Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Camuggi 0 1604 274737 274123 2026-10-13T18:21:14Z N.Longo 12052 + wl 274737 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia parlâ|Camuggi.wav|270196|01-06-2026|Adriano Amato, Camuggi}} {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Camuggi |Tipo = [[Comun|cumüne]] |Panorama = Camogli 2014 (15069262577).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">A pasegiata e a ciazza de Camuggi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-aministraçión = Aministrasiun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Giovanni Anelli |Partito = lista civica "Per la nostra città" |Data elezione = 14-5-2023 |var-instituçión = Istitusiun |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = 32 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 4949 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Detu Istat] - Pupulasiun rescidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiuin]] |Sottodivisioni = [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]], [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]], [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Portofin|Portufin]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Recco|Reccu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. sismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1531 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Camugin |var-patrón = Patrun |Patrono = Madonna du Buschettu |var-festîvo = Festivu |Festivo = Segundu fin da setemann-a de mazzu<br />Primma dumenega d'agustu |var-cartografîa = Cartugrafia |Mappa = Map of comune of Camogli (province of Genoa, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiun du cumüne de Camuggi in ta sitè metrupulitann-a de Zena |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiale }} '''Camuggi'''{{#tag:ref|Scritu anche cumme ''Camōggi''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pro Schiaffino|tìtolo=Capitanni marittimi camoggin sparsi pé tütto o mondo|revìsta=Gens Ligustica in Orbe|nùmero=1/2006|léngoa=LIJ|vìxita=2026-02-02|url=http://www.ligurinelmondo.it/wp-content/uploads/2017/12/GensLigustica1-2006.pdf}}</ref>; ''Camóggi''<ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=Camogli|tìtolo=Camogli - TIG Traduttore Italiano Genovese|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> o ''Camoggi''<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/camogli/|tìtolo=Camogli - DEIZE Diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> in tu [[zeneize]] de Zena, ''Camuggi'' finn-a in tu [[Dialettu arbenganese|parlà d'Arbenga]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=122|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ditu a tütti i moddi {{IPA|[kaˈmudʒˑi]}}|group=n.}} (''Camogli'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é ün [[comun|cumüne]] ligüre de 4 949 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> in ta [[çittæ metropolitann-a de Zena|sitè metrupulitann-a de Zena]]. == Geugrafia == <gallery mode="packed" widths="145"> File:Camogli - View from Batterie - 1.jpg|Camuggi dae [[Baterie de Punta Ciappa|Baterie]] File:Camogli-panorama di Ruta da San Rocco.jpg|A Rüa vista da San Roccu File:Camogli-IMG 1472.JPG|A frasiun de San Roccu File:Camogli - Punta Chiappa da ovest.jpg|[[Punta Ciappa]] </gallery> Tipicu burgu de mà, sentru türisticu cunusciüu pe'u sö [[Purtixö de Camuggi|purtixö]] e pe'i palassi de tanti culuri. U l'é ciamou cu'u numme de "Sitè di Mille Gianchi Velieri" o "Gemma du Gurfu Paradizu". In tu teritoiu du cumüne u l'é cumpreizu finn-a ste lucalitè: [[A Vetta de Portufin (Camuggi)|a Vetta de Portufin]], Punta Ciappa, [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]], [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], [[A Murtua (Camuggi)|Murtua]], [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] e Cà Russe. U statüu cumünale u ricunusce ancun e lucalitè d[[U Buschettu (Camuggi)|u Buschettu]], du Castagnö, de Pisciuela e de [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]], [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]], [[San Giacumu (Camuggi)|San Giacumu]], San Nichiozu e [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]].<ref>{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-ge-camogli.pdf|tìtolo=Statuto comunale di Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> Camuggi u cunfinn-a cun [[Recco|Reccu]] e [[Rapallo|Rapallu]] a setentriun e cun [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Portofin|Portufin]] a levante. == Storia == [[File:Nature of Camogli.jpg|thumb|U Castelà de Camuggi|left]] Di villaggi preistorici gh'ean dae parte du Castelà<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, p. 108}}</ref>, lungu a custea a piccu in sciu mà de fiancu au Fussou (''Rio Gentile''). Ste primme chè l'ean custrüie in sce de fasce tiè sciü dai primmi ommi, tantu che l'é stetu truvou di resti de capanne ancun au giurnu d'ancö.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.cultura.gov.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373892|tìtolo=Castellaro di Camogli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> U tüttu u saieiva da fisà tra i [[XVI secolo a.C.|seculi XVI]] e [[XII secolo a.C.|XII a.C.]], anche se dai tocchi de ceramica ch'u s'é truvou se purieiva pensà a duì villaggi diferenti, ün ciü antigu e ün ch'u saieiva stetu custruiu doppu. Quarchedün di reperti u mustra di materiali che vegnan da de tere ben ciü distanti, a fa capì che Camuggi u fusse zà ün scitu impurtante duve se incruxavan i traffeghi ecunomici, finn-a a pensà ae anfure e ai resti de epuca rumana truvè in tu paize e in mà, che vegnan dau [[II secolo a.C.|II seculu a.C.]] I ''Casmonati'', a [[Liguri Antighi|pupulasiun ligüre]] du postu, mantegnivan di ligammi ciü forti cu'i ''Tigulii'' de moddu da dà cuntru ai ''Genuati'' e dunca ai etruschi primma e ai [[Popolo roman|rumen]] poi, ma nu sun mai arivè a scuntrase de dritu cu'i növi duminatuì. In tu mentre se cumensava a svilüpà duì burghi, ognidün pe sö cuntu: u primmu dae parti de Prià, a chinà zü fin aa ciazza e ün atru a[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], tantu che aa fin du [[V secolo|V seculu d.C.]] vegnan tiè sciü in te due lucalitè e primme gexe e duve gh'é a testimuniansa de primme cumünitè cristiann-e. Cu'a cheita de l'[[Impêo Roman|Imperu Ruman]], Camuggi a l'é steta pigià dai bizantin, doppu che gh'é pasou i [[Goti]] e, in tu [[641]], i [[Longobardi|Lungubardi]], che sachezzan u vilaggiu, avanti d'atacà [[Zena]] sutta cumandu du ré [[Rotari]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/storia-locale/longobardi|tìtolo=Area Marina Protetta Portofino - Longobardi|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> Anessa da [[Carlo Magno]] in tu [[774]], Camuggi a va a finì sutta a [[Marca Obertenga|Marca obertenga]], mentre che u cuntrollu u ne vegne dai vescuvi de [[Milan]], che han cumandou a sitè ancun doppu de l'[[1000|annu Mille]]. [[File:Gio Bono Ferrari - Camogli 1518.jpg|thumb|L'Izua de Camuggi in tu 1518, disegnu de Gio Bono Ferrari|sinistra]] In tu [[1162]] a ''Villa Camuli''<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolococamogli.it/pagi/pcamogli.htm|tìtolo=La Città|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> (a ciü antiga mensiun da sitè) a l'é vegnüa üna cumünitè pe sö cuntu, spessu postu de prutesiun pe chi u praticava a pirateria, mentre i fratti de San Fertuzu s'ean infeudè a [[Portofin|Portufin]], a [[Sestri Levante|Sestri]] e, dau [[1296]] au [[1335]], a [[A Burdighea|Burdighea]]. In tu cursu du Trexentu a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] a s'ea scuntrà ciü votte cu'u [[Ducou de Milan]]. Camuggi e u sö castellu, tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]], l'ean finie in tu mezu di scuntri tra i Düxi e i Viscunti. In tu [[1366]] Gian Galeazzo Visconti e Nicolò Fieschi l'aveivan pigiou u castellu, tantu da cacialu zü e ucupà a sitè, primma in tu [[1435]] e poi turna in tu [[1438]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1202_Castel_Dragone_visto_dal_campanile_prima_del_restauro.htm|tìtolo=Castel Dragone|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}</ref> In tu [[1448]] i scuntri tra e cumünitè de [[Recco|Reccu]] e de Camuggi sun finii cu'u castellu destrütu, a tütte e mainee i camugin, fedeli aa Repübblica, aveivan u permissu de tialu turna sciü sei anni doppu, ch'u l'ea stetu cunsegnou dritu au düxe. Ancun mutivu de discüsciuin in tu [[1461]], u l'é stetu adöviou aa fin cumme prexun e cumme pustasiun de difesa cuntru e scuribande di türchi, surviatüttu quelle de l'amiraggiu Dragut. A Repübblica l'aveiva rinfursou e difeize militari, e turi de guardia e u [[Purtixö de Camuggi|purtixö]], l'aveiva furniu i canuin e custruiu in tu [[1624]], u mö. A l'atru moddu, San Fertuzu fin dau [[XV secolo|Quattrusentu]] u l'é vegnüu in te man aa famiggia di [[Döia (famiggia)|Doia]], ch'a n'ha mantegnüu u cuntrollu cu'a sö ture e e sö tumbe privè, fin aa fin du [[XVIII secolo|Settesentu]].[[File:Gio Bono Ferrari - Camogli 1915.jpg|thumb|U paize de Camuggi cumme u l'ea in tu 1915 in t'ün disegnu de Gio Bono Ferrari|sinistra]]A parentezi napuleonica a l'é vegnüa pocu avanti de l'espansciun de l'ativitè de mà in tu paize. A Münisipalitè de Camuggi a l'é steta missa pe primma in tu dipartimentu du Gurfu du Tigülliu, sutta [[Rapallo|Rapallu]]. A partì dau [[1798]] Camuggi a vegne a sede du segundu cantun da giürisdisiun da Früta. In tu meximu periudu a vegne erezüa a Münisipalitè da Rüa, spartindu i duì paixi, che sun steti turna atachè insemme quande a [[Repùbrica Lìgure|Repübblica Ligüre]] a l'é pasà in tu [[Primmu Imperu Franseize]], pe finì in tu [[dipartimentu de Zena]]. Quantu a l'ativitè in sciu mà, i barchi de Camuggi sun steti pigiè pe'a [[campagna d’Egittu|campagna d'Egittu]], ch'a l'é ciantà lì cun l'arendise de Abukir. U n'é turnou in deré sulu che üna parte di rembursi da [[Pariggi]], ma i cianté navali aveivan purtou a ün grossu investimentu de palanche in ta custrusiun di velieri pe traffeghi de merci. Cuscì, quande che a Ligüria a turnava libera pe ün mumentu, primma de cazze sutta u duminiu di [[Savoia]] in tu [[1815]], i capitagni e i armatui du postu han amiou ün po ciü in là. Cu'a [[guera de Crimea]], u gh'ea stetu in bellu cresce di investimenti. Scicumme che vegnivan traspurtè i surdatti ingleixi, franseixi e du Piemunte pe andà a cumbatte<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, La città ottocentesca, p. 116}}</ref>, pe u riturnu accattavan u gran dai rüsci, pe vendilu turna ai aleè anti-rüsci. Cu'a fundasiun in tu [[1853]] da ''Mutua Assicurazione Marittima Camogliese'' (Mutua Aseghiassiun Marittima Camuginn-a) du [[Nicolò Schiaffino]],<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_786_Unione_Marittima_Camogliese_Mutua.htm|tìtolo=786. Unione Marittima Camogliese|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> Camuggi a s'é pusciüa furnì de 580 barchi, arivandu a ciü de mille in tu cursu de tüttu l'[[XIX secolo|Öttusentu]] e arivandu a di livelli duppi rispettu a de sitè cuncurenti, cumme u cumpartimentu de Ambürgu, e a ün tersu de l'intrega flotta marcantile du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] (ün quintu de quella di primi anni de l'Italia ünia). [[Immaggine:Camogli-panorama di inizio Novecento.jpg|miniatura|Futugrafia de Camuggi du primmu Növesentu]] Cu'u vegnì da navegasiun a vapure, i camugin nu sun steti buin de mette a növu i sö barchi. In tu fratempu a sitè a l'ea steta feta ciü bella, cun di növi palassi, stradde, u [[Tiatru Suciale (Camuggi)|Tiatru Suciale]], u ingrandise de gexe e u cresce de decurasiuin ch'u gh'é drentu.