Ratto

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ratto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2012</id>
    <revision>
      <id>274703</id>
      <parentid>274700</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>mìssa in ciæo, - abrétio</comment>
      <origin>274703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="834" sha1="88ohoyvwk35eug6alk1kl52snfvg2lh" xml:space="preserve">[[File:House_mouse.jpg|thumb|250px|right|In ràtto comùn (''[[Mus musculus]]'')]]
[[File:Van gogh-two rats-f177.jpg|thumb|In dipìnto de ràtti do [[Vincent van Gogh]] (1884)]]
'''Ràtto''' o l'é o nómme comùn dêuviòu pe ciamâ de spêce de roditoî, i [[Mammalia|mamìferi]] ch'én conpréixi inte l'órdine di [[Rodentia]]. I ràtti én di roditoî picìn, caraterizæ da 'n môro apisûo, da 'na côa con de scàgge ch'a l'é lónga cómme o còrpo e da 'n tàscio de riproduçión ch'o l'é ciutòsto èrto. Fra e qualitæ ciù conosciûe de ràtti gh'é o [[ràtto da téiti]] (''Rattus rattus''), o [[ràtto da conìggio]] (''Rattus norvegicus'') e o [[ràtto de canpàgna]] (''Microtus arvalis'').

== Descriçion ==
{{Clear}}

== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Mammalia]]</text>
      <sha1>88ohoyvwk35eug6alk1kl52snfvg2lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bonesàire</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3922</id>
    <revision>
      <id>274701</id>
      <parentid>274694</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>/* Binelàggi */ +</comment>
      <origin>274701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14998" sha1="eqdz09d0ixubgn7b33y0lgib0dzokg6" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bonesàire
|Nome ufficiale = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{Es}} ''Ciudad Autónoma de Buenos Aires''&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
|Panorama = Montaje de la Ciudad de Buenos Aires.png
|Didascalia = In âto da-a mancìnna: a [[Casa Rosada]], panoràmma do Microcentro, l'[[Edifìçio Kavanagh]], plaza del Congreso, l'[[Obelìsco de Bonesàire|obelìsco]], vìsta da [[A Bócca|Bócca]] e [[Puerto Madero]]
|Stato = ARG
|Grado amministrativo = 1
|Tipo = çitæ outònoma
|Capoluogo = 
|Amministratore locale = [[Jorge Macri]]
|Partito = [[Propuesta Republicana|PRO]]
|Data elezione = 07-12-2023
|Data istituzione = 2-3 de frevâ do [[1536]] &lt;small&gt;(fondâ da [[Pedro de Mendoza]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;11 de zùgno do [[1580]] &lt;small&gt;(fondâ da [[Juan de Garay]])&lt;/small&gt;
|Abitanti = 3121707
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/censo2022_indicadores_demograficos.pdf|tìtolo=Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2022. Resultados definitivos|outô=INDEC|dæta=Novénbre 2023|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}
|Aggiornamento abitanti = 2022
|Sottodivisioni = 15 [[Comùn de Bonesàire|comùn]] (''comunas'')&lt;br /&gt;48 [[Quartê de Bonesàire|quartê]] (''barrios'')
|Divisioni confinanti = {{AR-B}}
|Nome abitanti = [[Porteño|porteñi]]
|Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]]
|PIL = 235,6 miliàrdi de $ (2023)&lt;ref name=&quot;Tellusant&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_arg.pdf|tìtolo=TelluBase—Argentina Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|outô=Tellusant|léngoa=EN|vìxita=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;
|PIL procapite = 15.200&amp;nbsp;$ (2023)&lt;ref name=&quot;Tellusant&quot; /&gt;
|Parlamentari = 25 deputæ&lt;br /&gt;3 senatoî
|Soprannome = ''Baires''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/|tìtolo=5 cosas que tienes que ver en Buenos aires|dæta=2023-03-07|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;''La reina del Plata''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Claudio Corsalini|dæta=2017-02-04|tìtolo=En la 'Reina del Plata', sólo el 3% de las calles tiene nombre de mujer|revìsta=Perfil|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10|url=https://web.archive.org/web/20171201103329/http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Colin M. Lewis|tìtolo=Argentina: A Short History|ànno=2002|editô=Oneworld Publications|çitæ=Oxford|léngoa=EN|ISBN=1-85168-300-3}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;''La París de Sudamérica''&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Toby Green|dæta=2001-02-04|tìtolo=The Paris of South America|revìsta=The Independent|léngoa=EN|vìxita=2026-10-10|url=https://web.archive.org/web/20200609202918/https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html}}&lt;/ref&gt;
|Immagine localizzazione = Autonomous City of Buenos Aires in Argentina.svg
|Mappa = Ciudad Autónoma de Buenos Aires - localización en Argentina 2.svg
|Didascalia mappa = Poxiçión de Bonesàire inte l'Argentìnn-a
}}
'''Bonesàire''' (''Buenos Aires'' in [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]) a l'é a [[capitâle]] e a [[çitæ]] ciù grànde de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]], co-ina popolaçión de 3.121.707 abitànti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;. I seu nómmi ofiçiæ én '''Çitæ de Bonesàire''' (''Ciudad de Buenos Aires'') ò '''Çitæ outònoma de Bonesàire''' (''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'') e, pe de ciù, a l'êa dîta a '''Capitâle Federâle''' (''Capital Federal'') ascì, pò-u fæto d'êse a sêde do [[Govèrno de l'Argentìnn-a|govèrno naçionâle]]. I seu abitànti én ciamæ i [[porteño|''porteñi'']].

== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Satellite image of Buenos Aires, Argentina - December 19, 2014.jpg|sinistra|miniatura|Bonesàire amiâ da-o satèlite]]
A çitæ a se trêuva in sce 'n terén ciàtto de 19,4&amp;nbsp;km da nòrd a sùd e de 17,9&amp;nbsp;km in direçión levànte-ponénte, in sciâ rîva drîta do [[Río de la Plata]] (&quot;sciùmme de l'argénto&quot;), e a gh'à 'na superfìcce de 208&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Divîza inte 48 quartê (''barrios''), a gh'à 'na popolaçión de 3.121.707 abitànti (2022)&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;, ch'a mónta a 13.971.006 pigiàndo in conscideraçión a seu ària urbànn-a&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/c2022_tp_est_c2.xlsx|tìtolo=Cuadro 2. Total del país. Total de población, densidad y superficie - Ciudad Autónoma de Buenos Aires (205.9 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) y 24 Partidos del Gran Buenos Aires (3,773.3 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)|outô=INDEC|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;.

A çitæ a no fa pàrte da [[provìnsa de Bonesàire]]: a l'é indipendénte comme Çitæ Outònoma. O confìn tra a çitæ capitâle e a provìnsa de Bonesàire o l'é marcòu da l'''Avenida General Paz'', in'outostràdda ch'a fa da çirconvalaçión a-a çitæ, e da-o [[Riachuelo]]. A se trêuva a 5&amp;nbsp;km de distànsa da-a çitæ industriâle de [[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]].

== Stöia ==
Bonesàire a l'é stæta fondâ 'na primma vòtta da-o spagnòllo [[Pedro de Mendoza]] a-i 2 de frevâ do [[1536]] co-o nomme de ''Ciudad del Espíritu Santo y Puerto de Santa María del Buen Ayre'' (&quot;Çitæ do Spìrito Sànto e Pòrto de Sànta Màia da Bónn-a Âia&quot;). Dòppo a destruçión do prìmmo céntro, a segónda e definitîva fondaçión a l'é stæta fæta pe màn de [[Juan de Garay]] do [[1580]], co-o nomme de ''Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de los Bonesàire'' (&quot;Çitæ da Santìscima Trinitæ e Pòrto de Nòstra Scignôa da Bónn-a Âia&quot;). Inti prìmmi ténpi a l'ocupâva 2,3 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; e gh'avéiva 63 abitànti.

Into [[1810]] a çitæ a l'é stæta o pòsto dónde a génte do [[Río de la Plata]] a l'à fæto o seu prìmmo govèrno patriòtico, antiçipàndo l'indipendénsa ch'a saiéiva stæta òtegnûa do [[1816]] a [[San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)|San Miguel de Tucumán]].

Bonesàire a l'é cangiâ do tùtto inta segónda meitæ do [[XIX secolo|sécolo XIX]], con l'arîvo de 'na fòrte inmigraçión soviatùtto spagnòlla e italiànn-a, ma ànche tedésca, polàcca, rùscia e mediorientâle; favorîa da-e condiçioìn de povertæ in Euròpa e da-a polìtica argentìnn-a ch'a l'avéiva de bezéugno de mandêuvia.

Do [[1887]] i italién raprezentâvan o 60,4% de l'inmigraçión totâle, ma dapeu a percentoâle a s'é amermâ con l'arîvo de ciù spagnòlli.

A-a fìn do sécolo, Bonesàire a l'à vìsto ànche o svilùppo do pòrto, co-o megioaménto de instalaçioìn portoâli e feroviâie. Coscì vêgne formòu o quartê de ''[[La Boca]]'', abitòu pi-â ciù pàrte da mainæ zenéixi emigræ. A seu prezénsa a l'à influensòu a parlâ popolâre da çitæ, l'architetûa do quartê e ànche o [[Football argentin|Football argentìn]], ch'o gh'à 'na squàddra ciamâ [[Boca Juniors]] ch'a gh'à o nomiâgio de ''Xeneizes'', sàiva a dî i &quot;Zenéixi&quot;.

== Abitànti ==
Insémme a-a seu àrea metropolitànn-a, dîta a ''Gran Buenos Aires'', co-i seu 16.366.641 ([[2022]])&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Región Metropolitana: Ciudad Autónoma de Buenos Aires y 39 partidos de la provincia de Buenos Aires (2022)|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/censo2022_rmba.pdf|dæta=Seténbre 2024|editô=INDEC|léngoa=ES|pp=7-10|ISBN=978-950-896-676-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.indec.gob.ar/uploads/informesdeprensa/mercado_trabajo_eph_3trim241364F3C2B4.pdf|tìtolo=Mercado de trabajo. Tasas e indicadores socioeconómicos (EPH)|outô=INDEC|dæta=2024-12-18|léngoa=ES|p=17}}&lt;/ref&gt; a l'é a segónda çitæ do Sudamérica, e un di ciù inportànti çéntri urbén do móndo.

== Coltûa ==
[[Immaggine:Buenos Aires-ColonTeatre-P3050009.jpg|thumb|O Teatro Colón, un di tiâtri d'òpera ciù inportànti a-o móndo|sinistra]]
Bonesaire a l'é ascì o çentro colturâle ciù inportànte de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]] e un di ciù atîvi de l'[[America Latinn-a|América Latìnn-a]], cómme se peu védde da-a grande quantitæ de muzêi, tiâtri, bibliotêche e universcitæ. Pe de ciù, a l'é stæta deciarâ da l'[[UNESCO]] &quot;Çitæ do design&quot; do 2005.

In eleménto tìpico da coltûa da çitæ o l'é o [[tango|tàngo]]. Nasciûo pròpio a Bonesàire o tàngo o l'atrêuva e seu réixe inta mescciûa de génte che abitâvan inta çitæ in sciâ fìn de l'800 e a-o prinçìpio do '900.

== Economîa ==
O setô econòmico ciù svilupòu o l'é quello di servìççi, mentrò-u segóndo o l'é quéllo da manifatûa. Bonesàire a l'é a capitâle polìtica ma ànche econòmica de l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]].

== Aministraçión ==
=== Binelàggi ===
Bonesàire a l'é abinelâ co-e çitæ chi aprêuvo&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060627170429/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/docs/convenios_hermanamientos.pdf?menu_id=14807|tìtolo=Lista de hermanamientos y convenios|léngoa=ES|vìxita=2026-10-11}}&lt;/ref&gt;:
{{Colonne}}
* {{Binelàggio|ISR|Tel Aviv|1958}}
* {{Binelàggio|ESP|Càdiçe|1975}}&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160313030244/http://www.femp.es/index.php/femp/content/download/4999/42127/file/070202%20con%20latinoam%C3%A9rica.pdf|tìtolo=Relación de ciudades hermanadas con Latinoamérica|léngoa=ES|vìxita=2026-10-11}}&lt;/ref&gt; 
* {{Binelàggio|ESP|Madrid|1975}}
* {{Binelàggio|URY|Montevideo|1975}}
* {{Binelàggio|ESP|Sevìggia|1976|Seviggia}}
* {{Binelàggio|USA|Miami|1978}}
* {{Binelàggio|ESP|Oviedo|1982}}
* {{Binelàggio|VEN|Caracas|1982}}
* {{Binelàggio|PER|Lìmma|1983|Limma}}
* {{Binelàggio|ESP|Barçelónn-a|1985}}; [[1990]] 
* {{Binelàggio|BRA|Brasilia|1986}}; [[1997]] 
* {{Binelàggio|PER|Cuzco|1986}}
* {{Binelàggio|COL|Bogotá|1987}}
* {{Binelàggio|ESP|Guadix|1987}}
* {{Binelàggio|ITA|Rómma|1987|Romma}}
* {{Binelàggio|SYR|Damàsco|1989|Damasco}}
* {{Binelàggio|SRB|Belgràddo|1990|Belgraddo}}
* {{Binelàggio|RUS|Mósca|1990|Mosca (çittæ)}}
* {{Binelàggio|JPN|Osaka|1990}}
* {{Binelàggio|NLD|Rotterdam|1990}}
* {{Binelàggio|FRA|Tolôza|1990}}
* {{Binelàggio|ITA|Nàpoli|1991|Napoli}}
* {{Binelàggio|CHN|Pechìn|1991|Pechin}}; [[1993]] 
* {{Binelàggio|DOM|Santo Domingo|1991}}
* {{Binelàggio|ITA|Zêna|1991|Zena}}
* {{Binelàggio|GRC|Atêne|1992|Atene}}
* {{Binelàggio|ESP|Bilbao|1992}}
* {{Binelàggio|PRT|Lisbónn-a|1992|Lisbonn-a}}
* {{Binelàggio|EGY|O Càiro|1992|O Cairo}}
* {{Binelàggio|CZE|Praga|1992}}
* {{Binelàggio|CHL|Santiago do Cîle|1992|Santiago do Cile}}
* {{Binelàggio|KOR|Seoul|1992}}
* {{Binelàggio|ESP|Vigo|1992}}
* {{Binelàggio|UKR|Kiev|1993}}
* {{Binelàggio|DEU|Berlìn|1994|Berlin}}&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080226220715/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/docs/berlin_buenos_aires_convenio_de_cooperacion_2.pdf|tìtolo=Ley N.º 682|léngoa=ES|vìxita=2026-10-11}}&lt;/ref&gt; 
* {{Binelàggio|BRA|Porto Alegre|1995}}
* {{Binelàggio|MEX|Guadalajara|1996}}
* {{Binelàggio|BRA|Rio de Janeiro|1996}}
* {{Binelàggio|MEX|Çitæ do Méscico|1997|Çittæ do Méscico}}
{{Colonne spezza}}
* {{Binelàggio|ITA|Milàn|1998|Milan}}
* {{Binelàggio|CAN|Ottawa|1998|Milan}}
* {{Binelàggio|HRV|Zagàbria|1998|Zagabbria}}
* {{Binelàggio|FRA|Parìggi|1999|Pariggi}}
* {{Binelàggio|BRA|São Paulo|1999}}
* {{Binelàggio|ARM|Erevan|2000}}
* {{Binelàggio|HND|Tegucigalpa|2000}}
* {{Binelàggio|ITA|Lucca|2003}}
* {{Binelàggio|BOL|La Paz|2003}}&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210614185434/https://www.buenosaires.gob.ar/sites/gcaba/files/la_paz_buenos_aires_acta_de_intencion.pdf|tìtolo=2003 Acta de Intención La Paz - Buenos Aires|léngoa=ES|vìxita=2026-10-11}}&lt;/ref&gt; 
* {{Binelàggio|ITA|Ferâra|2004|Ferrara}}
* {{Binelàggio|POL|Varsavia|2004}}
* {{Binelàggio|THA|Bangkok|2006}}
* {{Binelàggio|ESP|Salamanca|2006}}
* {{Binelàggio|ESP|Almería|2008}}
* {{Binelàggio|ARG|Corrientes|2009|Corrientes (Argentinn-a)}}
* {{Binelàggio|MEX|Cuernavaca|2012}}
* {{Binelàggio|ITA|Palèrmo|2014|Palermo}}
* {{Binelàggio|URY|Colonia del Sacramento|2018}}
* {{Binelàggio|JPN|Tokyo|2018|Tòkyo}}
* {{Binelàggio|GTM|Mixco|2019}}
* {{Binelàggio|PRY|Asunción}}
* {{Binelàggio|COL|Barranquilla}}&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/http://www.elheraldo.com.co/ELHERALDO/BancoConocimiento/0/0buenosaires/0buenosaires.asp?CodSeccion=25|tìtolo=Buenos Aires y Barranquilla serán ciudades hermanas|léngoa=ES|vìxita=2026-10-11}}&lt;/ref&gt; 
* {{Binelàggio|PER|Aguas Calientes}}
* {{Binelàggio|ITA|Bèrgamo}}
* {{Binelàggio|ITA|Càggiai|4=Cagliari}}
* {{Binelàggio|ESP|Ceuta}}
* {{Binelàggio|ZAF|Çitæ do Câvo|4=Çittæ do Cavo}}
* {{Binelàggio|ISR|Geruzalèmme|4=Gerusalemme}}
* {{Binelàggio|CUB|L'Avànn-a|4=L'Avann-a}}
* {{Binelàggio|GBR|Lóndra|4=Londra}}
* {{Binelàggio|NIC|Managua}}
* {{Binelàggio|COL|Medellín}}
* {{Binelàggio|USA|Nêuva York|4=Neuva York}}
* {{Binelàggio|ECU|Quito}}
* {{Binelàggio|ISL|Reykjavík}}
* {{Binelàggio|CRI|San José}}
* {{Binelàggio|ESP|Santa Cruz de La Palma}}
* {{Binelàggio|ESP|Santiago de Compostela}}
* {{Binelàggio|BOL|Tarija}}
{{Colonne fine}}

== Comunicaçioìn ==
=== Stràdde ===
[[Immaggine:Buenos Aires-Av. 9 de julio.jpg|thumb|Vedûta de l'Avenida Nueve de Julio de néutte|sinistra]]
L'Avenida Nueve de Julio, sàiva a dî o &quot;Viâle 9 de Lùggio&quot;, co-i seu 140&amp;nbsp;m de larghéssa a l'é unn-a de stràdde ciù làrghe do móndo e a contêgne o scìnbolo da capitâle argentìnn-a, l'Obelìsco. Se conscìdera che l'Avenida Rivadavia a ségge a ciù lónga do móndo e, con ciù de 10&amp;nbsp;km de longhéssa, a l'atravèrsa tùtta a çitæ scinn'a-a periferîa.

=== Ferovîe e traspòrti pùblichi ===
Bonesàire a l'é ascì o pónto de confluénsa da ræ feroviâia argentìnn-a, che 'na vòtta a l'êa destéiza pe tùtto o Pàize ma che ancheu a l'é asæ degradâ dòppo a sêu privatizaçión.

A çitæ a gh'à l'ùnica metropolitànn-a de l'Argentìnn-a (dîta ''subteráneo'' òpû sôlo ''subte''), a prìmma do Sudamérica, ch'a lîga o çéntro con bén bén de quartê.

=== Ariopòrti ===
Bonesaire a l'é servîa da l'Aeropuerto Internacional Ministro Pistarini, ch'o l'òfre di xêui internaçionâli, a 35&amp;nbsp;km da-a çitæ ([[Ezeiza]]), e da l'Aeroparque Jorge Newbery, xêui drénto l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]] e l'[[Uruguay]], ch'o s'atrêuva inta çitæ da-arénte a-a stràdda ch'a va pi-â rîva do [[Río de la Plata]].

== Nòtte ==
&lt;references/&gt;

== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}

== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://buenosaires.gob.ar/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=ES|vìxita=2026-10-10}}
* {{Çitta web|url=https://turismo.buenosaires.gob.ar/|tìtolo=Scîto turìstico ofiçiâ|léngoa=EN, ES|vìxita=2026-10-10}}

{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Çittæ de l'Argentinn-a]]
[[Categorîa:Capitæ de Naçioîn]]</text>
      <sha1>eqdz09d0ixubgn7b33y0lgib0dzokg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muiun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5940</id>
    <revision>
      <id>274715</id>
      <parentid>255499</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dcosta</username>
        <id>486</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>274715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="899" sha1="srokav0xj3evxz00wtzn6ii558unje1" xml:space="preserve">O '''Muiun''' o l'è un animä fantastico, do quale demmo chi unna descriçion segundo quante cunta i vægi da a [[valadda do Ponçeivia
]].

== Aspetto ==
Se tratta de un [[serpente]], che comme grandessa o süpera de gran lunga tutte e bisce presenti in sce i nostri monti.
In despræxio da biologia positivista, o l'è consciderou ëse o mas-cio da lippua. Caratteristica a schenn-a coverta de pei.

== A spüssa de muiun ==
Questa bestia a segnala a sö presenza con un ödû nauseante dïto ''spüssa de muiun''. Anche in te questo caxo notemmo un contrasto con quante afferma a sciensa naturale moderna, che a l'attribuisce l'ödû a un funzo do genere ''Phallus''.

== I poteri funesti ==
Tutti i desgraziæ che han incontrou questo essere e l'han ammiou in ti œggi, no sun turnæ inderæ a contalo.

{{Tradiçioìn lìguri}}

[[Categorîa:Mitologia]]
[[Categorîa:Tradiçioìn da Ligùria]]</text>
      <sha1>srokav0xj3evxz00wtzn6ii558unje1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malgrat de Mar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8975</id>
    <revision>
      <id>274704</id>
      <parentid>259806</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>sort</comment>
      <origin>274704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3641" sha1="mkbaioqmdm52qrr083y9dsxvz18fz9q" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Malgrat de Mar
|Panorama = Malgrat de Mar 03.JPG
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panoràmma do céntro stòrico&lt;/div&gt;
|Stato = ESP
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Catalogna
|Divisione amm grado 2 = Barçelónn-a
|Amministratore locale = Joan Mercader
|Partito = PSC
|Data elezione = 2019
|Abitanti = 18772
|Note abitanti = 
|Aggiornamento abitanti = 2020
|Divisioni confinanti = [[Blanes]] ([[Provìnsa de Girona|GI]]), [[Palafolls]], [[Santa Susana]]
|Nome abitanti = {{Ca}} ''Malgratenc''&lt;br /&gt;{{Es}} ''malgratense''
|Patrono = [[Sàn Ròcco]]&lt;br /&gt;[[San Nichioso|Sàn Nicòlla de Bâri]]
|Raggruppamento = [[Maresme]]
}}
'''Malgrat de Mar''' (prononçiòu {{IPA|[məlˈɣɾad də ˈmaɾ]}} in [[Lengua catalann-a|catalàn]]) o l'é 'n [[Comun|comùn]] da [[Spagna|Spàgna]] de 18.772 abitànti, ch'o se trêuva inta [[Comunitæ outònome da Spàgna|comunitæ outònoma]] da [[Catalogna|Catalògna]], inta [[provìnsa de Barçelónn-a]].

== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Delta de La Tordera pagebanner.jpg|centro|miniatura|800x800px|A fôxe do riâ La Tordera]]

== Stöia ==
{{Seçión vêua}}

== Pòsti de interèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Iglesia de Sant Nicolau-Malgrat de Mar (9).jpg|A gêxa de Sàn Nicòlla
Immaggine:Ermita de Santa Rita - Malgrat de Mar.JPG|A gêxétta de Sànta Rìtta
Immaggine:Mines de Can Plomeres, mina Angelita , Ayuntamiento de Malgrat, Archivo Ayuntamiento de Malgrat 01.png|A minêa de Can Plomeres, [[1910]]
&lt;/gallery&gt;
=== Architetûe religiôze ===
* Gêxa de Sàn Nicòlla
* Gêxa de Sànta Rìtta

=== Architetûe civîli ===
* Palàçio do moniçìpio
* Tôre de l'Esquena

== Coltûa ==
{{Seçión vêua}}

== Economîa ==
{{Seçión vêua}}

== Manifestaçioìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçión ==
=== Scìndichi de Malgrat de Mar ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|1979-1983
|Pepito Mora
|PSC-PSOE
|-
|1983-1987
|Pepito Mora
|PSC-PSOE
|-
|1987-1991
|Pepito Mora
|PSC-PSOE
|-
|1991-1995
|Conxita Campoy i Martí
|PSC-PSOE
|-
|1995-1999
|Conxita Campoy i Martí
|PSC-PSOE
|-
|1999-2003
|Conxita Campoy i Martí
|PSC-PSOE
|-
|2003-2007
|Conxita Campoy i Martí
|PSC-PSOE
|-
|2007-2011
|Conxita Campoy i Martí
|PSC-PSOE
|-
|2011-2015
|Conxita Campoy i Martí
|PSC-PSOE
|-
|2015-2019
|Joan Mercader i Carbó&lt;ref&gt;Carme Ponsa pò-u perîodo 2017-2019&lt;/ref&gt;
|PSC-PSOE
|-
|2019-''in càrega''
|Joan Mercader i Carbó
|PSC-PSOE
|}

=== Binelàggi ===
{{Colonne}}
* {{Binelàggio|FRA|Seynod|2002}}
* {{Binelàggio|ITA|Incisa in Val d'Arno}}
{{Colonne spezza}}
* {{Binelàggio|ESP|Moguer}}
* {{Binelàggio|NIC|Cárdenas}}
{{Colonne fine}}

== Comunicaçioìn ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Paseo maritimo-Malgrat de Mar.jpg|Vìsta do longomâ
Immaggine:Estació de Malgrat.JPG|A staçión de Malgrat de Mar
&lt;/gallery&gt;
=== Stràdde ===
Malgrat de Mar o se trêuva da vixìn a l'outostràdda AP-7, ch'a và da [[Barçelónn-a]], a ponénte, vèrso i confìn co-a [[Fransa|Frànsa]], a nòrd-èst.

=== Ferovîe ===
Malgrat de Mar o l'é ligòu a-a ræ feroviària spagnòlla co-ina staçión in sciâ lìnia RG1 tra [[Barçelónn-a]] e [[Gerónn-a]].

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://www.ajmalgrat.cat/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=ES, CA|vìxita=2023-06-18}}
* {{Çitta web|url=https://www.turismemalgrat.com/|tìtolo=Scîto turìstico|léngoa=ES, CA|vìxita=2023-06-18}}
{{O}} 
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comùn da Catalògna]]</text>
      <sha1>mkbaioqmdm52qrr083y9dsxvz18fz9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274705</id>
      <parentid>274704</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ tl</comment>
      <origin>274705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4258" sha1="1592wqys0kzfo14m6i5g5aoen9t9e5s" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Malgrat de Mar
|Panorama = Malgrat de Mar 03.JPG
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panoràmma do céntro stòrico&lt;/div&gt;
|Stato = ESP
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Catalogna
|Divisione amm grado 2 = Barçelónn-a
|Amministratore locale = Sònia Viñolas
|Partito = PSC
|Data elezione = 2022
|Abitanti = 19714
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/index.htm?padre=525|tìtolo=Detalle municipal|outô=INE|léngoa=ES|vìxita=2026-10-11}}
|Aggiornamento abitanti = 2025
|Divisioni confinanti = [[Blanes]] ([[Provìnsa de Girona|GI]]), [[Palafolls]], [[Santa Susana]]
|Nome abitanti = {{Ca}} ''Malgratenc''&lt;br /&gt;{{Es}} ''malgratense''
|Patrono = [[Sàn Ròcco]]&lt;br /&gt;[[San Nichioso|Sàn Nicòlla de Bâri]]
|Raggruppamento = [[Maresme]]
}}
'''Malgrat de Mar''' (prononçiòu {{IPA|[məlˈɣɾad də ˈmaɾ]}} in [[Lengua catalann-a|catalàn]]) o l'é 'n [[Comun|comùn]] da [[Spagna|Spàgna]] de 19.714 abitànti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt;, ch'o se trêuva inta [[Comunitæ outònome da Spàgna|comunitæ outònoma]] da [[Catalogna|Catalògna]], inta [[provìnsa de Barçelónn-a]].

== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Delta de La Tordera pagebanner.jpg|centro|miniatura|800x800px|A fôxe do riâ La Tordera]]

== Stöia ==
{{Seçión vêua}}

== Pòsti de interèsse ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Iglesia de Sant Nicolau-Malgrat de Mar (9).jpg|A gêxa de Sàn Nicòlla
Immaggine:Ermita de Santa Rita - Malgrat de Mar.JPG|A gêxétta de Sànta Rìtta
Immaggine:Mines de Can Plomeres, mina Angelita , Ayuntamiento de Malgrat, Archivo Ayuntamiento de Malgrat 01.png|A minêa de Can Plomeres, [[1910]]
&lt;/gallery&gt;
=== Architetûe religiôze ===
* Gêxa de Sàn Nicòlla
* Gêxa de Sànta Rìtta

=== Architetûe civîli ===
* Palàçio do moniçìpio
* Tôre de l'Esquena

== Coltûa ==
{{Seçión vêua}}

== Economîa ==
{{Seçión vêua}}

== Manifestaçioìn ==
{{Seçión vêua}}

== Fèste e fêe ==
{{Seçión vêua}}

== Aministraçión ==
=== Scìndichi de Malgrat de Mar ===
[[Immaggine:Casa de la Vila (Malgrat de Mar).jpg|miniatura|O palàçio do monicìpio]]
{{ComuniAmminPrecTitolo}}
{{ComuniAmminPrec|1979|1983|Pepito Mora|PSC|[[Alcalde]]|}}
{{ComuniAmminPrec|1983|1987|Pepito Mora|PSC|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1987|1991|Pepito Mora|PSC|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1991|1995|Conxita Campoy i Martí|PSC|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1995|1999|Conxita Campoy i Martí|PSC|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|1999|2003|Conxita Campoy i Martí|PSC|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2003|2007|Conxita Campoy i Martí|PSC|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2007|2011|Conxita Campoy i Martí|PSC|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2011|2015|Conxita Campoy i Martí|PSC|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2015|2017|Joan Mercader i Carbó|PSC|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2017|2019|Carme Ponsa i Monge|Junts per Malgrat|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2019|2022|Joan Mercader i Carbó|PSC|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrec|2022|''in càrega''|Sònia Viñolas i Mollfulleda|PSC|Alcalde|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

=== Binelàggi ===
{{Colonne}}
* {{Binelàggio|FRA|Seynod|2002}}
* {{Binelàggio|ITA|Incisa in Val d'Arno}}
{{Colonne spezza}}
* {{Binelàggio|ESP|Moguer}}
* {{Binelàggio|NIC|Cárdenas}}
{{Colonne fine}}

== Comunicaçioìn ==
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Immaggine:Paseo maritimo-Malgrat de Mar.jpg|Vìsta do longomâ
Immaggine:Estació de Malgrat.JPG|A staçión de Malgrat de Mar
&lt;/gallery&gt;
=== Stràdde ===
Malgrat de Mar o se trêuva da vixìn a l'outostràdda AP-7, ch'a và da [[Barçelónn-a]], a ponénte, vèrso i confìn co-a [[Fransa|Frànsa]], a nòrd-èst.

=== Ferovîe ===
Malgrat de Mar o l'é ligòu a-a ræ feroviària spagnòlla co-ina staçión in sciâ lìnia RG1 tra [[Barçelónn-a]] e [[Gerónn-a]].

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligàmmi de fêua ==
* {{Çitta web|url=https://www.ajmalgrat.cat/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=ES, CA|vìxita=2023-06-18}}
* {{Çitta web|url=https://www.turismemalgrat.com/|tìtolo=Scîto turìstico|léngoa=ES, CA|vìxita=2023-06-18}}
{{O}} 
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comùn da Catalògna]]</text>
      <sha1>1592wqys0kzfo14m6i5g5aoen9t9e5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Battaggia da Bascignaña (1745)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31669</id>
    <revision>
      <id>274706</id>
      <parentid>254446</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>17675</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kingdom of Savoy.svg]] → [[File:Captain Galley of the Savoyard States (18th century).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>274706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8349" sha1="o4960tl4jnjsht6k8zg6man1pyb1jnw" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
{{Infobox
|NomeTemplate = Conflìtto
|TitoloInt = Battaggia da Bascignaña
|SottoTitolo = parte da campagna italiaña da [[Goæra de sucescion aostriaca|Guæra da Succescion Austriaca]]
|StileTitoloInt = background:silver
|Immagine = {{Immagine sinottico|Battle of Bassignana 1745.tiff|Quinto Cenni, a carrega zeneise into corso da battaggia|dim=260}}
|StileImmagine = padding-top:0.5em; line-height:1.2em;
|StileGruppo = background:silver;
|StileNome = width:25%;
|Nome2    = Dæta
|Valore2  = [[27 seténbre|27 de settembre]] do [[1745]]
|Nome3    = Scito
|Valore3  = [[Bassignana|Bascignaña]], [[Provinsa de Lisciandria|provinsa de Lusciandria]]
|Nome5    = Exito
|Valore5  = Vittöia borbònico-zeneise
|GruppoOpzionale10  = Schieramenti
|Valore11  = {{Colonne}}{{Scìnbolo|Royal Standard of the King of France.svg}} Regno de Fransa&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Flag of Spain (1760–1785).svg}} Regno de Spagna&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1816).svg}} Regno de Napoli&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Flag of Genoa.svg}} [[Repùbrica de Zena|Repubrica de Zena]]{{Colonne spezza}}{{Scìnbolo|Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg}} Arçiducato d'Austria&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Captain Galley of the Savoyard States (18th century).svg}} [[Regno de Sardegna]]{{Colonne fine}}
|GruppoOpzionale20  = Commandanti
|Valore21  = {{Colonne}}{{Scìnbolo|Royal Standard of the King of France.svg}} Jean-Baptiste Desmarets&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Flag of Spain (1760–1785).svg}} Infante Filippo&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Flag of Spain (1760–1785).svg}} Jean Thierry du Mont&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Flag of Genoa.svg}} [[Zane Françesco Brignoe Sâ (1695-1760)|Zane Françesco Brignoe Sâ]]{{Colonne spezza}}{{Scìnbolo|Captain Galley of the Savoyard States (18th century).svg}} Carlo Emanuele III{{Colonne fine}}
|GruppoOpzionale30  = Effettivi
|Valore31  = {{Colonne}}70.000 òmmi{{Colonne spezza}}54.000 òmmi{{Colonne fine}}
|GruppoOpzionale40  = Perdie
|Valore41  = {{Colonne}}200 mòrti&lt;br /&gt;300 ferii pöcassæ{{Colonne spezza}}300 mòrti&lt;br /&gt;1.200 tra ferii e prexonê pöcassæ{{Colonne fine}}
}}
A '''Battaggia da Bascignaña''' a l'é stæta combattua into corso da campagna militare italiaña da [[Goæra de sucescion aostriaca|Guæra da Succescion Austriaca]] a-i 27 de settembre do [[1745]]. L'armâ [[Repùbrica de Zena|zeneise]]-borbònica, sotta i ordini do marcheise de Maillebois, o Gian-Battista Desmarets, de l'Infante Filippo e do Conte di Gaggi, o Gian Thierry Dumont, e l'armâ austro-sarda sotta o commando do re de Sardegna, o Carlo Emanuele III, s'affrontavan l'un con l'atro. A vittöia a l'à fæto un fattoriso à l'armâ zeneise-borbònica.

== Sfondo ==
Do [[1745]] o campo zeneise-borbònico o s'é rinforsou: a-i 22 de mazzo a [[Fransa]] a s'é azzonta a-a [[Lega di Francoforte|Lega de Francofòrte]], formâ da-a [[Pruscia]], a [[Svéçia|Sveçia]], l'Elettorou Palatin, o [[Landgravio di Hesse-Philppsthal|Landgravio d'Esse-Philppsthal]], e a-a quæ o s'é azzonto ascì o Carlo VII de Baviera, ch'o l'aiva refuou de reconosce a sovranitæ de [[Maia Texo d'Asburgo|Maria Teresa d'Austria]], figgia e erede do Carlo VI.

I franseixi aivan desfæto i anglo-olandeixi à Fontenay a-i 11 de mazzo do 1745, o [[Federigo II de Pruscia|Frederico II de Pruscia]] o l'aiva desfæto i austriachi à Hohenfriedberg a-i 4 de zugno do 1745 (e o l'avieiva battuo i [[Sassonia|sassoin]] à Kesselsdorf a-i 15 de dexembre, cösa ch'a l'avieiva obrigou a Maria Teresa à intrâ into Trattou de Dresda a-i 25 de dexembre do mæximo anno).

À l'incomenso do 1745 a guæra in Italia a paiva vortâse à avvantaggio di franco-spagnòlli, ch'ean inte unna scituaçion de fòrte superioritæ numerica militare. L'Armâ do nòrd, sotta o commando de l'Infante Filippo e do Marcheise de Maillebois, o Jean-Baptiste Desmarets, a l'ea fòrte con 39.000 fanti e 6.500 cavaggëi; quella do sud, affiâ a-o Ducca de Modena ascistio da-o Conte di Gages, o Jean Thierry Dumont, o l'aiva 35.000 fanti e 3.500 cavaggëi. E doe armæ avieivan dovuo comensâ a seu campagna pe conto seu pe dapeu mettise insemme e dâ l'urtimo corpo a-o dominio austriaco in Italia.

De fronte à de fòrse coscì consciderevole, a-e quæ saieivan stæti azzonti dapeu 10.000 sordatti e i 36 cannoin promissi da-a [[Repùbrica de Zena|Repubrica de Zena]], che in sciâ base do [[Trattato di Aranjuez (1745)|Trattou de Aranjuez]] a l'ea intrâ inte l'alleansa tra Fransa, Spagna e o Regno de Doe Siçilie, e risorse do Carlo Emanuele III, re de Sardegna, ean ben ben modeste. O Savoia o poeiva contâ in sce pöco ciù de 20.000 òmmi, chì compreiso e miliçie [[Vâdêximo|valdeixi]] che no ean deuviæ a-e battagge into campo averto. À tutte e mainee, o Carlo Emanuele o contava ascì in scê fòrse do prinçipe de Lobkowitz, che sotta a prescion de fòrse spagnòllo-napolitañe o l'aiva dovuo abbandonâ a çittæ de Imola e o s'ea retiou à Fossalta.

E armæ da coaliçion zeneise-borbònica an avuo l'ordine de arrecheuggise into territöio [[Liguria|ligure]]: quella sotta l'infante Filippo a l'aiva da passâ pe-a contea de [[Nissa]] e quella do Gages pe Monteperegrin. L'urtimo o l'é arrivou à [[Sarzànn-a|Sarzaña]] a-o primmo de zugno do [[1745]] e dapeu o l'à fæto stramuo à Pontedeximo inta [[Valadda do Ponçeivia|vallâ de Ponçeivia]]. Davanti à loiatri o Lobkowitz o l'à lasciou l'Emilia pe unîse a-e fòrse do Carlo Emanuele III in sciâ linia do [[Tànnôu|Tanao]].

== A battaggia ==
E armæ zeneise-borbòniche donca se son arrecuggeite in sciâ linia Tanao. An misso l'ascidio a-a çittæ de [[Turtonn-a|Tortoña]] ch'a l'à capitolou a-i 3 de settembre. Dapeu, con mandâ di grendi detaggi à [[Pavia]] e [[Piaçensa|Piaxensa]], in sciô propòxito do Maillebois, i alleæ franco-spagnòlli an separou i austriachi de Lobkowitz da quelli do Savöia, pe menassâ a [[Lombardïa|Lombardia]]. O generale Schulemberg, che into mentre o l'aiva piggiou o pòsto do Lobkowitz a-a testa de truppe austriache, o creddeiva che o nemigo o l'avesse l'intençion de conquistâ l'[[Milan|area milaneise]] e o l'à abbandonou o [[Tànnôu|Tanao]] pe corrî de lì. Dapeu ch'o Schulemberg o l'ea partio, i franco-spagnòlli an attaccou e truppe sarde a-i 27 de settembre. A battaggia a l'é stæta sanguinosa e quest'urtime, patindo l'inferioritæ de numero, s'en arretiæ primma à [[Valenza (Italia)|Valensa]] e dapeu à [[Casale Monferrato|Casâ Monferrou]].

== Conseguense ==
In cangio de anâ apreuvo a-o nemigo battuo, l'armâ zeneise-borbònica a l'à misso d'ascidio a çittæ de [[Lisciandria|Lusciandria]], defeisa da-o marcheise Isnardi che, dapeu o primmo scontro, o s'ea barricou inta Çittadella.

Lasciou un destaccamento pe anâ avanti con l'ascidio, i zeneixi-borbònichi se son portæ verso [[Valenza (Italia)|Valensa]], defeisi da-o Balbian ch'o no poeiva rexiste à tæ fòrse preponderante, o l'à destruto i seu cannoin e o s'é retiou à Casâ. [[Asti]] e Casâ à seu vòtta son cheite inte moen do nemigo ch'o s'ea diviso: o Maillebois co-e truppe franseixi o l'é arrestou into [[Piemonte]] tanto che o Gages co-e truppe spagnòlle o l'aveiva fæto stramuo in Lombardia, con l'occupâ a çittæ de Milan ma no a çittadella, donde a guarnixon austriaca a s'ea refugiâ.

Quande l'inverno o s'ea avvexinou, e operaçioin de guæra ean stæte sospeise e o Luiggi XV o l'à çercou de separâ o Carlo Emanuele da-o seu alleou austriaco, con promettighe in cangio tutta a Lombardia a-a manciña do Po e i territöi tra de lê e a [[Screivia]]. O re de Sardegna o l'ea in sciô ponto de arrendise ma a paxe de [[Dresda]] di 25 de dexembre intra a Maria Teresa e o Frederico II de Pruscia a l'à permisso a-a primma de liberâse da-a prescion prusciaña, co-o mandâ coscì unn'armâ sotta o commando do Generale Brown in Italia ch'a s'ea azzonta a-o Generale Liechtenstein, che into frattanto o l'aiva piggiou o pòsto do Schulemberg. Regäsou da sto sostëgno, o Carlo Emanuele III o l'à interrotto e trattative co-a Fransa e o l'à inandiou a campagna apreuvo.

L'anno apreuvo, a battaggia de Piaxensa (16 de zugno do [[1746]]), guägnâ da-e fòrse austro-sarde, a l'avià scassou i effetti da battaggia da Bascignaña.

{{Repùbrica de Zêna}}

[[Categorîa:Batàgge]]
[[Categorîa:Repùbrica de Zêna]]</text>
      <sha1>o4960tl4jnjsht6k8zg6man1pyb1jnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ascidio de Zena (1747)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31680</id>
    <revision>
      <id>274707</id>
      <parentid>253941</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>17675</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kingdom of Savoy.svg]] → [[File:Captain Galley of the Savoyard States (18th century).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>274707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5716" sha1="f71kx4gcfp96bmw6birmbtnr556ffc8" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
{{Infobox
|NomeTemplate = Conflìtto
|TitoloInt = Ascidio de Zena
|SottoTitolo = parte da campagna italiaña da [[Goæra de sucescion aostriaca|Guæra da Succescion Austriaca]]
|StileTitoloInt = background:silver
|Immagine = {{Immagine sinottico|Tipo dimostrativo di Genova assediata dalle truppe austro-sarde e dalle navi inglesi. Genova, Giovanni Gravier-Panfilio Vinzoni, 1747.jpg|O cian de Zena into tempo de l'ascidio do 1747|dim=260}}
|StileImmagine = padding-top:0.5em; line-height:1.2em;
|StileGruppo = background:silver;
|StileNome = width:25%;
|Nome2    = Dæta
|Valore2  = Arvî-Zugno do [[1747]]
|Nome3    = Poxiçion
|Valore3  = [[Zena]]
|Nome5    = Exito
|Valore5  = Vittöia zeneise-franseise-spagnòlla
|GruppoOpzionale10  = Schieramenti
|Valore11  = {{Colonne}}{{Scìnbolo|Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg}} Monarchia di Asburgo&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Captain Galley of the Savoyard States (18th century).svg}} [[Regno de Sardegna]]{{Colonne spezza}}{{Scìnbolo|Flag of Genoa.svg}} [[Repùbrica de Zena|Repubrica de Zena]]&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Royal Standard of the King of France.svg}} Regno de Fransa&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Flag of Spain (1760–1785).svg}} Regno de Spagna{{Colonne fine}}
|GruppoOpzionale20  = Commandanti
|Valore21  = {{Colonne}}'''Fòrse d'ascidio'''&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg}} Conte Schulenburg&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Captain Galley of the Savoyard States (18th century).svg}} Gian Luca Pallavicini{{Colonne spezza}}'''Guarnixon'''&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Royal Standard of the King of France.svg}} Generale Boufflers&lt;br /&gt;'''Fòrse de resciöo'''&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Royal Standard of the King of France.svg}} Maresciallo Belle-Isle&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Flag of Spain (1760–1785).svg}} Generale Las Minas{{Colonne fine}}
|GruppoOpzionale30  = Fòrse
|Valore31  = {{Colonne}}{{Scìnbolo|Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg}} 24.000 òmmi&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Captain Galley of the Savoyard States (18th century).svg}} 6.000 òmmi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gaston Bodart|tìtolo=Militär-historisches Kriegs-Lexikon (1618-1905)|url=https://archive.org/details/bub_gb_Eo4DAAAAYAAJ/page/211/mode/1up|ànno=1908|editô=C. W. Stern|çitæ=Vienna e Lipsia|léngoa=DE|p=211}}&lt;/ref&gt;{{Colonne spezza}}{{Scìnbolo|Flag of Genoa.svg}} 10.000 de guarnixon&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Royal Standard of the King of France.svg}} 6.000 de guarnixon&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{Colonne fine}}
}}
L''''ascidio de Zena''' o l'é intravegnuo do 1747 quande unn'armâ austriaca sotta o commando do Conte Schulenburg-Oeynhausen a l'à inandiou un tentativo de piggiâ [[Zena|a capitale]] da [[Repùbrica de Zena|Repubrica de Zena]].

