.|215 primma de Cristu]], scicumme che sò pa(r)e u l'è mòrtu ai 2 d'agustu du [[216 a.C.|216 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 42}}</ref>. Pe' quant'u scrive u [[Marcus Tullius Cicero]], u Lucius Aemilius u l'ha scampàu fìn a vegnì veggiu<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|61|Cato maior de senectute|tìtolo=Cato maior de senectute}}</ref>, e du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]] u l'axeva i stessi ànni du [[Marcus Licinius Crassus]], mèmbru du [[primmu triumvi(r)àu]], aa fìn du [[55 a.C.|55 primma de Cristu]] (e dunca 59 o 60 ànni)<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|IV, 13, 2.|Epistulae ad Atticum|tìtolo=Epistulae ad Atticum}}</ref>. U [[Titus Livius]] u scrive che du 168 primma de Cristu u Paullus u l'é(r)a in scia setantêna<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 41. 1.}}</ref>, mèntre u [[Plütarcu]] u dixe che au tèmpu da sò segunda elesiùn a cunsu(r)e u l'é(r)a tòstu rivàu ai sciüscianta<ref name=":11">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 10}}</ref>. A partì da ste funte lì u se pènsa dunca che u Lucius Aemilius u secce nasciüu du [[229 a.C.|229]] o du [[228 a.C.|228 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 14, 42}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 131}}</ref>, tantu da êsse rivàu aa càrega ch'u l'é(r)a ciü o mênu d'öttu ànni ciü zuenu du [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus|Scipio Africanus]] e da mèxima etè du [[Titus Quinctius Flamininus]], cu'u sò ''[[cursus honorum]]'' che pe(r)ò u l'è stètu bèn ciü cumplicàu de quellu de sti dui<ref name=":1" />. U Lucius Aemilius u l'axeva duzze o trezz'ànni quand'u sò pa(r)e u l'è finìu massàu inta [[Batàggia de Cànne|bataja de Canne]], cu'a sò zuentù ch'a l'è stèta tüttu au tèmpu da [[Segónda goæra pùnica|segunda guèra pünica]]; u se sà ch'u l'è stètu numinàu cumme ''[[tribunus militum]]'' pe' trê votte<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://ancientrome.ru/art/artwork/img.htm?id=5804#in|tìtolo=CIL XI 1829|léngoa=RU, LA|vìxita=2026-07-30}}</ref> ma u nu se sà de precisu i ànni<ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 14}}</ref>. Pe'u primmu passu du sò ''cursus honorum'' u l'è stètu inta [[Quaestor|questü(r)a]], mensunâ numma che inta sò elegìa<ref name=":2" />, cu'i studiusi ch'i l'han marcàu au ciü tardi a dàtta du [[195 a.C.|195 primma de Cristu]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 340}}</ref><ref>{{Çitta|Sumner, 1973|p. 17}}</ref>. U Plütarcu u ne riferisce che l'imprinsippiu du ''cursus honorum'' du Lucius Aemilius u nu l'è stètu quellu sòlitu d'in pastrissiu rumàn: vellu u nu tegnìva de discursi inti tribünâli e nu pruvava mancu a guagnâse i favû da plêbe cun di "salüi da amìxi e strenzèndu e man cun benevulènsa"<ref name=":0" />{{#tag:ref|De ciü, in sciu travaju du Lucius Aemilius Paullus in qualitè de ''[[augur]]'', u [[Plütarcu]] u scrive<ref name="Plütarcu10">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 10}}</ref>:{{Çitaçión|U faxeva tütti i sò travai cun aspetissia e metudu, sènsa êsse distrètu da quellu ch'u gh'intrava, sènsa lascià ninte e mancu zuntâne de növu, ma u questiunava de lungu cu'i sò culêghi de càrega fina pe'e trascü(r)anse ciü picìne, e u i cunvinseva che, scibèn che ai âtri u ghe paxesse che a divinitè a fusse clemènte e a perdunesse de fassile e trascü(r)anse de pôcu cuntu, pe'u Stàttu sta lege(r)essa e incü(r)ìa e l'é(r)an in pe(r)igu.}}|group=n.}}. A primma côsa da sò vitta ch'u se sà de precisu a dàtta a l'è quand'u l'ha piàu parte au culêgiu pe' fundà a culònia rumâna de ''Croto'' ([[Croton|Crutùn]]), inta [[Calabria]]<ref name=":3">{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 576}}</ref>, che u Titus Livius u mette du [[194 a.C.|194 primma de Cristu]]<ref name=":4">{{Çitta|Titus Livius|XXXIV. 45. 3-5.}}</ref>. I âtri dui ''[[Triumviratus|triumviri]]'', ch'i l'é(r)an stèti di ''[[Praetor|praetores]]'', i l'é(r)an u [[Gnaeus Octavius (praetor)|Gnaeus Octavius]] e u [[Gaius Laetorius (praetor)|Gaius Laetorius]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 345}}</ref>. Du [[193 a.C.|193]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 347}}</ref> o du [[192 a.C.|192 primma de Cristu]]<ref name=":3" /> u Paullus u l'ha cuèrtu a càrega de [[Aedilis|''aedilis'']] ''curulis'' e, pe'u Plütarcu, u l'ha guagnàu e elesiùi batèndu âtri duzze candidèi, cun "ciaschedün de sti lì, a quant'u se dixe, ch'u l'è stètu pöi cunsu(r)e"<ref name="Plütarcu10" />. U sò culêga u l'é(r)a in sò pa(r)ènte, u [[Marcus Aemilius Lepidus (cunsu(r)e du 187 a.C.)|Marcus Aemilius Lepidus]]. I dui ''Aemilii'' i l'han cuscì cundanàu tanti alevatûi, de prubabile pe' di abüsi in sce di terén pübbrichi ch'i l'é(r)an dèti a pixùn<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXV, nòtta 40}}</ref>, e, cun quellu ch'i n'axevan scössu, i l'han fètu ciü bellu u tempiu de [[Giove (divinitæ)|Giôve]] cun di scüddi indu(r)èi. De ciü, a quant'u scrive u Titus Livius, i l'axevan fètu frabicà ascì dui [[Pòrtego|pòrteghi]], l'ün sutt'aa pòrte di Trèi Binélli, tacandughe di magazìn in sciu [[Téivie|Teve(r)e]], e l'âtru daa ''[[Porta Fontinalis]]'' a l'atâ du [[Marte (divinitæ)|Marte]], in moddu che passandughe intu mezzu u se puxesse intrà intu ''[[Campus Martius]]''<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXV. 10. 11-12.}}</ref>. Cun sti sò intervènti cuntr'ai alevatûi de bestiamme, podâse che u Lucius Aemilius u l'avesse tucàu i interessi da nubiltè e dunca, segundu u studiusu Egon Flaig, u l'è pròpiu sta raxùn lì a mustrà e dificultè ch'u l'ave(r)ea scuntràu inta sò carie(r)a<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 131-132}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> Hispania 1a division provincial.svg|A spartisiùn da [[Penîzoa Ibérica|penisu(r)a ibe(r)ica]] fra l'&#8203;''[[Hispania Citerior]]'' e l'&#8203;''[[Hispania Ulterior]]'' du [[197 a.C.|197 primma de Cristu]] Bronce de Lascuta.png|Cupia disegnâ du "[[brunzu de Lascuta]]", cu'u decrêtu du ''proconsul'' Lucius Aemilius </gallery> I studiusi i fan remuntà au [[192 a.C.|192 primma de Cristu]] l'intrâ du Lucius Aemilius intu culêgiu religiusu di ''[[Augur|augures]]''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 352}}</ref>. Du [[191 a.C.|191 primma de Cristu]] u l'è vegnüu ''praetor'', cu'ün di sò culêghi ch'u l'é(r)a turna u Marcus Aemilius Lepidus<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 353}}</ref>. U Senàu u l'ha dètu au Paullus l'&#8203;''[[imperium]] [[Proconsul|proconsulare]]''<ref name=":5">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 132}}</ref> e u u l'ha mandàu inte növe pruvinse du punènte, inte l'&#8203;''[[Hispania Citerior]]'', dund'u l'é(r)a scciüpàu ina guèra cuntr'aa trebü di ''[[Lusitani]]''. Inta bataja de ''Lyco'' u Paullus u l'ha patìu ina gran scunfitta, cu'a sò armâ ch'a g'ha lasciàu seimilla caütti e ch'a nu l'è mancu sciurtìa a tegnì l'acampamèntu<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVII. 46. 7.}}</ref>. Sta növa a l'è rivâ a Rumma ciü o mênu quand'u [[Manius Acilius Glabrio (cunsu(r)e du 191 a.C.)|Manius Acilius Glabrio]] e festezava u sò triunfu e cuscì a l'ha ruinàu bèn l'a(r)ia, scicumme che inte quellu mumèntu u nu se pensava che a questiùn cu'i ''Lusitani'' a fusse tantu gròssa. De cunseguènsa, a nòmina du Lucius Aemilius a n'axeva patìu<ref name=":5" /> ma u gh'è stètu prulungàu au mèximu i pote(r)i<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 357}}</ref> e, inte l'ànnu de doppu, u l'ha batüu i desenemighi<ref name=":4" />. U Plütarcu u scrive che au Lucius Aemilius u se gh'é(r)a resu sènsa cumbatte bèn 250 sitè<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 4}}</ref> e, fina au dì d'ancöi, u n'è rivàu u testu d'in sò decrêtu, dund'u se lezze che i surdatti i l'axevan pruclamàu u sò cumandante cumme impe(r)atû: {{Çitaçión|Lucius Aemilius, fìu du Lucius, impe(r)atû, u l'ha decisu che i scciavi di abitanti de Hasta ch'i stan inta furtessa de Lascutana i seccen libe(r)èi. U l'ha cumandàu che sti lì i se tegnissen a tèra e a sitè che au dì d'ancöi a gh'apartegne, pe' tantu che stu fètu u sa(r)à gradìu au pòpulu rumàn e au Senàu. [Stu decrêtu] u l'è stètu emanàu inte l'acampamèntu duzze dì avanti de calènde de frevâ.|CIL II, 5041<ref>{{Çitta web|url=https://ancientrome.ru/epigr/e.htm?a=12|tìtolo=CIL II, 5041|léngoa=RU, LA|vìxita=2026-07-30}}</ref>|3=L(ucius) A<e=I>milius L(uci) f(ilius) inpeirator decreivit / utei quei Hastensium servei / in turri Lascutana habitarent / leiberei essent agrum oppidumqu(e) / quod ea tempestate posedis(s)ent / item possidere habereque / iuos(s)it dum pop(u)lus senatusque / Romanus vellet act(um) in castr{e}is / a(nte) d(iem) XII K(alendas) Febr(uarias)|lingua=LA}} Aa fìn, fra i cumandanti rumèi, u Lucius Aemilius u l'è stètu quellu ch'u l'ha purtàu a ciü vito(r)ie inte sta parte de guère cuntr'ai ''Lusitani''. A ògni moddu, e sò imprese e nu sun stète decisive, cun ste gènte che da alantu(r)a e l'han fètu de rexistènsa aa cunquista rumâna ancù pe' du bellu tèmpu<ref>{{Çitta|Tsirkin, 2011|p. 218}}</ref>. === Vulso e i frè Scipio === U Paullus u l'è turnàu a Rumma du [[189 a.C.|189 primma de Cristu]] e, passàu nu gua(r)i tèmpu, u l'è partìu pe'u Levante cumme mèmbru d'ina cumisciùn furmâ da dêxe ''[[Legates|legatii]]'', che fra i âtri a gh'axeva drentu i ''[[consularis]]'' [[Quintus Minucius Rufus]], [[Lucius Furius Purpureo]] e [[Quintus Minucius Thermus]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 363}}</ref>. A misciùn de sti ambasciatûi a l'é(r)a quella de firmà in tratàu de pâxe cun l'[[Antîoco III|Antìucu III]], batüu dai frè Scipio, e de ti(r)à sciü in növu urdine inte l'[[Anatòlia]]. Insemme au ''proconsul'' [[Gnaeus Manlius Vulso]], che inte l'Asia u cumandava a guèra cuntr'ai [[Galati]], i ''legatii'' i sun rivèi a firmà a pâxe cun stu ré a ''[[Apamea]]'', inta stè du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]], ch'u l'ha cunfermàu e cundisiùi du tratàu de primmu acôrdiu<ref name=":6">{{Çitta|Klebs, 1928|''[https://elexikon.ch/RE/XIV,1_1221?Big Manlius 91]'', col. 1220}}</ref>. L'Antìucu u gh'axeva dunca da reti(r)à i sò surdatti d'inte l'Anatòlia, smantelà tòstu tütta a sò flòtta e cunsegnà a Rumma tütti i sò elefanti da guèra, ciü che pagà in fòrte indenitè de 12.000 [[talénto (monæa)|talènti]] inte duzz'ànni. De ciü, e nâve de l'[[impe(r)u seleucide]] e nu puxevan ciü navegà a punènte di câi de [[Göksu|''Calycadnus'']] e de [[Sarpedon (Cilicia)|''Sarpedon'']]<ref>{{Çitta|Klimov, 2010|p. 93}}</ref>. [[Immaggine:Treaty_of_Apamea_it.png|miniatura|U terito(r)iu cuncessu a l'Antìucu aa fìn da guèra]] Pe'a ciü parte du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]], i ''legatii'' i l'han travajàu insemme au Vulso pe' marcà i növi cunfìn inte sta regiùn<ref name=":6" />. Intu detaju, l'[[Eumenes II|Eumenes de Pergamu]] u l'ha utegnüu tütte e tère de l'Antìucu inte l'[[Euròpa|Eurôpa]] cuscì cumme inta [[Mysia]], inta [[Phyrgia]], inta [[Lydia]] e inte l'[[Ionia]], ciü che parte de [[Caria]], [[Lycia]] e [[Pisidia]]; inte stu moddu lì u regnu de Pergamu u l'è vegnüu u stàttu ciü putènte de l'Anatòlia. Pe' cuntru, u l'è finìu a [[Rödi|Rôdi]] de tère inta Caria e inta Lycia<ref>{{Çitta|Klimov, 2010|pp. 93-94}}</ref>. De l'autünnu du [[188 a.C.