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, La città ottocentesca, p. 117}}</ref> Vegne finn-a tià sciü l'uspià, e due stasiuin di treni, u növu Münicipiu, e scöe e a scöa du mà. Propiu in sce l'istitütu Nauticu e aministrasiuin che sun vegnüe in tu tempu han investiu tantu, pe vegnì i primmi in scia furmasiun di növi capitagni primma e poi di machinisti.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_641_Istituto_Nautico_Allievi_del_corso_Macchinisti_1915-1916.htm|tìtolo=641. Istituto nautico|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> De sti tempi u Munte de Portufin u l'ea pasou a ese üna rocca difensiva de primma, surviatüttu cu'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]]. U l'é stetu tiou sciü, dae parte fra a Rüa, San Roccu e San Fertuzu, in cumplessu de bunker e de asusti cuntru i bumbardamenti. A sitè a l'é steta schivà dae bumbe, a diferensa de quante capitou aa vixinn-a [[Recco|Reccu]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_235_Recco_dopo_il_bombardamento_aereo_del_1943.htm|tìtolo=235. Recco in guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> [[Gilberto Govi]] a partì dai [[Anni 1940|anni Quaranta]] u l'aveiva capiu u valù türisticu de Camuggi, döviandu u paize in te scene de sö versciuin au cine, tantu ch'u gh'é andetu aprövu in müggiu de atri meistri finiu a guera. Camuggi a l'ha cuscì descuvertu u sö növu indirissu türisticu, cun vari eventi de sücessu, sagre e manifestasiuin che düan pe de lungu in tu tempu. == Abitanti == Üna ratella in scia lengua italiann-a a vedde u dövià de parolle ''camoglini'' e ''camogliesi'', pe parlà di paizen. Dandu amente a cumm'u l'é döviou dae gente du postu, a primma versciun a l'é pe chi a Camuggi u ghe sta, mentre l'atra a l'é dita ae cose, u ciü tantu quelle da mangià. In tu restu d'Italia u se ghe dieiva ''camogliesi'', ma dövia stu agetivu pe ciamà a gente du postu u l'é dai ciü tanti sentiu cumme ün'ufeiza. Au cuntraiu a versciun in ligüre, ch'a l'é camugin, a l'é ciü ben vista. === Evulusiun demugrafica === {{Demografia/Camóggi}} === Cugnummi ciü difüxi === I cugnummi ciü difüxi a Camuggi sun: ''Bozzo'', ''Olivari'', ''Mortola'', ''Schiappacasse'' e ''Ferrari''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> === Persunalitè === A sitè a vive ancun ancö du ricordu de Simone Schiaffino, ün di [[Elenco di Mille|Mille]], ch'u l'é mortu in ta [[bataggia de Calatafimi]] du [[1860]]. Dau tempu du Risurgimentu van ricurdé e sö Avegno de San Fertuzu, che l'aivan pruvou a sarvà a vitta a ün müggiu de surdatti che stavan pe annegà da u naufragiu du piroscafu Croesus c'ha u l'anava in Crimea, duve gh'ea a guerra. Ste due sö (üna morta mentre ch'a pruvava a sarvà quanta ciü gente puscibile, l'atra pocu tempu doppu pe'a fatiga) sun stete decurè cu'a medaggia au valù civile, primme donne da storia d'Italia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2486_Nave_mista_vapore_britannica_Croesus_nel_1855.htm|tìtolo=Nave Croesus|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> Lighè ancun aa storia du Regnu nu sun da scurdà l'amiraggiu e senatù Carlo Alberto Quigini Puliga ([[Casale Monferrato|Cazale Munferou]] 1840 - Camuggi 1913)<ref>{{Çitta web|url=https://www.senato.it/web/senregno.nsf/876b34df7222a9fac125785e003ca629/aed2f41c4a4fcca64125646f005ed1ed?OpenDocument|tìtolo=QUIGINI PULIGA Carlo Alberto|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> e u senatù Francesco Saverio Mosso (Camuggi 1869 - [[Zena]] 1946).<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonio.archivio.senato.it/repertorio-senatori-regno/senatore/IT-SEN-SEN0001-001548/mosso-francesco-saverio|tìtolo=MOSSO Francesco Saverio|léngoa=IT|vìxita=202-02-06}}</ref> In ta lotta di partigen sun da mensunà Riccardo Masnata (Zena 1908, mortu füxilou a Camuggi in tu [[1944]])<ref>{{Çitta web|url=https://santolceseinforma.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/09/volantino-masnata.pdf|tìtolo=Masnata Riccardo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> e Nicolò Cuneo, stüdiuzu antifascista depurtou a Gusen ch'u dà u numme aa Bibliuteca Civica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/po/attachment_news.php?id=650|tìtolo=“UNA VITA PER LA LIBERTA’ – Niccolò CUNEO scrittore e patriota (1906 – 1945)”|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> A Camuggi, ürtima tappa du vescuvu Prospu de Tarragona (mortu chì in tu [[718]])<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160318180545/http://www.consorziosanfruttuoso.it/storia-.html|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref>, u gh'é nasciüu di ommi de gexa de impurtansa, tra sti chi u gh'é: u vescuvu de Acqui Disma Marchese<ref>{{Çitta web|url=https://santuarioboschetto.it/sito/il-santuario/personaggi-importanti/|tìtolo=Mons. Disma Marchese Vescovo di Acqui Terme|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> (1844 - 1925) e l'abate e litürgista Mario Righetti ([[1882]] - [[1975]]). Pe'a scritüa e l'arte u gh'é stetu u pueta du [[XVII secolo|Seisentu]] Angelo Schiaffino, u giurnalista e scritù Franco Scaglia<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-scaglia/|tìtolo=Scaglia, Franco|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> (1944 - Rumma [[2015]]), u meistru e müxicista Ruggero Chiesa<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolococamogli.it/stampi/chiesa.pdf|tìtolo=IV Concorso Internazionale di chitarra "Ruggero Chiesa"|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> ([[1933]] - Milan [[1993]]), u latinista Antonio Marzullo (Mescinn-a 1898 - Camuggi [[1979]]), u giurnalista Piero Ottone (Zena 1924 - 2017), u storicu Giorgio Galli (Milan 1928 - [[2020]]), u püblicista e disegnatù Gualtiero Schiaffino ([[Acqui Terme]] [[1943]] - [[2007]]), u designer Marcello Nizzoli (Boretto [[1887]] - [[1969]]), u pitù Daniele de Strobel ([[Parma]] [[1873]] - [[1942]]) e u pitù [[Antonio Giuseppe Santagata]], mortu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], cu'u sö archiviu ch'u l'é cunservou in ta Bibliuteca de Camuggi, insemme a di sö quaddri.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Serena Pacchiani|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-giuseppe-santagata_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Treccani|léngoa=IT|volùmme=90|capìtolo=Santagata, Antonio Giuseppe|vìxita=2026-02-06}}</ref> A l'ürtimu, Walter Fochesato, autù e stüdiuzu di libri pe'i figiö nasciüu in tu [[1948]]. De lungu a Camuggi sun nasciüi duì grandi spurtivi: u velista ulimpionicu Claudio Celon in tu [[1961]] e u zügou de pallanöu Francesco Ferrari ([[1974]]). A Rari Nantes a l'ha vistu pasà tra e sö fie ciü tanti spurtivi premiè cun de medagge. Aa Rüa u gh'é stetu poi e ürtime sfide du scacchista Rinaldo Bianchetti, mortu in tu [[1963]]. Pe'a televixun u gh'é Giancarlo Bozzo, autù de prugrammi nasiunali, surviatüttu de quelli de demua. Tanti atri sun pasè pe Camuggi, ghe sun nasciüi o ghe sun morti: u regista Nicolò Ferrari ([[1928]] - [[Romma|Rumma]] [[2007]]), Claudio Lazzaro ([[1944]] - Cagliari [[2025]]) e Dino Emanuelli (Zena, [[1931]] - [[2017]]). Da segnalà cumme autui da storia locale persunaggi cumme Gio Bono Ferrari, fundatù du müseu, e ciü da vixin in tu tempu, l'avucatu G.B. Roberto Figari, u criticu e sagista d'arte ligüre du Növesentu Franco Dioli e Carla Campodonico, megu. == Posti de interesse == <gallery mode="packed" widths="150"> File:Camogli - Santa Maria Assunta.jpg|A baxilica dell'Assunta File:Ruta (Camogli)-chiesa millenaria-complesso esterno1.jpg|A gexa vegia da Rüa File:Camogli-chiesa san rocco1.JPG|A gexa de San Roccu File:San Fruttuoso Camogli 05.JPG|L'abasia de San Fertuzu, dau mà File:Camogli-monastero san prospero-facciata1.jpg|U frunte du munasteru de San Prospu </gallery> === Architetüe religiuze === {{Véddi ascì|Gexe de Camuggi|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} U gh'é de belle architetüe religiuze, tütte sutta a [[Arcidiòcexi de Zêna|Diocexi de Zena]]. * A '''Baxilica dell'Assunta''' a se tröva in tu burgu antigu, in sce quellu ch'u l'ea l'insediamentu de l'Izua. Custruia in tu [[XII secolo|seculu XII]]<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, La basilica di Santa Maria Assunta, pp. 118-123}}</ref>, a se mustra cun üna facià neuclascica e u de drentu a trè navè. Vistu a l'é sutta l'espuzisiun du mà, a gexa e a sö canonica sun stete rangè ciü votte in tu cursu di anni. Chi drentu sun cunservè e reliquie de San Furtünou e de San Prospu. In ta mexima parocchia u gh'é finn-a l''''otoiu de San Prospu e de Santa Cataina''', tiou sciü in tu [[1420]].<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=27237|tìtolo=Oratorio di San Prospero e Santa Caterina|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> * Lungu a Via Rumann-a, survia u burgu, truvemmu u '''Munasteru de San Prospu'''<ref name=":0">{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 1. Le pievi lungo la Via Romana: le cappelle di Sant'Anna e di San Giacomo, la chiesa e il monastero di San Prospero, la chiesa millenaria di Ruta, pp. 134-135}}</ref>, tiou sciü dai fratti Benedetin da cungrega de Santa Maia de Monte Oliveto Maggiore de Siena<ref name=":0" />, ch'u l'é stetu avertu in tu [[1883]]. Da vixin a stu chi se trövan due capelle dedichè a Sant'Anna, üna du [[XVII secolo|Seisentu]] e üna de primma. * Grande impurtansa u g'ha u '''Santuaiu da Madonna du Buschettu''', santa patrunn-a da sitè, tiou sciü doppu che gh'é stetu l'aparisiun da Madonna aa pastua Angela Schiaffino ai 2 de lüggiu du [[1518]], primma cumme capella e poi cumme gexa a partì dau Seisentu.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, Il Santuario di Nostra Signora del Boschetto, pp. 124-125}}</ref> Custruia in sci resti da capella de primma, che se veddan au de föa, daa ciassa. Vixin a sta gexa u se ghe tröva ancun l'Otoiu da Madonna Adulurà, primmu otoiu ch'u l'ha risevüu u dirittu de gexa giubilare in tu [[2025]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/09/03/camogli-giubileo-in-oratorio-del-boschetto-dal-13-al-15-settembre/|tìtolo=Camogli: Giubileo in Oratorio del Boschetto dal 13 al 15 settembre|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref>, ciü u Chiostru cu'i ex voto.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, La galleria degli ex voto marinari, pp. 125-126}}</ref> * A frasiun d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] a g'ha cumme parocchia a '''gexa de San Miché Arcangiou''', cun l''''Otoiu da (Santiscima) Nunsià''' lì vixin. Ben cunusciüa a l'é a "gexa vegia" dita ''Millenaria''<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 1. Le pievi lungo la Via Romana: le cappelle di Sant'Anna e di San Giacomo, la chiesa e il monastero di San Prospero, la chiesa millenaria di Ruta, p. 136}}</ref>, ch'a l'é a '''gexa du Sacru Cö''', feta in tu [[XIII secolo|seculu XIII]]. * In ta frasiun de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] u gh'é a gexa cu'u meximu numme, ch'a l'é du [[1863]], feta in sci resti d'üna capella che gh'ea primma. Drentu u se cunserva üna impunente curnixe de marmu scurpia da Bernardo Schiaffino.