== Preludio ==
I austriachi aivan piggiou e dapeu perso Zena l'anno avanti, e l'aivan reisa l'obiettivo çentrâ da seu strategia pe-o 1747. An deçiso d'attaccâ Zena avanti de consciderâ de atre operaçioin contra [[Napoli]] ò unn'invaxon da Fransa, sorviatutto perché l'invaxon da Provensa de l'inverno 1746-47 a l'ea stæta un fallimento&lt;ref&gt;{{Çitta|Browning, 1994|p. 293}}&lt;/ref&gt;. 

O Mascimilian Browne o l'ea stæto nominou commandante de tutte e fòrse imperiale in Italia, e o conte Schulenburg de fòrse imperiæ ch'avieivan attaccou Zena. O progetto o l'ea de fâ moî da-a famme Zena fin a-a sottomiscion, e pe taggiâ tutti i avvexinamenti pe mâ, a flòtta britannica a l'aveiva comensou un blòcco navale pe frevâ&lt;ref&gt;{{Çitta|Browning, 1994|p. 297}}&lt;/ref&gt;. 

== L'Ascidio ==
E fòrse do Schulenburg l'aveivan razzonto e estremitæ da çittæ inte l'arvî, ma co-o capî ch'aivan de beseugno de ciù truppe an aspëtou fin à quande dozze battaggioin d'infantäia da-i seu alliæ sardi son arrivæ à zugno. O retardio o l'à permisso a-i franseixi e a-i spagnòlli de mandâ di rinfòrsci inta çittæ sotta o Joseph Marie de Boufflers pe rinforsâ a guarnixon. Un gròsso attacco a-a çittæ o l'é stæto insou a-i 21 de mazzo, ma e defeise de Zena an rexistio, à despeto do fæto che o Boufflers o l'aiva contræto e voieue xoatiñe, e o saieiva mòrto a-o prinçipio de luggio&lt;ref&gt;{{Çitta|Browning, 1994|pp. 297-298}}&lt;/ref&gt;. 

L'avvexinamento d'unna fòrte fòrsa franco-spagnòlla sotta o Maresciallo Belle-Isle e o Generale Las Minas, o l'à fæto prescion in scî sardi pe retiâse coscì da defende unna poscibile menassa à [[Milan]], e o Schulenberg dapeu o l'à abbandonou l'ascidio dando a corpa a-i sardi. L'ascidio fallio o l'à portou à de recriminaçioin tra [[Vienna]] e [[Turin]], con tutti e doî chi se allamentavan co-i seu alleæ britannichi à [[Londra]] in sciô presunto tradimento de l'atro&lt;ref&gt;{{Çitta|Lodge, 1930|pp. 262-264}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta|Browning, 1994|p. 310}}&lt;/ref&gt;.  

== I effetti inta lettiatua zeneise ==
I eventi politico-militæ do 1746 e di 1747 portian a-a produçion d'euvie zeneise de stampo patriòttico e de impegno çivî, comme quelle do [[Steva De Franchi|De Franchi]], e a traduçion de ''Ra Gerusalemme deliverâ'' do [[Ambreuxo Conti]]. 

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Bibliografia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Sir Richard Lodge|tìtolo=Studdi in sciâ diplomaçia do secolo dïsetten 1740-1748 (Studies in Eighteenth Century Diplomacy 1740-1748)|ànno=1930|editô=John Murray|léngoa=EN|cid=Lodge, 1930}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Reed Browning|tìtolo=The War of the Austrian Succession|ànno=1994|editô=Alan Sutton Publishing|léngoa=EN|cid=Browning, 1994}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali|ànno=2009|editô=Le Mani|çitæ=Recco|léngoa=IT|volùmme=Vol. V}}

[[Categorîa:Batàgge]]
[[Categorîa:Repùbrica de Zêna]]</text>
      <sha1>f71kx4gcfp96bmw6birmbtnr556ffc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carabinê zeneixi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31733</id>
    <revision>
      <id>274708</id>
      <parentid>254469</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>17675</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Kingdom of Savoy.svg]] → [[File:Captain Galley of the Savoyard States (18th century).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>274708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5874" sha1="firn3awu7abnda6d77knoh9e7rgbemw" xml:space="preserve">{{Grafia unitäia}}
{{Infobox
|NomeTemplate = Unitæ militare
|TitoloInt = Carabinê zeneixi
|StileTitoloInt = background:#3CB371;
|StileGruppo = background:#3CB371;
|StileNome = width:25%;
|Gruppo1  = Descriçion generale
|Nome2    = Attivitæ
|Valore2  = [[1859]]&lt;br /&gt;[[1860]]-[[1860]]&lt;br /&gt;[[1866]]
|Nome3    = Naçion
|Valore3  = {{Scìnbolo|Captain Galley of the Savoyard States (18th century).svg}} [[Regno de Sardegna]]&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Flag of Italy (1861–1946).svg}} [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regno d'Italia]] 
|Nome5    = Serviçio
|Valore5  = [[Regia Armata Sarda]]&lt;br /&gt;[[Regio Esercito]]
|Nome9    = Tipo 
|Valore9  = Fantaia
|Nome10   = Ròllo
|Valore10 = Fantaia legia
|Nome11   = Dimenscion
|Valore11 = Compagnia
|Nome20   = Battagge/guære
|Valore20 = segonda guæra d'independensa italiaña, spediçion di Mille, tersa guæra d'independensa italiaña
|Gruppo30 = Parte de
|Valore31 = Caccioei de Arpe, Exerçito do Meridion, Còrpo Volontäi Italien
|GruppoOpzionale35  = Commandanti
|Nome47   = D'importansa
|Valore47 = maggiô Antonio Mosto
}}
I '''Carabinê zeneixi''', in italian ''Carabinieri genovesi'' (ciù tardi '''Bersaggê zeneixi'''), en stæti unn'unitæ militâ de volontäi into Resorgimento italian.

== Istöia ==
Unna compagnia de duxento volontäi a l'é stæta formâ à [[Zena]] do [[1859]] co-o scceuppo da segonda guæra italiaña d'independensa contra l'Austria co-i membri da Soçietæ Naçionale do Tio fondâ do [[1852]]. Pöcassæ çinquanta de quelli son stæti incorporæ into 2° Battaggion do 3° Reggimento di caccioei de Arpe&lt;ref&gt;{{Çitta|Sclavo, 1910|p. 126}}&lt;/ref&gt;. O Battaggion o l'ea commandou da-o [[Ninno Bixio|Nino Bixio]] e o Reggimento da-o Nicola Ardoino. Do 1859 i se battian comme di eröi contra i austriachi à [[Malnate]], San Fermo, [[Vareise]], [[Commo|Còmmo]] e o Stelvio. À Malnate, donde 20 de lô an combattuo contra 400 austriachi, o Antonio Ròllero o l'à perso a seu vitta e a formaçion a l'é stæta missa in luxe in sce l'ordine do giorno pe-o valô demostrou. À San Fermo son arriëscii à fâ scappâ e truppe nemighe&lt;ref&gt;{{Çitta|Sclavo, 1910|p. 128}}&lt;/ref&gt;. 

=== I ''carabinê'' zeneixi ===
Dòppo a guæra a compagnia a s'é desfæta, ma o mazzinian Antònio Mosto a-i [[5 mazzo|5 de mazzo]] [[1860|do 1860]] o l'à fornio trentedoî (37 segondo o [[Gioxep Cézar Abà|Giöxeppe Cesare Abba]]) de quelli con de carabiñe moderne (da-o quæ o nomme, che no ne vegniva de fæto da-i Carabinê do re) e son partî sotta o seu comando da [[Quarto (quartê de Zena)|Quarto]] co-[[Elenco di Mille|i Mille]]. Assegnæ a-a 7a Compagnia guiddâ da-o Beneito Cairòlli an piggiou parte a-o desbarco à Marsala, ciù tardi inta battaggia de Calatafimi an patio çinque mòrti e dexe ferii. Inte l'insurreçion de Palermo son intræ inta [[Palermo|çittæ]] pe mezo do ponte de l'Ammiraglio e Pòrta Termini e son stæti mensunæ in sce l'ordine do giorno pe-a battaggia a-o monestê Beneitin&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Carmine Pinto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-mosto_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Romma|léngoa=IT|volùmme=77|capìtolo=MOSTO, Antonio}}&lt;/ref&gt;. 

Aumentæ a-o numero d'ottantaçinque, an piggiou parte a-a battaggia de Milazzo donde aivan patio eutto mòrti e trentasette ferii. Dòppo ëse desbarcæ a-i 19 d'agosto [[1860|do 1860]], à Melito co-o [[Gioxeppe Gaibado|Gaibado]] an combattuo contra e brigadde borboñe Melendez e Briganti. A-a meitæ de settembre son stæti mandæ à Santa Maria Capua Vetere pe piggiâ parte à l'ascidio de Capua e a-o 1 d'ottobre an combattuo a-o Volturno.

=== I ''bersaggê'' zeneixi ===
Do [[1861]] son stæti desfæti, ma do [[1866]] co-o scceuppo da tersa guæra italiaña d'independensa, o maggiô Antònio Mosto o l'é stæto autorizzou à creâ un còrpo compòsto da ben ben di vegi Carabinê zeneixi e di zoeni volontäi do mæximo territöio, ciammou di &quot;''Bersaglieri volontari''&quot;. Formæ into 1° Battaggion bersaggê, an torna respòsto à l'appello do Gaibado co-o quæ an combattuo con do valô a-o Monte Suello e a Bezzecca. No portavan un cappello co-e ciumme, ma un berretto co-a padelletta.

Do [[1867]] quarchedun de loiatri o l'ea à Mentaña e Monterotondo contra i franseixi e i Pontifiçi.

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Bibliografia ==
* {{Çitta publicaçión|outô=Antonio Zangardi|ànno=1973|méize=settembre|tìtolo=I carabinieri “genovesi” nella spedizione dei Mille|revìsta=Il carabiniere. Periodico mensile riservato all'arma|pp=36-37|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Michele Rosi|tìtolo=Dizionario del Risorgimento Nazionale. Dalle origini a Roma capitale. Fatti e Persone|ànno=1931|editô=Francesco Vallardi|çitæ=Milan|léngoa=IT|capìtolo=I fatti}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Francesco Sclavo|ànno=1910|méize=zenâ-dexembre|tìtolo=L'origine dei Carabinieri genovesi e la parte avuta nelle guerre del 1859-60|revìsta=Rivista ligure di scienze, lettere ed arti|pp=123-135|léngoa=IT|cid=Sclavo, 1910}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Elio Bertorello|nómme=|tìtolo=La Liguria e l'Unità d'Italia. Movimento operaio e partecipazione sociale|ànno=2011|editô=Silvana Editoriale|çitæ=Cinisello Balsamo (Milan)|léngoa=IT}}

== Atri progetti ==
{{Interprogetto|s=Due brocche de viovetta/Carabinê Zeneixi}}

== Ligammi de feua ==
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20110314014409/https://www.carabinieri.it/Internet/Arma/Curiosita/Non+tutti+sanno+che/C/32+C.htm|tìtolo=Carabinieri Genovesi|léngoa=IT|vìxita=2025-01-08}}
* {{Çitta web|url=https://www.andreacavallari.it/Garibaldi/Garibaldi_Carabinieri.htm|tìtolo=I Carabinieri genovesi|outô=Andrea Cavallari|léngoa=IT|vìxita=2025-01-08}}

[[Categorîa:Garibaldini]]
[[Categorîa:Stöia de Zena]]</text>
      <sha1>firn3awu7abnda6d77knoh9e7rgbemw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32280</id>
    <revision>
      <id>274709</id>
      <parentid>274643</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T18:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>rev.</comment>
      <origin>274709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38844" sha1="hdtay2gn61fstiri5rmusomk4q957pu" xml:space="preserve">{{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}}
{{Léngoa
|nómme = Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte
|stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]]
|regioîn = {{scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(pruveince d'[[Zena]] e d'[[Sann-a|Savoun-na]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(pruveince d'[[Lisciandria]], [[Cuni|Cuneo]])&lt;/small&gt;
|fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]]
|fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]]
|fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]]
|fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]]
|fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallu-itäliche]]
|fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]]
|fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]]
|fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]]
|mappa = Lìgure de l'Ôtrazôvo de Ponénte.jpg
|didascalia = Mäppa di dialeti che i soun 'ndrainta au sutugrüpu du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte.
}}
U '''Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte''' l'é u sutugrüpu dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] ch'u 'rgöia ei parläde 'ntra pärte nord-ucidentäle dei baçì lenguiscticu ligüre, de d'lä dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], tiranda 'ndrainta boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'Uvadaise&lt;ref&gt;La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Liguria.html Una creusa tra le parole della Liguria. A proposito del Piccolo Dizionario Etimologico Ligure di Fiorenzo Toso] &lt;/ref&gt;.

== Definisioun ==
Ra clasificasioun ciü növa di [[Parlæ liguri|parlé ligüri]]&lt;ref&gt;PFISTER, 2002&lt;/ref&gt; a disctingua tra i dialeti dra rivera ([[Lìgure òcidentâle|varietäie d'punainte]], [[Lìgure de Mêzo|d'mazu]], [[Zeneise|zenaixi]] e [[Lìgure de Levànte|d'levante]]), na [[regioun alpein-na]] cun di sò caräteri specifici e trai [[varietäie de tranxisioun|varietäie d'tranxisioun]] cun u [[Léngoe gàllo-itàliche|tipu galluitälicu]] veru e propi, urdinäie suta i numi d'Ligüre d'l'Ultrezuvu d'punainte, d'mazu e d'levante.  

A nord dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], föra che ei zone dra [[Väle Sccrivia]] e dra [[Väl Trebia]] dound'us pärla [[Zeneise|zenaise]], i dialeti d'tranxisioun tra u tipu ligüre e ei varietäie ciü decisamainte galluitäliche&lt;ref&gt;Petracco S. 1992a&lt;/ref&gt; i se xläigu da [[Urmea]]&lt;ref&gt;Schädel 1905&lt;/ref&gt; a l'auta [[Väle du Taru]]&lt;ref&gt;Petrolini 1983&lt;/ref&gt;, d'solitu cun di caräteri fonetici, morfologici, sintatici e lesicäli che i s'mescciu d'vòta an vòta cui [[Piemontèis|piemuntaise]], cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emilian]] da maniman ch'u s'ie avxein-na a ra [[Cianûa padann-a|cianüra]]. C'scì 'ntra [[Väle Tänaru|Väl Tänaru]] [[Urmea]] l'é dei balu ciü “ligüre” d'[[Garesce]], che a sò vòta al è ciü d'[[Prióra|Priura]] o d'[[Ceva]]; 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] i soun ciü che ätru ligüri [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] riscpatu a [[Merexo|Milëximu]], [[L'Atè|L'Atä]], [[Còiri|Cäiri]] o [[O Dê|Degu]]&lt;ref&gt;Arnaud 1983-1984, Cadelli-Valle-bona 1990, Parry 1989, 1992&lt;/ref&gt;; i soun ben bain ciü ligüri che piemuntaixi ei aute [[Väle d'l'Erru|Väle d'l'Erru]] ([[Sascê|U Sascé]]), [[d'l'Ùiba|d'l'Ùiba]] fein-na a [[Uà|Uä]]&lt;ref&gt;Torrielli 1980&lt;/ref&gt; e [[du Scctüra]], anvece caräteri piemuntaixi e lumbärdi i prevairu süttu a nord de [[Gâvi|Gävi]], [[Lerma|Leima]] e [[L'Isoa do Canton|Isura dei Cantoun]] (ürtimi cunfigni du tipu zenaisizä). An generäle, dounca, u läigu grüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu]] u cröba l'entrutèra de d'lä dra crescta di Apenigni, presaintanda di träti maicäi d'incruxiu cui leingue regiunäle tacä, saraiva a dì cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]] (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte), cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] an giru au teritòriu d'[[Növe]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu du Ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]) e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emiliàn]] tra ra [[Val Staffura|Väl Staffura]] e ra [[Val Trebia|Väl Trebia]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Levante]]).  

I parlé 'ntra sudivixiòun d'Punainte i soun xbardläie tra ra [[Ligüria]] nord-ucidentäle e ei [[Piemonte|Piemounte]] meridiunäle, anterassanda ra zona a cavä tra ei pruveince d'[[Zena]], [[Savonn-a|Savoun-na]], [[Lisciandria]] e [[Cuni|Cuneo]]. 'Nt'is sutugrüpu u i a dounca i dialeti dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] che is tröuu an boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Val Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'[[Uà|Uvadaise]]. An raxoun dra sò geugraféia, sci dialeti i soun suvainte an cuntinuu cun di parlé d'tranxisioun cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]. 

== Evulusioun sctorica == 
A partì dai caraterisctiche du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, us vega an modu ceru ei carätere “duertu” e composctu dei cundisiugni di dialeti 'ntra zona e u rolu dei diverse cumpunainti leguisctiche che i i soun gnoue a cuntätu. Ra funsioun sctorica d'zounta e squäxi d'cruxera d'in teritoriu misu 'nmazu tra [[Ligüria]] e [[Piemonte|Piemounte]], mä duertu anche a impurtanti infruainse da est gräsie a ia pusisioun d'in suicu d'väle ch'u cära zü versu [[Lisciandria]] “lumbärda”, a pä cunfeimäia anche dau xlunghése d'cundisiugni “setentriunäle” 'ntra [[Ligüria du ciantru|Ligüria d'mazu]] e da çerte sciurteie “ligüri” 'nt'l'ärea [[bäsu-piemuntaise]]. 

Secoundu dei cunsiderasiugni d'tipu geulenguiscticu, ei caraterisctiche “ligüri” e quele “lumbärde”, de d'lä d'l'urdine gerärchicu che d'solitu us dä ai fenomeni an exäme (i han ciü impurtansa i fatùi murfulogici, pr'esaimpiu, riscpatu a queli funetici), i pän meiu raixäie d'quele “piemuntaixi”. I caräteri “ligüri” e “lumbärdi” i soun quei che i sciourtu föra an manera ciü scciäsa an tüttu u teritòriu e, maintre ei zone d'periferéia e di brichi ciü conseivative, c'me [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] (dound'un s'é nainta afeimä di träti “piemuntaixi” c'me l'infinì an ''-è'' e ra cäucia generalizäia dei vucäle ätune), i metu l'aciaintu an çima au carätere “ligüre” du sò parlé, u n'i a nainta 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]], e ciü an generäle 'ntra zona d'l'Ultrezuvu d'Punainte, di rascti piemuntaixi antighi isuräi an mazu a zone scciäse cun caräteri “ligüri”. Ad ogni modu, i caräteri “ligüri” i mäicu a sò vòta di tipi diversci, di quei che i viru versu u tipu [[Zeneise|zenaise]] (per mazu d'[[Savonn-a|Savoun-na]]) e ätri versu quelu du “[[ligüre du ciantru|ligüre d'mazu]]”, che i se soun cunseiväi o generalizäi cun ciü furtäinia scpecialmainte quande i gnivu a cumbaxié cui sciurteie “lumbärde” che i spunciävu da est. Sce ürtime i musctru d'ese davai boun-ne a xlaighése, peicà an ciü d'oin cäxiu i cäru zü versu ra [[Ciâna d'Arbenga|cian-na d'Arbeinga]], fätu che 'nvece u n'riguärda nainta i tipi ”piemuntaixi”, föra che u cäxiu dra cäucia de ''-g-''. U pä dounca che ei cundisiugni ciü antighe di dialeti dra Väl Burmia i duvésu ese maicäie da in tempuri ancountru tra n'antigu cuntasctu “ligüre” foscia d'mazu e dei curainte lenguisctiche d'urigine padan-na “lumbärda”, e che i caräteri ciü cèri dra “piemuntexitä” i se sagiu afeimäi sulamainte dopu, scpantiandase cun tüta prubabilitä pei mëxme linee che i avaivu zä peimisu l'escpansioun d'mudeli rimuntäi da nord-est: ansciöin trätu “piemuntaise” dra Väl Burmia l'é difäti scunusciü ai [[Munfrä]]. Sa scpiegasioun l'hä ei vantägiu d'cumbaxié ciü o menu cun ra sctoria pulitica dra väle: l'escpansioun dra scignuréia munfréin-na a n'deva nainta ese l'zoua però c'me susctegnu ai tipi lenguisctici “piemuntaixi”. Us deva cunscideré difäti che i caräteri dialetäli particuläri dei Munfrä riscpatu au rasctu dei Piemounte lenguiscticu i soun ancöi ciütosctu cumüni a ra zona lumbärdo/emilian-na aprövu ai cunféin e che i duvaivu esle an modu ancù ciü cèru 'nt'i seculi pasäi. I dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i pän dounca ese u risultä d'in pruciasu dound'us afeima dei mudalitäie munfréin-ne, prima 'nt'in periudu “lumbärdu”, pöi ant'oin “piemuntaise” 'ndä avanci finaura, an çima a in scpesume ciü antigu ch'u mäica di tipi “ligüri”. Sce caraterisctiche ligüri i soun dei vòte ben bain forte e scciäse, c'me 'nt'ei cäxiu dei palatizasiugni di grüpi d'cunsunante, ätre vòte ciü sbardläie e foscia an pärte purtäie dai infruainse culturäle e ecunomiche avxein-ne 'riväie ciü tärdi ascì (c'me squäxi d'següru 'nt'ei cäxiu di caräteri “zenaixi” che ra Val Burmia l'hä an cumüne cun [[Savonn-a|Savoun-na]]).