|188 primma de Cristu]] u Marcus Aemilius, insemme ai âtri ''legatii'' e ai surdatti du Vulso, u l'è dunca ciapàu a stradda pe' vegnì inderé. I rumèi i l'han passàu l'&#8203;''[[Hellespontus]]'' e traversàu a [[Tracia]]. Lì i l'han duvüu cumbatte cuntr'ae trebü du pòstu, ti(r)èi dae sto(r)ie in sciu gran malòppu che u Vulso u l'ave(r)ea piàu intu Levante, e, inte ün de sti scuntri, u l'è finìu massàu u Quintus Minucius Thermus. Quande ch'i sun rivèi a ''[[Apollonia]]'', inte l'[[Illiria|Illi(r)ia]], u l'é(r)a zà invernu e cuscì l'armâ a se gh'è fermâ: defèti, a traversâ pe' l'Italia de quella stagiùn a l'é(r)a cunscide(r)â in pe(r)ìgu tròppu grande<ref name=":7">{{Çitta|Klebs, 1928|''[https://elexikon.ch/RE/XIV,1_1221?Big Manlius 91]'', col. 1221}}</ref>. Rivàu a primma, u Vulso e i ''legatii'' i sun dunca sbarchèi a [[Brindisi|''Brindisium'']], pe' rivà a Rumma pe' tèra. Intu [[Ténpio de Bellona|tempiu de ''Bellona'']] u ''proconsul'' u l'ha dunca dètu cuntu au [[Senàu de Rumma|Senàu]] de sò vito(r)ie, pe' dumandâghe s'u l'ave(r)ea risevüu u ''[[triumphus]]''. Pe(r)ò, inte quellu mumèntu, a ciü parte di ''legatii'', cumpresu u Lucius Aemilius, a nu s'è dìta d'acôrdiu, scicumme ch'i u l'acüsavan d'avê vusciüu pià l'Antìucu in moddu cuntra(r)iu a l'acôrdiu ch'u gh'é(r)a, d'avê cumensàu a cumbatte cuntr'ai Galati sènsa d'ina dichia(r)asiùn furmâle de guèra e sènsa u permissu du Senàu, d'êssise cumpurtàu segundu l'interesse de Pergamu e de nu êsse sciurtìu a inandià ina difesa valida cuntr'ai ''[[Thraci]]'' mèntre che l'armâ a ne vegniva inderé<ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 69-70}}</ref>. Inte funte u se tröva i discursi de tütte due e parte, dunde, pe'a teu(r)ìa du [[Friedrich Münzer]]<ref name=":7" />, u ghe sa(r)ea fina di tòcchi de dichia(r)asiùi vè(r)e cumme, intu detaju, u discursu in scia definisiùn du Vulso cumme in "cunsu(r)e mercena(r)iu cun l'armâ rumâna"<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 45. 9.}}</ref>. E acüse cuntr'au Vulso e sun stète rembèi ascì dau [[Marcus Aemilius Lepidus]], ch'u l'é(r)a ün di cunsu(r)i de quellu ànnu. A ògni moddu, u Gnaeus Manlius u l'ha risevüu u sò ''triumphus''<ref name=":7" /> e sta côsa a l'è stèta ina scunfitta pulitica impurtante pe'u Paullus<ref name=":9">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 133}}</ref>. Cuscì, u l'è prestu cumensàu di prucessi cuntr'ai frè Scipio, cu'a stu(r)iugrafìa ch'a l'ha dètu amèntu aa puscibilitè d'in ligamme fra sti dui câxi. Du [[187 a.C.|187 primma de Cristu]] u [[Quintus Poetillius Spurinus]], ''[[tribunus plebis]]'', u l'ha ciamàu au [[Lucius Cornelius Scipio Asiaticus]] de dà cuntu di 500 talènti ch'u l'axeva risevüu da l'Antìucu a titulu de tribütu<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVII. 45. 14.}}</ref><ref>{{Çitta|Aulus Gellius|IV, 18, 7}}</ref>. Segundu u [[Titus Livius]], u l'è pròpiu stu fètu ch'u l'ha purtàu vìa l'atensiùn gene(r)âle dau Vulso tantu da cunceddighe u ''triumphus''<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 50. 4.}}</ref>. U [[Polýbios]], pe' cuntru, u scrive che inta dumanda du Quintus Poetillius u ghe figü(r)ava bèn 3.000 talènti<ref>{{Çitta|Polýbios|XXIII, 14}}</ref>, ch'i cumprendevan dunca i 2.500 talènti dèti dau ré au Gnaeus Manlius<ref>{{Çitta|Scullard, 1970|p. 291}}</ref><ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|p. 68}}</ref>. Inta versciùn de sti fèti scrita dau [[Valerius Antias]] i ''legatii'', intu cursu du prucessu au Scipio Asiaticus, i l'han dumandàu de slargà e indagine<ref>{{Çitta|Titus Livius|XXXVIII. 54. 6-7.}}</ref>, cu'in cè(r)u riferimèntu ae ativitè du Vulso<ref name=":8">{{Çitta|Vasilyev, 2015|p. 230}}</ref>. A stu prupôxitu, inta stu(r)iugrafìa u s'è prupòstu a teu(r)ìa che i prucessi cuntr'ai frè Scipio i fussen cumensèi pròpiu cu'u câxu du Gnaeus Manlius: i ''legatii'', quande ch'i l'han capìu che cu'a sò primma acüsa i nu sa(r)ean sciurtìi a utegnì de cundanne pe'u Vulso, i l'ave(r)ean dunca purtàu a questiùn di "dinèi de l'Antìucu"<ref>{{Çitta|Kienast, 1954|p. 61}}</ref>. Scicumme che i sinque sesti de palanche cuntestèi i l'é(r)an finìi au Gnaeus Manlius, furmalmènte u l'é(r)a vellu a êsse curpìu dau ciü tantu de l'acüsa. Pe(r)ò, u [[Marcus Porcius Cato]] u l'ha duve(r)àu sta côsa pe' atacà u sò desenemigu puliticu ciü impurtante, u [[Publius Cornelius Scipio Africanus]], e stu fètu u l'ha ti(r)àu vìa l'atensiùn di [[Annalista|annalisti]] e de gènte d'alantu(r)a dau Vulso. Defèti, podâse che i stò(r)ichi i l'aggen levàu u persunaggiu du Gnaeus Manlius da tütta sta sto(r)ia, scicumme che a sò figü(r)a a nu l'é(r)a gua(r)i de interesse<ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 68-69}}</ref>. U l'è puscibile ch'u ghe fusse pròpiu u Cato de deré de quelli ch'i l'acüsavan u Vulso<ref>{{Çitta|Kvashnin, 2004|pp. 70-71}}</ref>. Pe' in âtru moddu de vegghe a questiùn, u Gnaeus Manlius u sa(r)ea stètu atacàu dau "partìu di Scipiones", ch'u ne faxeva parte ascì u Lucius Aemilius in qualitè de cügnàu du Scipio Africanus, cu'e acüse cuntr'ai frè Cornelii ch'e sa(r)ean dunca ina rispòsta du Senàu<ref name=":8" />. === Cunsu(r)e === De dòppu da càrega de ''[[praetor]]'', in nòbile rumàn, de sòlitu, u l'andexeva avanti pe'u sò ''[[cursus honorum]]'' cun quella de [[Cónso (stöia romànn-a)|cunsu(r)e]]. U se sà che u Lucius Aemilius u l'axeva pruvàu ciü votte a rivà a sta magistratü(r)a, sènsa sciurtîghe. Intu cuntà e elesiùi du [[185 a.C.|185 primma de Cristu]], u [[Titus Livius]] u definisce u Paullus cumme "in candidàu aspèrtu, ch'u se sentìva d'avêghe tantu ciü dirittu aa càrega de cunsu(r)e scicumme ch'i nu ghe l'axevan dèta zà ina votta"<ref>{{Çitta|Titus Livius|XХХІХ. 32. 6.}}</ref>, bèn che l'ànnu da primma candidatü(r)a u nu secce cunusciüu<ref name=":9" />. Du 185 primma de Cristu i aversa(r)i de l'Aemilius i l'é(r)an âtri trèi patrissi: u [[Servius Sulpicius Galba (praetor du 187 a.C.)|Servius Sulpicius Galba]], u [[Quintus Fabius Labeo]] e u [[Publius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 184 a.C.)|Publius Claudius Pulcher]]. I candidèi daa plêbe i l'é(r)an trèi ma, a ògni moddu, fra de sti sette pulitichi numma che u Pulcher u piava parte ae elesiùi a cunsu(r)e pe'a primma votta, cu'a cuncu(r)ènsa che dunca a l'é(r)a bèn sentìa. U Lucius Aemilius u nu partiva da favu(r)ìu, pe' tantu ch'u se pensava a 'na vito(r)ia segü(r)a du Labeo, ma l'[[Appius Claudius Pulcher|Appius]], u frè du Publius Pulcher ciü che cunsu(r)e in càrega, u l'ha spunciàu in moddu ch'u guagnesse u sò candidàu<ref>{{Çitta|Titus Livius|XХХІХ. 32. 9-13.}}</ref>. Passàu in ànnu, u Lucius Aemilius u l'è stètu turna batüu inte elesiùi<ref>{{Çitta|Aurelius Victor|56, 1}}</ref>, sta votta cuntr'au Labeo, e numma che du [[182 a.C.|182 primma de Cristu]] u l'è dunca rivàu aa càrega de cunsu(r)e, cu'u sò culêga ch'u l'é(r)a u [[Gnaeus Baebius Tamphilus (cunsu(r)e)|Gnaeus Baebius Tamphilus]], plebêu<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 381}}</ref>. [[Immaggine:La Ligurie de Mercator 1576 bis.jpg|miniatura|A Ligü(r)ia antìga, tra i sciümmi [[Va(r)u]] e [[Magra]].|left]] Alantu(r)a, sènsa de surteggiu, tütti dui i cunsu(r)i i sun stèti mandèi a cumbatte inta [[Liguria|Ligü(r)ia]], cu'e sò campagne cuntr'ae [[Liguri Antighi|gènte Ligü(r)i]] ch'e l'han purtàu a de vito(r)ie, au puntu che u Senàu u l'ha cumandàu in'u(r)asiùn de ringrasiamèntu ch'a l'è andèta avanti pe' in giurnu intregu. U se sà che duimilla Ligü(r)i i s'é(r)an resi au ''proconsul'' da ''[[Gallia Cisalpina]]'', u [[Marcus Claudius Marcellus (cunsu(r)e du 183 a.C.)|Marcus Claudius Marcellus]], ma u Senàu u gh'axeva cumandàu de purtà pe'u primmu sta questiùn davanti ai cunsu(r)i<ref>{{Çitta|Titus Livius|XL. 16. 4-6.}}</ref>. E càreghe du Paullus e du Tamphilus e sun stète slunghèi ascì inte l'ànnu de dòppu. Zà in qualitè de ''proconsul''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 384}}</ref>, u Lucius Aemilius u l'é(r)a intràu intu terito(r)iu di [[Ingauni]], ch'i l'axevan dunca abrivàu l'acampamèntu rumàn ma, cu'in ataccu a surpresa, i surdatti du Paullus i l'han sciurtìu a batteli<ref>{{Çitta|Frontinus|III, 17, 2.}}</ref>, cu'a trebü che cuscì a l'ha finìu pe' rendise. Quande ch'u l'è turnàu a Rumma du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], pe'i sò me(r)iti u l'è stètu dunca cuncessu u ''[[triumphus]]'' au Paullus<ref name=":10">{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 577}}</ref>. A quant'u scrive u Plütarcu, u Lucius Aemilius u l'axeva "mustràu ciü votte a vöja cè(r)a de cruvì turna a càrega de cunsu(r)e" e ina votta u s'è ascì candidàu, ma u l'ha finìu pe' perde e elesiùi. De dòppu u l'ha mulàu cu'a pulitica, pe' dâse ae sò funsiùi de religiùn e pe' fà da mèstru ai sò fìi<ref name=":10" /><ref name=":21">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 6}}</ref>. Numma che du [[171 a.C.|171 primma de Cristu]] u l'è intràu int'ina cumisciùn ch'a purtava avanti de indagine in sce rübe(r)ìe cumpìe dai guvernatûi rumèi inte due Spagne, ch'a l'é(r)a furmâ dau Paullus ciü che dau [[Marcus Porcius Cato|Cato]], u [[Publius Cornelius Scipio Nasica (cunsu(r)e du 191 a.C.)|Publius Cornelius Scipio Nasica]] e u [[Gaius Sulpicius Gallus (cunsu(r)e du 166 a.C.)|Gaius Sulpicius Gallus]]. U Paullus e u Gallus i l'han dètu amèntu ae questiùi de l'&#8203;''[[HIspania Ulterior]]'', cu'e sò gènte ch'e l'axevan acüsàu u [[Marcus Matienus]] de di "crimini graviscimi". Stu lì u l'é(r)a pe(r)ò sciurtìu a scampâse a cundanna ciapandu a vìa de l'esiliu, e u gh'é(r)a di cèti ch'i daxevan a curpa de stu fètu aa pusisiùn di investigatûi<ref>{{Çitta|Titus Livius|ХLIII. 2.}}</ref>. === Tersa guèra macedònica === [[Immaggine:Aemilia 10 - 88001163.jpg|miniatura|In ''[[denarius]]'' rumàn du 62 primma de Cristu ch'u mustra a resa du ré [[Perseus de Macedònia|Perseus]]]] A carie(r)a pulitica du Lucius Aemilius a l'è turna repiê au tèmpu da [[tersa guèra macedònica]]. Inte sta guèra Rumma a nu l'ha sciurtìu pe' tantu tèmpu a rivà aa vito(r)ia: i cunsu(r)i [[Publius Licinius Crassus (cunsu(r)e du 171 a.C.)|Publius Licinius Crassus]], [[Aulus Hostilius Mancinus (cunsu(r)e)|Aulus Hostilius Mancinus]] e [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]] i s'é(r)an cumpurtèi sènsa gua(r)i de segü(r)essa, cun tanti disertûi inta sò armâ e u ré [[Perseus de Macedònia|Perseus]] ch'u puxeva cuntà de di növi aleèi<ref name=":12">{{Çitta|Shofman, 1963|II, 3, 3.}}</ref>. Inte stu quaddru lì, i rumèi i sercavan de mette in tésta a l'armâ in cumandante aspèrtu, "in òmmu acortu e aspèrtu inta cundisiùn de de grandi imprese". Pe' stu fètu u s'è dunca sernüu u Lucius Aemilius che, a quant'u scrive u Plütarcu, scibèn ch'u l'é(r)a in scia sciüsciantêna, u gh'axeva ancù fòrte e trugnu<ref name=":11" />. U Paullus u l'è stètu dunca numinàu cumme cunsu(r)e insemme au plebêu [[Gaius Licinius Crassus (cunsu(r)e)|Gaius Licinius Crassus]]<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 427}}</ref>. Cuscì u gh'è stètu afidàu, sènsa de surteggiu<ref name=":11" />, a [[Macedonia (provìnsa)|pruvinsa de ''Macedonia'']], e cuscì u l'ha prestu cumensàu a inandià a campagna decisiva<ref name=":10" />. A l'imprinsippiu du sò ànnu cumme cunsu(r)e u Lucius Aemilius u l'è dunca andètu inti Balcâni, dund'u l'ha piàu u cumandu au pòstu du Quintus Marcius Phylippus. Lì u l'ha rinfursàu a disciplìna inte l'armâ, rangiandune i prublemi cu'i rifurnimènti e purtandu e upe(r)asiùi militâri intu terito(r)iu di desenemighi<ref name=":12" />. [[Immaggine:Diorama Pydna.jpg|miniatura|Mudéllu da bataja de Pydna, cu'i rumèi ch'i s'infi(r)an fra i garbi inta falange|sinistra]] U Perseus u l'axeva blucàu a vìa ai rumèi da de fòrti pusisiùi da vixìn au [[Mónte Olìnpo|Munte Ulimpu]], ma u s'è descuèrtu ch'u gh'é(r)a numma che in zuvu pe' traversà a [[Perrhebia]] sènsa de guardie. U Lucius Aemilius u l'ha dunca mandàu in sci 5<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 35. 14.}}</ref> o 8<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 15}}</ref> milla surdatti ae spalle di desenemighi, cumandèi dau sò fìu grande, u [[Quintus Fabius Maximus Aemilianus]], e dau ma(r)ìu de sò nessa, u [[Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum]]. U ré, descuèrta sta manövra, u l'ha mandàu in'armâ de 12.000 òmmi sutt'au cumandu du Milo pe' pià u passu primma di rumèi, ma sti ürtimi i l'han guagnàu a bataja in scia simma. U Perseus u s'è dunca duvüu reti(r)â inte cianü(r)e da Macedònia, pe' scuntrâse lì cu'i rumèi nu gua(r)i da distante daa sitè de [[Pydna]] ai 22 de zügnu du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]]. Primma de bataja u gh'è stètu in'eclisse de lüna ch'a l'ha missu pu(r)a ai surdatti de tütte due e armè. Segundu u Cicero, u ''[[tribunus militum]]'' [[Gaius Sulpicius Galus]] u l'ave(r)ea carmàu i rumèi mustrandughe a natü(r)a de stu fenòmenu o, pe' de âtre funte, u l'axeva previstu l'eclisse e mustràu tüttu ai surdatti avanti ch'u capitesse<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 37. 5-8.}}</ref><ref>{{Çitta|Frontinus|I, 12, 8.