<ref name=":1">{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 2. Le pievi del monte: le chiese parrocchiali di Ruta e di San Rocco, la chiesa romanica di San Nicolò, pp. 136-141}}</ref> In te stu postu, insemme au bellu vedde, u se ghe tröva finn-a u munümentu aa Fedeltè du Can, mentre in Via Galletti gh'é e stasiuin in ceramica da Via Cruci. Chinandu dau paize u se incuntra a '''gexa de San Nichiozu''' du seculu XII, scitu che se ghe meteivan au següu e gente cuntru e scuribande di saracini, cunvertiu cumme cà au tempu di franseixi, e aa fin turna cumme gexa in tu [[1870]].<ref name=":1" /> * Famusa a l'é l'[[Abasia de San Fertuzu (Camuggi)|Abasia de San Fertuzu de ''Capodimonte'']], in tu gurfu ch'u porta u meximu numme, a l'é steta tià sciü tra i [[X secolo|seculi X]] e [[XI secolo|XI]], u gh'é drentu de antighe reliquie che sun de cuntu. I fratti da gexa in te l'Etè de mezu l'ean arivè au cuntrollu de ciü tanti edifissi e cumünitè da [[A Burdighea|Burdighea]] a [[Sestri Levante]], avanti che sta chi a vegnisse a sede zeneize di [[Döia (famiggia)|Doia]]. === Atre architetüe === [[File:Castel Dragone (Camogli) - lato mare 2023-04-14.jpg|thumb|left|Castel Dragun, versu u mà]] * Dau luntan Mediuevu ne vegne u Castel Dragun (ciamou da quarcün Castellu da Dragunara)<ref group="n.">O anche "Castellu du Dragun", u numme ''Dragonara'' u vegne da l'italian e u l'é de difuxun ciü recente.</ref>, erezüu in tu [[XII secolo|seculu XII]] e restou in tu mezu di scuntri tra [[XIII secolo|Duxentu]] e [[XV secolo|Quattrusentu]] a Zena.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=176|capìtolo=Il Golfo del Tigullio|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> Döviou cumme prexun, u l'é poi stetu sede de l'Acquariu Tirrenicu fin au [[1999]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1202_Castel_Dragone_visto_dal_campanile_prima_del_restauro.htm|tìtolo=1202. Castel Dragone|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> * In ta sitè se trövan strutüe de valù cumme u Tiatru Suciale, ch'u l'ha avertu ai 30 de setembre du [[1876]], ae case lungu Via Garibaldi, u munümentu a Simone Schiaffino, a Casa di mainè "Gente di Mare", u vegiu uspià di Santi Prospu e Catàina e a Villa Gentile-Tassara, cangià in albergu. * De lungu in sitè, de frunte aa stasiun e vixin au palassiu du Cumüne, gh'é u [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)|Civicu Müseu du Mà "Gio Bono Ferrari"]], a [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Civica "Niccolò Cuneo"]] e a [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Sala Archeulogica]]. * Sciü pe'i munti se trövan e pustasiuin da [[Baterie de Punta Ciappa|Bateria de Punta Ciappa]], cumplessu de difeiza cun di bunker da 202° Bateria custiera du Regiu Ezercitu, requizia poi dai tedeschi. A seguì in ti percursi se incuntra u [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]] e u [[Semafuru Növu (Camuggi)|Semafuru Növu]] Napuleonicu e in sciü scöggiu de [[Punta Ciappa]] a capeletta da Stella Maris. == Ecunumia == Levou e impreize in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] cu'i grandi velieri, Camuggi zà da l'antighitè a l'ha vistu pasà gente e mercansie e u gh'ea finn-a in müggiu de pescuèi.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, pp. 109-110}}</ref> A partì dai [[anni 1950|anni Sinquanta]] du [[XX secolo|Növesentu]] vegne föa u fenomenu du türismu, ch'u l'ha purtou aa cunversciun de tante strutüe e ativitè. In tu meximu tempu l'é stetu serou e poche indüstrie in sciu postu, cumme quella de Riccobaldi ch'a fava e rè (''retificio'') e l'elettru-mecanica Pisoni. In ta storia a s'é feta cunusce a tunea, moddu de pescà cu'e rè fisse che a remunta au [[1600]], gestia daa Cuperativa Pescuèi Camuggi (''Cooperativa Pescatori Camogli''), che ancö a nu gh'é ciü. A l'é da marcà ün postu impurtante pe'u mangià. Camuggi u l'é parte du cunsorsiu üfisiale da fügassa cu'u furmaggiu, gh'é anche i famuxi camugin au rhum (baxi de ciculata cu'u licure) cu'e varianti. In ciü u gh'é u scistema de cunserva de anciue sutta sà in te arbanelle e a capunadda tipica da Rüa a baze de gallette, tumate, anciue e atri güsti.<ref>{{Çitta web|url=https://liguricettario.blogspot.com/2010/09/la-caponadda-di-camogli_23.html|tìtolo=Ruta: Sagra Capponadda, occasione unica per gustare un tpico piatto ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> San Roccu u l'ea in tu passou üna zona da cuntadin, ma ascì chi u gh'é stetu ün cangiu versu u türismu. Ma levou questu, A Rüa e San Roccu restan i suli posti che ghe segge e fasce, de moddu da furnì üna prudusiun picina de früta e verdüa. == Cultüa == Ben cunusciüu u [[Tiatru Suciale (Camuggi)|Tiatru Suciale de Camuggi]], ch'u g'ha a sala a feru de cavallu, quattru urdini de parchi e u lugiun. Custrüiu tra u [[1874]] e u [[1876]], u l'é stetu inaugürou ai 30 de setembre du [[1876]] cun ativitè de opera, de proza e de cine. U l'é sede de ricurense e de riuniuin di armatui de tütta l'[[Italia]], mentre a ciassa che gh'é davanti a l'é vegnüa, anni doppu, a sede du munümentu ai morti da [[Primma Goæra Mondiâ|Grande Guerra]]. Dau [[1933]] au [[1946]] g'han cangiou numme in ''Teatro Principe del Piemonte'', dedicou au ré d'Italia ch'u l'aiva da vegnì: Umberto II, che alantù u l'ea vegnüu a vedde ün spetaculu. In tu periudu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] e ancun doppu se gh'é tegnüu di spetaculi zeneixi, e i atui se n'ean andeti scicumme che i tiatri da sitè aivan patiu di danni. Doppu de stagiuin furtünè, ancun in ti [[Anni 1970|anni Setanta]], u tiatru u l'ha pasou di tempi serou e cun di travaggi, fin a vegnì turna avertu in tu [[2016]]. U Tiatru Suciale u l'urganizza annu pe annu u Festival dedicou au [[Gilberto Govi]]. A Camuggi gh'é due scöe superiuri, l'<i>Istituto Tecnico Nautico Statale "Cristoforo Colombo"</i> (cun di cursci anche de aerunautica) e a sede de l'<i>Istituto Professionale Statale per i Servizi Alberghieri e Ristorazione "Marco Polo"</i>, ch'u se tröva in te l'edifissiu ciamou Barsanti, dau numme de l'istitütu pe'i radiutelegrafisti ch'u gh'ea primma. <gallery mode="packed" widths="150"> File:Camogli - Civico Museo Marinaro Gio Bono Ferrari (1).jpg|Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari File:Camogli - Biblioteca Civica Niccolò Cuneo.jpg|Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo File:Camogli - Sala Archeologica.jpg|U Müseu Archeulogicu </gallery>Ghe sun trè bibliuteche. A primma a l'é a [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Civica "Niccolò Cuneo"]] in tu burgu, ciü a bibliuteca du munasté de San Prospu (fundà in tu [[1883]]) e a bibliuteca "La Millenaria" in ta frasiun da Rüa. De grande impurtansa u [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)|Civicu Müseu du Mà "Gio Bono Ferrari"]], ch'u conserva e memoie e a roba dunà dai capitagni da sitè. Tüttu quellu ch'u gh'é mustrou u l'é ligou sulu che aa sitè de Camuggi, o perché l'han fetu i capitagni o i ommi de mà, o perché u ne vegne da di viaggi feti luntan dunè dai eredi di naveganti. A Bibliuteca Cuneo e u Müseu du Mà se trövan in tu meximu palassu insemme au [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Müseu Archeulogicu]] (o "Sala Archeulogica"), cun testimunianse da storia avanti de l'epuca rumana. Da tegnì a mente ascì a pratica spurtiva, ch'a g'ha turna de raixe a Camuggi: a [[Ballaneuo|pallanöu]]. A [[Rari Nantes Camogli]] a l'ha ben guagnou ina riga de campiunè tra i [[anni 1930|anni Trenta]] e [[anni 1950|Sinquanta]], avanti ch'a sciurtisse föa a [[Pro Recco]]. Dai primmi campiunè zughè in tu portu, cu'e trasferte in barca fin a Reccu, s'è pasou ae piscinn-e d'ancö, che au mumentu stan vegnindu arangiè. U gemelaggiu cun [[Tuningen]], sitè da [[Foresta Neigra|Furesta Neigra]] in [[Germania]], u porta a ün müggiu de inisiative e au scangiu de prudotti tipici. Culaburasiuin pe'u türismu ghe sun invece cu'i atri duì cumüni gemelli, [[Carlufòrte|Carluforte]] e [[Gressoney-La-Trinité]], che se ghe urganizza finn-a de mustre. In ciü u gh'é üna manega de sitè amighe, cumme: [[Calatafimi]], [[Segesta]], [[Teano]], [[Trani]] e [[Valparaíso|Valparaiso]] in tu [[Cile]]. == Feste e fee == [[File:Camogli Fire 2.jpg|thumb|U falò pe San Furtünou]] A Camuggi gh'é diferenti feste religiuze, che cangian da frasiun a frasiun. A Madonna du Buschettu, ch'u gh'é dedicou u santuaiu, a l'é steta elezüa cumme patrunn-a de Camuggi in tu [[1955]], cun tantu de bulla du Pappa, ch'u gh'é l'ezensiun dau travaggiu ai 2 de lüggiu, u giurnu ch'u saieva avegnüa l'aparisiun da Madonna a Angiola Schiaffino in tu [[1518]]. Tantu sentie anche e celebrasiuin de San Furtünou, festa ch'a l'é ligà cu'a Sagra du Pesciu (''Sagra del Pesce''), e a San Prospu ai 31 d'agustu, aa memoia du santu vescuvu de Tarragona che in tu 409, mentre ch'u se ne vegniva da üna vixita papale, u s'ea cuegou in scia Via Rumann-a survia a Camuggi, duv'u l'ha reizu l'anima au Segnùn. [[File:Padella di Camogli.jpg|thumb|U paelun d'asà|left]] A Sagra du Pesciu a nasce in tu [[1952]] cu'a vuluntè de tra da gente in tu burgu, dandu a mente au moddu de dì "pe San Furtünou pesciu regalou"; a se tegne in ta segunda meitè du meize de mazzu. In te edisiuin de doppu u l'é stetu inaugürou in paelun de asà largu 3,80 metri (trei metri e otanta), cu'ün manegu de 6 metri, 2,8 tunelè de peizu e in vulümme de 2000 litri, duve vegnan friti quintali de pesciu. In ucaxun da festa de San Furtünou, aa seia primma, u se sende di falò figürè in scia ciazza. Ün'atra antiga devusiun a l'é quella da Stella Maris, a primma dumenega d'agustu, ch'u se rivive l'antigu ritu d'afidase a Maria. U se dixe üna messa a Punta Ciappa, duve se incuntran e due prucesciuin, üna a pé ch'a chinn-a da [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], l'atra pe mà, ch'a parte dau [[Purtixö de Camuggi|purtixö]]. Aa seia u brassu de mà in frunte a Camuggi e Punta Ciappa u l'é cuvertu de ciü de mille lümin che galeggian. De impurtansa finn-a e feste de San Giuvanni, patrun da Rüa, cun insemme a ''Sagra delle focaccette'' (Sagra di fugasin o de fügasette), e de San Roccu, in ta frasiun ch'a ne porta u numme, acubià cu'a Festa du Can. Quest'ürtima a l'é nasciüa ai 16 d'agustu du [[1962]] cumme premiasiun regiunale a regordu d'ün cagnettu, Pucci, ''mascotte'' da scöa elementare du paize. Abinou a di atri premi dau [[1966]], ancö u l'é ün premiu de livellu internasiunale. Eventu ch'u g'ha da rilevansa u l'é "Innamorati a Camogli", partiu in tu [[1988]] cun de inisiative pe'u giurnu de [[San Valentin]] e pe festezà i galanti. Dau [[2014]] u se tegne in ciü u ''Festival della Comunicazione'', eventu cunusciüu in te tütta Italia vusciüu da [[Umberto Eco]], cumme rasegna in scia cumünicasiun mediatica e in sciu mustrà a sciensa e a cultüa. == Sport == Camuggi, in ta storia, a l'é steta ligà pe'u ciü ai sport d'egua. Ben cunusciüa a l'é a [[Rari Nantes Camuggi]] (''Rari'' ''Nantes Camogli''), üna sucietè de [[Ballaneuo|pallanöu]] ch'a l'é steta fra e ciü impurtanti di [[Anni 1930|anni Trenta]] e Sinquanta, quande a l'ha guagnou ben sei campiunè. Aa giurnà d'ancö a l'é ancun ünn-a de sucietè ciü impurtanti da [[Liguria|Ligüria]] e de tütta l'[[Italia]]. Ün atru sport ch'u ghe han pruvou i zueni u l'é u [[Zeugo do ballon|zögu du balun]]. U [[Camuggi FC]] (''Camogli FC''), nasciüu in tu [[2024]], u zöga in ti campiunè di amatuì ma, a ogni moddu, sta tradisiun spurtiva a ne vegne armenu dai [[Anni 1970|anni]] [[Anni 1970|Setanta]]. Üna votta u gh'ea finn-a üna squaddra d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]]. Camuggi a l'é raprezentà, a livellu de sircundaiu, dau [[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno|Gurfu Paradizu Pro Reccu Camuggi Avegnu]] (''Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno''), üna sucietè ciü grande ch'a zöga in ti livelli ciü erti du campiunou da regiun. De ciü, se pö mensiünà e ativitè pe'u [[Zeugo de bòcce|zögu de bocce]], cu'a ''Bocciofila'' ''"Adolfo Corzetto"'', e di [[scacchi]], cu'a ''Golfo Paradiso "Giancarlo Musso"'' de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]. Üna votta u gh'ea üna squaddra de [[volley]] e üna de [[Ballabanastra|basket]] ascì. == Aministrasiun == <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> Camogli - seggio elettorale Centro Città Comune (1).jpg|Ün di seggi in tu Cumüne Camogli - seggio elettorale Centro Città Comune (2).jpg|Ün atru seggiu pe'u centru Ruta (Camogli) - seggio elettorale.jpg|U seggiu da Rüa San Rocco (Camogli) - seggio elettorale.jpg|U seggiu de San Roccu </gallery> Camuggi a l'é üna sitè cu'üna forte cumpunente liberale, in ucaxun du Referendum du [[1946]] u s'é registrou ciü tanti vuti pe'a munarchia (50,06%).