Na cunfeima d'sa scpiegasioun a pä 'rivé da in posctu luntàn, dounda l'é capitä, 'nt'in taimpu paregiu disctante, na grande emigrasioun d'giante ch'a gniva da l'Ultrezuvu d'Punainte: se, c'me u pä prubäbile&lt;ref&gt;TOSO, 2002&lt;/ref&gt;, di dialeti che i gnivu da ra zona d'tranxisioun ligüre-piemuntaise i han avü in rolu decisivu 'ntra fuimasioun dei [[varietäie “galloitäliche” dei Meridioun|varietäie “galluitäliche” dei Meridioun]] e scpecialmainte dra [[Lucania]], ei cundisiugni d'ise antighe culonie, nascioue an giru a [[Potensa (Baxaicâ)|Putainsa]] e 'nt'ei [[gurfu d'Pulicästru|gurfu d'Pulicästru]] aprövu a ia pulitica di matrimoni di scignuri dei Munfrä a partì da ra metä du [[XII secolo|seculu XII]], i duvraivu cunseivé aimancu an pärte u tipu lenguiscticu che l'é sctä alura lì armuä. Difäti l'é vera che ise varietäie antighe i musctru d'cundivide i träti “ligüri” e “piemuntaixi” ciü impurtanti di parlé dra Väl Burmia mä, c'me i dialeti ciü apartäi d'iscta, i n'han nainta ancù o scma an manera imperfeta ei ciü növe caraterisctiche “piemuntaixi”, che au mumaintu d'l'emigrasioun versu sud i n'eru ancù arsceie a afeimése e foscia i c'mençipiävu sulu alura a afaciése 'ntra zona d'l'[[Ultrezuvu]]. U tema du lucié di cunfigni e du sò cuntinuu cangié u tröua dounca 'nt'l'Ultrezuvu e suvratütu 'nt'ei cäxiu dra Väl Burmia na cunfeima, ch'a l'é däia da ra realtä sincronica dei varietäie lucäle (ansame ai quele u i a tra l'ätru na läiga cunusciansa du “zenaise” o dei “piemuntaise” meridiunäle, de scpesu secoundu ei tendainse d'lavù e i raporti di parlanti), mä anche da quelu pocu che ra mëxma sctrutüra di dialeti e ra distribusioun 'nt'u teritòriu di sainci fenomeni u peimeta d'ricusctruì 'nt'in pountu d'viscta diacronicu. 

=== Ei cäxiu dra Väl Burmia: ei cansugni pupuläri c'me scpegiu dei cuntasctu lenguiscticu ===
[[Fiorenzo Toso]], tratanda dou racolte d'cansugni pupuläri d'l'[[XIX secolo|Ötçaintu]], saraiva a dì ''Spigolatura di canti popolari parmigiani e monferrini'' ([[1889]]-[[1890]]) d'[[Giuseppe Ferraro]] cun dei materiäle d'[[O Dê|Degu]] e ''Canti popolari del Piemonte'' ([[1888]]) d'[[Costantino Nigra]] cun dei tesctimunianse d'[[L'Atè|L'Atä]]&lt;ref&gt;Fiorenzo Toso: Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528; 1995, 1997, Le Mani; Recco, Genova; Canti popolari della Val Bormida in raccolte demologiche ottocentesche&lt;/ref&gt;, u tira dei impurtante cuncluxiugni an çima a ra natüra dei cuntasctu lenguiscticu dounda i dialeti dei posctu i se soun fuimäi. Dopu tütu, 'nt'l'evulusioun d'is ambiainte u deva d'següru ese cunsciderä u rolu da countu d'l'antigu duré a loungu dra [[scignuréia munfréin-na]] féin, d'fätu, ai periudu dra [[Rivoluçion françeize|Rivulusioun française]].

[[File:Map italy monferrato CG 37 CARTA GEOGRAFICA DELLO STATO DEL PIEMONTE.jpg|thumb|Mäppa cui Maichesätu dei Munfrä 'ntra sgòunda metä du Satçaintu]]

L'autù u pärta da l'useivasioun che sci materiäli i musctru n'adatamaintu sulu an pärte di tascti sccetamainte piemuntaixi an çima ai rive dra [[Burmia (valä)|Burmia]]. Difäti us vega pocu d'quei träti funetici, muifusintätici e lesicäli che, an dialeti tra l'ätru indirissäi an modu ceru versu u tipu [[bäsu-piemuntaise]] c'me quei d'[[L'Atè|L'Atä]] e suvratütu d'[[O Dê|Degu]], i metu an lüxe ra forte cunvivainsa d'caräteri ligüri an sa zona d'tranxisioun difiçile da clasifiché: reriscime ùime i s'tröuu, pr'esaimpiu, riscpatu a ra scciäsa sciurteia piemuntaise e tusccan-na, dei palatizasiugni “vansäie” di grüpi ''bl-, fl-, pl-'' che ra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] a cundivida cun u rasctu dra [[Ligüria]] (sulamainte an “''ciù''”&lt;ref&gt;cansoun 7, versu 3 d'Degu&lt;/ref&gt;), anvece ra sulusioun “d'rivera” ''[dž]'' de ''-lj-'' a sciourta föra chì e lì 'nt'i tascti d'L'Atä (''figia''), dound'a cunviva cun ra fùima cumüne bäsu-piemuntaise (''fia''); ei pasägiu ''ge-, gi-, j-'' a ''[z]'' us tröua chì e lä 'nt'i tascti d'Degu (''zuvo, za'') mä is carätere, c'me ei mëxmu articulu ''ro'', u vä de d'lä dei cunfein ligüre versu [[Acqui Terme|N'Äiqui]] sainsa cère interusiugni.

[[File:Morte occulta (Canti popolari del Piemonte).jpg|thumb|Öina dei cansugni pupuläri 'rgoue da Costantino Nigra ch'a vé da L'Atä]]

Difäti ia tradisioun dei posctu, ch'a se scpegia 'nt'is cansugni ascì, l'esiscta propi c'me “scitu” ideäle d'ancountru tra infruainse diverse, ampignäie an modu cumplessu. [[Gianluigi Beccaria]] l'hä visctu is cumpurtamaintu 'nt'i taimpi zä dra bäsa [[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] cun u scpantiése di mudeli culturäli ativi 'nt'ina läiga fäscia d'cunfein ligüre-piemuntaise fein a ra [[Arpi|regioun alpéin-na]]: chì, dounda na mudascta civiltä artisctica e leträria «se bain ancöi n'am vé nainta dedvanci cun in prufì unifuime, maicä, e l'é cueinni incruxiä d'grupi, d'ancountri, d'pose e d'pasägi [...] l'hä però in segnu disctintivu e na maicatüra d'funsioun cumüne: l'esiscta c'me prudotu “d'cunsümu”, per l'üzu dei cumunitäie dei campägne e di buighi».

An çima a ra realtä abästa feima d'in “axmürciu” d'dialeti, dounda elemainti davai dei posctu i vivu 'nsame a spunciugni d'urigine diverse, disegnanda in cumplicä angavügnu d'[[isuglosse]] che i veru da nord e da sud (da dounda l'uriginalitä d'dialeti che i s'definisciu an “negativu” cun l'afeimése d'scmaianse e diferainse che i s'mesciu tra lui), l'infruainsa d'mudeli lenguisctici e culturäli d'föra ciü forti l'hä cuntinuä a duré 'nt'u taimpu, cundisiunäia da fatùi puliticu-aminisctrativi e suciuecunomici cumplesci. Da chì nan vé dounca ra läiga cumpetainsa lenguisctica d'sce cumunitäie, scicà che pr'esaimpiu u n'i a sctä nainta in cäca bsögnu d'adaté, dopu ra sò impurtasioun, ra leingua dei cansugni pasäie a vuxe, suvra mensunäie. C'scì us scpiega ascì ia pluriglusséia dra Väl Burmia, in teritòriu dounda ra cunusciansa e l'üzu du zenaise (savunaise) e dei piemuntaise (bäsu-piemuntaise) i n'soun nainta rèri tra persoun-ne che i han an modi diversci di raporti cui ciantri ciü impurtanti dei poscti avxein. 

[[File:Comunità Montana Alta Val Bormida-mappa 2009.svg|thumb|Cumüni d'l'auta Väl Burmia an Ligüria (Cumunitä d'Muntägna fein au 2011)]]

=== L'Ultrezuvu zenaise e lisciandréin === 
Ansame a na pärte ch'a gira an çima a Savoun-na cun ra sò pruveincia, l'ärea lenguisctica d'l'Ultrezuvu d'Punainte a péia 'ndrainta anche na pursioun zenaise ([[Mason|Masoun]], [[Campo|Campu]], [[Rosciggion|Rsciùgni]]) e, föra dai cunfigni ligüri zä 'ntra [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]], i cumüni d'l'[[Uô|Uvadaise]] dound'us pärla u [[dialetu uaröxiu]] cui sò varietäie lucäle&lt;ref&gt;La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])&lt;/ref&gt;. L'useivasioun fäcia dau lenguiscta [[Fiorenzo Toso]] an çima ai caräteri lenguisctici axmürciäi 'nt'ei cansugni pupuläri dra Väl Burmia a vä anche per quele d'l'Ultrezuvu an giru a Uä, ducumentäie 'nt'ei mëxme racolte (pr'esaimpiu, riguärdu ei palatizasiugni, us hä ''ciü''&lt;ref&gt;Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 154, 174; Canti popolari del Piemonte; p. 159&lt;/ref&gt; c'me ''pü''&lt;ref&gt;Canti popolari del Piemonte; p. 349&lt;/ref&gt;, ''pian''&lt;ref&gt;Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 174&lt;/ref&gt;, ''bianca piümma''&lt;ref&gt;Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 81&lt;/ref&gt;; us sutulinea anche chì ra fùima ''giuvu'', mä l'üzu ascì de ''agugia'' 'nvece che “üja”&lt;ref&gt;Canti popolari del Piemonte; p. 349&lt;/ref&gt;).

Ra presainsa d'[[Zena]] e quela dei sò fameie patrisie, dou realtäie nainta saimpre d'acordi tra lui, i soun streciamainte antresäie cun ra sctoria d'tüta sa zona d'l'Ultrezuvu. Dounca i primi prutaguniscti dra penetrasioun zenaise i soun zä 'nt'l'[[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] i priväi, che pr'is fein i drubu ei istitusiugni feudäle an çima ai teraigni catäi o ai munesctéi. Ei raxiugni d'foundu che i han purtä i zenaixi e Zena a 'nterassèse a l'Ultrezuvu i soun a l'imprinçipi scma d'natüra cumerciäle, liäie ai bsögnu d'avai di avamposcti “''ultra jugum''” pei träfighi tra ei [[Pòrto de Zêna|portu zenaise]] e u [[Cianûa padann-a|retrutèra padàn]]. U duminiu d'Zena 'nt'l'Ultrezuvu u sofra 'nt'i [[XIV secolo|seculi XIV]], [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] na forte cuntrasioun a causa dei purai d'[[Milan|Milàn]], suta ei quelu i priväi zenaixi i arsciràn cumounque a truè u sò posctu: sulu a ra fein i [[Sforza]] i çernu d'favurì a luiätri ei fameie patrisie lisciandréin-ne. L'é propi alura ch'us cumpiscia n'impurtante integrasioun d'l'ecunumeia d'tüta ra zona cun quela lumbärda, c'scì cume cun quela dei [[Munfrä]] lisciandréin: is pruciaisu, ch'us mescia a partì da ra cuntinua presainsa zenaise, u prudòua dei caraterisctiche etniche e lenguisctiche particuläri, dounda però ra cumpunainte piemuntaise a rascta saimpre secundäria. Dopu ei 1528, gräsie ai pättu d'[[Dria Doia|Andria Doria]] cun [[Carlo V|Cärlu V]], Zena a pò ripièse sce tère, che i turnu c'scì a fé pärte du sò duminiu, dounda i i rasctràn sainsa ciü interusiugni per ciü d'trai seculi&lt;ref&gt; Emilio Podestà: [https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e300cb2a644840b96fe2678a5db960e7/Estratti/1a399a0560cb7f3adbb9e7e639965e09.pdf Genovesi nell'Oltregiogo] &lt;/ref&gt;. Difäti u teritòriu d'Uä, ansame au [[Növe|Nuvaise]] e a ra [[Val Borbêa|Väl Buibaira]] (che dai pountu d'viscta lenguiscticu i fan però pärte du sutugrüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu du ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]), i soun sctäi däi ai [[Piemonte|Piemounte]] per fuimé ra növa [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]] ant'ei [[1859]], quande ra pruveincia d'Növe l'é sctä abuleia da ra leze dei prim minisctru [[Urbano Rattazzi]]&lt;ref&gt;Daniela Mancini: [https://www.francobampi.it/liguria/rattazzi/oltregiogo.htm L'Oltregiogo e la Legge Rattazzi:] &lt;/ref&gt;.

Riguärdu a ra sctoria dra letratüra an dialetu d'sa zona, us ricorda prima du [[XX secolo|Növçaintu]] dei rère tesctimunianse c'me cäca pueséia 'nt'ei parlé d'[[Campo|Campu]] d'[[Luciàn Rósci|Luciano Rossi]] 'ntra prima metä du [[XVIII secolo|seculu XVIII]]&lt;ref&gt;PONTE, 1998&lt;/ref&gt;, na vaina ciü impurtante d'pueséia 'nt'u dialetu du [[Sascê|Sascé]], che ei mäscimu escpunainte, l'abäte [[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti|Gio. Lorenzo Federico Gavotti]], l'hä vissü tra ra fein du [[XVIII secolo|seculu XVIII]] e l'imprinçipi du [[XIX secolo|XIX]]&lt;ref&gt; MARRAPODI, 2000&lt;/ref&gt;. Tücci sci tascti i s'rifan a ia tradisioun leträria an zenaise o a di ätri mudeli cultiväi che i veru d'vòta an vòta imitäi o desctrutüräi, cun l'ecesioun foscia d'na [[Canzùn id guèra|Cansoun d'uèra]] du Sascé d'in autù scunusciü per ra [[Goæra de sucescion aostriaca|uèra dei 1746]], bain misa cumounque, a sò vòta, 'nt'ina läiga curainte d'pueséia apulugetica e patriotica xvilupäia a Zena 'nt'l'ambiainte d'trüscia pei suciasi dra lota d'liberasioun dai austru-piemuntaixi.

A Uä, us mensoun-na [[Tugnein Rebbora]], cun poche cumpuxisiugni, e [[Françésco Carlìn|Françescu Carlini]], cun ''Ra carossa do diao''. Ad ogni modu, an sci cäxi l'é saimpre na pueséia d'ucaxioun e anciuäia a mudeli d'föra, dounda u dialetu l'hä ra funsioun d'sisctema lenguiscticu dra realtä d'tücci i giourni e dounca d'sctrumaintu per forsa cunfinä, dai pountu d'viscta leträriu, ant'in rolu d'cèru suburdine, ch'u n'pò nainta çeiché na sò uriginalitä artisctica. Sulu cun u Növçaintu ia pueséia 'nt'i dialeti ciü pciti, 'nt'ei varietäie d'periferéia e isuräie a 'riva difäti a risultäi davai auti e au livelu d'vera letratüra. L'é difäti ai prinçipi du seculu ch'u fiuriscia ia prudusioun d'[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]], u ciü grande pueta aimancu dra zona d'Uä, ch'u s'é disctintu per avai elaburä cui sò mazi, sainsa purai fé riferimaintu a na “tradisioun” dei posctu che d'fätu a n'esisctaiva nainta, na pueséia persunäle ch'a risauta, 'nt'ei cuntasctu ligüre-piemuntaise e an quélu nasiunäle, tantu per fùime e cuntegnüi cume per intensiugni e modi d'fruisioun. 

[[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue dei posctu 'ntra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte)}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]]

== Caratterisctiche ==
Ant'ei parläde d'l'Ultrezuvu, ra cumpunainte “ligüre” ch'as mesccia cui träti galluitalici piemuntaixi, lumbärdi e emiliagni, a n'é nainta saimpre ra mëxma: pr'esaimpiu, l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä ei palatizasiugni an modu scciäsu, mä paregiu ai piemuntaise a tainde a eliminé saimpre ei vucäli ätune 'ndrainta ai parole. Riguärdu l'Ultrezuvu d'Punainte an particuläre, di quei träti cumüni au tipu ligüre dra coscta i s'poru façilmainte nuté 'nt'ina serie d'sciurteie funetiche, muifusintätiche e lesicäli davai evidainte, che i peimetu dei vòte, per ra sò distribusioun diatopica e per ätre cunsciderasiugni, d'intuì u sò carätere antigu, “uriginäriu”, e d'ricusctruì u zö d'suvrapusisiugni, dätu che ei diverse curainte lenguisctiche che i han interassä u teritòriu i han duvü met'se i öina suvra l'ätra 'ntra cusctrusioun dra realtä lenguisctica d'ancöi.

[[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]]