}}</ref><ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|II, 53}}</ref>. I maceduni i l'é(r)an i ciü fòrti pe' nüme(r)u, cun 40.000 òmmi de fante(r)ìa e 4.000 de cavale(r)ìa, mèntre i rumèi i l'é(r)an inte 26.000. A tütte e mane(r)e, u Perseus u nu l'ha vusciüu cumensà sübitu a bataja, segü(r)u ch'i l'ave(r)ean atacàu pe'u primmu i rumèi, e ascì u Lucius Aemilius, daa sò parte, u spetava e manövre di desenemighi. E funte e ne dixen che i cumandanti ciü zueni, cumme u Nasica Corculum, i l'avessen pruvàu a cunvinse u cunsu(r)e a partì a l'ataccu, ma stu lì u l'ha cuntinuàu a spetà u scuntru<ref name=":16">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 17}}</ref><ref>{{Çitta|Titus Livius|XLIV. 36. 8-14.}}</ref>. Aa fìn, aa sei(r)a, a [[Falànge (militâre)|falange]] du Perseus a l'è partìa aa càrega, cumensandu a batte i rumèi. {{Çitaçión|A bataja a l'é(r)a zà cumensâ quande l'Aemilius u l'è rivàu e u l'ha visto che i maceduni da primma linea i l'é(r)an sciurtìi a ciantà e punte de sò sa(r)isse inti scüi di rumèi, tegninduse aa larga da purtâ de sò spè. Quande che pöi tütti i âtri maceduni, au segnâle, i l'han ti(r)àu vìa tütt'insemme i scüi daa spalla e, tegnindu e lance cu'e brasse destese, i l'han rexistìu cun fermessa a l'ataccu di rumèi, vellu u l'ha capìu bèn tütta a putènsa de sta furmasiùn serâ e armâ fòrte; u nu l'axeva mai vistu ninte de ciü spaventusu inte tütta a sò vutta e u l'ha pruvàu da pu(r)a e du smarimèntu; ciü avanti, nu de rè(r)u, u l'è turnàu cu'a mènte a quellu spetaculu e a l'imprensciùn ch'u gh'axeva lasciàu.|Plütarcu, ''Æmilius Paulus'', 19, 1-2.<ref name="Plütarcu19,1-2">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 19, 1-2}}</ref>}} I rumèi, bèn ch'i nu l'é(r)an scurìi, i sun stèti spuncièi inderé versu du sò acampamèntu e du munte Olocer. "Alantu(r)a l'Aemilius", a quant'u scrive u [[Poseidonios]], "u s'è strassàu a [[Tùnica|tünica]] mi(r)andu a quelli ch'i s'é(r)an reti(r)èi e de cumme a falange, cun de sa(r)isse spesse tütt'a l'in gì(r)u, a l'é(r)a fòrte cumme in acampamèntu, e cuscì fina i âtri rumèi i l'axevan persu a càrega"<ref name="Plütarcu19,1-2" />. A tütte e mane(r)e a situasiùn a l'ha cumensàu a cangià, cu'u terén ch'u s'é(r)a fètu mênu cianéllu e a lunga falange ch'a l'axeva cumensàu a druvìse inte di garbi, dunde u Lucius Aemilius u l'ha fètu intrà i sò ''[[Manipulus|manipula]]''. Inte stu moddu i rumèi i nu cumbattevan ciü cuntr'aa falange intrega, ma cuntr'a di sò tòcchi. Inte sta situasiùn e sa(r)isse, lunghe e pesanti, e nu l'axevan ciü de üsu e dunca, intu cumbatimèntu da vixìn, e spè di rumèi i l'han avüu a meju in sci maceduni. A bataja a l'è prestu vegnüa in maxéllu, ch'u se gh'è prestu zuntàu a flòtta rumâna, ch'a s'é(r)a vixinâ fina aa riva<ref name=":12" />. A fòrte cavale(r)ìa di maceduni, ch'a l'ave(r)ea pusciüu cangià l'exitu da bataja, a nu l'ha mai piàu parte au scuntru, e cuscì a vito(r)ia di rumèi a l'è stèta ancù ciü impurtante, cun 20.000 desenemighi massèi e âtri 11.000 ch'i sun finìi prexunèi<ref>{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 331}}</ref>. I rumèi, pe' cuntru, a quant'u scrive u Poseidonius i l'ave(r)ean truvàu numma che sèntu mòrti, mèntre pe' cuntu du Nasica i caütti i sa(r)ean stèti utanta<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 21}}</ref>. Batüu, u Perseus u nu l'ha ciü vusciüu andà avanti cu'a rexistènsa e u l'è scapàu in sce l'ìsu(r)a de [[Samothraki]], sutt'aa prutesiùn di pòsti sacri ch'i gh'é(r)an, ma pöi u l'ha decisu de rèndise au ''praetor'' [[Gnaeus Octavius (cunsu(r)e du 165 a.C.)|Gnaeus Octavius]], u cumandante da flòtta. Quande ch'u s'è incuntràu cu'u Paullus, u Perseus u l'é(r)a lì pe' inchinâse ma u cunsu(r)e u u l'ha ti(r)àu e u l'ha tratàu de lungu cun du rispettu<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Florus|I, 28, 10-11}}</ref>. A catü(r)a du ré a l'ha marcàu a fìn du regnu de Macedònia ma, a ògni moddu, l'armâ rumâna a se gh'è fermâ ancù pe' in ànnu, pe' tantu ch'u nu l'è stètu missu in pé in növu urdine<ref name=":13">{{Çitta|Trukhina, 1986|p. 117}}</ref><ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 137-138}}</ref>. Inte l'autünnu du [[168 a.C.|168 primma de Cristu]] u Lucius Aemilius u l'è partìu insemme a sò fìu Publius pe' in viaggiu inta Grecia. Stu viaggiu u l'axeva pe'u ciü di fìn pulitichi: u cunsu(r)e u vuxeva asegü(r)âse che inte de cumünitè greghe u ghe fusse au pute(r)e de gènte daa parte du Rumma, insemme a schivà ch'u muntesse de vuxe cuntra(r)ie<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 138}}</ref>. Passandu pe'a [[Tesàggia|Tesaja]] i rumèi i sun rivèi a [[Delphi]], dunde u Paullus "u l'axeva vistu in'âta culònna de prìa gianca, ch'a l'ave(r)ea duvüu vegnì u fundamèntu d'ina stàttua d'ò(r)u du Perseus, e u l'ha cumandàu che in simma u ghe fusse missu a sò figü(r)a, dixèndu che i perdènti i g'han da lascià u pòstu a chi u guagna"<ref name=":14">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 28}}</ref>. Pöi i rumèi i l'han fètu vixita a l'[[Eubea]], [[Atene]], [[Corìnto|Curintu]], [[Sicyon]], e sitè de l'[[Argòlide]], [[Sparta]] e [[Ulimpia]]<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLV. 27-28}}</ref>. A [[Stàtoa de Zeus a Olìnpia|stàttua de Zeus a Ulimpia]], travaju du [[Phidias]]<ref name=":13" />, a l'axeva fètu ina gran impresciùn in sciu Paullus, ch'u l'ha dìta êsse du tüttu pa(r)eggia aa descrisiùn fèta da l'[[Omero|Ume(r)u]]<ref name=":14" />. L'ànnu de dòppu, du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]], u l'è rivàu inti Balcâni ina cumisciùn furmâ da dêxe ''legatii'', ch'a l'ha cunsegnàu au Lucius Aemilius, che alantu(r)a u l'axeva risevüu i pute(r)i de ''proconsul''<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 433}}</ref>, e istrusiùi in sce cumme gestì a Macedònia cu'a fìn da guèra. Stu papê, ch'u l'è stètu apruvàu cumme növu statüu, u l'è stètu pruclamàu dau Paullus in ''[[Amphipolis]]''. U terito(r)iu u l'é(r)a stètu spartìu inte quattru repübbriche aristucratiche (''merida''), du tüttu destachèi l'üna da l'âtra, sènsa d'ina sò armâ e ch'e gh'axevan da pagà a Rumma a mitè di tribüti ch'i l'é(r)an ciamèi de primma. I abitanti de ciaschedüna de ste repübbriche i nu puxevan avêghe de prupietè inte âtre, fà di traffeghi cu'i furesti, vènde de fö(r)a de legne da custrusiùn o sfrütà e mine(r)e d'argèntu e d'ò(r)u<ref>{{Çitta|Shofman, 1963|II, 3, 4}}</ref><ref>{{Çitta|Kovalev, 2002|pp. 332-333}}</ref><ref>{{Çitta|Mommsen, 1997|3=p. 33}}</ref>. Cun l'andà apröu au mèximu prinsippiu, u l'è stètu inandiàu trê repübbriche inte l'[[Illiria|Illi(r)ia]], pe' tantu che u sò ré u s'é(r)a missu daa parte du Perseus. U pezzu u l'è pe(r)ò tucàu a l'[[Epiro|Epì(r)u]], cu'e sò gènte ch'e l'axevan rexistìu ciü che tütti a Rumma e dunca, pe' urdine du Senàu, u Lucius Aemilius u l'ha dètu ste tère ai sò surdatti perché e fussen sachezèi (pe'u Plütarcu u cunsu(r)e u se sa(r)ea cumpurtàu cuscì pe' urdine, ma sta manövra a l'andexeva cuntra aa sò natü(r)a<ref name=":17">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 29}}</ref>). Sentusinquantamilla persune de l'Epì(r)u e sun stète vendüe cumme scciavi e setanta paìsi i sun stètu deruchèi<ref name=":24">{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 332}}</ref>. De ciü, a grande trebü di Molossoi a l'è stèta catü(r)â du tüttu, pe' spa(r)ì du tüttu daa sto(r)ia. Sta regiùn a l'ha cuscì patìu tanti dànni ch'u gh'è vusciüu dui seculu pe' repiâse da sta manövra<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 140}}</ref>. === I ürtimi ànni === <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> Jean-François-Pierre Peyron 001.jpg|[[Jean-François-Pierre Peyron]], ''U ré Perseus da l'Aemilius Paullus'', [[1802]], [[Budapest]], [[Muzêo de Bèlle Àrte (Budapest)|Müseu de Belle Arte]] The Triumph of Aemilius Paulus MET DT11657.jpg|[[Carle Vernet]], ''U triumphus de l'Aemilius Paullus'', [[1789]], [[Neuva York|New York]], [[Metropolitan Museum of Art]] Triumph of Lucius Aemilius Paullus - Sala dei Trionfi - Palazzo dei Conservatori - Musei Capitolini - Rome 2016.jpg|[[Jacopo Ripanda]], ''U triumphus du Lucius Aemilius Paullus'', [[1508]] ca, [[Romma|Rumma]], Palàssiu di Cunservato(r)i </gallery> U Lucius Aemilius u l'è turnàu inte l'Italia du [[167 a.C.|167 primma de Cristu]], pe' rivà a Rumma sciü pe'u [[Téivie|Teve(r)e]] in simma a 'na nâve reâle<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|V, 70|De finibus bonorum et malorum|tìtolo=De finibus bonorum et malorum}}</ref><ref name=":18">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 141}}</ref>. U Paullus u s'é(r)a purtàu apröu in grandiscimu malòppu, ma l'esercitu u nu l'è gua(r)i cuntèntu: u cumandante, defèti, u l'axeva cunservàu i teso(r)i du ré pe'e cascie du stàttu, mèntre u restu u nu l'axeva inrichìu gua(r)i i sò surdatti<ref name=":19">{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 114]'', col. 578}}</ref>. Intu detaju, u sachezzu de tüttu l'Epi(r)u u l'axeva fètu guagnà numma che 11 ''[[Drachma|drachmae]]'' a tésta<ref name=":17" />. Pe' sta raxùn lì, l'armâ a nu vuxeva sustegnì u sò cumandante inta dumanda ch'u l'axeva fètu pe' utegnì u ''triumphus''. De sta côsa u se n'é(r)a prufitàu u ''tribunus militum'' da segunda legiùn de l'armâ du Paullus, u [[Servius Sulpicius Galba (cunsu(r)e du 144 a.C.)|Servius Sulpicius Galba]], che fòscia u se purtava apröu u resentimèntu de sò pa(r)e pe'u Lucius Aemilius<ref name=":20">{{Çitta|Klebs, 1931|''[https://elexikon.ch/RE/IVA,1_761?Big Sulpicius 58]'', col. 760}}</ref> e che dunca, inte l'asemblêa pupula(r)e, u l'ha pruvàu a cuntestà u dirittu du Paullus au ''triumphus''. Podâse ch'u ghe sa(r)ea fina sciurtìu ma u Lucius Aemilius u gh'axeva daa sò i senatûi de ciü nòmina<ref>{{Çitta|Titus Livius|XLV. 35. 3-39. 20.}}</ref><ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 30, 2 - 31, 1}}</ref>: i scritûi antìghi i fan de mensiùn numma che d'ün, u [[Marcus Servilius Pulex Geminus]], ma u se pènsa che ascì u [[Marcus Porcius Cato Censorius|Marcus Porcius Cato]], cu'u [[Marcus Porcius Cato Licinianus|sò fìu]] ch'u l'é(r)a u zenne du Paullus, u se sa(r)ea missu daa parte du Lucius Aemilius. U l'è pròpiu inte st'ucaxùn che u Cato pu(r)ea avê dìtu u sò famusu discursu cuntr'au Galba, mensunàu da l'Aulus Gellius<ref name=":20" /><ref>{{Çitta|Gellius|I, 23, 1}}</ref>. Aa fìn, u dirittu au ''triumphus'' u l'è stètu cuncessu au Paullus<ref name=":18" /><ref name=":19" /> e, pe'u gran bundà du malòppu, l'acumpagnamèntu triunfâle u l'è andètu avanti pe' trèi dì, a l'imprinsippiu du mese de setèmbre du 167 primma de Cristu<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 142}}</ref>. A primma giurnâ u s'è purtàu in gì(r)u pe'e vìe de Rumma de stàttue e de pitü(r)e, a segunda de arme e de munêe d'argèntu e, a l'ürtimu, u tersu giurnu e gènte de Rumma e l'han vistu de munêe d'ò(r)u, di vâsi pregièi, de cu(r)une d'ò(r)u dète au Paullus dae cumünitè greghe, ciü che u ré Perseus cu'a sò famìa<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 32-33}}</ref><ref>{{Çitta|Florus|I, 28, 12-13}}</ref>. E richesse purtèi a Rumma dau Lucius Aemilius e l'é(r)an smesü(r)èi: dòppu du ''triumphus'' u l'ha dètu sèntu ''[[Denarius|denarii]]'' a ògni surdattu, duxèntu ai ''centuriones'' e trexèntu ai cavalie(r)i, cu'a cifra ciü âta che, fina a quellu mumèntu, i l'é(r)an stèti i 50 ''denarii'' a tésta distribuìi dau [[Quintus Fulvius Flaccus (cunsu(r)e du 179 a.C.)|Quintus Fulvius Flaccus]] du [[180 a.C.|180 primma de Cristu]]. Ciü che ste finanse e a quelle misse daa parte pe' fabricà in tempiu, u triunfatû u l'ha purtàu inte cascie du stàttu, numma che pe'e munêe, 30 miliùi de ''denarii''. Sti lì, insemme ai 600.000 ''denarii'' ch'i rivavan tütti i ànni a Rumma pe' tribütu daa Macedònia, i l'han permissu de levà a tascia diretta in sci sitadìn rumèi, i ''tributa'', pe' bèn 120 ànni<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 143-144}}</ref><ref name=":25">{{Çitta|Kovalev, 2002|p. 333}}</ref>. A quant'u scrive u [[Valerius Maximus]], u Lucius Aemilius u l'axeva "estintu l'antìga puvertè eredita(r)ia de Rumma<ref>{{Çitta|Valerius Maximus|IV, 3, 8}}</ref>. De ciü, cumme unu(r)e speciâle, u Lucius Aemilius u l'ha risevüu l'&#8203;''agnomen'' de Macedonicus, "Macedònicu"<ref name=":15" />. Du [[164 a.C.