<ref>{{Çitta web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=F&dtel=02/06/1946&tpa=I&tpe=C&lev0=0&levsut0=0&lev1=3&levsut1=1&lev2=34&levsut2=2&levsut3=3&ne1=3&ne2=34&es0=S&es1=S&es2=S&es3=N&ms=S&ne3=340070&lev3=70|tìtolo=Referendum 02/06/1946 Area Italia Provincia Genova Comune Camogli|vìxita=2026-02-02|léngoa=IT}}</ref> In ta ciü tanta storia da Repübblica a l'é steta guvernà da scindici da [[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasia Cristiann-a]] (gh'ean trè sede diferenti: pe'u paize, A Rüa e San Roccu), fin au 1994 cun de gente de Aleansa Nasiunale. I primmi vintisinque anni du 2000 l'han vistu di scindici de centru-sinistra, a segnà in cangiu prufundu in ta sucietè. In tu 2023 u vegne fetu scindicu Giovanni Anelli cun üna lista de centru-drita. A magiuransa di seggi a l'é imbastia in tu centru de Camuggi, in tu palassiu du Cumüne e in te scöe ch'u gh'é de sutta, u ne vegne avertu ün pe'a frasiun da Rüa e ün a San Roccu. Üna votta u ghe n'ea ün finn-a a San Fertuzu, ma scicumme ch'u l'ea diffisile metilu sciü, au mumentu a gente de sta frasiun a vuta in tu seggiu du sentru da sitè. === Scindici de Camuggi === {{Véddi ascì|Scindici de Camuggi|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} [[Immaggine:Camogli-municipio.jpg|miniatura|U palassu du Cumüne]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadin|var-partîo=Partiu|var-càrega=Carega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Biagio Olivari|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Mario Bertolotto|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1964|Agostino Mari|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1964|1967|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1979|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1979|1982|Mario Bellagamba|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1982|1984|Ester Fortunata Crovari|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1984|1986|Attilio Antola|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1986|1987|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1987|1988|Calogero Arcabasso|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 nuvembre 1988|16 lüggiu 1992|Vincenzo Javarone|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 agustu 1992|20 marsu 1994|Vincenzo Javarone|DC|Scindicu|<ref>Zunta cheita pe mancansa du nümeru legale</ref>}} {{ComuniAmminPrec|mazzu 1994|21 nuvembre 1994|Pasquale Gioffrè||Cum. straord.|<ref>{{Çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.it/atto/serie_generale/caricaArticolo?art.progressivo=0&art.idArticolo=1&art.versione=1&art.codiceRedazionale=094A3968&art.dataPubblicazioneGazzetta=1994-06-17&art.idGruppo=0&art.idSottoArticolo1=10&art.idSottoArticolo=1&art.flagTipoArticolo=1|tìtolo=Publicou in scia Gazzetta Ufficiale du mazzu 1994|léngoa=IT}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|21 nuvembre 1994|30 nuvembre 1998|Giuseppe Passalacqua|[[Alleanza Nazionale|AN]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvembre 1998|27 mazzu 2003|Giuseppe Maggioni|Progetto Insieme<br />(lista civica de sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2003|15 arvì 2008|Giuseppe Maggioni|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|15 arvì 2008|28 mazzu 2013|Italo Salvatore Mannucci|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2013|10 zügnu 2018|Francesco Olivari|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2018|15 mazzu 2023|Francesco Olivari|Scelgo Camogli<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|15 mazzu 2023|''in carega''|Giovanni Anelli|Per la nostra città<br />(lista civica de centru-drita)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumünicasiuin== <gallery mode="packed"> Camogli - stazione di Camogli-San Fruttuoso.jpg|Vista da stasiun de Camuggi Camogli - ex stazione di Priaro - 02.jpg|A vegia stasiun de Prià Camogli - porticciolo, veduta (2).jpg|U mö pe'i batelli in tu [[Purtixö de Camuggi|purtixö]] Camogli - fermata bus Stazione FS.jpg|A fermata de curiere [[AMT]] daa stasiun </gallery> U cazellu de l'[[Aotostràdda A12 (Itàlia)|autustradda]] ch'u resta ciü da vixin u l'é quellu de [[Recco|Reccu]], da duve se piggia a [[Stradda Statale 1 Via Aurelia|Via Aurelia]] ch'a cuntinua versu [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]] e in diresiun du [[Tigülliu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/it/come-arrivare-a-camogli|tìtolo=Come raggiungere Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Au burgu de Camuggi se gh'ariva cun de stradde pruvinciali tantu da Reccu che daa Rüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp030-camogli|tìtolo=Strada SP030 di Camogli|outô=Sitè metrupulitann-a de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>, mentre a [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] se ghe pö arivà sulu che daa Rüa, levou e cröze e i senté da fà a pé. A Rüa a l'é cullegà anche cun San Martin de Noxeu e Santa Maria du Campu pe mezzu da stradda pruvinciale 31<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp031-san-martino-noceto|tìtolo=Strada SP031 di San Martino di Noceto|outô=Sitè metrupulitann-a de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|fermata di treni de Camuggi]] a l'é steta averta in tu [[1868]], insemme a quella, ciü picinn-a, [[Stasiun de Camuggi-Prià|de Prià]]. Tütte due e stasiuin se trövan in scia [[Ferovîa Zêna-Pîza|linia tra Zena e Piza]]. Pe di mutivi türistici, a stasiun da sitè a l'ha cangiou numme in Camuggi-San Fertuzu, cumme a l'é cunusciüa aa giurnà d'ancö, mentre in tu [[1981]] quella de Prià a l'é steta serà. L'ünica stasiun che gh'é restà a l'é steta declasà, levandughe u scalu pe'e merci e u tersu binariu, che l'ea döviou pe'e precedense. U capulinia de curse ürbann-e, che üna votta u l'ea a Camuggi, u l'é stetu stramüou a [[Staçión de Récco|Reccu]]. I batelli van tütti i giurni da Camuggi in diresiun du [[Pòrto Antîgo (Zêna)|Portu Antigu de Zena]], de Reccu, [[Rapallo|Rapallu]] e [[Santa Margaita (comun)|Santa Margàita]]. Ün servissiu internu u permette de culegà San Fertuzu cun [[A Fuxe (Camuggi)|a Fuxe]], lucalitè che senù se purieivan razunze sulu che a pé pe'i senté in sciu [[Monte de Portofìn|Munte de Portufin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.golfoparadiso.it/linee-e-tours/|tìtolo=Linee e Tours|outô=Golfo Paradiso|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-03-14}}</ref>. L'[[AMT]] a garantisce u servissiu tra u sentru de Camuggi, Reccu e A Rüa. Daa Rüa u se pö pigià a navetta pe San Roccu o e curiere che van finn-a a Rapallu e Zena<ref>{{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/it/autobus-camogli|tìtolo=Bus|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Pe mezu de Trenitalia u l'é puscibile a prenutasiun du servissiu nave pe'e fermate de [[Purtixö de Camuggi|Camuggi-Purtixö]], San Fertuzu e Punta Ciappa<ref>{{Çitta web|url=https://www.trenitalia.com/it/regionale/collegamenti-regionale/san-fruttuoso-link.html|tìtolo=San Fruttuoso Link|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Tina Leali Rizzi|outô2=Edoardo Meoli|outô3=Sandro Pellegrini|tìtolo=Guida al Golfo Paradiso: Bogliasco, Camogli, Recco, Avegno, Uscio, Pieve L., Sori|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9564|ànno=2000|editô=De Ferrari|çitæ=Reccu|léngoa=IT|cid=Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.comune.camogli.ge.it/|tìtolo=Scitu du Cumüne|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-12}} * {{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/|tìtolo=Scitu türisticu de Camuggi|outô=Pro Loco Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-12}} {{Comûni da Çittæ metropolitann-a de Zena}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Camuggi| ]] cus8vscog1yok7bkrjyyxu538tm0mek Template:Football kit 10 5753 274753 270160 2026-10-14T10:59:56Z N.Longo 12052 274753 wikitext text/x-wiki <includeonly><div class="noviewer" style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 120px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <!-- Mànega mancìnn-a --> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #{{{leftarm}}};">{{#if: {{{pattern_la|}}}|[[Immagine:Kit_left_arm{{{pattern_la}}}.{{{filetype|png}}}|Mànega mancìnn-a]]| }}</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[Immagine:Kit_left_arm.svg|top|Mànega mancìnn-a]]</div> <!-- Màggia --> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #{{{body}}};">{{#if: {{{pattern_b|}}}|[[Immagine:Kit_body{{{pattern_b}}}.{{{filetype|png}}}|Màggia]]| }}</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[Immagine:Kit_body.svg|top|Màggia]]</div> <!-- Mànega drîta --> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #{{{rightarm}}};">{{#if: {{{pattern_ra|}}}|[[Immagine:Kit_right_arm{{{pattern_ra}}}.{{{filetype|png}}}|Mànega drîta]]| }}</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[Immagine:Kit_right_arm.svg|top|Mànega drîta]]</div> <!-- Braghétte --> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #{{{shorts}}}">{{#if: {{{pattern_sh|}}}|[[Immagine:Kit_shorts{{{pattern_sh}}}.{{{filetype|png}}}|Braghétte]]| }}</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[Immagine:Kit_shorts.svg|top|Braghétte]]</div> <!-- Câsetoìn --> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 25px; background-color: #{{{socks}}}">{{#if: {{{pattern_so|}}}|[[Immagine:Kit_socks{{{pattern_so}}}.{{{filetype|png}}}|Câsetoìn]]| }}</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 25px;">[[Immagine:Kit_socks.svg|top|Câsetoìn]]</div> </div> <!-- Nómme divîza --> {{#if: {{{title|}}}|<div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''{{{title}}}'''</div>|}} </div></includeonly><noinclude>{{Template conplèsso}} {{Man}} [[Categoria:Template Squàddra de balón| ]] [[Categorîa:Template de formataçión]]</noinclude> ndcuji86zemqmkhyungdavjncgabghu Uô 0 7034 274744 274563 2026-10-13T19:02:38Z Luensu1959 1211 Protètto "[[Uô]]": Protezüa comme tütte e pagine con l'audio ([Modìfica=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo) [Méscia=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo)) [recorscîva] 274563 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia parlâ|Uô (Vôxe parlâ).ogg|3=(2026-09-04)|4=Cumpagnéia Abretti, Uô}} {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pôgina chi l'é šcřicia an '''[[Dialetu uaröxiu|uařöxiu]]'''}} {{Divisione amministrativa |Nome = Uô |Tipo = [[comun|cumüne]] |Panorama = Ovada-panorama generale.