[[Fiorenzo Toso]], an ''Storia linguistica della Liguria'' e ''Liguria linguistica'' u presainta iscte c'me caraterisctiche ciü impurante di parlé du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte: 
# Ant'ei campu dei vucalixmu, ''al-'' tonicu dedvanci a cunsunante dentäle u päsa a ''ā-'' an tüttu l'Ultrezuvu d'Punainte, dei vòte anche cun di xvilupi aprövu. Sa sciurteia l'é ra mëxma ch'a 'nterasa l'ärea dra rivera 'nmazu tra [[Arbenga|Arbeinga]] e [[Monterosso|Munterussu ai Mä]] 'nt'ei [[Çinque Tære|Çeinque Tère]], anvece ei [[bäsu Piemounte]], c'me [[Uà|Uä]] ascì 'nt'is cäxiu, l'hä ei pasägiu a ''aw'': dopu ra velarizasioun de ''ā'' us hä, dounca, per l'italiàn “caldo”, ''kòd'' a [[Còiri|Cäiri]], a [[Còrcre|Cärcre]] e a [[L'Atè|L'Atä]], per “gonna” (falda) us hä ''fåda'' a [[Carizan|Carisan]], per “calcio” ''kòts'' a [[O Dê|Degu]]&lt;ref&gt;Ei vivägne dei parole d'esaimpiu i soun an generäle VPL, AIS e PLOMTEUX, 1992&lt;/ref&gt;. Ei sciurteie de ''al-'' prutonicu i pärtu dai mëxme cundisiugni, saraiva a dì ei pasägiu a ''ā'' (ch'as realiza an modi diversci) countra u tipu “piemuntaise” e ligüre d'mazu-punainte ''aw'', ch'u sciourta föra 'nvece dai pärte d'l'ärea, a [[Urmea]] e 'ntra [[Väle Scctüra]], lì anche 'ntra fùima ''ow'' cun ascimilasioun an pärte&lt;ref&gt;CUNEO, 2001&lt;/ref&gt;;
# L'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an modu scciäsu ia trasfuimasioun de ''-sj-'' e ''-tj-'' an ''-ž-'', pr'esaimpiu, dau latein ''basiu(m)'' ''báž'', da ''ratione(m)'' ''ražón''. Se bain che sa sciurteia a saigia suvainte ritegnoua in sainciu arcaixmu riscpatu a ra de-palatizasioun ch'u presainta 'ncöi ei piemuntaise (che l'hä an generäle ''báz'', ''razún''), us deva cunscideré ra sò forsa an tüta l'ärea ligüre (cun dei xlançi ant'ei munfrein), che l'avrä següru cuntribuì a ra tegnoua 'nt'l'Ultrezuvu. Ad ogni modu, cosa ch'a n'é nainta menu impurtante pei vucalixmu, ei mantegnimaintu de ''-ž'' a ra fein dra parola u läscia veghe u scenté dei vucäle ätune ciü tärdi che 'nt'u rasctu du setentrioun piemuntaise e ciü genericamainte gallu-itälicu, dound'u cäpita da tüte ei pärte ra de-palatizasioun;
# An manera scimile, l'Ultrezuvu d'Punainte u cunseiva ra sciurteia ''-š-'' de ''x'', ''ps'' e ''ssj'', c'me an ''káša'' per l'italiàn “cassa”, ''lašè'' per “lasciare”, c'me an tüta l'ärea ligüre, còuntra ra de-palatizasioun ch'a l'é tipica dei varietäie setentriunäle;
# Ra palatisasioun “vansäia” de ''pl-'', ''bl-'' e ''fl-'', che i dan riscpativamainte ''ć-'', ''dž-'' e ''š-'' an pusisioun dei prinçipi d'parola o dopu na cunsunante, ''-dž-'', ''-dž-'' e ''-š-'' an pusisioun tra ei vucäle, l'é na caraterisctica “ligüre” per ecelensa ch'a cröba an modu scciäsu u teritòriu 'nmazu tra Urmea-Garesce a punainte e ra Väle Sccrivia a levante aimancu 'ntra pärte auta, anvece an giru a [[Növe]] i c'mençipiu a prevarai ei cundisiugni setentriunäle. Versu nord, u tipu “ligüre” u ricura ancù a [[Camerana|Camran-na]] e a [[Mombarcaro|Mumbarché]] mä nainta a [[Cortemilia|Curtmija]], [[Ponzone|Punsoun]] e [[Morere|Murere]];
# An tüta ra Väl Burmia e 'nt'u teritòriu du Sascé, R'Urba, Uä, tiranda 'ndrainta a ra Väle Sctüra, ra sciurteia ''de'' cl l'é discteinta da quela de ''lj'' c'me u cäpita 'nt'l'ärea ligüre d'mazu, da [[Finô|Finä]] a [[Tàgia (cumüna)|Taggia]]: dau latein ''spec(u)lu(m)'', ch'u l'à dä l'italiàn “specchio”, us hä dounca a L'Atä e Millëximu ''spédž'', a Degu ''špédži'' e ''spédžu'' au Sascé e Campu, còuntra ''paya'' dau latein ''palea'' ch'u l'à dä l'italiàn “paglia”, anvece ''cl'' e ''lj'' i soun sctäi ampatäi an piemuntaise a ''-y-'' e an zenaise a ''-dž-''. Ra sciurteia de ''-cl-'' an ''-dž-'' divisa da ''lj'' an ''-y-'' a cuntinua d'ätra pärte da ra zona lumbärda an munfrein: dounca, isct'ürtimu trätu funeticu u n'é nainta da mete 'ntra liscta dei cunvergiainse cui piemuntaise, c'scì cume l'é ceru che ra sciurteia de ''cl'' a n'rimunta nainta a n'infruainsa zenaise/savunaise. Ia trasfuimasioun de ''-lj-'' an ''-i̯-'' c'me an piemuntaise l'é in trätu cumüne a tüta ra zona a punainte dra Väl Sccrivia, anvece a levante is fenomenu u sciourta föra d'rèru riscpatu a ra forsa d'l'exitu “zenaise”;
# L'é d'tüta l'ärea ligüre e d'gran pärte dei Munfrä, mä nainta dei piemuntaise “cumüne”, ei pasägiu de ''-l-'' tra ei vucäle a ''-r-''. Is fenomenu u vä pöi 'nsame a l'indebulimaintu aprövu de ''-r-'' an ''-ř-'', ch'u cröba gran pärte dra Väl Burmia sainsa però 'rivé a ra cäucia cumpleta c'me 'ntra zona zenaise (pr'esaimpiu ''ařéna, bankařé, ćiřéža, düřè'' a Useria, anvece L'Atä e Millëximu i han zä ''-r-''). 'Nt'is cuntasctu us tröua anche l'indebulimaintu de ''-r-'' prima d'cunsunante (e dopu cunsunante), c'me us vega pr'esaimpiu a [[O Ponte|Pounte d'Invrea]] e 'nt'u teritòriu du Sascé e dr'Urba e ch'u tröua curispundainsa an di quei parlé dra Ligüria d'mazu-punainte (a Degu ''merká'', a Pounte d'Invrea ''meřká'', au Sascé ''meyká'');
# U xvilupu de ''ge-, gi-, di-'', an Väl Burmia e 'nt'ei ätre zone d'l'Ultrezuvu d'Punainte, u vä aprövu a ra sciurteia scpantiäia an tüta ra Ligüria, cui pasägiu a ''dz-'' e ''z-'' cumüne ciütosctu a ra zona “lumbärda” che a quela “piemuntaise”. Pr'esaimpiu, per l'italiàn “ginocchio” us hä ''znúdžu'' au Sascé, an Väle Scctüra e a Carisan, ''znúdž'' a Useria, Degu e Pounte d'Invrea; per “gelare” us hä ''dzrè'' au Sascé e a Degu, ''dzrò'' a Carisan, per “genero” ''dzéne'' a Carisan, ''dzénr'' a Degu, ''dzrén'' a Millëximu, ''dzánr'' a L'Atä, e c'scì véia, còuntra ei fùime “piemuntaixi” ''dženúy'', ''dželé'', ''džéner'';
# Zounta l'Ultrezuvu d'Punainte a l'ärea ligüre d'mazu-punainte ra mancansa d'velarizasioun de -n- an pusisioun postonica, fenomenu ch'u cröba 'nvece, se bain cun dei sciurteie an pärte diverse, tantu ei Piemounte meridiunäle c'me, an Ligüria, ra zona zenaise a partì da [[Nöi|Noli]] aprövu a ra coscta. Ra velarizasioun a manca cumpletamainte an tüta ra Väl Burmia e a punainte d'iscta (pr'esaimpiu, ''lána'', ''tána''), anvece u teritòriu du Sascé e dr'Urba u presainta na situasioun cangiante (ra nasäle veläre a ricura ciü che ätru 'nt'Ultrezuvu zenaise);
# Ei cuncurdanse cun l'ärea ligüre i se scpantiu au campu muifulogicu ascì: pr'esaimpiu, ei pluräle di numi masculigni us fùima an Väl Burmia secoundu ei modu ligüre, cun ra desinainsa -i, a diferainsa dei piemuntaise, dound'ei pluräle u n'cangia nainta riscpatu au singuläre. Ra Väl Burmia e u teritòriu du Sascé an particuläre i ripeiu ra -i anche dopu cunsunante nasäle, andanda aprövu dounca ei cundisiugni “tusccan-ne” dounda i han piä urigine, an epuca ben bain tempuri, ra fuimasioun d'in particuläre pluräle cun [[Metàtexi|metatesi]] tipicu 'ncöi du zenaise. Pr'esaimpiu, maintre ei pluräle d'l'italiàn “cane” u n'cangia nainta 'nt'ei piemuntaise (“kán”), ant'l'ärea ligüre us fùima c'me an italiàn cun ra desinainsa -i; an zenaise però e aprövu ra coscta ligüre d'punainte sa -l a vä 'ndrera e a päsa pöi an pusisioun prima dra cunsunante, 'nt'ina fùima ''kayn'' ducumentäia 'nt'i tascti antighi fein au seculu XIV, da dounda 'ntra Rivera d'Punainte us hä ''kay'' per ra cäucia aprövu dra nasäle e, 'ntra zona zenaise, us hä ''kèn'', ''kén'' per ra cuntrasioun aprövu. 'Nt'l'Ultrezuvu d'Punainte us hä, anvece, fùime du tipu ''káni'', a Useria ''baléñi'' per l'italiàn “pallini”, ''bibéñi'' per “tacchini”. Paregiu us fùima i pluräli ascì di numi feminigni du tipu “ragioni”, “stagioni”.
# Saimpre riguärdu ra fuimasioun dei pluräle, u vä missu an evidainsa ei pasägiu ai feminein d'quelu di numi masculigni an urigine neutri an latein, che an piemuntaise i s'adätu au singuläre: c'me 'ntra zona zenaise, pr'esaimpiu, ei pluräle di italiagni “ginocchio” e “labbro” l'é dounca du tipu ''xnuge'' e ''leife/lävre'' (Uä), anvece an piemuntaise i soun du tipu ''gënoj'' e ''laver''.
# Riguärdu ei caraterisctiche muifulogiche e sintätiche, ra Väl Burmia a cundivida cun ra Ligüria, pr'esaimpiu, l'aveibiu d'lö ''kí'' per l'italiàn “qui”, anvece dei piemuntaise ''sí'' (latein ''ecce hic''), u n'cunuscia nainta l'enclisi d'in prunume d'lö 'ntra sctrutüra d'presentasioun e l'üzu de ''ke'' dopu l'intrudutù d'dumanda (cusctrusioun ch'a pä 'nvece generalizäia an piemuntaise);
# Tra i fenomeni che l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an cumüne cun u tipu “piemuntaise”, u ciü cèru l'é següru ra cäucia dei vucäle ätune, tantu a ra fein dei parole cume prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ai parole pruparusitune, d'vòte ripianda dopu na -i a ra fein. Ra zona ciü 'nterassäia dai fenomenu l'é quela dra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] tra [[Oseria|Useria]] e [[O Dê|Degu]] (cun [[O Ponte|Pounte d'Invrea]]), anvece u teritòriu dr'[[R'Urba|Urba]] e [[Uà|Uä]], cun u [[Sascê|Sascé]] e ra [[Väle Scctüra]] ([[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]]) u cunseiva ei vucäle a ra fein dei parole e u ridoua quele prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ai parole. 'Nt'l'auta Väl Burmia, a [[Bardenèi|Bardineu]] e a [[Carizan|Carisan]] us cunseiva però ei vucäle a ra fein dra parola, c'scì cume, an ciü, anche quele dopu l'aciaintu 'ndrainta a ia parola e a Bardineu quele prima ascì, che a Carisan i veru debule sainsa 'rivé ad ogni modu a scenté saimpre. A punainte dra Väl Burmia ei cundisiugni i soun dopu tütu ei mëxme d'Carisan, anvece a levante, 'ntra Väl Sccrivia cun ciantru a Növe e Gävi, ra situasioun l'é scimile a quela d'Uä e du Sascé;
# Riguärdu ei cunsunantixmu, ra -g- tra ei vucäle, da -c- e -g- latéin-ne, c'me an piemuntaise a vé debule&lt;ref&gt;Rohlfs 1966: 197&lt;/ref&gt; fein a ra cäucia an tüta ra Väl Burmia da Bardineu-Carisan fein au Sascé e Campu-Rsciùgni, anvece us cunseiva pr'esaimpiu an tüta ra Väle Sccrivia&lt;ref&gt;Pr'esaimpiu us hä c'scì per l'italiàn “spiga” a Millëximu, Degu e Pounte d'Invrea ''špía'', per “formica” a Degu ''furmía'', a Carisan ''fürmía'', a Pounte d'Invrea ''fermía'', au Sascé ''füymiya'', per “lago” a Carisan ''lòyu''&lt;/ref&gt;; a punainte, a sciainta 'ntra Väl Tänaru e u i a dei ùime d'na antiga cäucia, se bain nainta sisctematica, 'nt'l'entrutèra d'[[Arbenga|Arbeinga]] versu levante ([[Castrevegliu]], [[Erli]] e u teritòriu de drainta ch'u bräsa [[Finô|Finä]])&lt;ref&gt;Us hä a Castrevegliu ''fürmía''&lt;/ref&gt;. Is fenomenu l'era foscia presainte an taimpi antighi 'nt'u [[Savuneize|savunaise]] ascì (ra diciarasioun d'Paxia dei 1178-1182 a riporta ''buada'' per l'italiàn “bucato”) mä 'ncöi u dialetu dra çittä, ch'u s'é votu zä an epuca tempuri versu u tipu zenaise, u n'an cunseiva nainta ciü ùima;
# Impurtante trätu muifulogicu d'carätere piemuntaise l'é ra sciurteia an -úma dra prima persoun-na pluräle, ch'a cröba tüta ia pärte d'l'Ultrezuvu d'Punainte tra Carisan e Bardineu da na pärte e Uä e ra Väle Scctüra da l'ätra, mainte ra Väle Sccrivia da na pärte l'hä ei cundisiugni “zenaixi” (-ému) e ra Väl Tänaru da l'ätra (Urmea, Garesce) a presainta dei cundisiugni növe d'tipu lucäle;
# Paregiu d'carätere piemuntaise l'é ra fein an -é d'l'infinì 'ntra prima cuniugasioun di veibi (-are) e di numi an -arium, -ale, ch'a tuca na zona curispundainte ciü o menu a isu settù d'l'Ultrezuvu dound'us hä ra cäucia dei vucäle ätune e a ra fein dra parola (scpecialmainte da ra Väl Burmia a ra Väl Scctüra, chinanda fein a [[A Steja|Steia]] ançä du Zuvu);
# L'é d'tipu piemuntaise i caräteri muifulogici e sintätici&lt;ref&gt;Mair Parry: Sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte. Parluma 'd Còiri&lt;/ref&gt; c'me ra sciurteia an -u dra tersa persoun-na pluräle d'l'indicativu presainte, ra fùima d'l'articulu determinativu, l'üzu dei prunume liberu d'tersa persoun-na singuläre ''kyèl'' e dei prunume dativu e cliticu d'lö ''i'' riscpatu a ra fùima ligüre ''ge'';
# Na serie d'sciurteie i soun cumüni tantu a di parlé d'tipu “piemuntaise” cume a ätri d'tipu “ligüre”: pr'esaimpiu, cumüne ai Piemounte meridiunäle, a ra zona zenaise e a l'Emilia d'punainte l'é ra sulusioun d'na saincia teiminasioun per ra tersa persoun-na pluräle an tüte ei cuniugasiùgni, se bain ch'u pö esie ciü sulusiugni puscibile per ra teiminasioun&lt;ref&gt;PETRACCO SICARDI, 19922: 23&lt;/ref&gt; (che an Väl Burmia a balocia tra l'üzu de -u dra tersa cuniugasioun secoundu ei mudelu piemuntaise e quelu “ligüre” de -a dra prima, pr'esaimpiu a Carisan);
# Ra sciurteia particuläre de -tr- an ''máre'', ''páre'' ch'a mäica i parlé d'l'Ultrezuvu d'Punainte riscpatu ai fùime che i prevairu an Ligüria (che i pärtu da ''máyre'', ''páyre'' cunseiväi pr'esaimpiu 'ntra zona d'esctremu punainte), a cröba anche na läiga ärea dra Rivera d'Punainte, curispundainte au tipu ligüre “d'mazu”, dounda a Arbeinga, a [[U Portu|Portu]] o a [[A Cêve|Ceive d'Tegu]] u i a pr'esaimpiu ei mëxme cundisiugni. Cumüne ai “piemuntaise” e au “ligüre” d'mazu-punainte (e d'levante) l'é anche ra distribusioun di clitici sugettu, che scma u tipu zenaise u i se xluntan-na (e meia an tüta ra zona);
# Cun u “zenaise” e cui “piemuntaise”, mä nainta cun l'ärea ligüre d'punainte, i dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i hän an cumüne i modi d'fuimé i ditonghi de -é- rumansa (''mèyz'', ''mèyzu'' 'mese', ''sèyra'', ''sáyra'' 'sera');
# I exiti che i s'poru cunscideré “particuläri” d'l'Ultrezuvu riscpatu au tipu “piemuntaise” e a quelu “ligüre” i n'soun nainta tanci, mä tücci ciü o menu impurtanti: an di quei pounti d'sa zona ra ditungasioun de -é- rumansa a pö avgnì anche dedvanci a nasäle (a L'Atä ''tsáyna'' per l'italiàn “cena” e ''váyna'' mä a Carisan ''tséna'' e ''véna''), a diferainsa d'quelu ch'u suciada an Piemounte e an Ligüria, mä c'scì cume l'avé 'nt'l'ärea emilian-na, cun ra quela ra Väl Burmia a cundivida anche ra ditungasioun de -i- dedvanci a nasäle, che 'nt'ei pasä l'hä duvü 'rivé a ra coscta aimancu 'ntra zona d'Uneria. Difäti, ra ditungasioun de -i- as é scpantiäia da l'ärea padan-na 'nt'l'Ultrezuvu, scicà che pr'esaimpiu us hä per l'italiàn “vino” ''véin'' a Uä e a Növe;
# Cumüne a l'Ultrezuvu d'Punainte e a na läiga zona lumbärda d'punainte cun dei xlançi an Emilia e 'nt'ei Piemounte setentriunäle l'é ei pasägiu du grüpu -ct- a -ć-&lt;ref&gt;Us hä c'scì pr'esaimpiu i tipi ''fáču'' per l'italiàn “fatto”, ''láče'' per “latte”&lt;/ref&gt; (per mazu du sctädiu cumüne a l'ärea ligüre e a quela piemuntaise -it-), che da ra Väl Burmia a chein-na ascì 'nt'l'entrutèra d'Arbeinga e 'nt'i parlé bäsu-piemunaixi ciü avxein;
# I soun segnaläie ancù ei fùime particuläri, 'nt'u dialetu d'Cäiri, dei cundisiunäle cun generalizasioun d'infisu -s- (sarésa, sarési, sarésa, sarésimu ecc.), che i s'ritröuu ancù na vòta 'nt'l'ärea lumbärda e emilian-na d'punainte (mä anche, bsögna dìle, an cäca parlé ligüre, pr'esaimpiu an [[Munegascu|munegasccu]]&lt;ref&gt;AZARETTI, 1977: 206-207&lt;/ref&gt;).

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Bibliugraféia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528|editô=Le Mani|léngoa=IT|}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Liguria linguistica, Dialettologia, storia della lingua e della letteratura nel Ponente. Saggi 1987-2005|editô=Philobilion Edizioni
|léngoa=IT|}}

== Pägine cureläie ==
* [[Dialetu uaröxiu]]
* [[Gian Lořenzu Federicu Gavotti]]
* [[Culoumbu Gajòun]]

== Ätri prugetti ==
{{Léngoa lìgure}}

[[Categorîa:Lengua ligure]]</text>
      <sha1>hdtay2gn61fstiri5rmusomk4q957pu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274714</id>
      <parentid>274709</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>274714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38869" sha1="isqr73y02lfzlc377u23ldzkr15kdk8" xml:space="preserve">{{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}}
{{Léngoa
|nómme = Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte
|stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]]
|regioîn = {{scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(pruveince d'[[Zena]] e d'[[Sann-a|Savoun-na]])&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(pruveince d'[[Lisciandria]], [[Cuni|Cuneo]])&lt;/small&gt;
|fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]]
|fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]]
|fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]]
|fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]]
|fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallu-itäliche]]
|fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]]
|fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]]
|fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]]
|mappa = Lìgure de l'Ôtrazôvo de Ponénte.jpg
|didascalia = Mäppa di dialeti che i soun 'ndrainta au sutugrüpu du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte.
}}
U '''Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte''' l'é u sutugrüpu dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] ch'u 'rgöia ei parläde 'ntra pärte nord-ucidentäle dei baçì lenguiscticu ligüre, de d'lä dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], tiranda 'ndrainta boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'Uvadaise&lt;ref&gt;La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Liguria.html Una creusa tra le parole della Liguria. A proposito del Piccolo Dizionario Etimologico Ligure di Fiorenzo Toso] &lt;/ref&gt;.

== Definisioun ==
Ra clasificasioun ciü növa di [[Parlæ liguri|parlé ligüri]]&lt;ref&gt;PFISTER, 2002&lt;/ref&gt; a disctingua tra i dialeti dra rivera ([[Lìgure òcidentâle|varietäie d'punainte]], [[Lìgure de Mêzo|d'mazu]], [[Zeneise|zenaixi]] e [[Lìgure de Levànte|d'levante]]), na [[regioun alpein-na]] cun di sò caräteri specifici e trai [[varietäie de tranxisioun|varietäie d'tranxisioun]] cun u [[Léngoe gàllo-itàliche|tipu galluitälicu]] veru e propi, urdinäie suta i numi d'Ligüre d'l'Ultrezuvu d'punainte, d'mazu e d'levante.  

A nord dra crescta di [[Appennìn|Apenigni]], föra che ei zone dra [[Väle Sccrivia]] e dra [[Väl Trebia]] dound'us pärla [[Zeneise|zenaise]], i dialeti d'tranxisioun tra u tipu ligüre e ei varietäie ciü decisamainte galluitäliche&lt;ref&gt;Petracco S. 1992a&lt;/ref&gt; i se xläigu da [[Urmea]]&lt;ref&gt;Schädel 1905&lt;/ref&gt; a l'auta [[Väle du Taru]]&lt;ref&gt;Petrolini 1983&lt;/ref&gt;, d'solitu cun di caräteri funetici, muifulogici, sintätici e lesicäli che i s'mescciu d'vòta an vòta cui [[Piemontèis|piemuntaise]], cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emilian]] da maniman ch'u s'ie avxein-na a ra [[Cianûa padann-a|cianüra]]. C'scì 'ntra [[Väle Tänaru|Väl Tänaru]] [[Urmea]] l'é dei balu ciü “ligüre” d'[[Garesce]], che a sò vòta al è ciü d'[[Prióra|Priura]] o d'[[Ceva]]; 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] i soun ciü che ätru ligüri [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] riscpatu a [[Merexo|Milëximu]], [[L'Atè]], [[Còiri|Cäiri]] o [[O Dê|Degu]]&lt;ref&gt;Arnaud 1983-1984, Cadelli-Valle-bona 1990, Parry 1989, 1992&lt;/ref&gt;; i soun ben bain ciü ligüri che piemuntaixi ei aute [[Valàdda de l'Erro|Väle d'l'Erru]] ([[Sascê|U Sascé]]), [[Valàdda de l'Órba|d'l'Ùiba]] fein-na a [[Uà|Uä]]&lt;ref&gt;Torrielli 1980&lt;/ref&gt; e [[Valàdda do Stura|du Scctüra]], anvece caräteri piemuntaixi e lumbärdi i prevairu süttu a nord de [[Gâvi|Gävi]], [[Lerma|Leima]] e [[L'Isoa do Canton|Isura dei Cantoun]] (ürtimi cunfigni du tipu zenaisizä). An generäle, dounca, u läigu grüpu du [[Lìgure d'Ôtrazôvo|Ligüre d'l'Ultrezuvu]] u cröba l'entrutèra de d'lä dra crescta di Apenigni, presaintanda di träti maicäi d'incruxiu cui leingue regiunäle tacä, saraiva a dì cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]] (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte), cun u [[Léngoa lonbàrda|lumbärdu]] an giru au teritòriu d'[[Növe]] ([[Lìgure d'Ôtrazôvo de Mêzo|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]) e cun l'[[Léngoa emiliànn-a|emiliàn]] tra ra [[Val Staffura|Väl Staffura]] e ra [[Val Trebia|Väl Trebia]] ([[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Levante]]).  

I parlé 'ntra sudivixiòun d'Punainte i soun xbardläie tra ra [[Ligüria]] nord-ucidentäle e ei [[Piemonte|Piemounte]] meridiunäle, anterassanda ra zona a cavä tra ei pruveince d'[[Zena]], [[Savonn-a|Savoun-na]], [[Lisciandria]] e [[Cuni|Cuneo]]. 'Nt'is sutugrüpu u i a dounca i dialeti dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]] che is tröuu an boun-na pärte d'l'auta [[Burmia (valä)|Val Burmia]] ([[Còiri|Cäiri]]), [[Sascê|u Sascé]] e l'[[Uà|Uvadaise]]. An raxoun dra sò geugraféia, sci dialeti i soun suvainte an cuntinuu cun di parlé d'tranxisioun cui [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]. 

== Evulusioun sctorica == 
A partì dai caraterisctiche du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, us vega an modu ceru ei carätere “duertu” e composctu dei cundisiugni di dialeti 'ntra zona e u rolu dei diverse cumpunainti leguisctiche che i i soun gnoue a cuntätu. Ra funsioun sctorica d'zounta e squäxi d'cruxera d'in teritoriu misu 'nmazu tra [[Ligüria]] e [[Piemonte|Piemounte]], mä duertu anche a impurtanti infruainse da est gräsie a ia pusisioun d'in suicu d'väle ch'u cära zü versu [[Lisciandria]] “lumbärda”, a pä cunfeimäia anche dau xlunghése d'cundisiugni “setentriunäle” 'ntra [[Ligüria du ciantru|Ligüria d'mazu]] e da çerte sciurteie “ligüri” 'nt'l'ärea [[bäsu-piemuntaise]]. 