|164 primma de Cristu]] u Lucius Aemilius u l'è rivàu au mascimu du sò ''cursus honorum'' cu'a càrega de ''[[censor]]'', spartìa insemme au [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]], plebêu ch'u l'é(r)a stètu in Macedònia sübitu primma du Paullus<ref>{{Çitta|Broughton, 1951|p. 439}}</ref>. I dui ''censores'' i l'han dunca inandiàu in [[Census|censimèntu]], ch'u l'ha fètu cuntà 337.452 sitadìn. Inti cunfrunti di senatûi e di ''[[equites]]'' i se sun cumpurtèi cun atensiùn: intu detaju, dau Senàu i n'han esclüsu numma che trèi mèmbri, mèntre che u [[Marcus Aemilius Lepidus (cunsu(r)e du 187 a.C.)|Marcus Aemilius Lepidus]] u l'è stètu numinàu ''[[Princeps senatus|princeps]]'' pe'a quarta votta<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 38}}</ref>. Aa fìn, u Lucius Aemilius u l'è mòrtu du [[160 a.C.|160 primma de Cristu]]. U se sà che pe'i zöghi fünebri inandièi dai sò fìi u l'è stètu missu in scena due òpere du [[Publius Terentius Afer|Terentius]]: ''Adelphoi'', "I frèi", mustrâ pe'a primma votta, e ''Hekyra'', "A söxu(r)a"<ref name=":19" />. I frèi i l'han finansiàu insemme i zöghi fünebri, scibèn ch'i l'é(r)an inandièi sutt'au numme du Quintus Fabius<ref name=":22">{{Çitta|Polýbios|XXXII, 14, 1-7}}</ref>. == Famìa == U Lucius Aemilius u s'è ma(r)iàu pe'a primma votta cu'a [[Papiria]], fìa du [[Gaius Papirius Maso]], cunsu(r)e du [[231 a.C.|231 primma de Cristu]], cu'a dàtta de stu ma(r)iezzu ch'a nu l'è cunusciüa<ref name=":1" />. A Papiria a g'ha dètu dui fìi e due fìe<ref name=":23">{{Çitta|Flaig, 2000|p. 134}}</ref>. Üna de fìe a l'è andèta in spusa au [[Marcus Porcius Cato Licinianus]], u fìu ciü grande du [[Marcus Porcius Cato Censorius|Cato Censorius]], l'âtra au [[Quintus Aelius Tubero]], ch'u ne vegniva da 'na famìa de senatûi ma pòve(r)a<ref name=":19" /><ref name="Plütarcu5">{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 5}}</ref>, fìu d'ün di dêxe ''legatii'' mandèi intu Levante ch'u n'axeva fètu parte ascì u Lucius Aemilius<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 135-136}}</ref>. {{Çitaçión|U gh'é(r)a sezze mèmbri da gens Aelia e tütti insemme i gh'axevan numma che ina casetta picìna e strêta; tütti i mangiavan grasse a 'n ünicu tuchetìn de tèra e i staxevan sutt'au mèximu tèitu, cu'e sò mujé e tanti fìi. Lì u ghe staxeva ascì a fìa de l'Aemilius, due votte cunsu(r)e e due votte triunfatû, ch'a viveva sènsa de vergögna pe'a mise(r)ìa du sò ma(r)ìu, ma mi(r)andune a sò perfesiùn mu(r)âle - raxùn e u(r)igine da sò puvertè.|Plütarcu, ''Æmilius Paulus'', 5<ref name="Plütarcu5" />}} Pe'u Plütarcu, u Lucius Aemilius u vuxeva ciü bèn ai sò fìi che ògni âtru rumàn. Passàu a sò primma càrega de cunsu(r)e, credènduse d'avê finìu cu'a carie(r)a inta pulitica, u Paullus u s'é(r)a dètu du tüttu aa famìa, mustrandu ai fìi in'edücasiùn ch'a nu l'é(r)a numma de stampu rumàn antìgu ma ascì gregu<ref name=":21" />. U l'ha lasciàu a Papiria, u se pènsa, au tèmpu du sò primmu ànnu cumme cunsu(r)e<ref name=":23" /> (zà u Plütarcu e nu saxeva e raxùi de sta sepa(r)asiùn<ref name="Plütarcu5" />) e intu mèximu periudu u s'è ma(r)iàu pe'a segunda votta, ch'a g'ha purtàu dui fìi: u primmu du [[181 a.C.|181]] e u segundu du [[179 a.C.|179 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Plütarcu|''[https://en.wikisource.org/wiki/Plutarch%27s_Lives_(Clough)/Life_of_%C3%86milius_Paulus Æmilius Paulus]'', 35}}</ref>. De ciü, e funte e parlan ancù de in'âtra fìa<ref name=":11" /><ref>{{Çitta|Valerius Maximus|I, 5, 3}}</ref>. U Lucius Aemilius u l'ha dèti i sò fìi ciü grandi in adusiùn a de âtre famìe patrissie, fòscia, u se pènsa, in gì(r)u au [[175 a.C.|175 primma de Cristu]]<ref name=":23" />. U primmu u l'è stètu adutàu dau [[Quintus Fabius Maximus (praetor)|Quintus Fabius Maximus]], de prubabile u nevu du [[Quintus Fabius Maximus Cunctator|Cunctator]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1909|''[https://elexikon.ch/RE/VI,2_1813?Big Fabius 115]'', coll. 1811-1812}}</ref>, pe' cangià de numme inte [[Quintus Fabius Maximus Aemilianus]], mèntre u segundu u l'è stètu piàu dau [[Publius Cornelius Scipio (augur)|Publius Cornelius Scipio]], u fìu du Scipio Africanus, pe' ciapà u numme de [[Publius Cornelius Scipio Aemilianus]]. Inte stu moddu u Paullus u s'è ligàu strêtu a trê de famìe patrissie de ciü cuntu, i ''[[Gens Fabia|Fabii]]'', i ''[[Gens Cornelia|Cornelii]]'' e i ''[[Gens Servilia|Servilii]]'', pe' tantu che in âtru di fìi adutèi dau Quintus Fabius Maximus u l'é(r)a u fìu natü(r)âle du [[Gnaeus Servilius Caepio (cunsu(r)e du 169 a.C.)|Gnaeus Servilius Caepio]], cunsu(r)e du [[169 a.C.|169 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 135}}</ref>. Pe(r)ò, du 167 primma de Cristu u l'è mòrtu tütti dui i fìi picìn du Paullus, a l'etè de quatòrze e de duzz'ànni: l'ün u l'è mòrtu quarche di primma du ''triumphus'' cuntr'ai maceduni e l'âtru nu gua(r)i tèmpu de dòppu<ref>{{Çitta|Valerius Maximus|V, 10, 2}}</ref>. De cunseguènsa, u Lucius Aemilius u l'è stètu l'ürtimu rapresentante da ramma di ''Paulli''<ref>{{Çitta|Velleius Paterculus|I, 10, 3}}</ref>: defèti, pe' de raxùi scunusciüe, u nu l'ha piàu de fiöi in adusiùn cuscì da purtà avanti a sò pa(r)entèlla<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|pp. 144-145}}</ref>. Pe' testamèntu, u Paullus u l'ha spartìu u sò inte due mitè precise ai dui fìi ch'u gh'axeva ancù, cu'u dâghe sciüscianta [[Talentum|talènti]] a ciaschedün. U se sà che pe(r)ò u Scipio Aemilius u l'ha lasciàu a sò mitè au Maximus Aemilianus, cuscì ch'u ghe puxesse vegnì pa(r)eggiu pe' sustanse<ref name=":22" />. I nevi du Lucius Aemilius i l'é(r)an u [[Quintus Fabius Maximus Allobrogicus]], cunsu(r)e du [[122 a.C.|122 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1909|''[https://elexikon.ch/RE/VI,2_1793?Big Fabius 110]'', col. 1794}}</ref>, u [[Marcus Porcius Cato (cunsu(r)e du 118 a.C.)|Marcus]] e u [[Gaius Porcius Cato]], cunsu(r)i rispetivamènte du [[118 a.C.|118]] e du [[114 a.C.|114 primma de Cristu]]<ref>{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_105?Big Porcius 5]'', col. 105}}</ref><ref>{{Çitta|Klebs, 1953|''[https://elexikon.ch/RE/XXII,1_165?Big Porcius 10]'', col. 165}}</ref>, e u [[Quintus Aelius Tubero (stòico)|Quintus Aelius Tubero]], ''[[tribunus plebis]]'' e famusu [[Stoicìsmo|stòicu]] rumàn<ref>{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_537?Big Aelius 155]'', col. 535}}</ref>. == Persunalitè == Inti scrìti u se parla de lungu bèn du Lucius Aemilius, ch'u l'axeva a nòmina de òmmu du tüttu unèstu<ref name=":24" />. Da ve(r)u patrissiu e sustenitû fedêle di valûi de l'antìga Rumma, u Paullus u nu l'ha mai sercàu d'intrà inte grassie du pòpulu, u l'é(r)a seve(r)u cu'i surdatti e u se mustrava carmu fina intu du(r)û, cumme quandu ch'u l'ha interàu i sò fìi. U s'é(r)a purtàu apröu de gran richesse dai Balcâni ma u nu l'ha lasciàu gua(r)i ai sò eredi; segundu e pa(r)olle du Cicero, vellu "u nu l'ha purtàu ninte a cà, mênu che a memo(r)ia eterna du sò numme"<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|II, 76|Cato maior de senectute|tìtolo=Cato maior de senectute}}</ref>. Fra e prupietè du ré Perseus, u Paullus u s'ha piàu numma che a bibliutêca<ref name=":26">{{Çitta|Klebs, 1893|''[https://elexikon.ch/RE/I,1_577?Big Aemilius 118]'', coll. 578-579}}</ref>. U [[Velleius Paterculus]] u parla du Lucius Aemilius cumme d'in òmmu "degnu de quelle lôde ch'u merita a mèxima vertü"<ref>{{Çitta|Velleius Paterculus|I, 9, 3}}</ref>. U [[Plütarcu]], inte sò ''Vitte paralêle'', u l'ha missu a cunfruntu a vitta du Lucius Aemilius cun quella du [[Timoleon]]. U stò(r)icu gregu u scrive che sti cumandanti i l'é(r)an cumpagni pe'u sò "moddu de pensà" e pe'a sò "furtüna": tütti dui i sun stèti de lungu furtünèi in guèra e i l'han batüu di guvernanti "ti(r)annichi" (tra i ti(r)anni l'autû u ghe mette ascì i ré de Macedònia). De ciü, tantu u Paullus che u Timoleon i se faxevan cunusce pe'a sò mu(r)âle<ref>{{Çitta|Averintsev, 1973|p. 220}}</ref>. Intu sò tratàu "Brutus", u Cicero u l'ha mensunàu u Lucius Aemilius inta lista di u(r)atûi ch'i l'han visciüu au tèmpu du Cato Censorius. Vellu u scrive: "Fina au Lucius Paullus, u pa(r)e de l'[[Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus|Africanus]], u nu l'é(r)a difissile de mantegnì cu'u sò parlâ a pròpia pusisiùn de primmu sitadìn"<ref>{{Çitta|Marcus Tullius Cicero|80|Brutus|tìtolo=Brutus}}</ref>. Dae ''Vitte paralêle'' du Plütarcu u se descröve che u Paullus u l'é(r)a bèn aspèrtu ascì inte l'astrunumìa<ref name=":16" />. L'[[Elimar Klebs]], studiusu tedescu de l'antighitè, u scrive che intu persunaggiu du Lucius Aemilius e vertü de l'antìga Rumma e se faxevan ciü âte pe' l'edücasiùn elenica. U Paullus u l'é(r)a dü(r)u quand'u ghe n'é(r)a de besögnu pe'a sò càrega, ma inta vitta privâ u l'andexeva apröu a l'ümanitè elenica<ref name=":26" />. Dau puntu de vista de l'[[Egon Flaig]], e manövre du Paullus Macedonicus e sun l'esempiu tipicu d'ina "strategìa de famìa ma sciurtìa": di sò quattru fìi, u gh'è mòrtu zuenu pròpiu i dui ch'u l'axeva tegnüu inta sò famìa; in sò zenne u l'è mòrtu zuenu, muntàu cu'u sò ''cursus honorum'' numma che aa pretü(r)a, mèntre l'âtru u nu l'è mancu sciurtìu a cumensà ina carie(r)a pulitica<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 145}}</ref>. A vito(r)ia utegnüa dau Lucius Aemilius cuntr'aa [[Régno de Macedònia|Macedònia]] a l'ha avüu de cunseguènse bèn impurtanti: u l'è stètu batüu l'ürtimu stàttu putènte inta penìsu(r)a balcanica, cuscì che Rumma a l'ha pusciüu cunquistà tüttu u levante gregu. Au mèximu tèmpu, sta vito(r)ia a l'ha mustràu a fòrsa du "partìu di Scipiones", ch'u l'é(r)a cuntra(r)iu aa cunquista de tèra: a Macedònia a l'è stèta anessa a Rumma numma che dòppu d[[Quàrta Goæra Macédone|'in'âtra guèra]]<ref name=":25" />. A [[Batàggia de Pydna|bataja de Pydna]] a l'ha bèn mustràu i vantaggi du scistema di ''manipola'' rispettu aa falange<ref name=":12" />. A ògni moddu, in dabùn u se credde che u cuntribütu du Lucius Aemilius aa vito(r)ia inta tersa guèra macedune u nu secce stète gua(r)i impurtante: s'u fusse rivàu inti Balcâni in pò ciü tardi, u ré Perseus u sa(r)ea stètu batüu au mèximu dau [[Quintus Marcius Phylippus (cunsu(r)e du 186 a.C.)|Quintus Marcius Phylippus]]<ref>{{Çitta|Flaig, 2000|p. 137}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == === Scriti antìghi === * {{Çitta lìbbro|outô=Plütarcu|tìtolo=Βίοι Παράλληλοι|ànno=II seculu a.C|léngoa=GRC|cid=Plütarcu}} * {{Çitta lìbbro|outô=Polýbios|tìtolo=Ἱστορίαι|ànno=II seculu a.C|léngoa=GRC|cid=Polýbios}} * {{Çitta lìbbro|outô=Velleius Paterculus|tìtolo=Historia Romana|url=https://books.google.com/books?id=ERwTAAAAQAAJ|ànno=I seculu a.C.|léngoa=LA|cid=Velleius Paterculus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Epistulae ad Atticum|url=https://la.wikisource.org/wiki/Epistulae_(Marcus_Tullius_Cicero)/Epistulae_ad_Atticum|ànno=68-44 a.C|léngoa=LA|cid=Epistulae ad Atticum}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Brutus|url=https://la.wikisource.org/wiki/Brutus|ànno=46 a.C|léngoa=LA|cid=Brutus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=De finibus bonorum et malorum|url=https://la.wikisource.org/wiki/De_finibus_bonorum_et_malorum|ànno=45 a.C|léngoa=LA|cid=De finibus bonorum et malorum}} * {{Çitta lìbbro|outô=Marcus Tullius Cicero|tìtolo=Cato Maior de senectute|url=https://la.wikisource.org/wiki/Cato_maior_de_senectute|ànno=44 a.C|léngoa=LA|cid=Cato maior de senectute}} * {{Çitta lìbbro|outô=Titus Livius|tìtolo=Ab Urbe condita libri CXLII|ànno=27 a.C.