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panurôma d’Uô</div> |Bandiera = Ovada-Bandiera.svg |var-localizaçión = Lucalizasiòun |var-stâto = Stôtu |stâto_a_màn = {{Bandêa|ITA}} [[Italia|Itôlia]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiòun]] |Divisione amm grado 1 = Piemounte |Voce divisione amm grado 1 = Piemonte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruveincia]] |Divisione amm grado 2 = Lisciandřia |Voce divisione amm grado 2 = Lisciandria |var-aministraçión = Aministrasiòun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scieindicu]] |Amministratore locale = Gian Franco Comaschi |Partito = lišta civica "Insieme per Ovada" |Data elezione = 10-6-2024 |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinôie |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Superficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 10943 |Note abitanti = https://demo.istat.it/app/?a=2026&i=D7B |Aggiornamento abitanti = 31-12-2025 |var-denscitæ = Densitô |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùgni]] |Sottodivisioni = Bùigu, Lacošta, Gnuchettu, 'Ngherlàn, San Luřainsu |var-sotodivixoìn3 = Frasiùgni |var-divixoìn_confinànti = Divisiùgni cunfinanti |Divisioni confinanti = |var-âtre_informaçioìn = Ôtře infuimasiùgni |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu urôriu |var-cod._cadàstro = Cod. Catôštu |var-tàrga = Tôrga |var-nómme_abitànti = Nume abitanti |Nome abitanti = uařöxi</br>{{it}} ''ovadesi'' |var-patrón = Patròun |Patrono = [[Sàn Pòulo da Crôxe|San Paulu d'řa Cřuxe]] e [[San Gioâne Batista|San Zuôni Batišta]] |var-festîvo = Giurnô d'fašta |Festivo = [[18 òtôbre|18 d'utubře]] |var-cartografîa = Môppa |Mappa = Map of comune of Ovada (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiòun de'i cumüne d'Uô 'nt'řa pruveincia d'Lisciandřia. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiôle }} '''Uô''' (''Ovada'' an italiàn, ''Oâ'' e ''Goâ'' an [[Zeneise|zenaise]], ''Ovà'' an [[Léngoa piemontéize|piemuntaise]]) l’é ‘n cumüne italiàn d’řa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]], an [[Piemonte|Piemounte]]. L’é ‘na [[Çitæ|çittô]] impurtante d’l’Autu [[Monferòu|Munfrô]] e u ciantru d’řa zona štoricu-cultüřôle d’l’Uvadaise. Ei sò frasiùgni i sòun Bùigu, Gnuchettu, Lacošta, 'Ngherlàn e San Luřainsu. == Geugřaféia == Uô a s’třöua tra ei çittôie d'[[Lisciandria|Lisciandřia]] e d’[[Zena]], ‘nt’u teritoriu d’l’Uvadaise, e a cunféin-na cu'i cumüni d’[[Berforte|Belforte]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[Chermoìn|Cheimuřein]], [[Morere|Muřeře]], [[A Roca|Řa Roca]], [[Rosciggion|Arsciùgni]], [[Scirvan|Seivàn]] e [[Tageu|Tajö]]. Řa sò zona a se stainda ‘nt’ei pountu dounda řa [[Cianûa padann-a|cianüřa padana]] a finiscia e c'mençipia l’[[Appennin ligure|Apenéin Ligüre]], a pochi chilometri da’i [[Mâ Ligure|Mô Ligüre]]. Ei Bùigu l’é an çima a ‘n šperòun d’rocia missu a ia cunfluainsa di tuřainti [[Orba|Ùiba]] e [[Stura|Štüřa]], a 196 metři suvřa a u livelu de’i mô. Ei clima l’é mite cun de’i caraterištiche cuntinentôli e l’è 'nduçì da řa curta dištansa da’i Mô Ligüre. Ei paesôgiu de'i culein-ne uařöxie l'é duminô da i fiřôgni de'i vigne, da dounda u s'prudoua i [[Vin|vigni]] rinumôi d'řa zona, špecialmainte Duçettu, mô anche Beibeřa e Curtaise. == Štoria == U nume d’Uô u vé da u [[Latin|latéin]] ''Vadum'', ch’u vö dì “guôdu, pountu dounda u s’pö traversè ‘n fiüme”, prubabilmainte an riferimaintu a na zona pocu fuza ant’ei pountu d’cunfluainsa d’l’Ùiba e du Štüřa. Difôti ei poštu l’é štô frequentô da’i [[Liguri Antighi|giante çeltu-ligüri]] e pöi da’i [[Popolo roman|Rumôni]], che i i han tiřô sü ‘n cašté. L'é foscia a Uô che [[Cicerón|Ciceròun]] u s'riferiscia quande u pôrla de ''Vada'', che lé u definiscia "poštu difiçiliscimu da traversè". Řa çittö l’é mensunôia per ia přima vòta ‘nt’u [[967]], quande l’impeřatù [[Otón I|Utòun I]] l’hô regalô a'i Maicheise Aleramo ‘na villa ‘nt’u teritoriu d’Uô, che l’eřa sutta l’abaséia d’San Quintéin. Ant’u ducumaintu d’fundasiòun du [[991]] d’l’Abaséia d’San Quintéin d’Špigno, šcřiciu da’i Maicheixi Aleramici, u nume d’Uô u sciourta per ia přima vòta c'me "''locus et fundus de Ovaga''". Řa çittô l'é pöi pasôia a'i maicheixi d'[[Gâvi|Gôvi]], a'i maicheixi de'i Bošco e a řa féin a'i [[Malaspina|Malašpin-na]], che i l'han vendòua a ia [[Repùbrica de Zena|Repüblica d'Zena]] 'nt'ei [[1277]]. Uô l'é saimpře štôia 'nt'řa sò štoria ‘n pounte a 'nmasu a ia realtô ligüre e a quela padan-na: d'ôtřa pôrte, as třuôva apřövu a řa Štrô du Zuvu, che zô da u [[XIII secolo|seculu XIII]] a culegôva řa rivera cun řa cianüřa lisciandřein-na e cu'i Munfrô, ben bain přima d’řa cuštřusiòun d’řa Štrô du Tüichéin. Dopu l'ucupasiòun di Düchi d'[[Milan|Milàn]], řa çittô l'é štôia cunciassa a řa faméia patrisia lisciandřein-na di Trotti e pöi a quela zenaise di [[Adorno]], mô ant'ei [[1499]] u rà d'[[Fransa]] [[Luigi XII]] l'hô ridôia a i Trotti. Dopu ei [[1528]], gřôsie ai pôttu d'[[Dria Doia|Andřéia Doria]] cun [[Carlo V|Côrlu V]], Zena a pò ripiése ei tère d'l'Ultrazuvu, che i turnu c'scì a fé pôrte du sò duminiu, dounda i i raštřàn sainsa ciü interusiùgni per ciü d'třai seculi. ‘Nt’ei [[1630]] Uô l'é štôia culpéia da ‘na tremainda epideméia d’[[Pèsta|pašte]] che l’hô fôciu muřì ciü o menu l’80% d’řa pupulasiòun. ‘Nt’ei [[1672]], cun řa [[Batàggia d'Oâ|Batàia d’Uô]], řa çittô che l’eřa suta řa Republica d’Zena l’é štôia atacôia da’i suldôi d’[[Carlo Emanuele II|Côrlu Emanuele II]], mô i zenaixi i sòun sciurtì a feimé i piemuntaixi. Ant’ei [[1814]], ei [[Congresso de Vienna|Cungressu d’Vienna]] l’hô unì řa Ligüria a u [[Regno de Sardegna|Regnu d’Sardegna]] e pocu dopu řa çittô d’Uô l’é gnòua a fé pôrte d’řa pruveincia d’Nôiqui. Tra i uařöxi che i sòun štôi di persunôgi famuxi du [[Risorgimento|Risurgimaintu]] u s’ricorda Andřeia Dania, Dumenicu Büffa, Bertumé Marchelli, Mìliu Büffa, Girolamu Oddini. Ant’ei cursu d’l’Ötçaintu u i a štô de’i cuštřusiùgni impurtanti, c’me řa štrô ch’a culega Uô a [[Növe|Növi]] ([[1836]]), řa štrô ch’a vô a [[Acqui Terme|'Nôiqui]] ([[1855]]), řa [[Stradda do Turchìn|štrô de’i Tüichéin]] da Uô a [[Ôtri|Vutri]] an Ligüria ([[1872]]) e řa [[Ferovîa Oâ-Zêna|feruvéia Uô-Zena]], inaugurôia ‘nt’ei [[1894]]. Antantu u ciantru u d'ventôva ciü mudernu, cun řa cuštřusiòun d’in növu uspiô, fogne, acquedoti e növi palôsci. Ant'ei [[1859]] řa pruveincia d'Növe l'é štôia abuléia da řa leze dei přimu miništru [[Urbano Rattazzi]] e u teritoriu d'Uô, 'nsame a u [[Növe|Nuvaise]] e a řa [[Val Borbêa|Vôl Buibaiřa]], l'é sctô dô ai Piemounte per fuimé řa növa [[Lisciandria|pruveincia d'Lisciandřia]]. ‘Nt’l’avustu de'i [[1935]], ei [[Disastro de Morêre|crollu du xbaramàintu d’řa Diga du Zerbéin]] l’hô scariô an çima a tüta řa Vôlle d’l’Ùiba ‘na miřôia d’eua àuta dexiaine d’metři, che l’hô culpì [[Morere|Muřeře]], Uô e [[Scirvan|Seivàn]] mô anche [[Capriata|Caveriô]]; ‘nt’isa tragedia i sòun morte 111 persoune e 65 sulu ant’ei Bùigu d’Uô. A [[Segonda Guæra Mondiâ|sgòunda uèra mundiôle]] l’hô vištu špuntè an çima ai brichi an giřu a Uô ‘n muvimaintu partigiàn urganizô e ei střogi d’l’Urxela e d’řa Benedicta i sòun doue teštimunianse du sangue versô da’i uařöxi per řa Libeřasiòun. Dopu ese štôia culpéia da'i bumbardamainti tra ei 1944 e ei 1945, řa çittô a s’é ripiôia da’i distrusiùgni d'řa uèra e l’hô piô ei caraterištiche d’ancöi cun řa cuštřusiòun d’növi quartéi. == Pošti d’interasse == === Cuštřusiùgni religiuse === * [[Gexia d'Noštřa Scignuřa Asounta (Uô)|Gexia d’Noštra Scignuřa Asounta]], paruchiôle d’řa çittô (XVIII seculu) * Gexia d’l’Immaculôia Cuncesiòun, dicia ascì "di Capiçigni * Gexia d’Santa Maria de’i Gřôsie (XV seculu) * Uřatöři d’řa Nunsiô (XIV seculu) * Santuôřiu d’Noštra Scignuřa d’řa Uòrdia (1661) * Uřatöři d’San Zuôni (XV seculu), ch’u cuntegna řa côscia da puscisciòun d’řa Cunfraternita, sculpéia da Maragliano * Parochia d'Noštra Scignuřa d'řa Naive a Lacošta * Gexia di Santi Nazario e Celso a 'Ngherlàn * Gexia d'San Venanziu a San Venanziu * Gexia d'San Luřainsu a San Luřainsu * Santuôriu d'San Paulu d'řa Cřuxe * Logia d'San Baštiàn === Cuštřusiùgni civili === * Palôssu Spinola (XVIII seculu) * A cô dounda l'é nasciü San Paulu d'řa Cřuxe * Palôssu de'i Cumüne (XIX seculu) * Cašté d'Leichera * Cašté d'Ngherlàn === Ciantru štoricu === U ciantru štoricu l'hô n urganizasiòun ch'a ricorda de'i balu i tipici [[Caróggio|carugi]] d'řa [[Liguria|Ligüria]], suvřatütu Véia Ruma, řa Cuntrô di Capiçigni e Véia San Paulu. Ant'ei Bùigu d'Uô u i a palôsci d'epuca, bitéie štoriche e negôsi antighi. == Cumunicasiùgni == === Štrôie === Uô a s'tröua apřövu a řa [[Strádda statâle 456 do Turchìn|Štřô statôle 456 du Tuichéin]], ch'a culega [[Isola d'Asti]] cun [[Ôtri|Vutri]], e a řa cunfluainsa d'řa [[SP155]], ch'a řa culega cun [[Lisciandria|Lisciandřia]]. U s'pò rivè a Uô anche cun l'[[Outostràdda A26|Autuštrô A26]] ''dei Trafori'', cun caselu 'nt'ei cumüne d'[[Berforte|Belforte]]. === Curière === Ant'ei cumüne d’Uô u i a i capulinea de'i curière di ''Trotta Bus Services'', che i řa culegu cu'i cumüni d'řa zona e cu'i fřasiùgni, maintře pe'i culegamainti cun Lisciandřia e [[Növe]] u i a ei curière d'řa ''Bus Company''. === Štasiùgni === Uô l'hô doue štasiùgni feruviôrie: řa principôle a s'tröua apřövu a řa [[Ferovîa Asti-Zêna|feruvéia Asti-Zena]], anvece řa sgòunda, ciamôia [[Staçión d'Oâ Nòrd|Uô Nord]], l'é an çima a řa linea ch'a vé da Lisciandřia, auřa sarôia a u trafegu viagiatùi. == Note == <references/> == Ôtři prugetti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lisciandria}} {{Contròllo de outoritæ}} tpeua01wqjw71o8njv5a2m907gc0mp8 Template:Tnavbar 10 16553 274754 191640 2026-10-14T11:14:30Z N.Longo 12052 trad 274754 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{nodiv|}}} |<!--then: -->&nbsp;<span class="noprint plainlinks" style="white-space:nowrap; font-size:xx-small; {{{style|}}}"> |<!--else: --><div class="noprint plainlinks" style="background-color:transparent; padding:0; font-size:xx-small; color:#000000; white-space:nowrap; {{{style|}}}"><!-- -->}}<!-- -->{{#ifeq:{{{mini|}}}{{{miniv|}}}{{{plain|}}}{{{viewplain|}}}|<!--equals:-->1 |<!--then:(nothing)--> |<!--else: -->Questo box:&nbsp;<!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{mini|}}} |<!--then: -->[[Template:{{{1}}}|<span title="Vànni a-a pàgina do template">V</span>]]&nbsp;·&nbsp;[[Discûscioîn template:{{{1}}}|<span title="Discùtti do template">D</span>]]&nbsp;·&nbsp;[{{fullurl:Template:{{{1}}}|action=edit}} <span title="Modìfica o template. Adêuvia l'anteprìmma prìmma de sarvâ">M</span>]<!---->}}<!-- -->{{#ifeq:{{{miniv|}}}{{{viewplain|}}} |<!--equals:-->1 |<!--then: -->[[Template:{{{1}}}|<span title="Véddi o template">V{{#if:{{{viewplain|}}}|iew}}</span>]]<!-- -->|<!--else:(nothing)--> |}}<!-- -->{{#ifeq:{{{mini|}}}{{{miniv|}}}{{{viewplain|}}} |<!--equals:-->1 |<!--then:(nothing)--> |<!--else: -->[[Template:{{{1}}}|<span title="Véddi o template">véddi</span>]]&nbsp;<span style="font-size:80%;">•</span>&nbsp;[[Discûscioîn template:{{{1}}}|<span title="Discùtti do template">disc.</span>]]&nbsp;<span style="font-size:80%;">•</span>&nbsp;[{{fullurl:Template:{{{1}}}|action=edit}} <span title="Modìfica o template. Adêuvia l'anteprìmma prìmma de sarvâ.">mod.</span>]<!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nodiv|}}} |<!--then: --></span>&nbsp; |<!--else: --></div>}}</includeonly><noinclude>{{Man}} [[Categorîa:Sototemplates]]</noinclude> o5s0gmtuffg0038ozawhpmbdmuqcdt6 274756 274754 2026-10-14T11:40:27Z N.Longo 12052 lint 274756 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{nodiv|}}} |<!