Secoundu dei cunsiderasiugni d'tipu geulenguiscticu, ei caraterisctiche “ligüri” e quele “lumbärde”, de d'lä d'l'urdine gerärchicu che d'solitu us dä ai fenomeni an exäme (i han ciü impurtansa i fatùi murfulogici, pr'esaimpiu, riscpatu a queli funetici), i pän meiu raixäie d'quele “piemuntaixi”. I caräteri “ligüri” e “lumbärdi” i soun quei che i sciourtu föra an manera ciü scciäsa an tüttu u teritòriu e, maintre ei zone d'periferéia e di brichi ciü conseivative, c'me [[Bardinêo|Bardineu]] e [[Carizan|Carisan]] (dound'un s'é nainta afeimä di träti “piemuntaixi” c'me l'infinì an ''-è'' e ra cäucia generalizäia dei vucäle ätune), i metu l'aciaintu an çima au carätere “ligüre” du sò parlé, u n'i a nainta 'ntra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]], e ciü an generäle 'ntra zona d'l'Ultrezuvu d'Punainte, di rascti piemuntaixi antighi isuräi an mazu a zone scciäse cun caräteri “ligüri”. Ad ogni modu, i caräteri “ligüri” i mäicu a sò vòta di tipi diversci, di quei che i viru versu u tipu [[Zeneise|zenaise]] (per mazu d'[[Savonn-a|Savoun-na]]) e ätri versu quelu du “[[ligüre du ciantru|ligüre d'mazu]]”, che i se soun cunseiväi o generalizäi cun ciü furtäinia scpecialmainte quande i gnivu a cumbaxié cui sciurteie “lumbärde” che i spunciävu da est. Sce ürtime i musctru d'ese davai boun-ne a xlaighése, peicà an ciü d'oin cäxiu i cäru zü versu ra [[Ciâna d'Arbenga|cian-na d'Arbeinga]], fätu che 'nvece u n'riguärda nainta i tipi ”piemuntaixi”, föra che u cäxiu dra cäucia de ''-g-''. U pä dounca che ei cundisiugni ciü antighe di dialeti dra Väl Burmia i duvésu ese maicäie da in tempuri ancountru tra n'antigu cuntasctu “ligüre” foscia d'mazu e dei curainte lenguisctiche d'urigine padan-na “lumbärda”, e che i caräteri ciü cèri dra “piemuntexitä” i se sagiu afeimäi sulamainte dopu, scpantiandase cun tüta prubabilitä pei mëxme linee che i avaivu zä peimisu l'escpansioun d'mudeli rimuntäi da nord-est: ansciöin trätu “piemuntaise” dra Väl Burmia l'é difäti scunusciü ai [[Munfrä]]. Sa scpiegasioun l'hä ei vantägiu d'cumbaxié ciü o menu cun ra sctoria pulitica dra väle: l'escpansioun dra scignuréia munfréin-na a n'deva nainta ese l'zoua però c'me susctegnu ai tipi lenguisctici “piemuntaixi”. Us deva cunscideré difäti che i caräteri dialetäli particuläri dei Munfrä riscpatu au rasctu dei Piemounte lenguiscticu i soun ancöi ciütosctu cumüni a ra zona lumbärdo/emilian-na aprövu ai cunféin e che i duvaivu esle an modu ancù ciü cèru 'nt'i seculi pasäi. I dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i pän dounca ese u risultä d'in pruciasu dound'us afeima dei mudalitäie munfréin-ne, prima 'nt'in periudu “lumbärdu”, pöi ant'oin “piemuntaise” 'ndä avanci finaura, an çima a in scpesume ciü antigu ch'u mäica di tipi “ligüri”. Sce caraterisctiche ligüri i soun dei vòte ben bain forte e scciäse, c'me 'nt'ei cäxiu dei palatizasiugni di grüpi d'cunsunante, ätre vòte ciü sbardläie e foscia an pärte purtäie dai infruainse culturäle e ecunomiche avxein-ne 'riväie ciü tärdi ascì (c'me squäxi d'següru 'nt'ei cäxiu di caräteri “zenaixi” che ra Val Burmia l'hä an cumüne cun [[Savonn-a|Savoun-na]]).

Na cunfeima d'sa scpiegasioun a pä 'rivé da in posctu luntàn, dounda l'é capitä, 'nt'in taimpu paregiu disctante, na grande emigrasioun d'giante ch'a gniva da l'Ultrezuvu d'Punainte: se, c'me u pä prubäbile&lt;ref&gt;TOSO, 2002&lt;/ref&gt;, di dialeti che i gnivu da ra zona d'tranxisioun ligüre-piemuntaise i han avü in rolu decisivu 'ntra fuimasioun dei [[varietäie “galloitäliche” dei Meridioun|varietäie “galluitäliche” dei Meridioun]] e scpecialmainte dra [[Lucania]], ei cundisiugni d'ise antighe culonie, nascioue an giru a [[Potensa (Baxaicâ)|Putainsa]] e 'nt'ei [[gurfu d'Pulicästru|gurfu d'Pulicästru]] aprövu a ia pulitica di matrimoni di scignuri dei Munfrä a partì da ra metä du [[XII secolo|seculu XII]], i duvraivu cunseivé aimancu an pärte u tipu lenguiscticu che l'é sctä alura lì armuä. Difäti l'é vera che ise varietäie antighe i musctru d'cundivide i träti “ligüri” e “piemuntaixi” ciü impurtanti di parlé dra Väl Burmia mä, c'me i dialeti ciü apartäi d'iscta, i n'han nainta ancù o scma an manera imperfeta ei ciü növe caraterisctiche “piemuntaixi”, che au mumaintu d'l'emigrasioun versu sud i n'eru ancù arsceie a afeimése e foscia i c'mençipiävu sulu alura a afaciése 'ntra zona d'l'[[Ultrezuvu]]. U tema du lucié di cunfigni e du sò cuntinuu cangié u tröua dounca 'nt'l'Ultrezuvu e suvratütu 'nt'ei cäxiu dra Väl Burmia na cunfeima, ch'a l'é däia da ra realtä sincronica dei varietäie lucäle (ansame ai quele u i a tra l'ätru na läiga cunusciansa du “zenaise” o dei “piemuntaise” meridiunäle, de scpesu secoundu ei tendainse d'lavù e i raporti di parlanti), mä anche da quelu pocu che ra mëxma sctrutüra di dialeti e ra distribusioun 'nt'u teritòriu di sainci fenomeni u peimeta d'ricusctruì 'nt'in pountu d'viscta diacronicu. 

=== Ei cäxiu dra Väl Burmia: ei cansugni pupuläri c'me scpegiu dei cuntasctu lenguiscticu ===
[[Fiorenzo Toso]], tratanda dou racolte d'cansugni pupuläri d'l'[[XIX secolo|Ötçaintu]], saraiva a dì ''Spigolatura di canti popolari parmigiani e monferrini'' ([[1889]]-[[1890]]) d'[[Giuseppe Ferraro]] cun dei materiäle d'[[O Dê|Degu]] e ''Canti popolari del Piemonte'' ([[1888]]) d'[[Costantino Nigra]] cun dei tesctimunianse d'[[L'Atè]]&lt;ref&gt;Fiorenzo Toso: Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528; 1995, 1997, Le Mani; Recco, Genova; Canti popolari della Val Bormida in raccolte demologiche ottocentesche&lt;/ref&gt;, u tira dei impurtante cuncluxiugni an çima a ra natüra dei cuntasctu lenguiscticu dounda i dialeti dei posctu i se soun fuimäi. Dopu tütu, 'nt'l'evulusioun d'is ambiainte u deva d'següru ese cunsciderä u rolu da countu d'l'antigu duré a loungu dra [[scignuréia munfréin-na]] féin, d'fätu, ai periudu dra [[Rivoluçion françeize|Rivulusioun française]].

[[File:Map italy monferrato CG 37 CARTA GEOGRAFICA DELLO STATO DEL PIEMONTE.jpg|thumb|Mäppa cui Maichesätu dei Munfrä 'ntra sgòunda metä du Satçaintu]]

L'autù u pärta da l'useivasioun che sci materiäli i musctru n'adatamaintu sulu an pärte di tascti sccetamainte piemuntaixi an çima ai rive dra [[Burmia (valä)|Burmia]]. Difäti us vega pocu d'quei träti funetici, muifusintätici e lesicäli che, an dialeti tra l'ätru indirissäi an modu ceru versu u tipu [[bäsu-piemuntaise]] c'me quei d'[[L'Atè]] e suvratütu d'[[O Dê|Degu]], i metu an lüxe ra forte cunvivainsa d'caräteri ligüri an sa zona d'tranxisioun difiçile da clasifiché: reriscime ùime i s'tröuu, pr'esaimpiu, riscpatu a ra scciäsa sciurteia piemuntaise e tusccan-na, dei palatizasiugni “vansäie” di grüpi ''bl-, fl-, pl-'' che ra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] a cundivida cun u rasctu dra [[Ligüria]] (sulamainte an “''ciù''”&lt;ref&gt;cansoun 7, versu 3 d'Degu&lt;/ref&gt;), anvece ra sulusioun “d'rivera” ''[dž]'' de ''-lj-'' a sciourta föra chì e lì 'nt'i tascti d'L'Atè (''figia''), dound'a cunviva cun ra fùima cumüne bäsu-piemuntaise (''fia''); ei pasägiu ''ge-, gi-, j-'' a ''[z]'' us tröua chì e lä 'nt'i tascti d'Degu (''zuvo, za'') mä is carätere, c'me ei mëxmu articulu ''ro'', u vä de d'lä dei cunfein ligüre versu [[Acqui Terme|N'Äiqui]] sainsa cère interusiugni.

[[File:Morte occulta (Canti popolari del Piemonte).jpg|thumb|Öina dei cansugni pupuläri 'rgoue da Costantino Nigra ch'a vé da L'Atè]]

Difäti ia tradisioun dei posctu, ch'a se scpegia 'nt'is cansugni ascì, l'esiscta propi c'me “scitu” ideäle d'ancountru tra infruainse diverse, ampignäie an modu cumplessu. [[Gianluigi Beccaria]] l'hä visctu is cumpurtamaintu 'nt'i taimpi zä dra bäsa [[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] cun u scpantiése di mudeli culturäli ativi 'nt'ina läiga fäscia d'cunfein ligüre-piemuntaise fein a ra [[Arpi|regioun alpéin-na]]: chì, dounda na mudascta civiltä artisctica e leträria «se bain ancöi n'am vé nainta dedvanci cun in prufì unifuime, maicä, e l'é cueinni incruxiä d'grupi, d'ancountri, d'pose e d'pasägi [...] l'hä però in segnu disctintivu e na maicatüra d'funsioun cumüne: l'esiscta c'me prudotu “d'cunsümu”, per l'üzu dei cumunitäie dei campägne e di buighi».

An çima a ra realtä abästa feima d'in “axmürciu” d'dialeti, dounda elemainti davai dei posctu i vivu 'nsame a spunciugni d'urigine diverse, disegnanda in cumplicä angavügnu d'[[isuglosse]] che i veru da nord e da sud (da dounda l'uriginalitä d'dialeti che i s'definisciu an “negativu” cun l'afeimése d'scmaianse e diferainse che i s'mesciu tra lui), l'infruainsa d'mudeli lenguisctici e culturäli d'föra ciü forti l'hä cuntinuä a duré 'nt'u taimpu, cundisiunäia da fatùi puliticu-aminisctrativi e suciuecunomici cumplesci. Da chì nan vé dounca ra läiga cumpetainsa lenguisctica d'sce cumunitäie, scicà che pr'esaimpiu u n'i a sctä nainta in cäca bsögnu d'adaté, dopu ra sò impurtasioun, ra leingua dei cansugni pasäie a vuxe, suvra mensunäie. C'scì us scpiega ascì ia pluriglusséia dra Väl Burmia, in teritòriu dounda ra cunusciansa e l'üzu du zenaise (savunaise) e dei piemuntaise (bäsu-piemuntaise) i n'soun nainta rèri tra persoun-ne che i han an modi diversci di raporti cui ciantri ciü impurtanti dei poscti avxein. 

[[File:Comunità Montana Alta Val Bormida-mappa 2009.svg|thumb|Cumüni d'l'auta Väl Burmia an Ligüria (Cumunitä d'Muntägna fein au 2011)]]

=== L'Ultrezuvu zenaise e lisciandréin === 
Ansame a na pärte ch'a gira an çima a Savoun-na cun ra sò pruveincia, l'ärea lenguisctica d'l'Ultrezuvu d'Punainte a péia 'ndrainta anche na pursioun zenaise ([[Mason|Masoun]], [[Campo|Campu]], [[Rosciggion|Rsciùgni]]) e, föra dai cunfigni ligüri zä 'ntra [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]], i cumüni d'l'[[Uô|Uvadaise]] dound'us pärla u [[dialetu uaröxiu]] cui sò varietäie lucäle&lt;ref&gt;La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali, vol. I di F. Toso, Le Mani, 2009 ([https://conseggio-ligure.org/domande/ carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito])&lt;/ref&gt;. L'useivasioun fäcia dau lenguiscta [[Fiorenzo Toso]] an çima ai caräteri lenguisctici axmürciäi 'nt'ei cansugni pupuläri dra Väl Burmia a vä anche per quele d'l'Ultrezuvu an giru a Uä, ducumentäie 'nt'ei mëxme racolte (pr'esaimpiu, riguärdu ei palatizasiugni, us hä ''ciü''&lt;ref&gt;Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 154, 174; Canti popolari del Piemonte; p. 159&lt;/ref&gt; c'me ''pü''&lt;ref&gt;Canti popolari del Piemonte; p. 349&lt;/ref&gt;, ''pian''&lt;ref&gt;Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 174&lt;/ref&gt;, ''bianca piümma''&lt;ref&gt;Canti popolari inediti umbri, liguri, piceni, piemontesi, latini; p. 81&lt;/ref&gt;; us sutulinea anche chì ra fùima ''giuvu'', mä l'üzu ascì de ''agugia'' 'nvece che “üja”&lt;ref&gt;Canti popolari del Piemonte; p. 349&lt;/ref&gt;).

Ra presainsa d'[[Zena]] e quela dei sò fameie patrisie, dou realtäie nainta saimpre d'acordi tra lui, i soun streciamainte antresäie cun ra sctoria d'tüta sa zona d'l'Ultrezuvu. Dounca i primi prutaguniscti dra penetrasioun zenaise i soun zä 'nt'l'[[Etæ de Mëzo|etä d'mazu]] i priväi, che pr'is fein i drubu ei istitusiugni feudäle an çima ai teraigni catäi o ai munesctéi. Ei raxiugni d'foundu che i han purtä i zenaixi e Zena a 'nterassèse a l'Ultrezuvu i soun a l'imprinçipi scma d'natüra cumerciäle, liäie ai bsögnu d'avai di avamposcti “''ultra jugum''” pei träfighi tra ei [[Pòrto de Zêna|portu zenaise]] e u [[Cianûa padann-a|retrutèra padàn]]. U duminiu d'Zena 'nt'l'Ultrezuvu u sofra 'nt'i [[XIV secolo|seculi XIV]], [[XV secolo|XV]] e [[XVI secolo|XVI]] na forte cuntrasioun a causa dei purai d'[[Milan|Milàn]], suta ei quelu i priväi zenaixi i arsciràn cumounque a truè u sò posctu: sulu a ra fein i [[Sforza]] i çernu d'favurì a luiätri ei fameie patrisie lisciandréin-ne. L'é propi alura ch'us cumpiscia n'impurtante integrasioun d'l'ecunumeia d'tüta ra zona cun quela lumbärda, c'scì cume cun quela dei [[Munfrä]] lisciandréin: is pruciaisu, ch'us mescia a partì da ra cuntinua presainsa zenaise, u prudòua dei caraterisctiche etniche e lenguisctiche particuläri, dounda però ra cumpunainte piemuntaise a rascta saimpre secundäria. Dopu ei 1528, gräsie ai pättu d'[[Dria Doia|Andria Doria]] cun [[Carlo V|Cärlu V]], Zena a pò ripièse sce tère, che i turnu c'scì a fé pärte du sò duminiu, dounda i i rasctràn sainsa ciü interusiugni per ciü d'trai seculi&lt;ref&gt; Emilio Podestà: [https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/e300cb2a644840b96fe2678a5db960e7/Estratti/1a399a0560cb7f3adbb9e7e639965e09.pdf Genovesi nell'Oltregiogo] &lt;/ref&gt;. Difäti u teritòriu d'Uä, ansame au [[Növe|Nuvaise]] e a ra [[Val Borbêa|Väl Buibaira]] (che dai pountu d'viscta lenguiscticu i fan però pärte du sutugrüpu du [[Ligüre d'l'Ultrezuvu du ciantru|Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Mazu]]), i soun sctäi däi ai [[Piemonte|Piemounte]] per fuimé ra növa [[Provinsa de Lisciandria|pruveincia d'Lisciandria]] ant'ei [[1859]], quande ra pruveincia d'Növe l'é sctä abuleia da ra leze dei prim minisctru [[Urbano Rattazzi]]&lt;ref&gt;Daniela Mancini: [https://www.francobampi.it/liguria/rattazzi/oltregiogo.htm L'Oltregiogo e la Legge Rattazzi:] &lt;/ref&gt;.

Riguärdu a ra sctoria dra letratüra an dialetu d'sa zona, us ricorda prima du [[XX secolo|Növçaintu]] dei rère tesctimunianse c'me cäca pueséia 'nt'ei parlé d'[[Campo|Campu]] d'[[Luciàn Rósci|Luciano Rossi]] 'ntra prima metä du [[XVIII secolo|seculu XVIII]]&lt;ref&gt;PONTE, 1998&lt;/ref&gt;, na vaina ciü impurtante d'pueséia 'nt'u dialetu du [[Sascê|Sascé]], che ei mäscimu escpunainte, l'abäte [[Zâne Loênso Freirîgo Gavòtti|Gio. Lorenzo Federico Gavotti]], l'hä vissü tra ra fein du [[XVIII secolo|seculu XVIII]] e l'imprinçipi du [[XIX secolo|XIX]]&lt;ref&gt; MARRAPODI, 2000&lt;/ref&gt;. Tücci sci tascti i s'rifan a ia tradisioun leträria an zenaise o a di ätri mudeli cultiväi che i veru d'vòta an vòta imitäi o desctrutüräi, cun l'ecesioun foscia d'na [[Canzùn id guèra|Cansoun d'uèra]] du Sascé d'in autù scunusciü per ra [[Goæra de sucescion aostriaca|uèra dei 1746]], bain misa cumounque, a sò vòta, 'nt'ina läiga curainte d'pueséia apulugetica e patriotica xvilupäia a Zena 'nt'l'ambiainte d'trüscia pei suciasi dra lota d'liberasioun dai austru-piemuntaixi.

A Uä, us mensoun-na [[Tugnein Rebbora]], cun poche cumpuxisiugni, e [[Françésco Carlìn|Françescu Carlini]], cun ''Ra carossa do diao''. Ad ogni modu, an sci cäxi l'é saimpre na pueséia d'ucaxioun e anciuäia a mudeli d'föra, dounda u dialetu l'hä ra funsioun d'sisctema lenguiscticu dra realtä d'tücci i giourni e dounca d'sctrumaintu per forsa cunfinä, dai pountu d'viscta leträriu, ant'in rolu d'cèru suburdine, ch'u n'pò nainta çeiché na sò uriginalitä artisctica. Sulu cun u Növçaintu ia pueséia 'nt'i dialeti ciü pciti, 'nt'ei varietäie d'periferéia e isuräie a 'riva difäti a risultäi davai auti e au livelu d'vera letratüra. L'é difäti ai prinçipi du seculu ch'u fiuriscia ia prudusioun d'[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]], u ciü grande pueta aimancu dra zona d'Uä, ch'u s'é disctintu per avai elaburä cui sò mazi, sainsa purai fé riferimaintu a na “tradisioun” dei posctu che d'fätu a n'esisctaiva nainta, na pueséia persunäle ch'a risauta, 'nt'ei cuntasctu ligüre-piemuntaise e an quélu nasiunäle, tantu per fùime e cuntegnüi cume per intensiugni e modi d'fruisioun. 

[[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue dei posctu 'ntra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre (Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte)}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]]

== Caratterisctiche ==
Ant'ei parläde d'l'Ultrezuvu, ra cumpunainte “ligüre” ch'as mesccia cui träti galluitalici piemuntaixi, lumbärdi e emiliagni, a n'é nainta saimpre ra mëxma: pr'esaimpiu, l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä ei palatizasiugni an modu scciäsu, mä paregiu ai piemuntaise a tainde a eliminé saimpre ei vucäli ätune 'ndrainta ai parole. Riguärdu l'Ultrezuvu d'Punainte an particuläre, di quei träti cumüni au tipu ligüre dra coscta i s'poru façilmainte nuté 'nt'ina serie d'sciurteie funetiche, muifusintätiche e lesicäli davai evidainte, che i peimetu dei vòte, per ra sò distribusioun diatopica e per ätre cunsciderasiugni, d'intuì u sò carätere antigu, “uriginäriu”, e d'ricusctruì u zö d'suvrapusisiugni, dätu che ei diverse curainte lenguisctiche che i han interassä u teritòriu i han duvü met'se i öina suvra l'ätra 'ntra cusctrusioun dra realtä lenguisctica d'ancöi.