-14 d.C|léngoa=LA|cid=Titus Livius}} * {{Çitta lìbbro|outô=Valerius Maximus|tìtolo=Factorum et dictorum memorabilium libri IX|ànno=31 d.C|léngoa=LA|cid=Valerius Maximus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Florus|tìtolo=Epitome Rerum Romanarum|url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_epitome-rerum-romanarum_florus-lucius-annaeus_1739|ànno=74-130 d.C. ca|léngoa=LA|cid=Florus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|url=https://en.wikisource.org/wiki/la:Naturalis%20Historia|ànno=77-79 d.C|léngoa=LA|cid=Pliniu u Veggiu}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sextus Julius Frontinus|tìtolo=Strategemata|url=https://la.wikisource.org/wiki/Strategemata|ànno=I seculu|léngoa=LA|cid=Frontinus}} * {{Çitta lìbbro|outô=Aulus Gellius|tìtolo=Noctes Atticae|url=https://la.wikisource.org/wiki/Noctes_Atticae|ànno=175-179 ca|léngoa=LA|cid=Gellius}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sextus Aurelius Victor|tìtolo=De Viris Illustribus|url=https://la.wikisource.org/wiki/De_Viris_Illustribus_(Sextus%3F)|ànno=IV seculu|léngoa=LA|cid=Aurelius Victor}} === Scrìti mudèrni === * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1893|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. I, 1|cid=Klebs, 1893}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1909|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. VI, 2|cid=Klebs, 1909}} * {{Çitta lìbbro|outô=Friedrich Münzer|tìtolo=Römische Adelsparteien und Adelsfamilien|url=https://archive.org/details/rmischeadelspa00mnuoft|ànno=1920|editô=J.B. Metzler|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|cid=Münzer, 1920}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1928|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. XIV, 1|cid=Klebs, 1928}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1931|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. IVA, 1|cid=Klebs, 1931}} * {{Çitta lìbbro|outô=Robert Broughton|tìtolo=Magistrates of the Roman Republic|ànno=1951|çitæ=New York|léngoa=EN|cid=Broughton, 1951}} * {{Çitta lìbbro|outô=Elimar Klebs|tìtolo=Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft|url=https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A4die_der_classischen_Altertumswissenschaft|ànno=1953|çitæ=Stuttgart|léngoa=DE|volùmme=Vul. XXII, 1|cid=Klebs, 1953}} * {{Çitta lìbbro|outô=Arkady Shofman|tìtolo=История античной Македонии [''Sto(r)ia da Macedònia antìga'']|url=http://annales.info/greece/makedon/mk_index.htm|ànno=1963|editô=Üniverscitè de Kazan|çitæ=Kazan|léngoa=RU|cid=Shofman, 1963}} * {{Çitta lìbbro|outô=Howard Hayes Scullard|tìtolo=Scipio Africanus. Soldier and Politician|url=https://archive.org/details/scipioafricanuss0000scul|ànno=1970|editô=NCROL|çitæ=Bristol|léngoa=EN|cid=Scullard, 1970|ISBN=08-014-0549-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sergey Sergeyevich Averintsev|tìtolo=Плутарх и античная биография [''Plütarcu e a biugrafìa antìga'']|ànno=1973|editô=Nauka|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Averintsev, 1973}} * {{Çitta lìbbro|outô=Graham Vincent Sumner|tìtolo=Orators in Cicero's Brutus: prosopography and chronology|url=https://archive.org/details/oratorsinciceros00grah|ànno=1973|editô=University of Toronto Press|çitæ=Toronto|léngoa=EN|cid=Sumner, 1973|ISBN=978-0-802-05281-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ilya Sholeimovich Shifman|tìtolo=Ганнибал [''Hannibal'']|ànno=1981|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Shifman, 1981}} * {{Çitta lìbbro|outô=E. Fedorova|tìtolo=Введение в латинскую эпиграфику [''Intrudusiùn a l'epigrafìa latìna'']|ànno=1982|editô=Üniverscitè Statâle de Musca|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Fedorova, 1982}} * {{Çitta lìbbro|outô=Natalia Nikolaevna Trukhina|tìtolo=Политика и политики «золотого века» Римской республики [''A pulitica e i pulitichi du "seculu d'ò(r)u" da Repübbrica rumâna'']|ànno=1986|editô=Üniverscitè Statâle de Musca|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Trukhina, 1986}} * {{Çitta lìbbro|outô=Theodor Mommsen|tìtolo=История Рима [''Sto(r)ia de Rumma'']|ànno=1997|editô=Fenice|çitæ=Rostov-na-Donu|léngoa=RU|volùmme=Vul. 2|ISBN=5-222-00047-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Egon Flaig|tìtolo=Von Romulus zu Augustus. Große Gestalten der römischen Republik|url=https://www.academia.edu/42918451/Lucius_Aemilius_Paulus_milit%C3%A4rischer_Ruhm_und_famili%C3%A4re_Gl%C3%BCcklosigkeit|ànno=2000|léngoa=DE|pp=131-146|capìtolo=Lucius Aemilius Paullus - militärischer Ruhm und familiäre Glücklosigkeit|cid=Flaig, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Sergey Kovalev|tìtolo=История Рима [''Sto(r)ia de Rumma'']|ànno=2002|editô=Poligon|çitæ=Musca|léngoa=RU|cid=Kovalev, 2002|ISBN=5-89173-171-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vladimir A. Kvashnin|tìtolo=Государственная и правовая деятельность Марка Порция Катона Старшего [''L'ativitè pulitica e giüridica du Marcus Porcius Cato u Veggiu'']|ànno=2004|editô=Rus’|çitæ=Vologda|léngoa=RU|cid=Kvashnin, 2004}} * {{Çitta lìbbro|outô=Oleg Yuryevich Klimov|tìtolo=Пергамское царство. Проблемы политической истории и государственного устройства [''U regnu de Pergamu. Prublemi de sto(r)ia pulitica e d'urganisasiùn du stàttu'']|ànno=2010|editô=Nestor-Istoriya|çitæ=San Pe(r)uburgu|léngoa=RU|cid=Klimov, 2010|ISBN=978-5-98187-475-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Yuly Tsirkin|tìtolo=История древней Испании [''Sto(r)ia da Spagna antìga'']|ànno=2011|editô=Nestor-Istoriya|çitæ=San Pe(r)uburgu|léngoa=RU|cid=Tsirkin, 2011|ISBN=978-5-98187-872-5}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrey Vladimirovich Vasilyev|curatô=Eduard D. Frolov|tìtolo=Политическая интрига и судебный процесс в античном мире [''Manövre pulitiche e prucessi legâli intu mundu antìgu'']|ànno=2015|léngoa=RU|pp=227-238|capìtolo=Судебные процессы над братьями Сципионами в 80-е годы II в. до н. э. [''I prucessi di frè Scipio inti ànni '80 du II seculu primma de Cristu'']|cid=Vasilyev, 2015}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://romanrepublic.ac.uk/person/1134/|tìtolo=AEMI1134 L. Aemilius (114) L. f. M. n. Paullus Macedonicus|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}} * {{Çitta web|url=https://topostext.org/people/10991|tìtolo=Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|léngoa=EN|vìxita=2026-08-04}} * {{Çitta lìbbro|outô=William Smith|tìtolo=A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology|url=https://quod.lib.umich.edu/m/moa/ACL3129.0003.001/162?rgn=full+text;view=image|ànno=1867|editô=Little, Brown and co.|çitæ=Boston|léngoa=EN|pp=154-155}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] 3orslrhppbwfkd48jvg1xs3ixph59do 0 33146 274654 274434 2026-10-09T16:56:43Z N.Longo 12052 /* Etê de méṡṡu */ + 274654 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi |Panorama = Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Borṡi miòn da-a vìa du santuâiu</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]], véggiu [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Borṡi e Veréssi |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-sopresción = Supresciùn |Data soppressione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1944 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00901310001/|tìtolo=Borgio in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-24}} |Aggiornamento abitanti = 31-12-2021 |var-denscitæ = Denscitê |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Borṡi'''{{#tag:ref|''Borṡi'' in [[Ver̭éssu|Veréssi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi: Verezzino-italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=30}}</ref>, ''Bòrzi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''Borsi'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrzi'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/borgio_verezzi-#borgio_verezzi-.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Borgio Verezzi|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-25}}</ref>.|group=n.}} (''Borgio'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in paìṡe [[Liguria|ligüre]] de 1.944 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u l'ha fêtu cumün pe sö cuntu fina a-u [[1933]], cuand'u l'è stêtu tacòn insemme a [[Ver̭éssu|Veréssi]] in-tu növu cumün de [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]]. == Geugrafìa == U paìṡe de Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, numme devöòn pe ciamâ tütte ste têre cianélle misce da vixìn a-a costa, méntre che de darê u se tröva a Valle, ch'a sajêva u valùn ch'u l'è stêtu scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Vèrsu punénte, u teritoriu de Borṡi u rìva fìn a-u Munte Grossu (299&nbsp;m), ch'u l'è misciu sciü-i cunfìn du sö cumün cun cuélli d[[u Tû]] e d[[a Prìa]], ch'i se incuntran in sciü-a vetta. Pe-i rién, vixìn a Borṡi u ghe passa u ciü inpurtante du cumün, u riàn de Butassàn, ch'u l'è lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri, che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn, marcandu ina votta i tèrmi de Borṡi cun Veréssi fra e Vaixélle e Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u ne vegne da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, dund'u se ghe caccia da-u véggiu mö<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mappa territoriale (2)'', p. 38}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2026-09-19|léngoa=IT}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]]<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-09-21}}</ref>. A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>. === Preistòja === U nu s'è truvòn di rèsti da preistòja propiu d'in-tu teritoriu de Borṡi ma, a ogni moddu, i nu mancan di sciti ṡà in-te cuéllu de [[Ver̭éssu|Veréssi]], da-e tante arme a-[[I Castelê (Ver̭éssu)|i Castelê]], paìṡe furtificòn da primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]]. === Etê rumâna === Rivòn u tenpu di rumâni, cumensòn da-a canpagna de cuncuista du cunsule [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]], du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia, u s'è fina cunbatüu ina bataggia in-ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], cu-a vitòja di rumâni<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. Alantùa ste têre i l'êan traversê da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe a Varavêa, pe sciurtî da Borṡi pasandu pe San Péi<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. Pe cuntru, cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]], du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], a l'è stêta traciâ a ''[[Via Julia Augusta]]'', fìn in San Péi a duvêva andâ ancùa aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, da Borṡi a tacâva cun di gîi sciü pe a valâ du Butassàn, fìn a [[Gura]], scartandu a Cravasoppa. Pe du rèstu, u paìṡe ciü vixìn alantùa u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. === Etê de méṡṡu === Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]], cumme u rèstu da [[Liguria|Ligüria]], ste têre i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Borṡi u l'è duncue intròn a fâ parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>. === Etê de méṡṡu === {{Seçión vêua}} === Etê cuntenpuranea === {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Borṡi}} === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>. * Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>. * Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>. == Posti d'interèsse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Fèste e fée == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1870|1871|Giovanni Battista Staricco||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 26}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1872|1877|Giuseppe Bergallo||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1878|1883|Giovanni Battista Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1884|1893|Bernardo Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1894|1895|Pietro Finocchio||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1896|1899|Carlo Leale||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1899|1912|Pietro Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1912|1914|Francesco De Vincenzi||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1914|1926|Giacomo Claudio Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1926|1931|Giacomo Claudio Staricco||[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestê]]|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1931|1932|Francesco Verdina||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1932|1933|Mario Gallarati||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == {{Seçión vêua}} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi]] [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a]] t0z11p0b31p6hr0ms78s0k86scegdp2 274689 274654 2026-10-10T10:52:07Z N.Longo 12052 /* Etê de méṡṡu */ + 274689 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi |Panorama = Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Borṡi miòn da-a vìa du santuâiu</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]], véggiu [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Borṡi e Veréssi |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-sopresción = Supresciùn |Data soppressione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1944 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00901310001/|tìtolo=Borgio in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-24}} |Aggiornamento abitanti = 31-12-2021 |var-denscitæ = Denscitê |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Borṡi'''{{#tag:ref|''Borṡi'' in [[Ver̭éssu|Veréssi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi: Verezzino-italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=30}}</ref>, ''Bòrzi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''Borsi'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrzi'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/borgio_verezzi-#borgio_verezzi-.