--then: -->&nbsp;<span class="noprint plainlinks" style="white-space:nowrap; font-size:xx-small; {{{style|}}}"> |<!--else: --><div class="noprint plainlinks" style="background-color:transparent; padding:0; font-size:xx-small; color:var(--color-base, #000000); white-space:nowrap; {{{style|}}}"><!-- -->}}<!-- -->{{#ifeq:{{{mini|}}}{{{miniv|}}}{{{plain|}}}{{{viewplain|}}}|<!--equals:-->1 |<!--then:(nothing)--> |<!--else: -->Quésto box:&nbsp;<!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{mini|}}} |<!--then: -->[[Template:{{{1}}}|<span title="Vànni a-a pàgina do template">V</span>]]&nbsp;·&nbsp;[[Discûscioîn template:{{{1}}}|<span title="Discùtti do template">D</span>]]&nbsp;·&nbsp;[{{fullurl:Template:{{{1}}}|action=edit}} <span title="Modìfica o template. Adêuvia l'anteprìmma prìmma de sarvâ">M</span>]<!---->}}<!-- -->{{#ifeq:{{{miniv|}}}{{{viewplain|}}} |<!--equals:-->1 |<!--then: -->[[Template:{{{1}}}|<span title="Véddi o template">V{{#if:{{{viewplain|}}}|iew}}</span>]]<!-- -->|<!--else:(nothing)--> |}}<!-- -->{{#ifeq:{{{mini|}}}{{{miniv|}}}{{{viewplain|}}} |<!--equals:-->1 |<!--then:(nothing)--> |<!--else: -->[[Template:{{{1}}}|<span title="Véddi o template">véddi</span>]]&nbsp;<span style="font-size:80%;">•</span>&nbsp;[[Discûscioîn template:{{{1}}}|<span title="Discùtti do template">disc.</span>]]&nbsp;<span style="font-size:80%;">•</span>&nbsp;[{{fullurl:Template:{{{1}}}|action=edit}} <span title="Modìfica o template. Adêuvia l'anteprìmma prìmma de sarvâ.">mod.</span>]<!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nodiv|}}} |<!--then: --></span>&nbsp; |<!--else: --></div>}}</includeonly><noinclude>{{Man}} [[Categorîa:Sototemplates]]</noinclude> iafib18p9j04ans4n3v6ynd0xf0imyr Template:Tnavbar/man 10 16554 274755 194626 2026-10-14T11:37:25Z N.Longo 12052 up 274755 wikitext text/x-wiki O template '''Tnavbar''' ('''T'''emplate '''nav'''igation '''bar''') o l'é 'n meta-template ch'o sèrve pe inserî, inte di âtri modélli, di ligàmmi vèrso a seu pàgina into namespace Template, a-a seu pàgina de discusción e a quélla de modìfica. == Ûzo == O template Tnavbar o peu êse inserîo drîto inti modélli, reciamàndolo, prezénpio, con: :<code><nowiki>{{Tnavbar|{{subst:PAGENAME}}|mini=1}}</nowiki></code> :<code><nowiki>{{Tnavbar|{{subst:PAGENAME}}|plain=1}}</nowiki></code> :<code><nowiki>{{Tnavbar|{{subst:PAGENAME}}|mini=1|nodiv=1}}</nowiki></code> :<code><nowiki>{{Tnavbar|{{subst:PAGENAME}}|plain=1|nodiv=1}}</nowiki></code> :<code><nowiki>{{Tnavbar|{{subst:PAGENAME}}|miniv=1}}</nowiki></code> :<code><nowiki>{{Tnavbar|{{subst:PAGENAME}}|viewplain=1}}</nowiki></code> :<code><nowiki>{{Tnavbar|{{subst:PAGENAME}}|miniv=1|nodiv=1}}</nowiki></code> :<code><nowiki>{{Tnavbar|{{subst:PAGENAME}}|viewplain=1|nodiv=1}}</nowiki></code> :O còdice <code><nowiki>{{subst:PAGENAME}}</nowiki></code> o l'é sostitoîo in mòddo outomàtico da-o server co-o nómme do modéllo dond'o l'é inclûzo. :Scrîve <nowiki>{{Tnavbar|Tnavbar/man}}</nowiki> o restitoìsce: :{{Tnavbar|Tnavbar/man}} == Paràmetri == <code><nowiki>{{Tnavbar|</nowiki>Nómme do template|mini= |nodiv= }}</code> === Paràmetri òbligatöi === * <code><nowiki>{{Tnavbar|</nowiki>''Nómme do template''<nowiki>}}</nowiki></code> o nómme do template o l'é o paràmetro òbligatöio. === Paràmetri facoltatîvi === {| class="wikitable" ! Paràmetro facoltatîvo !! !! colspan=2 | O restitoìsce... |- |Se se veu mostrâ o template inta versción "mini", con sôlo e iniçiâle: <code><nowiki>{{Tnavbar|</nowiki>''Nómme do template''<nowiki>|mini=1}}</nowiki></code>|| → || A versción "mini" do template a l'é sta chi: {{Tnavbar|Tnavbar/man|mini=1}} |- |<code><nowiki>{{Tnavbar|</nowiki>''Nómme do template''<nowiki>|nodiv=1}}</nowiki></code> Pe mostrâ o tèsto intrêgo; pe de ciù, o no mànda a càppo a scrîta s'a gh'à davànti do tèsto. || → || {{Tnavbar|Tnavbar/man|nodiv=1}} Pe mostrâ o tèsto intrêgo. |- |<code><nowiki>{{Tnavbar|</nowiki>''Nómme do template''<nowiki>|miniv=1}}</nowiki></code> Pe mostrâ sôlo a "V". || → || {{Tnavbar|Tnavbar/man|miniv=1}} Pe mostrâ sôlo a "V". |- |<code><nowiki>{{Tnavbar|</nowiki>''Nómme do template''<nowiki>|plain=1}}</nowiki></code> O lêva a scrîta "Quésto box", a-o mæximo che o "mini" e o "miniv". || → || {{Tnavbar|Tnavbar/man|plain=1}} O lêva a scrîta "Quésto box". |- |} Pe de ciù, co-o paràmetro style=... se peu azónze di âtri stîli a-o div. <noinclude>[[Categorîa:Manoâli di template]]</noinclude> hwbb735iynx4h1kvrbj5kciavdavm6g Peruchétto (Anas crecca) 0 17887 274751 231166 2026-10-14T08:49:30Z Ziv 17675 ([[c:GR|GR]]) [[File:Sarcelleh 1.jpg]] → [[File:Sarcelle d'hiver (Anas Crecca).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 274751 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:Sarcelle d'hiver (Anas Crecca).jpg|miniatura|Màsccio d'Anas crecca]] O '''Perùchetto''' (''Anas crecca'' [[Linneo|Linnaeus]], 1758) a l'é 'n'[[Annia|ània]], un ôxello d'ægoa da famìggia di ''Anatidae,'' sottafamìggia ''Anatinae,'' génere ''Anas''. == Descriçión == O màsccio o l'à a testa cô maròn con 'na maccia vèrde scûo, contornâ da 'na sotî riga gianca, ch'a va da l'éuggio a-a base do còllo; i scianchi grîxo ciæo a forma d'onda, 'na fascia vèrde metàlico e neigro in sce âe, i coscì dîti "spegi" presenti in ta femina ascì - ch'a l'é tùtta de cô in sciô maròn grîxo sqæxi cómme i massci sensa livrea nuçiâle. == Abitùdini e riproduçión == A l'apartegne a-e ànie de superficce caraterizæ da decòllo verticâle; stàn in ægoe basse e màngian in sciô fóndo sensa imergise conpletaménte. Tra queste a l'é a ciù picinn-a e a frequenta zöne umide d'[[ægoa]] dôçe, Difûzo in Eoropa, Asia a nord do 45° parallelo o sverna a Sud, zöna Mediteranea, Nord Africa. A se nutre de ciànte, alghe e bestiête. Riproduçión: e cobie se forman in [[Ottobre|Òtôbre]] dòppo ch'o masccio o l'à za a livrea nuçiâle, in [[Primavéia]], tra [[arvî]] - [[mazzo|màzzo]]. A Femina a costruìsce o nîo pe tæra vixìn a l'ægoa, a l'ìnpe deciûmme, 8-11 êuve, covæ pe 21-23 giorni, i polìn làscian subito o nîo, ma a femina a-i ségoe pe armêno 'n [[meize]]. [[Immaggine:Nómmi dialetâli do Anas crecca into "Resoconto dei risultati della inchiesta ornithologica in Italia" (Enrico Giglioli).png|thumb|350px||Nómmi dialetâli do ''Anas crecca'', into Enrico Giglioli, ''Resoconto dei risultati della inchiesta ornithologica in Italia'']] == Nómmi == O nómme zenéize o l'è ''Perùchetto''. A [[Vintimìggia]] o vegne ciamòu ''garganéla''.<ref>Enrico Malan, [http://impariamoilventimigliese.altervista.org/auxeli_intu_parla_ventemigliusu_2.pdf Auxeli int'u parlà Ventemigliusu] (2014).</ref> Ma in zenéize a Garnanella a l'é 'n âtra [[ània]], ''Anas querquedula''. Squæxi o mæximo nómme che inta Lombardia, gargané - donde o ''Anas crecca'' o se ciama ''Durdén''.<ref>Enrico Gigliolo, [[iarchive:secondoresoconto00gigl/page/474|(Secondo) resoconto dei risultati della inchiesta ornithologica in Italia]] (1907).</ref><ref>Valerio Ferrari; [http://bibliotecadigitale.provincia.cremona.it/monografie/download/monografia10_basso.pdf Lessico zoologico popolare della provincia di Cremona] (2010).</ref> ==Nòtte== <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Oxelli]] mqfplywxts0uxdhexwd86oir1u2oir9 Template:Grafia unitäia 10 17986 274741 248710 2026-10-13T18:34:02Z N.Longo 12052 fix lint 274741 wikitext text/x-wiki <indicator name="lengoa zeneise">[[File:Coat of arms of Genoa.svg|50px|link=Lengoa zeneize|Sta pagina a l'é scrita in zeneise]]</indicator> {| width=50% |- |style="background:red; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''ZE'''</div> |style="background:white; color:black; border:1px solid #858585"|<small>Sta pagina a l'é scrita in '''[[Lengoa zeneize|zeneise]]''', segondo a '''[[grafia unitäia]]'''</small> |} <includeonly>[[Categorîa:Pàgine in Zeneise-Grafia unitäia]]</includeonly> <noinclude>{{Protètta}} [[Categorîa:Template de léngoe lìguri]]</noinclude> 4ze2c4pcre91nt6y0i0n77f4w1n3gq1 Rezzago 0 25300 274745 214872 2026-10-13T19:13:26Z Luensu1959 1211 nomme locale 274745 wikitext text/x-wiki '''Rezzago''' (''Rezzagh'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Rezzago |Panorama = Rezzago_-_visione_in_lontananza_da_Via_Roma_003.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Sergio Binda |Partito = lìsta cìvica ''Insieme per Rezzago-Comune Aperto'' |Data elezione = 8-6-2009 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Asso (Italia)|Asso]], [[Caglio (Italia)|Caglio]], [[Caslino d'Erba]] |Nome abitanti = (it) ''Rezzaghesi'' |Patrono = Sàn Màia Nascénte |Festivo = 8 seténbre |Mappa = Map_of_comune_of_Rezzago_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Rezzago inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === [[Immaggine:Rezzago - visione d'insieme chiesa dei Santi Cosma e Damiano.jpg|thumb|270px|Rezzago, Gêxa romànica di Sànti Còsma e Damiàn|centro]] === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] tdmerfrv08wnbmt8g2pzqpmfqqhoh1a Rodero 0 25301 274746 214873 2026-10-13T19:14:23Z Luensu1959 1211 nomme locale 274746 wikitext text/x-wiki '''Rodero''' (''Roeudor'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Rodero |Panorama = Rodero2.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Domenico Roncagli |Partito = comisâio prefèttiçio |Data elezione = 2017 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Bizzarone]], [[Cantello]] (VA), [[Solbiate con Cagno]], [[Stabio]] (CH-TI), [[Valmorea]] |Nome abitanti = (it) ''Roderesi'' |Patrono = Sànti Scimón e Giùdda |Festivo = 28 òtôbre |Mappa = Map_of_comune_of_Rodero_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Rodero inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] i23rhg3ja4zrdsualpoixlsfjysrnmh Ronago 0 25302 274747 214874 2026-10-13T19:15:12Z Luensu1959 1211 nomme locale 274747 wikitext text/x-wiki '''Ronago''' (''Ronagh'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Ronago |Panorama = Ronago_panorama.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Agostino Grisoni |Partito = lìsta cìvica ''Oltre l'orizzonte'' |Data elezione = 27-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Chiasso]] (CH-TI), [[Colverde]], [[Novazzano]] (CH-TI), [[Uggiate-Trevano]] |Nome abitanti = (it) ''Ronaghesi'' |Patrono = Sànti Vitô e Defendénte |Festivo = |Mappa = Map_of_comune_of_Ronago_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Ronago inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] r484ujp4kzgcyjozdyo4hujz1nj5jet Îzua de Berzezzi 0 27474 274749 274324 2026-10-13T21:33:36Z Arbenganese 12552 a-a 274749 wikitext text/x-wiki <div id="section_SpokenWikipedia" class="noprint toccolours plainlinks" style="clear: right; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; width: 300px; text-align: left; float: right"> <div style="text-align: center">'''Sente sta pàgina &middot; [[:Immaggine:Îzua de Berzezzi.mp3|(info)]]'''</div> [[Immaggine:Îzua_de_Berzezzi.mp3|centro|File da registraçiùn]] <div style="text-align: center; font-size: 90%">Parlante: Iginio Rossello, Berzezzi</div><div style="text-align: center; font-size: xx-small">Registrasiùn fèta cu'a [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|oldid=272723}} vèrsciùn d'u 03-08-2026].</div> </div> {{Berzezìn}} [[File: Isola di Bergeggi panoramica.JPG|thumb|L'îzua de Berzezzi]] L''''Îzua''' '''de Berzezzi'''{{#tag:ref|o ascì ''de Sant'Eugeniu'', ''îzoa de Berzezzi'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]], ''Insula Liguriae'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]|group=n.