[[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]]

[[Fiorenzo Toso]], an ''Storia linguistica della Liguria'' e ''Liguria linguistica'' u presainta iscte c'me caraterisctiche ciü impurante di parlé du Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte: 
# Ant'ei campu dei vucalixmu, ''al-'' tonicu dedvanci a cunsunante dentäle u päsa a ''ā-'' an tüttu l'Ultrezuvu d'Punainte, dei vòte anche cun di xvilupi aprövu. Sa sciurteia l'é ra mëxma ch'a 'nterasa l'ärea dra rivera 'nmazu tra [[Arbenga|Arbeinga]] e [[Monterosso|Munterussu ai Mä]] 'nt'ei [[Çinque Tære|Çeinque Tère]], anvece ei [[bäsu Piemounte]], c'me [[Uà|Uä]] ascì 'nt'is cäxiu, l'hä ei pasägiu a ''aw'': dopu ra velarizasioun de ''ā'' us hä, dounca, per l'italiàn “caldo”, ''kòd'' a [[Còiri|Cäiri]], a [[Còrcre|Cärcre]] e a [[L'Atè]], per “gonna” (falda) us hä ''fåda'' a [[Carizan|Carisan]], per “calcio” ''kòts'' a [[O Dê|Degu]]&lt;ref&gt;Ei vivägne dei parole d'esaimpiu i soun an generäle VPL, AIS e PLOMTEUX, 1992&lt;/ref&gt;. Ei sciurteie de ''al-'' prutonicu i pärtu dai mëxme cundisiugni, saraiva a dì ei pasägiu a ''ā'' (ch'as realiza an modi diversci) countra u tipu “piemuntaise” e ligüre d'mazu-punainte ''aw'', ch'u sciourta föra 'nvece dai pärte d'l'ärea, a [[Urmea]] e 'ntra [[Väle Scctüra]], lì anche 'ntra fùima ''ow'' cun ascimilasioun an pärte&lt;ref&gt;CUNEO, 2001&lt;/ref&gt;;
# L'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an modu scciäsu ia trasfuimasioun de ''-sj-'' e ''-tj-'' an ''-ž-'', pr'esaimpiu, dau latein ''basiu(m)'' ''báž'', da ''ratione(m)'' ''ražón''. Se bain che sa sciurteia a saigia suvainte ritegnoua in sainciu arcaixmu riscpatu a ra de-palatizasioun ch'u presainta 'ncöi ei piemuntaise (che l'hä an generäle ''báz'', ''razún''), us deva cunscideré ra sò forsa an tüta l'ärea ligüre (cun dei xlançi ant'ei munfrein), che l'avrä següru cuntribuì a ra tegnoua 'nt'l'Ultrezuvu. Ad ogni modu, cosa ch'a n'é nainta menu impurtante pei vucalixmu, ei mantegnimaintu de ''-ž'' a ra fein dra parola u läscia veghe u scenté dei vucäle ätune ciü tärdi che 'nt'u rasctu du setentrioun piemuntaise e ciü genericamainte gallu-itälicu, dound'u cäpita da tüte ei pärte ra de-palatizasioun;
# An manera scimile, l'Ultrezuvu d'Punainte u cunseiva ra sciurteia ''-š-'' de ''x'', ''ps'' e ''ssj'', c'me an ''káša'' per l'italiàn “cassa”, ''lašè'' per “lasciare”, c'me an tüta l'ärea ligüre, còuntra ra de-palatizasioun ch'a l'é tipica dei varietäie setentriunäle;
# Ra palatisasioun “vansäia” de ''pl-'', ''bl-'' e ''fl-'', che i dan riscpativamainte ''ć-'', ''dž-'' e ''š-'' an pusisioun dei prinçipi d'parola o dopu na cunsunante, ''-dž-'', ''-dž-'' e ''-š-'' an pusisioun tra ei vucäle, l'é na caraterisctica “ligüre” per ecelensa ch'a cröba an modu scciäsu u teritòriu 'nmazu tra Urmea-Garesce a punainte e ra Väle Sccrivia a levante aimancu 'ntra pärte auta, anvece an giru a [[Növe]] i c'mençipiu a prevarai ei cundisiugni setentriunäle. Versu nord, u tipu “ligüre” u ricura ancù a [[Camerana|Camran-na]] e a [[Mombarcaro|Mumbarché]] mä nainta a [[Cortemilia|Curtmija]], [[Ponzone|Punsoun]] e [[Morere|Murere]];
# An tüta ra Väl Burmia e 'nt'u teritòriu du Sascé, R'Urba, Uä, tiranda 'ndrainta a ra Väle Sctüra, ra sciurteia ''de'' cl l'é discteinta da quela de ''lj'' c'me u cäpita 'nt'l'ärea ligüre d'mazu, da [[Finô|Finä]] a [[Tàgia (cumüna)|Taggia]]: dau latein ''spec(u)lu(m)'', ch'u l'à dä l'italiàn “specchio”, us hä dounca a L'Atè e Millëximu ''spédž'', a Degu ''špédži'' e ''spédžu'' au Sascé e Campu, còuntra ''paya'' dau latein ''palea'' ch'u l'à dä l'italiàn “paglia”, anvece ''cl'' e ''lj'' i soun sctäi ampatäi an piemuntaise a ''-y-'' e an zenaise a ''-dž-''. Ra sciurteia de ''-cl-'' an ''-dž-'' divisa da ''lj'' an ''-y-'' a cuntinua d'ätra pärte da ra zona lumbärda an munfrein: dounca, isct'ürtimu trätu funeticu u n'é nainta da mete 'ntra liscta dei cunvergiainse cui piemuntaise, c'scì cume l'é ceru che ra sciurteia de ''cl'' a n'rimunta nainta a n'infruainsa zenaise/savunaise. Ia trasfuimasioun de ''-lj-'' an ''-i̯-'' c'me an piemuntaise l'é in trätu cumüne a tüta ra zona a punainte dra Väl Sccrivia, anvece a levante is fenomenu u sciourta föra d'rèru riscpatu a ra forsa d'l'exitu “zenaise”;
# L'é d'tüta l'ärea ligüre e d'gran pärte dei Munfrä, mä nainta dei piemuntaise “cumüne”, ei pasägiu de ''-l-'' tra ei vucäle a ''-r-''. Is fenomenu u vä pöi 'nsame a l'indebulimaintu aprövu de ''-r-'' an ''-ř-'', ch'u cröba gran pärte dra Väl Burmia sainsa però 'rivé a ra cäucia cumpleta c'me 'ntra zona zenaise (pr'esaimpiu ''ařéna, bankařé, ćiřéža, düřè'' a Useria, anvece L'Atè e Millëximu i han zä ''-r-''). 'Nt'is cuntasctu us tröua anche l'indebulimaintu de ''-r-'' prima d'cunsunante (e dopu cunsunante), c'me us vega pr'esaimpiu a [[O Ponte|Pounte d'Invrea]] e 'nt'u teritòriu du Sascé e dr'Urba e ch'u tröua curispundainsa an di quei parlé dra Ligüria d'mazu-punainte (a Degu ''merká'', a Pounte d'Invrea ''meřká'', au Sascé ''meyká'');
# U xvilupu de ''ge-, gi-, di-'', an Väl Burmia e 'nt'ei ätre zone d'l'Ultrezuvu d'Punainte, u vä aprövu a ra sciurteia scpantiäia an tüta ra Ligüria, cui pasägiu a ''dz-'' e ''z-'' cumüne ciütosctu a ra zona “lumbärda” che a quela “piemuntaise”. Pr'esaimpiu, per l'italiàn “ginocchio” us hä ''znúdžu'' au Sascé, an Väle Scctüra e a Carisan, ''znúdž'' a Useria, Degu e Pounte d'Invrea; per “gelare” us hä ''dzrè'' au Sascé e a Degu, ''dzrò'' a Carisan, per “genero” ''dzéne'' a Carisan, ''dzénr'' a Degu, ''dzrén'' a Millëximu, ''dzánr'' a L'Atè, e c'scì véia, còuntra ei fùime “piemuntaixi” ''dženúy'', ''dželé'', ''džéner'';
# Ra mancansa d'velarizasioun de -n- an pusisioun postonica a zounta l'Ultrezuvu d'Punainte a l'ärea ligüre d'mazu-punainte, fenomenu ch'u cröba 'nvece, se bain cun dei sciurteie an pärte diverse, tantu ei Piemounte meridiunäle c'me, an Ligüria, ra zona zenaise a partì da [[Nöi|Noli]] aprövu a ra coscta. Ra velarizasioun a manca cumpletamainte an tüta ra Väl Burmia e a punainte d'iscta (pr'esaimpiu, ''lána'', ''tána''), anvece u teritòriu du Sascé e dr'Urba u presainta na situasioun cangiante (ra nasäle veläre a ricura ciü che ätru 'nt'Ultrezuvu zenaise);
# Ei cuncurdanse cun l'ärea ligüre i se scpantiu au campu muifulogicu ascì: pr'esaimpiu, ei pluräle di numi masculigni us fùima an Väl Burmia secoundu ei modu ligüre, cun ra desinainsa -i, a diferainsa dei piemuntaise, dound'ei pluräle u n'cangia nainta riscpatu au singuläre. Ra Väl Burmia e u teritòriu du Sascé an particuläre i ripeiu ra -i anche dopu cunsunante nasäle, andanda aprövu dounca ei cundisiugni “tusccan-ne” dounda i han piä urigine, an epuca ben bain tempuri, ra fuimasioun d'in particuläre pluräle cun [[Metàtexi|metatesi]] tipicu 'ncöi du zenaise. Pr'esaimpiu, maintre ei pluräle d'l'italiàn “cane” u n'cangia nainta 'nt'ei piemuntaise (“kán”), ant'l'ärea ligüre us fùima c'me an italiàn cun ra desinainsa -i; an zenaise però e aprövu ra coscta ligüre d'punainte sa -l a vä 'ndrera e a päsa pöi an pusisioun prima dra cunsunante, 'nt'ina fùima ''kayn'' ducumentäia 'nt'i tascti antighi fein au seculu XIV, da dounda 'ntra Rivera d'Punainte us hä ''kay'' per ra cäucia aprövu dra nasäle e, 'ntra zona zenaise, us hä ''kèn'', ''kén'' per ra cuntrasioun aprövu. 'Nt'l'Ultrezuvu d'Punainte us hä, anvece, fùime du tipu ''káni'', a Useria ''baléñi'' per l'italiàn “pallini”, ''bibéñi'' per “tacchini”. Paregiu us fùima i pluräli ascì di numi feminigni du tipu “ragioni”, “stagioni”.
# Saimpre riguärdu ra fuimasioun dei pluräle, u vä missu an evidainsa ei pasägiu ai feminein d'quelu di numi masculigni an urigine neutri an latein, che an piemuntaise i s'adätu au singuläre: c'me 'ntra zona zenaise, pr'esaimpiu, ei pluräle di italiagni “ginocchio” e “labbro” l'é dounca du tipu ''xnuge'' e ''leife/lävre'' (Uä), anvece an piemuntaise i soun du tipu ''gënoj'' e ''laver''.
# Riguärdu ei caraterisctiche muifulogiche e sintätiche, ra Väl Burmia a cundivida cun ra Ligüria, pr'esaimpiu, l'aveibiu d'lö ''kí'' per l'italiàn “qui”, anvece dei piemuntaise ''sí'' (latein ''ecce hic''), u n'cunuscia nainta l'enclisi d'in prunume d'lö 'ntra sctrutüra d'presentasioun e l'üzu de ''ke'' dopu l'intrudutù d'dumanda (cusctrusioun ch'a pä 'nvece generalizäia an piemuntaise);
# Tra i fenomeni che l'Ultrezuvu d'Punainte l'hä an cumüne cun u tipu “piemuntaise”, u ciü cèru l'é següru ra cäucia dei vucäle ätune, tantu a ra fein dei parole cume prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ai parole pruparusitune, d'vòte ripianda dopu na -i a ra fein. Ra zona ciü 'nterassäia dai fenomenu l'é quela dra [[Burmia (valä)|Väl Burmia]] tra [[Oseria|Useria]] e [[O Dê|Degu]] (cun [[O Ponte|Pounte d'Invrea]]), anvece u teritòriu dr'[[R'Urba|Urba]] e [[Uà|Uä]], cun u [[Sascê|Sascé]] e ra [[Väle Scctüra]] ([[Rosciggion|Rsciùgni]], [[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]]) u cunseiva ei vucäle a ra fein dei parole e u ridoua quele prima e dopu l'aciaintu 'ndrainta ai parole. 'Nt'l'auta Väl Burmia, a [[Bardenèi|Bardineu]] e a [[Carizan|Carisan]] us cunseiva però ei vucäle a ra fein dra parola, c'scì cume, an ciü, anche quele dopu l'aciaintu 'ndrainta a ia parola e a Bardineu quele prima ascì, che a Carisan i veru debule sainsa 'rivé ad ogni modu a scenté saimpre. A punainte dra Väl Burmia ei cundisiugni i soun dopu tütu ei mëxme d'Carisan, anvece a levante, 'ntra Väl Sccrivia cun ciantru a Növe e Gävi, ra situasioun l'é scimile a quela d'Uä e du Sascé;
# Riguärdu ei cunsunantixmu, ra -g- tra ei vucäle, da -c- e -g- latéin-ne, c'me an piemuntaise a vé debule&lt;ref&gt;Rohlfs 1966: 197&lt;/ref&gt; fein a ra cäucia an tüta ra Väl Burmia da Bardineu-Carisan fein au Sascé e Campu-Rsciùgni, anvece us cunseiva pr'esaimpiu an tüta ra Väle Sccrivia&lt;ref&gt;Pr'esaimpiu us hä c'scì per l'italiàn “spiga” a Millëximu, Degu e Pounte d'Invrea ''špía'', per “formica” a Degu ''furmía'', a Carisan ''fürmía'', a Pounte d'Invrea ''fermía'', au Sascé ''füymiya'', per “lago” a Carisan ''lòyu''&lt;/ref&gt;; a punainte, a sciainta 'ntra Väl Tänaru e u i a dei ùime d'na antiga cäucia, se bain nainta sisctematica, 'nt'l'entrutèra d'[[Arbenga|Arbeinga]] versu levante ([[Castrevegliu]], [[Erli]] e u teritòriu de drainta ch'u bräsa [[Finô|Finä]])&lt;ref&gt;Us hä a Castrevegliu ''fürmía''&lt;/ref&gt;. Is fenomenu l'era foscia presainte an taimpi antighi 'nt'u [[Savuneize|savunaise]] ascì (ra diciarasioun d'Paxia dei 1178-1182 a riporta ''buada'' per l'italiàn “bucato”) mä 'ncöi u dialetu dra çittä, ch'u s'é votu zä an epuca tempuri versu u tipu zenaise, u n'an cunseiva nainta ciü ùima;
# Impurtante trätu muifulogicu d'carätere piemuntaise l'é ra sciurteia an -úma dra prima persoun-na pluräle, ch'a cröba tüta ia pärte d'l'Ultrezuvu d'Punainte tra Carisan e Bardineu da na pärte e Uä e ra Väle Scctüra da l'ätra, mainte ra Väle Sccrivia da na pärte l'hä ei cundisiugni “zenaixi” (-ému) e ra Väl Tänaru da l'ätra (Urmea, Garesce) a presainta dei cundisiugni növe d'tipu lucäle;
# Paregiu d'carätere piemuntaise l'é ra fein an -é d'l'infinì 'ntra prima cuniugasioun di veibi (-are) e di numi an -arium, -ale, ch'a tuca na zona curispundainte ciü o menu a isu settù d'l'Ultrezuvu dound'us hä ra cäucia dei vucäle ätune e a ra fein dra parola (scpecialmainte da ra Väl Burmia a ra Väl Scctüra, chinanda fein a [[A Steja|Steia]] ançä du Zuvu);
# L'é d'tipu piemuntaise i caräteri muifulogici e sintätici&lt;ref&gt;Mair Parry: Sociolinguistica e grammatica del dialetto di Cairo Montenotte. Parluma 'd Còiri&lt;/ref&gt; c'me ra sciurteia an -u dra tersa persoun-na pluräle d'l'indicativu presainte, ra fùima d'l'articulu determinativu, l'üzu dei prunume liberu d'tersa persoun-na singuläre ''kyèl'' e dei prunume dativu e cliticu d'lö ''i'' riscpatu a ra fùima ligüre ''ge'';
# Na serie d'sciurteie i soun cumüni tantu a di parlé d'tipu “piemuntaise” cume a ätri d'tipu “ligüre”: pr'esaimpiu, cumüne ai Piemounte meridiunäle, a ra zona zenaise e a l'Emilia d'punainte l'é ra sulusioun d'na saincia teiminasioun per ra tersa persoun-na pluräle an tüte ei cuniugasiùgni, se bain ch'u pö esie ciü sulusiugni puscibile per ra teiminasioun&lt;ref&gt;PETRACCO SICARDI, 19922: 23&lt;/ref&gt; (che an Väl Burmia a balocia tra l'üzu de -u dra tersa cuniugasioun secoundu ei mudelu piemuntaise e quelu “ligüre” de -a dra prima, pr'esaimpiu a Carisan);
# Ra sciurteia particuläre de -tr- an ''máre'', ''páre'' ch'a mäica i parlé d'l'Ultrezuvu d'Punainte riscpatu ai fùime che i prevairu an Ligüria (che i pärtu da ''máyre'', ''páyre'' cunseiväi pr'esaimpiu 'ntra zona d'esctremu punainte), a cröba anche na läiga ärea dra Rivera d'Punainte, curispundainte au tipu ligüre “d'mazu”, dounda a Arbeinga, a [[U Portu|Portu]] o a [[A Cêve|Ceive d'Tegu]] u i a pr'esaimpiu ei mëxme cundisiugni. Cumüne ai “piemuntaise” e au “ligüre” d'mazu-punainte (e d'levante) l'é anche ra distribusioun di clitici sugettu, che scma u tipu zenaise u i se xluntan-na (e meia an tüta ra zona);
# Cun u “zenaise” e cui “piemuntaise”, mä nainta cun l'ärea ligüre d'punainte, i dialeti d'l'Ultrezuvu d'Punainte i hän an cumüne i modi d'fuimé i ditonghi de -é- rumansa (''mèyz'', ''mèyzu'' 'mese', ''sèyra'', ''sáyra'' 'sera');
# I exiti che i s'poru cunscideré “particuläri” d'l'Ultrezuvu riscpatu au tipu “piemuntaise” e a quelu “ligüre” i n'soun nainta tanci, mä tücci ciü o menu impurtanti: an di quei pounti d'sa zona ra ditungasioun de -é- rumansa a pö avgnì anche dedvanci a nasäle (a L'Atè ''tsáyna'' per l'italiàn “cena” e ''váyna'' mä a Carisan ''tséna'' e ''véna''), a diferainsa d'quelu ch'u suciada an Piemounte e an Ligüria, mä c'scì cume l'avé 'nt'l'ärea emilian-na, cun ra quela ra Väl Burmia a cundivida anche ra ditungasioun de -i- dedvanci a nasäle, che 'nt'ei pasä l'hä duvü 'rivé a ra coscta aimancu 'ntra zona d'Uneria. Difäti, ra ditungasioun de -i- as é scpantiäia da l'ärea padan-na 'nt'l'Ultrezuvu, scicà che pr'esaimpiu us hä per l'italiàn “vino” ''véin'' a Uä e a Növe;
# Cumüne a l'Ultrezuvu d'Punainte e a na läiga zona lumbärda d'punainte cun dei xlançi an Emilia e 'nt'ei Piemounte setentriunäle l'é ei pasägiu du grüpu -ct- a -ć-&lt;ref&gt;Us hä c'scì pr'esaimpiu i tipi ''fáču'' per l'italiàn “fatto”, ''láče'' per “latte”&lt;/ref&gt; (per mazu du sctädiu cumüne a l'ärea ligüre e a quela piemuntaise -it-), che da ra Väl Burmia a chein-na ascì 'nt'l'entrutèra d'Arbeinga e 'nt'i parlé bäsu-piemunaixi ciü avxein;
# I soun segnaläie ancù ei fùime particuläri, 'nt'u dialetu d'Cäiri, dei cundisiunäle cun generalizasioun d'infisu -s- (sarésa, sarési, sarésa, sarésimu ecc.), che i s'ritröuu ancù na vòta 'nt'l'ärea lumbärda e emilian-na d'punainte (mä anche, bsögna dìle, an cäca parlé ligüre, pr'esaimpiu an [[Munegascu|munegasccu]]&lt;ref&gt;AZARETTI, 1977: 206-207&lt;/ref&gt;).

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Bibliugraféia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Storia linguistica della Liguria, Vol.1 Dalle origini al 1528|editô=Le Mani|léngoa=IT|}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=Liguria linguistica, Dialettologia, storia della lingua e della letteratura nel Ponente. Saggi 1987-2005|editô=Philobilion Edizioni
|léngoa=IT|}}

== Pägine cureläie ==
* [[Dialetu uaröxiu]]
* [[Gian Lořenzu Federicu Gavotti]]
* [[Culoumbu Gajòun]]

== Ätri prugetti ==
{{Léngoa lìgure}}

[[Categorîa:Lengua ligure]]</text>
      <sha1>isqr73y02lfzlc377u23ldzkr15kdk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utente:Arbenganese/Sandbox/Stasiùn de Berzezzi</title>
    <ns>2</ns>
    <id>33126</id>
    <revision>
      <id>274710</id>
      <parentid>274225</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>prepusisiui</comment>
      <origin>274710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4124" sha1="1jwv6lflfuxf7o8l8vho308f2oyeux9" xml:space="preserve">= Stasiùn de Berzezzi =
A stasiùn de Berzezzi a l'è stèta u̇na fermä d'u trenu missa 'nsc’â feruvìa Zena-Vintimiggia, a-u servissiu d'u cumüne de Berzezzi, int'a pruvincia de Sann-a. A l'è stèta serä int'u 1967 e a liĝn̂a dezmissa int'u 1977, doppu ch'u l'è stètu fètu u radoppiu d'e culisse e u stramüu a munte, int'u trètu da Väze a Finä.

== Stoja ==
U traciätu da liĝn̂a int'u toccu tra Sann-a e Vintimiggia, a l'inprinçippiu a culissa sencia, u l'è stètu avèrtu a-u trafegu a-i 25 de zenä d'u 1872. Scibén stu fètu, da-i archivi d'u cumüne de Berzezzi u se sa che u l'è stètu sulu a-i 4 d'otubre ch'u s'è fètu l'acordiu tra u Ministeru d'i Travaggi pübblici e u Cumüne pe 'na fermä d'u trenu, ch'u se decidde a fise da custruì tra l'inbuccu vèrsu punente d'u garbaççu dìtu &quot;d'u Portu de Vuè&quot; e quellu a levante d'u garbaççu &quot;de Berzezzi&quot;.

A stà a-i patti firmè, u Cumüne u se pigiäva l'inpegnu de versà a-u Guvèrnu 8000 lìre cumme ch'i fisen finìi i travaggi a-a stasiùn, cuscì cumme e speize de manutensiùn d'a stradda pe riväghe. Primma u gh'ea stètu de tratative perché inte 'n primmu mumentu u Cumüne u l'aveiva spunciä pe versà de menu, &quot;cunsciderä che int'u mentre da custruçiùn d'u garbaççu, u paize u l'aveiva patìu di grossi danni a-e tère, a-i fabrichèi e a-e funti ch'i se truvavan propiu in simma a stu chi.&quot;

In ciü propiu u Cumüne u l'aveiva fètu da mediatù int'e ratelle tra i prupietè ch'aivan patìu i danni e l'aministrasiùn di travaggi a-a feruvìa, e dunque, cumme u se lezze int'a relasiùn da &quot;cungrega&quot; d'u 18 de marsu d'u 1872 ch'a l'aveiva cumme segretäju u sciù Viglienzoni, a speiza ch'u s'ea disposti a dà a-u Guvèrnu a l'ea de 6000 lìre, ma a nu l'è stèta acetà.