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Borgio Verezzi|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-25}}</ref>.|group=n.}} (''Borgio'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in paìṡe [[Liguria|ligüre]] de 1.944 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u l'ha fêtu cumün pe sö cuntu fina a-u [[1933]], cuand'u l'è stêtu tacòn insemme a [[Ver̭éssu|Veréssi]] in-tu növu cumün de [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]]. == Geugrafìa == U paìṡe de Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, numme devöòn pe ciamâ tütte ste têre cianélle misce da vixìn a-a costa, méntre che de darê u se tröva a Valle, ch'a sajêva u valùn ch'u l'è stêtu scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Vèrsu punénte, u teritoriu de Borṡi u rìva fìn a-u Munte Grossu (299&nbsp;m), ch'u l'è misciu sciü-i cunfìn du sö cumün cun cuélli d[[u Tû]] e d[[a Prìa]], ch'i se incuntran in sciü-a vetta. Pe-i rién, vixìn a Borṡi u ghe passa u ciü inpurtante du cumün, u riàn de Butassàn, ch'u l'è lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri, che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn, marcandu ina votta i tèrmi de Borṡi cun Veréssi fra e Vaixélle e Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u ne vegne da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, dund'u se ghe caccia da-u véggiu mö<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mappa territoriale (2)'', p. 38}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2026-09-19|léngoa=IT}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]]<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-09-21}}</ref>. A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>. === Preistòja === U nu s'è truvòn di rèsti da preistòja propiu d'in-tu teritoriu de Borṡi ma, a ogni moddu, i nu mancan di sciti ṡà in-te cuéllu de [[Ver̭éssu|Veréssi]], da-e tante arme a-[[I Castelê (Ver̭éssu)|i Castelê]], paìṡe furtificòn da primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]]. === Etê rumâna === Rivòn u tenpu di rumâni, cumensòn da-a canpagna de cuncuista du cunsule [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]], du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia, u s'è fina cunbatüu ina bataggia in-ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], cu-a vitòja di rumâni<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. Alantùa ste têre i l'êan traversê da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe a Varavêa, pe sciurtî da Borṡi pasandu pe San Péi<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. Pe cuntru, cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]], du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], a l'è stêta traciâ a ''[[Via Julia Augusta]]'', fìn in San Péi a duvêva andâ ancùa aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, da Borṡi a tacâva cun di gîi sciü pe a valâ du Butassàn, fìn a [[Gura]], scartandu a Cravasoppa. Pe du rèstu, u paìṡe ciü vixìn alantùa u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. === Etê de méṡṡu === Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]], cumme u rèstu da [[Liguria|Ligüria]], ste têre i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Borṡi u l'è duncue intròn a fâ parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>. Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. A-i fratti, de prubabile, u l'è ligòn u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>. === Etê de méṡṡu === {{Seçión vêua}} === Etê cuntenpuranea === {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Borṡi}} === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>. * Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>. * Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>. == Posti d'interèsse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Fèste e fée == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1870|1871|Giovanni Battista Staricco||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 26}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1872|1877|Giuseppe Bergallo||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1878|1883|Giovanni Battista Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1884|1893|Bernardo Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1894|1895|Pietro Finocchio||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1896|1899|Carlo Leale||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1899|1912|Pietro Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1912|1914|Francesco De Vincenzi||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1914|1926|Giacomo Claudio Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1926|1931|Giacomo Claudio Staricco||[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestê]]|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1931|1932|Francesco Verdina||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1932|1933|Mario Gallarati||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == {{Seçión vêua}} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi]] [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a]] ii1z5rnvv19yu6tfo6u5sdkundksqhm 2 33260 274651 274606 2026-10-09T12:22:31Z S1880C 20449 274651 wikitext text/x-wiki Ciao tutti, son un zoeno che, comme sens’atro tanti de viatri, o l'à deçiso de apprende a lengua zeneise di nòstri vegi. Son attivo inta Wikipedia Ligure da-o meise de ottobre do 2026: preuvo delongo à ëse ben ben attento e preçiso co-i mæ edit, modifiche e traduçioin ma, essendo un studente pivetto, pòsso fâ erroî. Dæme unna man d’aggiutto se ne attreuvan, ne saiò delongo obrigou (e avvertîme, se voei, che tanto e correçioin son delongo boñe quande s'apprende una lengua neuva!). == Chi gh'é i mæ travaggi == * [[Lionel Messi]] * [[Paraggi]] * [[Lago de Garda]] * [[Vittoiale di Italien]] (incompleto) * [[O Secolo]] (incompleto) * [[Monte de Portofin]] * [[Ragusa (Croaçia)|Ragusa]] * [[Niccolò Mihanovich]] * [[Mattia Calandrelli]] f8avzf75ue6b8cfupjnr8od4ucjmp3p 3 33261 274650 274649 2026-10-09T12:21:14Z S1880C 20449 /* Benvegnûo */ Rispòsta 274650 wikitext text/x-wiki Salui e benvegnuo inta Wikipedia Ligure, a libera ençiclopedia scrita con l'agiutto de tutti! Ò visto che l'articolo che ti t'æ scrito in sciô Niccolò Mihanovich o l'é arrestou inte unna [[Utente:S1880C/Niccolò Mihanovich|pagina de preuve]]; se te peu servî unna man ghe demmo voentea un euggio, de mòddo da pubbricâlo tra e atre pagine da wiki. E graçie pe-a teu contribuçion, ''bona!'' [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 11:12, 2 òtô 2026 (CEST) :Ciao! Scì, defæti no accapiscio comme fâ pe pubricâla 😅 Tante graçie pe l'aggiutto e pe-o benvegnuo! [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 11:44, 2 òtô 2026 (CEST) ::Fæto, insemme a unn'eugiâ a-o testo; s'o te serve torna, pe cangiâ de titolo ti gh'æ da addeuviâ o pommello "Méscia", ti ô doviëisci vedde inta colònna "Struménti" in scia drita. [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 13:01, 2 òtô 2026 (CEST) ::Ciao, te daggo mi ascì o benvegnûo e te fasso i conplimenti pe-a pagina in sce Ragusa! Parlando di eroî da corêze: saieiva megio scrive inta teu pagina utente "Chi gh'é i mæ travaggi". Ti ghe l'é 'n nomme in zeneize pe no stâ a ciamâte S1880C? Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:59, 5 òtô 2026 (CEST) :::Graçie pe-a correçion! O mæ nomme in zeneise, à dî a veitæ, o l'é un piccin angoscioso / sccetto: o saiæ Giacomo, no unna gran cösa 😅 [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 12:40, 5 òtô 2026 (CEST) ::::E bravo Giacomo! Quande ti gh'aviæ tempo, saieiva bello avei anche 'na pagina in scio D'Annunzio! Salûi --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 15:13, 6 òtô 2026 (CEST) == Benvegnûo == Ciâo caiscimo, benvegnûo inta Wikipedia e salûi anche da mi! Me son permisso d'agiustâ dôe menuçie inta pagina che t'æ fæto, famme savei cöse ti ne pensi. ''Pe Zêna e pe Sàn Zórzo!'' [[Utente:Michæ.152|Michæ.152]] ([[Discûscioîn ûtente:Michæ.152|discuscioìn]]) 12:50, 9 òtô 2026 (CEST) :Ciao! Graçie pe-o benvegnuo e pe-e correçioin! Ò visto che t’æ cangiou o partiçipio passou do verbo '''guägnâ''' ascì: mi aiva addeuviou quelli presenti in sciô DEIZE: https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/vincere [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 14:21, 9 òtô 2026 (CEST) k9e8hjq3kqrgok7ptd6y8gr8t908zrp 274655 274650 2026-10-09T16:57:44Z Michæ.152 13747 /* Benvegnûo */ Rispòsta 274655 wikitext text/x-wiki Salui e benvegnuo inta Wikipedia Ligure, a libera ençiclopedia scrita con l'agiutto de tutti! Ò visto che l'articolo che ti t'æ scrito in sciô Niccolò Mihanovich o l'é arrestou inte unna [[Utente:S1880C/Niccolò Mihanovich|pagina de preuve]]; se te peu servî unna man ghe demmo voentea un euggio, de mòddo da pubbricâlo tra e atre pagine da wiki. E graçie pe-a teu contribuçion, ''bona!'' [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 11:12, 2 òtô 2026 (CEST) :Ciao! Scì, defæti no accapiscio comme fâ pe pubricâla 😅 Tante graçie pe l'aggiutto e pe-o benvegnuo! [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 11:44, 2 òtô 2026 (CEST) ::Fæto, insemme a unn'eugiâ a-o testo; s'o te serve torna, pe cangiâ de titolo ti gh'æ da addeuviâ o pommello "Méscia", ti ô doviëisci vedde inta colònna "Struménti" in scia drita. [[Utente:N.Longo|N.Longo]] ([[Discûscioîn ûtente:N.Longo|discuscioìn]]) 13:01, 2 òtô 2026 (CEST) ::Ciao, te daggo mi ascì o benvegnûo e te fasso i conplimenti pe-a pagina in sce Ragusa! Parlando di eroî da corêze: saieiva megio scrive inta teu pagina utente "Chi gh'é i mæ travaggi". Ti ghe l'é 'n nomme in zeneize pe no stâ a ciamâte S1880C? Alegri! --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 10:59, 5 òtô 2026 (CEST) :::Graçie pe-a correçion! O mæ nomme in zeneise, à dî a veitæ, o l'é un piccin angoscioso / sccetto: o saiæ Giacomo, no unna gran cösa 😅 [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 12:40, 5 òtô 2026 (CEST) ::::E bravo Giacomo! Quande ti gh'aviæ tempo, saieiva bello avei anche 'na pagina in scio D'Annunzio! Salûi --[[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 15:13, 6 òtô 2026 (CEST) == Benvegnûo == Ciâo caiscimo, benvegnûo inta Wikipedia e salûi anche da mi! Me son permisso d'agiustâ dôe menuçie inta pagina che t'æ fæto, famme savei cöse ti ne pensi. ''Pe Zêna e pe Sàn Zórzo!'' [[Utente:Michæ.152|Michæ.152]] ([[Discûscioîn ûtente:Michæ.152|discuscioìn]]) 12:50, 9 òtô 2026 (CEST) :Ciao! Graçie pe-o benvegnuo e pe-e correçioin! Ò visto che t’æ cangiou o partiçipio passou do verbo '''guägnâ''' ascì: mi aiva addeuviou quelli presenti in sciô DEIZE: https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/vincere [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 14:21, 9 òtô 2026 (CEST) ::Ciâo, graçie a ti! Alôa te domando scûza perché fòscia ò fæto 'n pö de ''over-correction'', no o saveiva chò-u DEIZE o dêuviésse a forma '''goägno''' pe-o partiçipio pasòu ascì... mi in cangio diggo "goâgnòu" cómme riportòu da-o [https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=vinto TIG] (inta grafîa unitâia che ti ti dêuvi o saieiva "'''guägnou'''" e defæti l'é atestòu a forma antîga "guagnao"). Comme ti sæ parlemmo tutti con de variante 'n pitìn diferénti l'ùnn-a da l'âtra e tante vòtte no gh'é davei de forme giuste e de âtre sbaliæ. ''Mea culpa''... rimetto