}} (''Isola di Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'n' îzua ch'a se tröva vixìn a-a costa lìgure d'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea de Punente]], de frunte a-u cumüne de [[Berzezzi]] int'a [[pruvincia de Sann-a]]. == Giografia e anbiente == {{Màppa de localizaçión|IT-LIG |mark = |cat_fuorimappa = |noerr = |AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png |relief = |max_height = |width = |float = center |caption = L'îzua de Sant'Eugeniu int'a mappa d'a Ligüria |border = |link = |marksize = 8 |long = 8.444661 |label = Îzua de Sant'Eugeniu |lat = 44.234392 |longitùdineEW = E |longitùdineSegóndi = 42.5 |longitùdinePrìmmi = 26 |longitùdineGràddi = 8 |latitùdineNS = N |latitùdineSegóndi = 3 |latitùdinePrìmmi = 14 |latitùdineGràddi = 44 |background = |position = right |label_size = 90 |sinottico = }} L'îzua, ch'a fà pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi'','' a l'è 'n conu de roccia calcarea äta 53 m, a menu de 300 metri da-a Punta d'u Maé 'nsc'â tèrafèrma, cun 'na superficce de 20.476 m², quärta îzua lìgure pe estensciùn doppu [[A Parmàia|a Palmaria]], [[Ìsua Gainâa|a Galinära]] e l'îzua d'u Tin.<ref name="Parks">{{Çitta web|url=http://www.parks.it/riserva.bergeggi/pun.html#Bergeggi|tìtolo=''Risèrva Natürale Regiunàle de Berzezzi'', pòsti de interèsse|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> [[File:Isola di Bergeggi.JPG|thumb|Vixùn de l'îzua]] L'anbiente natüräle u l'è 'n scriĝn̂u ch'u presèrva mandilli de maccia mediterànea, basigge insc'ê rocche bagnè da-e unde, asemme a d'e ätre spece cumme u ''Limonium cordatum'', a ''Campanula sabatia'' e l'''Euphorbia dendroides''. Ascì i fundäli in gìu a l'îzua i gh'han caraterìstiche de pregiu da-u puntu de vista biulógicu. Pe sta mutivasiùn a zona de mä vixìn a l'îzua a l'è cunsciderä [[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"|Àrea Marina Prutètta]] da l'annu [[2007]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.gev.bologna.it/leggi/L.%20394-1991%20Aree%20protette.pdf|tìtolo=''Art. n.36 Lezze n.394/1991''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.minambiente.it/index.php?id_sezione=2612|tìtolo=''Istitusiùn de l'àia mâina prutètta de l'ìsua de Berzezzi (7 mazzo 2007)''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-01}}</ref> A-a giurnä d'ancö a situasiùn de l'îzua a nu l'è stàbile. A pupulasiùn de ôchìn a l'è aumentä in moddu sprupuxitä, andandu a incidde 'nsc'ê caraterìstiche chìmicu-fìxiche d'u terén e 'nsc'â vegetasiùn. Cumensandu da-i däti stórici d'u [[1907]], u s'è puŝĉiüu cunstatä ch'ê varietè biulógiche han subìu d'e pèrdite cunsciderévuli. == Stoja == [[File:Isola di Bergeggi - panoramio (1).jpg|thumb|L'îzua de Berzezzi vista da punente]] Insce l'îzua ghe sun i seĝn̂i d'i primmi insediamenti de [[Liguri Antighi|Lìguri antighi]], de épuca pre-rumäna. Insc'â sumitè se trovan i rèsti de 'na ture de avistamentu, de bäze quadräta, ch'a risäle a-u [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], custruìa surva e ruvine de 'na ciü antiga ture, a bäze circuläre, de épuca rumäna. Insce 'n minùsculu cianettu a levante ghe sun i rèsti de 'na gexa d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] ch'â tradisiùn a fà remuntä a-u perìudu de permanensa insce l'îzua de Sant'Eugeniu e a lé dedicä. Pe stu mutivu l'izuetta, che in épuca rumäna a l'ea ciamä ''Insula Liguriae<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Paolo de Vingo|tìtolo=Gexe rürali in Catalogna frà l'Antichitài e l'Etài de Mezzu (seculi V-X) - Gexe bateximali, gexe e capelle funéaie in te e zòne rürali da a Ligüria de punènte in ti prìmmi seculi de l'Àta Etài de Mézzu|ànno=2011|editô=|çitæ=[[Bologna]]|léngoa=IT|ISBN=978-88-904294-5-3}}</ref>'', da alùa a l'ha pigiä u numme de Îzua de Sant'Eugeniu. Cu'u pasä d'u tenpu a l'è stèta ciamä, tra i ätri, Îzua de Spôtùrnu, Îzua de Nôi e ascì cu'u numme che poi u s'è mantegnüu: Îzua de Berzezzi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.centrodocumentazionepierodelfinopesce.it/le%20rappresentazioni.html|tìtolo=''E tràmme e e rapresentasiùi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> === Turi === [[File:Bergeggi island.jpg|thumb|Vixùn aerea de l'îzua]] In épuca rumäna, insc'â sö sumitè, a l'intèrnu de 'na spece de piatafurma trianguläre, 'nsc'â superficce ireguläre d'u scöggiu, u l'è stètu tiä sciü u̇n turiùn circuläre custruìu cu'u sóllitu scistêma a bluchetti sc-ciapè de prìa lucäle de l'îzua. A funçiùn ciü veruscìmile a l'è quella de avanpostu de guärdia o de färu pe segnalä a-i naveganti in arivu da punente u portu de ''Vada Sabatia''<ref name=":0" />, ch'u l'aveiva grande inpurtansa segge int'i tràffeghi marìttimi che int'i scangi cumèrciäli terèstri.<ref name=":0" /> Insce-i rèsti d'u turiùn rumàn, int'u [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], a l'è stèta custruìa 'na ture a bäze quadräta cu'i läti de çirca 4 metri. A ture a l'è stèta tiä sciü prezumibilmente in cuncumitansa cun a [[Ture d'Èa]] custruìa 'nsc'â tèrafèrma, surva 'n sperùn ruciuzu de frunte a l'îzua, inte 'n scistêma de avistamentu e difeiza d'a faŝĉia custêa.<ref name=":0" /> === L'abasìa de Sant'Eugeniu === Cu'u declìn d'u portu de ''Vada Sabatia'', l'îzua, abandunä da-a guarnixùn rumäna, int'u [[V secolo|V sécculu]] a l'è diventä rifuggiu pe-i primmi ermitti religiuzi e u l'è a stu perìudu ch'â tradisiùn a fà remuntä l'arivu e a permanensa de [[Sant'Eugeniu]] insce l'îzua. Inturnu a l'arivu de Sant'Eugeniu insce l'îzua, ricurdiemu ch'a existe 'na bèlla lezenda ch'a l'ha cumme prutagunista l'izuetta. U se cunta ch'a-i véscuvi Eugeniu e Vindemiäle, pèrseguitè in [[Africa|Àfrica]] da-i Vàndali p'â sö fede religiuza, u s'è musträ u̇n angiou ch'u gh'ha fètu truvä 'na barchetta pe rivä a u̇n scöggiu. Rivè insc'ou scöggiu, nu ciü grossu de 'n'izuetta, quellu u s'è stacä da-a tèrafèrma, u l'ha traghetè travèrsu u Mediteràniu e u s'è fèrmä sulu quandu u l'è rivä davanti a Berzezzi. Cu'a barchetta han vôgä fina a riva e lì 'nte stu trètu de costa han cumensä a predicä a [[Crestianêximo|religiùn de Cristu]], faxendu oĝn̂i seĵa riturnu a-a sö izuetta ruciuza. Vindemiäle, in sèguitu u l'è partìu p'â [[Corsega|Córsega]], mentre Eugeniu u s'è stabilìu insce l'îzua duv'u l'ha fètu custruì 'na gexa e u gh'è restä finch'u l'è mortu. Int'u [[992]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandra Frondoni|tìtolo=San Paragorio di Noli. Le fasi del complesso di culto e l'insediamento circostante dalle origini all'XI secolo|url=https://books.google.it/books?id=qjmaDwAAQBAJ|ànno=2018|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|p=350 - Monastero di Bergeggi|ISBN=88-78-14805-9}}</ref><ref>A. Frondoni, ''Isola di Bergeggi'', in AA.VV., ''Archeologia in Liguria'', vol. III: Scavi e scoperte 1982-86, t. 2: Dall’epoca romana al Post-Medioevo, a cura di P. Melli, Soprintendenza Archeologica della Liguria Genova, 1990, p. 403 e ss.</ref> u véscuvu Benärdu, pe cunsèrvä degnamente u veneràbile corpu de Sant'Eugeniu scistemä int'a gexa existente insce l'îzua, u l'ha fètu custruì 'n'abasìa afidàndula a 'n gruppu de fratti vegnüu aposta da l'abasìa de Lérins in [[Pruvensa]]. Pe puréi andä avanti, a l'abasìa vegnan asegnè divèrse réndite 'nsc'â tèrafèrma, e ciü rilevanti pe l'ecunumìa d'u munasteru se pöan cunsciderä e prupietè e i tribüti versè a Berzezzi, [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e l'[[L'Atè|Âtä]].<ref name=":0" /> U 31 de märsu d'u [[1162]] u pappa Lėsciàndru III in viaggiu vèrsu a [[Fransa|França]] u s'è fermä insce l'îzua. U l'ea u sabbu primma d'a duménega d'e Pärme e a cauza de 'na buriäna, ch'a inpediva de repigiä u viaggiu, u l'ha celebrä a Pasqua cu'i fratti, partindu u mèrculedì sucesivu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.archaeoastronomy.it/orientamenti_caprione_bergeggi.htm|tìtolo=Gli orientamenti delle Chiese del Caprione (SP) e dell'isola di Bergeggi (SV)|outô=Vittorio Bonòra et al.|léngoa=IT|vìxita=2021-05-03}}</ref> Int'u [[1238]] u pappa Grigö IX u l'ha sutrètu a Sann-a a gexa de Nôi, l'annu doppu Nôi a l'è stèta elevä a [[Vescuvâdu de Noi|vescuvädu]] e int'u [[1245]], cun bulla papäle, a l'è diventä outónuma, ma scicumme a diócezi a l'ea troppu póvėa de réndite pe furnì sustentamentu a 'n véscuvu, u pappa Inucensu IV u gh'ha asegnä ascì l'abasìa de Sant'Eugeniu cu'u sö patrimoĝn̂u.[[File:Isola di Bergeggi - panoramio.jpg|thumb|L'îzua vista da Nôi]] L'acorpamentu puremmu dì ch'u dà inissiu a-a crizi d'e l'abasìa 'nsce l'îzua e sètte anni ciü tärdi, int'u [[1252]], e reliquje stesse de Sant'Eugeniu sajàn traslè da l'abasìa int'a catedräle de San Paragoriu a Nôi. Int'u [[1336]] u se tröva traccia de 'n sulu fratte 'nsce l'îzua. Dex'anni ciü tärdi, i fratti sun diventè quattru, ma doppu sta däta nu se gh'han ciü nutissie de prezense insce l'îzua e da alùa u l'ha inissiu u̇n perìudu de abandùn cu'u prugresivu degraddu de l'abasìa. E ruvine d'a primma gexa paleucristiäna e de l'abasìa se pöan vedde ancùn a-a giurnä d'ancö. === Növi prupietäi === Int'u cursu d'i sécculi l'îzua a l'ha avüu diferenti prupietäi, ün di ciü inpurtanti u l'è stètu Alessandro Millelire Albini, int'i primmi anni d'u [[XX secolo|XX sécculu]], avucätu, ommu de pulìttica e cunsegé a l'intèrnu de l'aministrasiùn de l'[[Ansaldo]] a [[Zena]]. A-a fin di anni quaranta l'izuetta a l'è diventä prupietè d'u banché Giovanni Serventi. A lè a se deve a custrusiùn d'a capeletta, ch'a se vedde da l'Aurelia, dedicä a Sant'Eugeniu. Int'u [[1956]] Serventi u l'ha vendüa a-u cumendatù Pierino Tizzoni, custrutù d'u cunplèssu de Ture d'u Mä, che vurendu püblicizä e valurizä l'îzua, int'u [[1958]] u l'ha cumisciunä a-u prufesù-scultù Giuseppe Consoli 'na scultüa in fèru saldä da puzisiunä insc'â punta vèrsu [[Spoturnu|Spôtùrnu]]. L'ópera, u̇n sünóu de clarinettu setä, de çirca 3 metri in finfêru saldä cun u̇n peizu de çirca 200 kg a l'è stèta realizä cunpletamente int'u curtì de cà a Zena. Segundu a lezenda u sünóu de clarinettu u nu l'è ätru che u̇n pastù che, sünandu u sö strumentu, u vö ciamä 'na cravetta ch'a se tröva insc'ou briccu de frunte a l'îzua vixìn a [[Ture d'Èa]]. E in efètti u gh'è 'na cravetta in fèru saldä a grandessa natüräle, ópera de Giuseppe Consoli, culucä a Ture d'Èa int'u stessu annu e oua custudìa int'u giardìn pübblicu d'u cunplèssu abitativu custruìu int'i anni sescianta duvve a se pö ancùn amirä. Mentre u sünóu de clarinettu insce l'îzua u l'è stètu abatüu da 'na maregiä a-a fin de otubre d'u [[2018]]. Ancö l'îzua apartegne a-a famiggia Zunino-Brugna de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] che int'u 2018 a l'ha stipulä 'n acordu cun l'Aministrasiùn Cumunäle de Berzezzi ch'u prevedde u cumudätu d'üzu de l'îzua pe vint'anni. == Ativitè sut'ègua == Int'e vixinanse de l'îzua e int'i sö fundäli ghe sun divèrsi punti adatti a l'imèrsciùn, cunpreixi fra e prinçipäli zone de interèsse: l'[[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"|AMP (Àrea Marina Prutètta)]] e a ZSC (Zona Speciäle de Cunsèrvasiùn), d'a quäle i fan pärte ascì d'i trèti de mä fra i paixi de Nôi e Berzezzi.