E caŝĉe d'u Cumüne i nu l'ean ricche e i bastavan apena a cruvì i bezögni urdinäri: pe nu veghise privè de l'ezercisiu feruviäju u s'ea duvüu arvì 'na sutuscrisiùn d'e 2000 lìre ch'i mancävan, da parte de sèrte famigge d'u paize.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Alessandro Ferretti|ànno=1996|méize=Otubre|tìtolo=La stazione ferroviaria di Bergeggi|revìsta=TuttoBergeggi|editô=Asuciasiùn L'îzua|çitæ=Berzezzi|pp=39-41|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Int'u fratempu u primmu trenu urdinäiu a-u servissiu di pasegé u l'è pasä a-i 25 de zenä d'u 1872

A-i 11 de dixenbre d'u 1899 u l'è capitä in incidente int'u garbaççu de Berzezzi cun quattru morti e çinque ferìi grävi, tra sti chi ascì ün d'i capitrenu, ün machinista e ün föghista: i s'ean scuntrè u trenu nümeru 41 (da Vintimiggia a Sann-a) cu'u nümeru 42 (Sann-a - Vintimiggia), ciü o menu a seiçentu metri da l'inträ. Inte l'impattu viulentu u l'ea stetu sciacä nu sulu u frunte, ma ascì u vagùn risturante e quellu di bagaggi, ch'ean finìi pe' blucà u pasaggiu e interumpe a liĝn̂a. Savüu a nutissia u l'éa vegnüu paeggi meghi da Sann-a, ch'han adöviä a saletta d'a stasiùn peì prestà e primme cüe ai ferii, traspurtè pöi a l'uspiä a Sann-a grassie a-u tramvai a cavalli de Nanin Gambetta, de Vuè, mortu quarche meize doppu.

Int'u 1921, aa seia d'i 25 d'otubre, scicumme ch'u l'ea satä u Forte Sant'Elena, a stradda e a feruvia sun stete interutte da-i èrbi de dai caçinassi. Mentre a-i 30 d'agustu l'annu doppu, a füria de l'egua a l'ha purtä a valle in müggiu de tèricciu e de prìe, cun ina zliggia ch'a l'ea lì lì pe' purtäse via a liĝn̂a. U capustasiùn u l'ea cuscì stetu custreitu a ciamà i sucursi.

Levä u periud'u d'a Segunda Guèra Mundiäle u nu l'è capitä ätri dizastri e u traffegu u l'è stètu reguläre, in genere int'i ürtimi anni d'ezercisiu, a Berzezzi i se fermavan ciü sulu dui treni. Cu'u decretu d'u Ministeru d'i Trasporti d'i 12 de setenbre d'u 1967 u se dispune che a stasiùn de Berzezzi a dev'esse serä e scancelä da-i uräri e da-e distanse chilumetriche a partì da-u primmu de dixenbre d'u mèximu annu.

Növe anni doppu ch'a l'è steta serä a gh'è steta l'avertüa d'u trètu a munte a culissa duggia, tra Finä e Väze, mentre u veggiu tragittu u l'è stetu dezmissu.</text>
      <sha1>1jwv6lflfuxf7o8l8vho308f2oyeux9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274711</id>
      <parentid>274710</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>prepusisiui</comment>
      <origin>274711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4127" sha1="mh9ltv97bwspzf2zz0twgu3wc8yyuym" xml:space="preserve">= Stasiùn de Berzezzi =
A stasiùn de Berzezzi a l'è stèta u̇na fermä d'u trenu missa 'nsc’â feruvìa Zena-Vintimiggia, a-u servissiu d'u cumüne de Berzezzi, int'a pruvincia de Sann-a. A l'è stèta serä int'u 1967 e a liĝn̂a dezmissa int'u 1977, doppu ch'u l'è stètu fètu u radoppiu d'e culisse e u stramüu a munte, int'u trètu da Väze a Finä.

== Stoja ==
U traciätu d'a liĝn̂a int'u toccu tra Sann-a e Vintimiggia, a l'inprinçippiu a culissa sencia, u l'è stètu avèrtu a-u trafegu a-i 25 de zenä d'u 1872. Scibén stu fètu, da-i archivi d'u cumüne de Berzezzi u se sa che u l'è stètu sulu a-i 4 d'otubre ch'u s'è fètu l'acordiu tra u Ministeru d'i Travaggi pübblici e u Cumüne pe 'na fermä d'u trenu, ch'u se decidde a fise da custruì tra l'inbuccu vèrsu punente d'u garbaççu dìtu &quot;d'u Portu de Vuè&quot; e quellu a levante d'u garbaççu &quot;de Berzezzi&quot;.

A stà a-i patti firmè, u Cumüne u se pigiäva l'inpegnu de versà a-u Guvèrnu 8000 lìre cumme ch'i fisen finìi i travaggi a-a stasiùn, cuscì cumme e speize de manutensiùn d'a stradda pe riväghe. Primma u gh'ea stètu de tratative perché inte 'n primmu mumentu u Cumüne u l'aveiva spunciä pe versà de menu, &quot;cunsciderä che int'u mentre da custruçiùn d'u garbaççu, u paize u l'aveiva patìu di grossi danni a-e tère, a-i fabrichèi e a-e funti ch'i se truvavan propiu in simma a stu chi.&quot;

In ciü propiu u Cumüne u l'aveiva fètu da mediatù int'e ratelle tra i prupietè ch'aivan patìu i danni e l'aministrasiùn di travaggi a-a feruvìa, e dunque, cumme u se lezze int'a relasiùn d'a &quot;cungrega&quot; d'u 18 de marsu d'u 1872 ch'a l'aveiva cumme segretäju u sciù Viglienzoni, a speiza ch'u s'ea disposti a dà a-u Guvèrnu a l'ea de 6000 lìre, ma a nu l'è stèta acetà.

E caŝĉe d'u Cumüne i nu l'ean ricche e i bastavan apena a cruvì i bezögni urdinäri: pe nu veghise privè de l'ezercisiu feruviäju u s'ea duvüu arvì 'na sutuscrisiùn d'e 2000 lìre ch'i mancävan, da parte de sèrte famigge d'u paize.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Alessandro Ferretti|ànno=1996|méize=Otubre|tìtolo=La stazione ferroviaria di Bergeggi|revìsta=TuttoBergeggi|editô=Asuciasiùn L'îzua|çitæ=Berzezzi|pp=39-41|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Int'u fratempu u primmu trenu urdinäiu a-u servissiu di pasegé u l'è pasä a-i 25 de zenä d'u 1872

A-i 11 de dixenbre d'u 1899 u l'è capitä in incidente int'u garbaççu de Berzezzi cun quattru morti e çinque ferìi grävi, tra sti chi ascì ün d'i capitrenu, ün machinista e ün föghista: i s'ean scuntrè u trenu nümeru 41 (da Vintimiggia a Sann-a) cu'u nümeru 42 (Sann-a - Vintimiggia), ciü o menu a seiçentu metri da l'inträ. Inte l'impattu viulentu u l'ea stetu sciacä nu sulu u frunte, ma ascì u vagùn risturante e quellu di bagaggi, ch'ean finìi pe' blucà u pasaggiu e interumpe a liĝn̂a. Savüu a nutissia u l'éa vegnüu paeggi meghi da Sann-a, ch'han adöviä a saletta d'a stasiùn peì prestà e primme cüe ai ferii, traspurtè pöi a l'uspiä a Sann-a grassie a-u tramvai a cavalli de Nanin Gambetta, de Vuè, mortu quarche meize doppu.

Int'u 1921, a-a seia d'i 25 d'otubre, scicumme ch'u l'ea satä u Forte Sant'Elena, a stradda e a feruvia sun stete interutte da-i èrbi e da-i caçinassi. Mentre a-i 30 d'agustu l'annu doppu, a füria de l'egua a l'ha purtä a valle in müggiu de tèricciu e de prìe, cun ina zliggia ch'a l'ea lì lì pe' purtäse via a liĝn̂a. U capustasiùn u l'ea cuscì stetu custreitu a ciamà i sucursi.

Levä u periud'u d'a Segunda Guèra Mundiäle u nu l'è capitä ätri dizastri e u traffegu u l'è stètu reguläre, in genere int'i ürtimi anni d'ezercisiu, a Berzezzi i se fermavan ciü sulu dui treni. Cu'u decretu d'u Ministeru d'i Trasporti d'i 12 de setenbre d'u 1967 u se dispune che a stasiùn de Berzezzi a dev'esse serä e scancelä da-i uräri e da-e distanse chilumetriche a partì da-u primmu de dixenbre d'u mèximu annu.

Növe anni doppu ch'a l'è steta serä a gh'è steta l'avertüa d'u trètu a munte a culissa duggia, tra Finä e Väze, mentre u veggiu tragittu u l'è stetu dezmissu.</text>
      <sha1>mh9ltv97bwspzf2zz0twgu3wc8yyuym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274712</id>
      <parentid>274711</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>periudu</comment>
      <origin>274712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4126" sha1="kkjce81raatsbr9xiqtko6dp443u005" xml:space="preserve">= Stasiùn de Berzezzi =
A stasiùn de Berzezzi a l'è stèta u̇na fermä d'u trenu missa 'nsc’â feruvìa Zena-Vintimiggia, a-u servissiu d'u cumüne de Berzezzi, int'a pruvincia de Sann-a. A l'è stèta serä int'u 1967 e a liĝn̂a dezmissa int'u 1977, doppu ch'u l'è stètu fètu u radoppiu d'e culisse e u stramüu a munte, int'u trètu da Väze a Finä.

== Stoja ==
U traciätu d'a liĝn̂a int'u toccu tra Sann-a e Vintimiggia, a l'inprinçippiu a culissa sencia, u l'è stètu avèrtu a-u trafegu a-i 25 de zenä d'u 1872. Scibén stu fètu, da-i archivi d'u cumüne de Berzezzi u se sa che u l'è stètu sulu a-i 4 d'otubre ch'u s'è fètu l'acordiu tra u Ministeru d'i Travaggi pübblici e u Cumüne pe 'na fermä d'u trenu, ch'u se decidde a fise da custruì tra l'inbuccu vèrsu punente d'u garbaççu dìtu &quot;d'u Portu de Vuè&quot; e quellu a levante d'u garbaççu &quot;de Berzezzi&quot;.

A stà a-i patti firmè, u Cumüne u se pigiäva l'inpegnu de versà a-u Guvèrnu 8000 lìre cumme ch'i fisen finìi i travaggi a-a stasiùn, cuscì cumme e speize de manutensiùn d'a stradda pe riväghe. Primma u gh'ea stètu de tratative perché inte 'n primmu mumentu u Cumüne u l'aveiva spunciä pe versà de menu, &quot;cunsciderä che int'u mentre da custruçiùn d'u garbaççu, u paize u l'aveiva patìu di grossi danni a-e tère, a-i fabrichèi e a-e funti ch'i se truvavan propiu in simma a stu chi.&quot;

In ciü propiu u Cumüne u l'aveiva fètu da mediatù int'e ratelle tra i prupietè ch'aivan patìu i danni e l'aministrasiùn di travaggi a-a feruvìa, e dunque, cumme u se lezze int'a relasiùn d'a &quot;cungrega&quot; d'u 18 de marsu d'u 1872 ch'a l'aveiva cumme segretäju u sciù Viglienzoni, a speiza ch'u s'ea disposti a dà a-u Guvèrnu a l'ea de 6000 lìre, ma a nu l'è stèta acetà.

E caŝĉe d'u Cumüne i nu l'ean ricche e i bastavan apena a cruvì i bezögni urdinäri: pe nu veghise privè de l'ezercisiu feruviäju u s'ea duvüu arvì 'na sutuscrisiùn d'e 2000 lìre ch'i mancävan, da parte de sèrte famigge d'u paize.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Alessandro Ferretti|ànno=1996|méize=Otubre|tìtolo=La stazione ferroviaria di Bergeggi|revìsta=TuttoBergeggi|editô=Asuciasiùn L'îzua|çitæ=Berzezzi|pp=39-41|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Int'u fratempu u primmu trenu urdinäiu a-u servissiu di pasegé u l'è pasä a-i 25 de zenä d'u 1872

A-i 11 de dixenbre d'u 1899 u l'è capitä in incidente int'u garbaççu de Berzezzi cun quattru morti e çinque ferìi grävi, tra sti chi ascì ün d'i capitrenu, ün machinista e ün föghista: i s'ean scuntrè u trenu nümeru 41 (da Vintimiggia a Sann-a) cu'u nümeru 42 (Sann-a - Vintimiggia), ciü o menu a seiçentu metri da l'inträ. Inte l'impattu viulentu u l'ea stetu sciacä nu sulu u frunte, ma ascì u vagùn risturante e quellu di bagaggi, ch'ean finìi pe' blucà u pasaggiu e interumpe a liĝn̂a. Savüu a nutissia u l'éa vegnüu paeggi meghi da Sann-a, ch'han adöviä a saletta d'a stasiùn peì prestà e primme cüe ai ferii, traspurtè pöi a l'uspiä a Sann-a grassie a-u tramvai a cavalli de Nanin Gambetta, de Vuè, mortu quarche meize doppu.

Int'u 1921, a-a seia d'i 25 d'otubre, scicumme ch'u l'ea satä u Forte Sant'Elena, a stradda e a feruvia sun stete interutte da-i èrbi e da-i caçinassi. Mentre a-i 30 d'agustu l'annu doppu, a füria de l'egua a l'ha purtä a valle in müggiu de tèricciu e de prìe, cun ina zliggia ch'a l'ea lì lì pe' purtäse via a liĝn̂a. U capustasiùn u l'ea cuscì stetu custreitu a ciamà i sucursi.

Levä u periudu d'a Segunda Guèra Mundiäle u nu l'è capitä ätri dizastri e u traffegu u l'è stètu reguläre, in genere int'i ürtimi anni d'ezercisiu, a Berzezzi i se fermavan ciü sulu dui treni. Cu'u decretu d'u Ministeru d'i Trasporti d'i 12 de setenbre d'u 1967 u se dispune che a stasiùn de Berzezzi a dev'esse serä e scancelä da-i uräri e da-e distanse chilumetriche a partì da-u primmu de dixenbre d'u mèximu annu.

Növe anni doppu ch'a l'è steta serä a gh'è steta l'avertüa d'u trètu a munte a culissa duggia, tra Finä e Väze, mentre u veggiu tragittu u l'è stetu dezmissu.</text>
      <sha1>kkjce81raatsbr9xiqtko6dp443u005</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>274713</id>
      <parentid>274712</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Stoja */ +</comment>
      <origin>274713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5444" sha1="qpo6x0eobv4g78mw8fcyhhliqkzk94c" xml:space="preserve">= Stasiùn de Berzezzi =
A stasiùn de Berzezzi a l'è stèta u̇na fermä d'u trenu missa 'nsc’â feruvìa Zena-Vintimiggia, a-u servissiu d'u cumüne de Berzezzi, int'a pruvincia de Sann-a. A l'è stèta serä int'u 1967 e a liĝn̂a dezmissa int'u 1977, doppu ch'u l'è stètu fètu u radoppiu d'e culisse e u stramüu a munte, int'u trètu da Väze a Finä.

== Stoja ==
U traciätu d'a liĝn̂a int'u toccu tra Sann-a e Vintimiggia, a l'inprinçippiu a culissa sencia, u l'è stètu avèrtu a-u tràffegu a-i 25 de zenä d'u 1872. Scibén stu fètu, da-i archivi d'u cumüne de Berzezzi u se sa che u l'è stètu sulu a-i 4 d'otubre ch'u s'è fètu l'acordiu tra u Ministeru d'i Travaggi pübblici e u Cumüne pe 'na fermä d'u trenu, ch'u se decidde a fise da custruì tra l'inbuccu vèrsu punente d'u garbaççu dìtu &quot;d'u Portu de Vuè&quot; e quellu a levante d'u garbaççu &quot;de Berzezzi&quot;.

Quella a levante d'u paize a l'è steta de difiççile scävu, tantu da purtà au ritardu d'i travaggi p'â messa in servissiu, pe' puréi sgarbä a muntaĝn̂a u gh'è vusciüu e ciü növe (pe' l'epuca) perfuratrixi a äia cunpressa prugetè da l'inzegné Germain Sommellier, u mèximu genere de macchine adöviè ascì int'u sgarbà u Traforu d'u Frejus quarche annu primma.

U s'ea cuncessu de arvì a stasiùn a Berzezzi doppu a mediasiùn du Cunte Giuseppe Brassier de Saint-Simon, ministru de u̇n di stäti tedeschi de l'epuca, ch'u vegniva chi in vilezzu a pasà e vacanse. Segundu i primmi acordi a fermä d'u trenu a duveiva vegnì int'a lucalitè d'a Megna, int'u paize. Però u cumün e i cunsegé i s'ean batüi pe' cangiä u prugettu e tiäla sciü inte 'na puxisiùn diferente, ciü disatante dau paize, sciurtindughe. Defèti, u nu se vureiva tucä u travaggiu di pescuei, che inte quellu mumentu u l'ea 'n ativitè ben aviä.

A stà a-i patti firmè, u Cumüne u se pigiäva l'inpegnu de versà a-u Guvèrnu 8000 lìre cumme ch'i fisen finìi i travaggi a-a stasiùn, cuscì cumme e speize de manutensiùn d'a stradda pe riväghe. Primma u gh'ea stètu de tratative perché inte 'n primmu mumentu u Cumüne u l'aveiva spunciä pe versà de menu, &quot;cunsciderä che int'u mentre da custruçiùn d'u garbaççu, u paize u l'aveiva patìu di grossi danni a-e tère, a-i fabrichèi e a-e funti ch'i se truvavan propiu in simma a stu chi.&quot;

In ciü propiu u Cumüne u l'aveiva fètu da mediatù int'e ratelle tra i prupietè ch'aivan patìu i danni e l'aministrasiùn di travaggi a-a feruvìa, e dunque, cumme u se lezze int'a relasiùn d'a &quot;cungrega&quot; d'u 18 de marsu d'u 1872 ch'a l'aveiva cumme segretäju u sciù Viglienzoni, a speiza ch'u s'ea disposti a dà a-u Guvèrnu a l'ea de 6000 lìre, ma a nu l'è stèta acetà.

E caŝĉe d'u Cumüne i nu l'ean ricche e i bastavan apena a cruvì i bezögni urdinäri: pe nu veghise privè de l'ezercisiu feruviäju u s'ea duvüu arvì 'na sutuscrisiùn d'e 2000 lìre ch'i mancävan, da parte de sèrte famigge d'u paize.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Alessandro Ferretti|ànno=1996|méize=Otubre|tìtolo=La stazione ferroviaria di Bergeggi|revìsta=TuttoBergeggi|editô=Asuciasiùn L'îzua|çitæ=Berzezzi|pp=39-41|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Int'u fratempu u primmu trenu urdinäiu a-u servissiu di pasegé u l'è pasä a-i 25 de zenä d'u 1872, ma quarche meize primma, int'u nuvenbre d'u 1871, drentu a-u garbaççu vèrsu levante, u gh'ea stètu 'n incidente cun di morti mentre ch'u se tegniva a cursa de pröva.

A-i 11 de dixenbre d'u 1899 u l'è capitä 'n ätru incidente, de lungu int'u garbaççu de Berzezzi, cun quattru morti e çinque ferìi grävi, tra sti chi ascì ün d'i capitrenu, ün machinista e ün föghista: i s'ean scuntrè u trenu nümeru 41 (da Vintimiggia a Sann-a) cu'u nümeru 42 (Sann-a - Vintimiggia), ciü o menu a seiçentu metri da l'inträ. Inte l'impattu viulentu u l'ea stetu sciacä nu sulu u frunte, ma ascì u vagùn risturante e quellu di bagaggi, ch'ean finìi pe' blucà u pasaggiu e interumpe a liĝn̂a. Savüu a nutissia u l'éa vegnüu paeggi meghi da Sann-a, ch'han adöviä a saletta d'a stasiùn peì prestà e primme cüe ai ferii, traspurtè pöi a l'uspiä a Sann-a grassie a-u tramvai a cavalli de Nanin Gambetta, de Vuè, mortu quarche meize doppu.

Int'u 1921, a-a seia d'i 25 d'otubre, scicumme ch'u l'ea satä u Forte Sant'Elena, a stradda e a feruvia sun stete interutte da-i èrbi e da-i caçinassi. Mentre a-i 30 d'agustu l'annu doppu, a füria de l'egua a l'ha purtä a valle in müggiu de tèricciu e de prìe, cun ina zliggia ch'a l'ea lì lì pe' purtäse via a liĝn̂a. U capustasiùn u l'ea cuscì stetu custreitu a ciamà i sucursi.

Levä u periudu d'a Segunda Guèra Mundiäle u nu l'è capitä ätri dizastri e u tràffegu u l'è stètu reguläre, in genere int'i ürtimi anni d'ezercissiu, a Berzezzi i se fermavan ciü sulu dui treni. 

Int'i anni d'ezercissiu a l'ea gestìa cumme asuntoja, ch'u vö dì ch'a  l'ea dèta in gestiùn da-e feruvìe a d'i privè ch'i faxeivan e mèxime funsiuìn di cappistasiùn.

Cu'u decretu d'u Ministeru d'i Trasporti d'i 12 de setenbre d'u 1967 u se dispune che a stasiùn de Berzezzi a dev'esse serä e scancelä da-i uräri e da-e distanse chilumetriche a partì da-u primmu de dixenbre d'u mèximu annu. 

Növe anni doppu ch'a l'è steta serä a gh'è steta l'avertüa d'u trètu a munte a culissa duggia, tra Finä e Väze, mentre u veggiu tragittu u l'è stetu dezmissu.</text>
      <sha1>qpo6x0eobv4g78mw8fcyhhliqkzk94c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marco Trombino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33291</id>
    <revision>
      <id>274702</id>
      <parentid>274697</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>rev, gb</comment>
      <origin>274702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="938" sha1="6srto6dbpfr8t6czr97ozfumvmc3xiy" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
'''Marco Trombino''' ([[Zena|Zêna]], [[25 zenâ|25 de zenâ]] do [[1971]]) o l'é un sagìsta [[Stöia|stòrico]] zenéize.

== Vìtta ==
O l'à publicòu di sàggi in sciâ stöia de l'[[Italia|Itàlia]] e da seu identitæ naçionâle.

== Òpere ==
* {{Çitta lìbbro|tìtolo=Italiani da sempre - profilo storico e contemporaneo dell'identità nazionale italiana|url=https://www.google.com/books/edition/Italiani_da_sempre_Profilo_storico_e_con/K-dpzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Phasar Edizioni|çitæ=Firénse|léngoa=IT|ISBN=978-88-6358-652-7}}
* {{Çitta lìbbro|tìtolo=Il genocidio degli italiani - la Guerra Gotica del VI secolo|url=https://www.google.it/books/edition/Il_genocidio_degli_italiani_La_guerra_go/Ow8R0QEACAAJ|ànno=2025|editô=Phasar Edizioni|çitæ=Firénse|léngoa=IT|ISBN=978-88-6358-910-8}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Gente de Liguria]]
[[Categorîa:Stòrichi|Trombino, Marco‎]]</text>
      <sha1>6srto6dbpfr8t6czr97ozfumvmc3xiy</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>