e forme che t'àivi dêuviòu a-o prinçìpio :) [[Utente:Michæ.152|Michæ.152]] ([[Discûscioîn ûtente:Michæ.152|discuscioìn]]) 18:57, 9 òtô 2026 (CEST) fiz8dy4aluvx1nhxdgstrtdnvaqa78p 0 33275 274653 274620 2026-10-09T15:28:00Z S1880C 20449 Azzonto Stançia do mascheraio 274653 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] ("parente" dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto o Mussolini aspëtâ doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === === Stançia do mappamondo === === ''Zambracca'' === === Stançia da Leda === === Poggiölo de l'Apollino === === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] bd04wy5lfu95ty6slv098zy98pz816m 274658 274653 2026-10-09T17:06:18Z Arbenganese 12552 /* Stançia do ''mascheraio'' */ 'sto chi' comme pronomme demostrativo 274658 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] ("parente" dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto o Mussolini aspëtâ doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === === Stançia do mappamondo === === ''Zambracca'' === === Stançia da Leda === === Poggiölo de l'Apollino === === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] sndlluax9g3loyrnpysp3l5vmcal84a 274666 274658 2026-10-09T17:10:38Z Arbenganese 12552 /* Stançia do mascheraio */ oridinamento e scintasci 274666 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi,amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: son stæti addeuviæ, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do Parente, ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] ("parente" dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e dïsette vittöie de guæra. A colònna representante a vittöia da battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba de Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === === Stançia do mappamondo === === ''Zambracca'' === === Stançia da Leda === === Poggiölo de l'Apollino === === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] 2mmm3q5cun03galpfo7j2n50zfubto4 0 33287 274652 274648 2026-10-09T12:59:07Z S1880C 20449 Azzonto e caratteristiche tecniche 274652 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Biografia|inmàgine=Leo_Messi_Argentina_v_Egypt_7_July_2026-1.jpg|descriçión=Lionel Messi|nàscita=24 de zugno do 1987|paize=Argentiña|profesción=Zugou da ballon}}[[File:Firma_de_Lionel_Messi.svg|miniatura| Firma do Lionel Messi]] '''Lionel Andrés Messi Cuccittini''', dito Leo ([[Rosario|Rosäio]], a-i 24 de zugno do [[1987]]), o l'é un zugou de ballon [[Argentinn-a|argentin]], attaccante ò çentrocampista de l'[[Inter Miami]] de l'[[Major League Soccer|MLS]] [[Stati Unïi d'America|americaña]]. Co-a naçionale argentiña o l'à guägnou into [[2022]] a [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]], dond'o l'é arrivou segondo into [[2014]] e into [[2026]], e a [[Coppa America]] (a ciù importante competiçion americaña) into [[2021]] e into [[2024]]. Dito ''la Pulga'' ("a pruxa"), de za che a-o seu primmo provin co-o [[F.C. Barcelona|Barcelona]] o l'ea erto solo 148 cm<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/perche-messi-soprannominato-la-pulcepulga-soprannome/1rv7ne1oxvp161hgpwjcrkqlut|tìtolo=Perché Messi è soprannominato 'La Pulce'?|vìxita=28 aprile 2023}}</ref>, o l'é stæto de spesso paragonou a-o seu compatriota Diego Armando Maradona.<ref>{{Çitta web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/07/11/sports/worldcup/messi-vs-maradona.html|tìtolo=Messi vs. Maradona|dæta=11 luglio 2014|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/calcio/2015/05/07-407695/Calcio,+Maradona+o+Messi%3A+chi+%C3%A8+il+pi%C3%B9+grande%3F|tìtolo=Calcio, Maradona o Messi: chi è il più grande?|outô=Davide Palliggiano|dæta=7 maggio 2015|vìxita=14 luglio 2022}}</ref> Tegnuo pe un di coscì diti "GOAT" do ballon, saieiva à dî tra i ciù boin zugoei de ballon da stöia <ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-estero/2016/11/08-17222050/capello_i_migliori_della_storia_pel_maradona_e_messi/|tìtolo=Capello: «I migliori della storia? Pelè, Maradona e Messi»|dæta=8 novembre 2016|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/24-12-2022/lionel-messi-storia-4501621397294_preview.shtml?reason=unauthenticated&origin=http%3A%2F%2Fwww.gazzetta.it%2FCalcio%2FMondiali%2F24-12-2022%2Flionel-messi-storia-4501621397294.shtml|tìtolo=Lacrime, rabbia, magia: la storia del calciatore più forte di sempre|vìxita=28 aprile 2023}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/20943498/how-does-lionel-messi-stack-up-against-football-legends|tìtolo=How does Lionel Messi stack up against football legends?|outô=Dan Cairns|dæta=8 gennaio 2013|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.theguardian.com/football/poll/2012/mar/08/lionel-messi-greatest-footballer-all-time|tìtolo=Is Lionel Messi the greatest footballer of all time?|dæta=8 marzo 2012|vìxita=22 settembre 2014}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://bleacherreport.com/articles/1451934-lionel-messi-the-greatest-ever-yes-but-not-because-of-his-latest-record|tìtolo=Lionel Messi: The Greatest Ever? Yes, but Not Because of His Latest Record|vìxita=28 aprile 2023}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://time.com/6240741/messi-ronaldo-greatest-of-all-time-stats-comparison/|tìtolo=Messi's World Cup Win May Have Finally Crowned Him the GOAT|vìxita=28 aprile 2023}}</ref>, o l'é a-o primmo pòsto da lista di megio zugoei da stöia de l'[[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.iffhs.com/posts/4380}}</ref> O l'è anche o segondo marcatô con ciù ræ inta stöia do ballon, e o primmo inta stöia de naçionali sudamericañe do ballon.<ref>{{Çitta web|url=https://www.forbes.com/sites/bobbymcmahon/2020/02/23/lionel-messi-and-ronaldo-locked-in-battle-to-become-worlds-top--all-time-goalscorer/|tìtolo=Lionel Messi And Ronaldo Locked In Battle To Become World's All-Time Leading Scorer|outô=Bobby McMahon|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> Con 48 trofei offiçiæ guägnæ, o l'é o zugou ciù titolou da stöia <ref>{{Çitta web|url=https://www.sportitalia.it/2025/11/30/messi-sempre-piu-nella-storia-47esimo-trofeo-e-record-assoluto-di-assist/|tìtolo=Messi sempre più nella storia: 47esimo trofeo e record assoluto di assist|dæta=6 dicembre 2025}}</ref>. Pe de ciù, o possede o recòrd de ciù gòl marcæ in competiçioin offiçiæ tanto inte unna stagion sola (82 into 2011-2012) comme inte un anno solare (91 into 2012),<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/sport/calcio/2013/01/07/fotogalleria/il-2012-di-messi-91-gol-e-una-lunga-serie-di-record-1.36126522|tìtolo=Il 2012 di Messi: 91 gol e una lunga serie di record|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> e o l'à i recòrd de gòl (36) e assist (18) in finali de competiçioin offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sportskeeda.com/football/5-players-scored-goals-finals-ronaldo-messi|tìtolo=5 players who have scored the most goals in finals|outô=Shambhu Ajith|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> O l'òccupa anche o primmo pòsto comme megio ascistitô da stöia do ballon con 426 assist offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://sport.sky.it/calcio/cristiano-ronaldo-leo-messi-confronto?card=8}}</ref> Graçie a-i 35 trofei guägnæ a-o Barcelona, o l'é o zugou ciù titolou inta stöia do club catalan, pe-o quæ o possede i recòrd de presense, ræ e assist ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2018-2019/messi-the-player-with-most-honours-in-barca-history-fcbarcelona|tìtolo=Messi, the player with most honours in Barça history|dæta=13 agosto 2018}}</ref><ref name="primatista">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio_Estero/Liga/20-03-2012/messi-altro-record-storico-primatista-gol-barca-81693233552.shtml|tìtolo=Messi, tripletta e record storico. Primatista di gol nel Barça: 234!|outô=Emiliano Pozzoni|dæta=20 marzo 2012|vìxita=20 febbraio 2014}}</ref> Assemme a-i zugoei [[Luis Suárez]] e [[Neymar Jr.]] o l'à fæto parte do tridente (dito ''MSN'' da-e iniçiali di cognommi) con ciù gòl inta stöia do club<ref>{{Çitta web|url=http://www.repubblica.it/sport/2015/04/29/foto/barcellona_messi_neymar_e_suarez_102_gol_in_tre_e_record-113111374/1/#1|tìtolo=Messi, Neymar e Suarez, 102 gol in tre: è record|dæta=29 aprile 2015|vìxita=22 maggio 2015}}</ref> e do zeugo do ballon spagnòllo.<ref>{{Çitta web|url=http://www.marca.com/2015/05/30/futbol/equipos/barcelona/1433017425.html|tìtolo=La MSN bate todos los registros con 120 goles en una temporada|dæta=30 maggio 2015|vìxita=31 maggio 2015}}</ref> O Messi o l'é anche a-o primmo pòsto pe gòl e assist inta [[Primera División (Spagna)|Liga]], <ref name="messirecord">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Liga/22-11-2014/messi-record-253-gol-liga-tripletta-barcellona-siviglia-5-1-festa-10026366115.shtml|tìtolo=Messi record: 253 gol in Liga. Tripletta in Barcellona-Siviglia 5-1: è festa|dæta=22 novembre 2014|vìxita=22 novembre 2014}}</ref> e o l'à o recòrd assoluto de ræ (50 into 2011-12)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-alieno-record-del-77-infranto-50-goal-nella-liga-%C3%A8-il/blt8c64224a0bf5a69b|tìtolo=Messi alieno, record del 77' infranto: 50 goal nella Liga, è il massimo cannoniere in una singola stagione europea. E nel 2011/2012 sono 72...|vìxita=27 novembre 2022}}</ref> e assist (21 into 2019-20)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-fa-record-di-assist-nella-liga-21-superato-xavi/xqre0sp7xugi13jp9poprmpi7|tìtolo=Messi fa il record storico di assist nella Liga: 21, superato Xavi|vìxita=27 novembre 2022}}</ref> realizzæ inte unna stagion sola inti çinque prinçipæ campionæ [[UEFA|europëi]]. Co-a naçionale argentiña, co-a quæ o l'é a-o primmo pòsto pe presense, gòl e assist, o l'à parteçipou à ben sëi ediçioin da [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]], da-o [[2006]] a-o [[2026]], e à sette da [[Coppa America]], da-o [[2007]] a-o [[2024]]. À livello personâ, o l'à guägnou: eutto vòtte o [[Ballon d'Öo]], sëi vòtte a [[Scarpa d'Öo]], eutto vòtte o premio comme ciù bon zugou do mondo [[FIFA]],<ref name="8volteFIFA2">{{Çitta web|url=https://www.fifa.com/it/the-best-fifa-football-awards/articles/lionel-messi-recordo-argentina|tìtolo=I record internazionali raggiunti da Leo Messi|dæta=15 gennaio 2024|vìxita=12 giugno 2024}}</ref> træ vòtte quello [[UEFA]], çinque vòtte o premio de ciù bon ''playmaker'' do mondo [[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]]<ref>{{Çitta web|url=https://iffhs.com/awards/9}}</ref> e o l'é stæto elezzuo sëi vòtte World Player of the Year da revista [[Inghiltæra|ingleise]] World Soccer. == Caratteristiche tecniche == {{Çitaçión|O ballon o ghe s'incòlla a-o pê; mi ò visto grandi zugoei inta mæ vitta, ma mai nisciun con un contròllo de ballon comme quello de Messi.|Diego Armando Maradona}} [[Immaggine:Tiro Libre Messi (19153749690).jpg|miniatura|O Messi o tia un cäso a-o ballon inte un ''free-kick'' da semifinale da Coppa America 2015, contra a naçionale [[Paraguay|paraguaiaña]].]] Erto 180 cm e mancin da natua, o Messi o l'é un zugou tecnico e ben ben lesto<ref>('''<abbr>EN</abbr>''') ''[http://espn.go.com/espn/thelife/bodyshots/?guide=messi Lionel Messi's Speed and Agility - Fast As The Flea]'', in sce ''espn.go.com''. <small>URL consultou a-i 22 de settembre do 2014</small> <small>([https://web.archive.org/web/20141129073717/http://espn.go.com/espn/thelife/bodyshots/?guide=messi archiviou] a-i 29 de novembre do 2014)</small>.</ref>, con boniscime qualitæ de còntrollo de ballon e de acceleraçion. De talento inti cangi de direçion e into ''dribbling'', oscia e finte, o Leo o l'é tanto un ascistitô strabon comme un marcatô milia. Nasciou comme aa drita, o l'à fæto a primma e a segonda ponta ascì, e de vòtte fiña o trequartista e o regista;<ref>('''<abbr>EN</abbr>''') ''[https://www.theguardian.com/football/blog/2014/jul/05/argentina-belgium-leo-messi-world-cup Argentina build steadily around Lionel Messi but Belgium lack cohesion]'', in sce ''theguardian.com''. <small>URL consultou a-i 22 de settembre do 2014</small></ref> o ponto mascimo da seu carriera però o l'é arrivou into ròllo do fäso attaccante çentrale (ò "''falso nueve''" in spagnòllo) con l'allenatô [[Pep Guardiola]]. O Messi o l'é bon anche à interpretâ e vaise di "taggi" inta defeisa avversäia, attrovando coscì in mainea ciù façile a stradda do gòl. Pe de ciù, o l'é braviscimo tanto à tiâ i ''penalty'' comme à tiâ i ''free-kick''. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice NDL]] [[Categorîa:Vôxe con còdice BNF]] [[Categorîa:Vôxe con còdice BNE]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice LCCN]] [[Categorîa:Vôxe con còdice Europeana]] [[Categorîa:Vôxe con còdice SBN]] [[Categorîa:Vôxe con còdice ISNI]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P18 pægio in sce Wikidata]] [[Categorîa:Vôxe protètte parçialménte]] rbtcgsm71crkl093nk63udt7n0xmx6f 274660 274652 2026-10-09T17:06:50Z Michæ.152 13747 274660 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} {{Biografia|inmàgine=Leo_Messi_Argentina_v_Egypt_7_July_2026-1.jpg|descriçión=Lionel Messi|nàscita=24 de zugno do 1987|paize=Argentiña|profesción=Zugou da ballon}}[[File:Firma_de_Lionel_Messi.svg|miniatura| Firma do Lionel Messi]] '''Lionel Andrés Messi Cuccittini''', dito Leo ([[Rosario|Rosäio]], a-i 24 de zugno do [[1987]]), o l'é un zugou de ballon [[Argentinn-a|argentin]], attaccante ò çentrocampista de l'[[Inter Miami]] de l'[[Major League Soccer|MLS]] [[Stati Unïi d'America|americaña]]. Co-a naçionale argentiña o l'à guägno into [[2022]] a [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]], dond'o l'é arrivou segondo into [[2014]] e into [[2026]], e a [[Coppa America]] (a ciù importante competiçion americaña) into [[2021]] e into [[2024]]. Dito ''la Pulga'' ("a pruxa"), de za che a-o seu primmo provin co-o [[F.C. Barcelona|Barcelona]] o l'ea erto solo 148 cm<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/perche-messi-soprannominato-la-pulcepulga-soprannome/1rv7ne1oxvp161hgpwjcrkqlut|tìtolo=Perché Messi è soprannominato 'La Pulce'?|vìxita=28 aprile 2023}}</ref>, o l'é stæto de spesso paragonou a-o seu compatriota Diego Armando Maradona.<ref>{{Çitta web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/07/11/sports/worldcup/messi-vs-maradona.html|tìtolo=Messi vs. Maradona|dæta=11 luglio 2014|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/calcio/2015/05/07-407695/Calcio,+Maradona+o+Messi%3A+chi+%C3%A8+il+pi%C3%B9+grande%3F|tìtolo=Calcio, Maradona o Messi: chi è il più grande?|outô=Davide Palliggiano|dæta=7 maggio 2015|vìxita=14 luglio 2022}}</ref> Tegnuo pe un di coscì diti "GOAT" do ballon, saieiva à dî tra i ciù boin zugoei de ballon da stöia <ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-estero/2016/11/08-17222050/capello_i_migliori_della_storia_pel_maradona_e_messi/|tìtolo=Capello: «I migliori della storia? Pelè, Maradona e Messi»|dæta=8 novembre 2016|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/24-12-2022/lionel-messi-storia-4501621397294_preview.shtml?reason=unauthenticated&origin=http%3A%2F%2Fwww.gazzetta.it%2FCalcio%2FMondiali%2F24-12-2022%2Flionel-messi-storia-4501621397294.shtml|tìtolo=Lacrime, rabbia, magia: la storia del calciatore più forte di sempre|vìxita=28 aprile 2023}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/20943498/how-does-lionel-messi-stack-up-against-football-legends|tìtolo=How does Lionel Messi stack up against football legends?|outô=Dan Cairns|dæta=8 gennaio 2013|vìxita=18 novembre 2016}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.theguardian.com/football/poll/2012/mar/08/lionel-messi-greatest-footballer-all-time|tìtolo=Is Lionel Messi the greatest footballer of all time?|dæta=8 marzo 2012|vìxita=22 settembre 2014}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://bleacherreport.com/articles/1451934-lionel-messi-the-greatest-ever-yes-but-not-because-of-his-latest-record|tìtolo=Lionel Messi: The Greatest Ever? Yes, but Not Because of His Latest Record|vìxita=28 aprile 2023}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://time.com/6240741/messi-ronaldo-greatest-of-all-time-stats-comparison/|tìtolo=Messi's World Cup Win May Have Finally Crowned Him the GOAT|vìxita=28 aprile 2023}}</ref>, o l'é a-o primmo pòsto da lista di megio zugoei da stöia de l'[[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.iffhs.com/posts/4380}}</ref> O l'è anche o segondo marcatô con ciù ræ inta stöia do ballon, e o primmo inta stöia de naçionali sudamericañe do ballon.<ref>{{Çitta web|url=https://www.forbes.com/sites/bobbymcmahon/2020/02/23/lionel-messi-and-ronaldo-locked-in-battle-to-become-worlds-top--all-time-goalscorer/|tìtolo=Lionel Messi And Ronaldo Locked In Battle To Become World's All-Time Leading Scorer|outô=Bobby McMahon|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> Con 48 trofei offiçiæ guägni, o l'é o zugou ciù titolou da stöia <ref>{{Çitta web|url=https://www.sportitalia.it/2025/11/30/messi-sempre-piu-nella-storia-47esimo-trofeo-e-record-assoluto-di-assist/|tìtolo=Messi sempre più nella storia: 47esimo trofeo e record assoluto di assist|dæta=6 dicembre 2025}}</ref>. Pe de ciù, o possede o recòrd de ciù gòl marcæ in competiçioin offiçiæ tanto inte unna stagion sola (82 into 2011-2012) comme inte un anno solare (91 into 2012),<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/sport/calcio/2013/01/07/fotogalleria/il-2012-di-messi-91-gol-e-una-lunga-serie-di-record-1.36126522|tìtolo=Il 2012 di Messi: 91 gol e una lunga serie di record|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> e o l'à i recòrd de gòl (36) e assist (18) in finali de competiçioin offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sportskeeda.com/football/5-players-scored-goals-finals-ronaldo-messi|tìtolo=5 players who have scored the most goals in finals|outô=Shambhu Ajith|vìxita=17 agosto 2022}}</ref> O l'òccupa anche o primmo pòsto comme megio ascistitô da stöia do ballon con 426 assist offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://sport.sky.it/calcio/cristiano-ronaldo-leo-messi-confronto?card=8}}</ref> Graçie a-i 35 trofei guägni a-o Barcelona, o l'é o zugou ciù titolou inta stöia do club catalan, pe-o quæ o possede i recòrd de presense, ræ e assist ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2018-2019/messi-the-player-with-most-honours-in-barca-history-fcbarcelona|tìtolo=Messi, the player with most honours in Barça history|dæta=13 agosto 2018}}</ref><ref name="primatista">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio_Estero/Liga/20-03-2012/messi-altro-record-storico-primatista-gol-barca-81693233552.shtml|tìtolo=Messi, tripletta e record storico. Primatista di gol nel Barça: 234!|outô=Emiliano Pozzoni|dæta=20 marzo 2012|vìxita=20 febbraio 2014}}</ref> Assemme a-i zugoei [[Luis Suárez]] e [[Neymar Jr.]] o l'à fæto parte do tridente (dito ''MSN'' da-e iniçiali di cognommi) con ciù gòl inta stöia do club<ref>{{Çitta web|url=http://www.repubblica.it/sport/2015/04/29/foto/barcellona_messi_neymar_e_suarez_102_gol_in_tre_e_record-113111374/1/#1|tìtolo=Messi, Neymar e Suarez, 102 gol in tre: è record|dæta=29 aprile 2015|vìxita=22 maggio 2015}}</ref> e do zeugo do ballon spagnòllo.<ref>{{Çitta web|url=http://www.marca.com/2015/05/30/futbol/equipos/barcelona/1433017425.html|tìtolo=La MSN bate todos los registros con 120 goles en una temporada|dæta=30 maggio 2015|vìxita=31 maggio 2015}}</ref> O Messi o l'é anche a-o primmo pòsto pe gòl e assist inta [[Primera División (Spagna)|Liga]], <ref name="messirecord">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Liga/22-11-2014/messi-record-253-gol-liga-tripletta-barcellona-siviglia-5-1-festa-10026366115.shtml|tìtolo=Messi record: 253 gol in Liga. Tripletta in Barcellona-Siviglia 5-1: è festa|dæta=22 novembre 2014|vìxita=22 novembre 2014}}</ref> e o l'à o recòrd assoluto de ræ (50 into 2011-12)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-alieno-record-del-77-infranto-50-goal-nella-liga-%C3%A8-il/blt8c64224a0bf5a69b|tìtolo=Messi alieno, record del 77' infranto: 50 goal nella Liga, è il massimo cannoniere in una singola stagione europea. E nel 2011/2012 sono 72...|vìxita=27 novembre 2022}}</ref> e assist (21 into 2019-20)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-fa-record-di-assist-nella-liga-21-superato-xavi/xqre0sp7xugi13jp9poprmpi7|tìtolo=Messi fa il record storico di assist nella Liga: 21, superato Xavi|vìxita=27 novembre 2022}}</ref> realizzæ inte unna stagion sola inti çinque prinçipæ campionæ [[UEFA|europëi]]. Co-a naçionale argentiña, co-a quæ o l'é a-o primmo pòsto pe presense, gòl e assist, o l'à parteçipou à ben sëi ediçioin da [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]], da-o [[2006]] a-o [[2026]], e à sette da [[Coppa America]], da-o [[2007]] a-o [[2024]]. À livello personâ, o l'à guägno: eutto vòtte o [[Ballon d'Öo]], sëi vòtte a [[Scarpa d'Öo]], eutto vòtte o premio comme ciù bon zugou do mondo [[FIFA]],<ref name="8volteFIFA2">{{Çitta web|url=https://www.fifa.com/it/the-best-fifa-football-awards/articles/lionel-messi-recordo-argentina|tìtolo=I record internazionali raggiunti da Leo Messi|dæta=15 gennaio 2024|vìxita=12 giugno 2024}}</ref> træ vòtte quello [[UEFA]], çinque vòtte o premio de ciù bon ''playmaker'' do mondo [[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]]<ref>{{Çitta web|url=https://iffhs.com/awards/9}}</ref> e o l'é stæto elezzuo sëi vòtte World Player of the Year da revista [[Inghiltæra|ingleise]] World Soccer. == Caratteristiche tecniche == {{Çitaçión|O ballon o ghe s'incòlla a-o pê; mi ò visto grandi zugoei inta mæ vitta, ma mai nisciun con un contròllo de ballon comme quello de Messi.|Diego Armando Maradona}} [[Immaggine:Tiro Libre Messi (19153749690).jpg|miniatura|O Messi o tia un cäso a-o ballon inte un ''free-kick'' da semifinale da Coppa America 2015, contra a naçionale [[Paraguay|paraguaiaña]].]] Erto 180 cm e mancin da natua, o Messi o l'é un zugou tecnico e ben ben lesto<ref>('''<abbr>EN</abbr>''') ''[http://espn.go.com/espn/thelife/bodyshots/?guide=messi Lionel Messi's Speed and Agility - Fast As The Flea]'', in sce ''espn.go.com''. <small>URL consultou a-i 22 de settembre do 2014</small> <small>([https://web.archive.org/web/20141129073717/http://espn.go.com/espn/thelife/bodyshots/?guide=messi archiviou] a-i 29 de novembre do 2014)</small>.</ref>, con boniscime qualitæ de còntrollo de ballon e de acceleraçion. De talento inti cangi de direçion e into ''dribbling'', oscia e finte, o Leo o l'é tanto un ascistitô strabon comme un marcatô milia. Nasciou comme aa drita, o l'à fæto a primma e a segonda ponta ascì, e de vòtte fiña o trequartista e o regista;<ref>('''<abbr>EN</abbr>''') ''[https://www.theguardian.com/football/blog/2014/jul/05/argentina-belgium-leo-messi-world-cup Argentina build steadily around Lionel Messi but Belgium lack cohesion]'', in sce ''theguardian.com''. <small>URL consultou a-i 22 de settembre do 2014</small></ref> o ponto mascimo da seu carriera però o l'é arrivou into ròllo do fäso attaccante çentrale (ò "''falso nueve''" in spagnòllo) con l'allenatô [[Pep Guardiola]]. O Messi o l'é bon anche à interpretâ e vaise di "taggi" inta defeisa avversäia, attrovando coscì in mainea ciù façile a stradda do gòl. Pe de ciù, o l'é braviscimo tanto à tiâ i ''penalty'' comme à tiâ i ''free-kick''. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Vôxe biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice NDL]] [[Categorîa:Vôxe con còdice BNF]] [[Categorîa:Vôxe con còdice BNE]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice LCCN]] [[Categorîa:Vôxe con còdice Europeana]] [[Categorîa:Vôxe con còdice SBN]] [[Categorîa:Vôxe con còdice ISNI]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P18 pægio in sce Wikidata]] [[Categorîa:Vôxe protètte parçialménte]] aoubea8pb5pj5z49i5v7mp7ypavizv8 3 33288 274688 2026-10-10T10:44:22Z M7 72 M7 o/a l'à mesciòu a pàgina [[Discûscioîn ûtente:Andrei Stroe]] a [[Discûscioîn ûtente:SlartibartfastT]]: Paggina mesciâ aotomaticamente durante a rinommina de l'utente "Andrei Stroe" a "SlartibartfastT" 274688 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Discûscioîn ûtente:SlartibartfastT]] cf2u4z5ogybhzt5vv6z0m6ue75wfxkh 0 33289 274695 2026-10-10T11:54:53Z N.Longo 12052 + rdr 274695 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Bonesàire]] b299w76u1320cef08xx029s2d9skb9m 0 33290 274696 2026-10-10T11:55:10Z N.Longo 12052 + rdr 274696 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Bonesàire]] b299w76u1320cef08xx029s2d9skb9m