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20060509012609/http://www.bergeggidiving.it/isola.htm|tìtolo=''Imersciùi in ti fundali de l'Ìsua de Berzezzi''|léngoa=IT|vìxita=2021-05-02}}</ref> ==== U Piferäju ==== U piferäju u l'è 'n puntu de imèrsciùn int'u fiancu sud-ovest de l'îzua. U l'è custituìu da 'na mu̇àggia ruciuza ch'a pärte da-a superficce degradandu lentamente fina a 18 metri. U se pö vedde suviatüttu säghei, tregge, cèrnie, spilli, sciammi de castagnöe e purpetti. ==== A Franä ==== A Franä a l'è u̇n'ätra lucalitè de imèrsciùn 'nsc'ou lätu sud-est de l'îzua, cun 'na pendensa ciü duçe d'u Canalùn e 'na prufunditè màŝĉima de 30 metri. Chì i se trövan Cerianthus, anémuni, déntexi, grunghi, muene, purpi e ätre tipulugìe de peŝĉi. ==== U Canalùn ==== U Canalùn u se tröva a levante d'a Franä e u prezenta 'na prufunditè meddia ch'a và da-i 20 a-i 30 metri. Chì se pöan vedde margheritte de mä, säghei, muene e ascì büdeghi. == Futugrafìe == <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Isola di Bergeggi.jpg|L'îzua vista da-a via Aurelia Immaggine:Isola di Bergeggi - panoramio (2).jpg|L'îzua miä da Nôi Immaggine:Eugen Bracht - Isola di Bergeggi (1893).jpg|L'îzua de Berzezzi inte 'n quaddru d'u pitù E.Bracht d'u 1893 Immaggine:Bergeggi Panorama from Via Romana.jpg|L'îzua asemme a-a màina da-a ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:L'isola di Bergeggi al tramonto.jpg|L'îzua a-u tramuntu Immaggine:Isola di Bergeggi SV - panoramio.jpg|U prumuntoju de l'îzua e a vixina Punta d'i Preni Immaggine:Mar Ligure, Noli, Spotorno, Bergeggi, isola di Bergeggi e costa di Ponente verso Genova visti dal Sentiero del Pellegrino - Noli.jpg|L'îzua e a Rivea versu Zena </gallery> == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> ==Ätri prugètti== {{Interprogetto}} == Ligàmmi de föa == * {{Çitta web|url=https://lizua.altervista.org/4-fascicolo-lettere-g-h-i/lizua/|tìtolo=L'Îzua de Berzezzi|outô=L'Îzua|léngoa=LIJ|vìxita=2024-03-09}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Berzezzi]] [[Categorîa:Vôxe parlæ]] [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] [[Categorîa:Îzoe]] a0ib03s0fefs9c1im9n261qtokp7s0s Cisternino 0 28316 274731 218299 2026-10-13T17:09:54Z Achim55 9597 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Cisternino.jpg]] → [[File:Locorotondo, Apulia, Italy.jpg]] location was misidentified 274731 wikitext text/x-wiki '''Cisternino''' o l'è 'n comûn italiàn de {{formatnum:11 244}} abitanti da [[provinsa de Brindisi]],<br>inta región [[Puggia]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Cisternino |Panorama = Locorotondo, Apulia, Italy.jpg |Didascalia = Cisternino, panoràmma |Voce bandiera = |Voce stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Puggia |Divisione amm grado 2 = Brindisi |Amministratore locale = Luca Convertini |Partito = [[lista civica]] Noi, Cisternino |Data elezione = 5-6-2016 |Data rielezione = |Data istituzione = |Abitanti = 11.244 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S4&Reg=R16&Pro=P110&Com=2&anno=2021&submit=Tavola Dato Istat] - 31 zenâ 2021. |Aggiornamento abitanti = |Sottodivisioni = Caranna, [[Casalini (Cisternino)|Casalini]], Marinelli, Sisto |Divisioni confinanti = [[Fasano]], [[Locorotondo]] (BA), [[Martina Franca]] (TA), [[Ostuni]] |Zona sismica = 4 |Gradi giorno = 1590 |Nome abitanti = cistranesi |Patrono = Santi Quirico e Giulitta, [[San Nicòla de Bari]] |Festivo = 6 dexénbre |PIL = |PIL procapite = |Mappa = Map of comune of Cisternino (province of Brindisi, region Apulia, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûn de Cisternino inta provinsa de Brindisi }} == Geògrafia == == Stöia == == Pòsti de interèsse == [[Immaggine:Arco cisternino centro storico.jpg|thumb|160px|center|Àrco de Cisternino]] == Economia == == Coltûa == == Manifestaçioin == == Feste e fëe == == Comunicaçioin == == Personalitæ lighæ a Cisternino == == Nòtte == <references /> {{S}} {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Provinsa de Brindisi]] jt7z1sq1o2qetosr7wjc1y55n38udtd 274732 274731 2026-10-13T17:22:31Z Achim55 9597 replacing image, was misidentified 274732 wikitext text/x-wiki '''Cisternino''' o l'è 'n comûn italiàn de {{formatnum:11 244}} abitanti da [[provinsa de Brindisi]],<br>inta región [[Puggia]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Cisternino |Panorama = Cisternino - Comune di Cisternino - 2023-09-26 19-04-13 001.jpg |Didascalia = Cisternino, panoràmma |Voce bandiera = |Voce stemma = |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Puggia |Divisione amm grado 2 = Brindisi |Amministratore locale = Luca Convertini |Partito = [[lista civica]] Noi, Cisternino |Data elezione = 5-6-2016 |Data rielezione = |Data istituzione = |Abitanti = 11.244 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/query.php?lingua=ita&Rip=S4&Reg=R16&Pro=P110&Com=2&anno=2021&submit=Tavola Dato Istat] - 31 zenâ 2021. |Aggiornamento abitanti = |Sottodivisioni = Caranna, [[Casalini (Cisternino)|Casalini]], Marinelli, Sisto |Divisioni confinanti = [[Fasano]], [[Locorotondo]] (BA), [[Martina Franca]] (TA), [[Ostuni]] |Zona sismica = 4 |Gradi giorno = 1590 |Nome abitanti = cistranesi |Patrono = Santi Quirico e Giulitta, [[San Nicòla de Bari]] |Festivo = 6 dexénbre |PIL = |PIL procapite = |Mappa = Map of comune of Cisternino (province of Brindisi, region Apulia, Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûn de Cisternino inta provinsa de Brindisi }} == Geògrafia == == Stöia == == Pòsti de interèsse == [[Immaggine:Arco cisternino centro storico.jpg|thumb|160px|center|Àrco de Cisternino]] == Economia == == Coltûa == == Manifestaçioin == == Feste e fëe == == Comunicaçioin == == Personalitæ lighæ a Cisternino == == Nòtte == <references /> {{S}} {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Provinsa de Brindisi]] ixqywva963f1p27y4wyqeyw1pm6tz4j Dialetu uaröxiu 0 32077 274730 274686 2026-10-13T14:11:53Z Michæ.152 13747 274730 wikitext text/x-wiki {{Uaröxiu|càngio variànte=Sa pägina chi l'é sccricia an '''[[Dialetu uaröxiu|uaröxiu]]'''|grafîa=, secoundu ia graféia drubäia da [[Miliu Adrian Turrielli]]}} {{Léngoa |nómme = Dialetu uaröxiu |altnómme = dialétto oâdéize (zenaise), dialèt ovadèis (piemuntaise) |pronónçia = /wa'ɹøːʒu/ |stâti = {{scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itälia]] |regioîn = {{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Piemonte|Piemounte]]<br />([[Uà|Uä]]) |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Leingue indoeuropee]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Leingue itäliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Leingue rumanse]] |fam4 = [[Leingue rumanse ucidentäli]] |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Leingue gallo-itäliche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Leingua ligüre]] |fam7 = [[Ligüre d'Ultrezuvu]] |fam8 = [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte]] |fam9 = '''Uaröxiu''' |mappa = Dialetu uaröxiu (1).jpg |didascalia = Mäppa du teritoriu d'l'Uvadaise: tra i parlè d'tipu ligüre u i a sulamainte quei ‘nt'i cumüni a Est d'Uä e d'Seivan (blö), anvece i ätri i soun d'tipu piemuntaise (celascte). |estræto = '''[[Diciaraçión universâle di dirìtti umâni|Diciarasioun universäle di diriti d'l'omu]], art. 1''' <br/>Tücci i omi i näsciu liberi cun ra mëxma dignitä e i mëxmi diriti. I han raxioun e cusciainsa e i devu cumpurtese i öin cun l'ätru c'me s'i fisu fradei. }} U '''dialetu uaröxiu''' ([[Agiûtto:IPA|[djaˈletˑu waˈɹøːʒu]]]{{Link audio|Dialetu uaröxiu.ogg|sainti}}) l'é ei parlè lucäle dra çittä d'[[Uà|Uä]], 'ntra pruveincia d'[[Lisciandria]], che, se bain che l'é 'ndràinta a ra zona dra [[Lengoa ligure|leingua ligüre]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fiorenzo Toso|tìtolo=La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali. Profilo storico e antologia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TSA1283669|ànno=2009|editô=Le Mani|çitæ=Recco|léngoa=IT|volùmme=vol. 1}} {{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/domande/|tìtolo=Carta linguistica della Liguria, aggiornata da Stefano Lusito|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-10-07}}</ref><ref>Enciclopedia Treccani: [https://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti-liguri_(Enciclopedia-dell'Italiano)/ liguri, dialetti] </ref>, a musctra impurtanti infruainse dra [[Léngoa piemontéize|leingua piemuntaise]]<ref>Colombo Gajone, [https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf Antologia Ovadese, poesie e canzoni scelte seguite da I limugni du De', epigrammi inediti a cura di Emilio Costa]; Ovada, Accademia Urbense, 1963 </ref> == Sctoria e letratüra == === Ei cuntasctu === Ant'u xvilupu du dialetu uaröxiu l'hä avü in rolu impurtante ia relasioun cui parlè ligüri centräli: ra çittä d'Uä l'é sctäia difäti streciamainte liäia a ra sfera d'infruainsa ligüre, scpecialmainte dai [[1277]], quande i [[Malaspin-na]] i l'han vendoua a ia [[Repùbrica de Zena|Repüblica d'Zena]], fein-na a i [[1814]], quande l'é pasäia a u [[Regno de Sardegna|Regnu d'Sardegna]]. Ad ogni modu, se bain che is legame cun Zena l'é sctä forte, ra natüra geugrafica d'Uä l'hä purtä sainsa dübiu anche ai cuntribütu dra cultüra e di parlè dei [[Munfrä]]. C'scì Uä l'é saimpre sctäia 'ntra sò sctoria in pounte a 'nmasu a ia realtä [[Liguria|ligüre]] e a quela [[Cianûa padann-a|padan-na]]: d'ätra pärte, as truäva a u loungu dia [[Scträ du Zuvu]], che zä da u XIII seculu a culegäva ra rivera cun ra cianüra lisciandrèin-na e cui Munfrä, ben bain prima dra custrusioun dra [[Scträ du Tüichein]] ant'ei [[1870]]. [[File:Map italy monferrato CG 67 CARTA GEOGRAFICA la quale rappresenta lo stato della REPUBBLICA DI GENOVA partita nella Riviera di Levante e di Ponente.jpg|thumb|Mäppa dra Repüblica d'Zena]] An generäle, ei testimunianse leträrie di parlè d'l'[[Ôtrazôvo|Ultrezuvu]] “sctoricu” i soun poche, xliäie an relasioun a ra geugraféia lenguistica e scärse riscpatu a ra sctoria leträria. A livelu lucäle, difäti, de d'lä d'cäca tema che us ripeta, ei tensciùgni d'sci autui i soun tropu diferainti, c'scì cume diferainte l'é ra tendainsa culturäle di diversci periudi sctorici, saimpre dipendainte da mudelli d'föra o avxein, aura zenaixi e ligüri, aura munfrigni e piemuntaixi, aura nasiunäli. Us träta dounca d'tascti d'ucaxioun (pr'esaimpiu, sturnèlli d'fascta, pueséia d'invetiva) d'üzu streciamainte lucäle, mä anche d'opere che i miru a tradisiùgni leträrie d'ciü läigu rescpìru<ref> {{Çitta publicaçión|outô=Anselmo Roveda|ànno=2023|tìtolo=La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo|editô=Editrice Zona / Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|volùmme=Ei fóe dei ferguò|pp=65-67|léngoa=IT|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf}} </ref>. === U Satçaintu === Ra testimuniansa scricia ciü antiga du dialetu uaröxiu che am é 'riväia a pä ese ra tradusioun dei prime çinquanta ötave dra [[A Gerusalemme liberâ|''Geruzalemme liberäia'']] du Tasso, cumpeia 'nt'u Satçaintu e cunseiväia 'nt'l'archiviu Büffa d'Uä<ref> Colombo Gajone, [https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf Antologia Ovadese, poesie e canzoni scelte seguite da I limugni du De', epigrammi inediti a cura di Emilio Costa]; Ovada, Accademia Urbense, 1963; pag. 7 </ref> (Anselmo Roveda u mensoun-na is tasctu c'me “persu”<ref> Anselmo Roveda: [https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo], pag. 66 </ref>). 'Nt'ei [[1783]] ei pueta arcädicu [[Benedetto Büffa|Benedettu Büffa]] ([[1737]]-[[1784]]) u funda l'[[Accademia Urbainse]], n'asuciasioun che l'é ancura ativa 'ntra difuxiòun e valurizasioun dei patrimoniu sctoricu, artisticu, lenguisticu e folcloristicu d'Uä. === U Risurgimaintu === Tra l'Ötçaintu e ra prima metä du Növçaintu ra prudusioun leträria an uaröxiu a cunuscia in mumaintu d'fiuritüra, an linea cun ra tendainsa, alura difüza an tüta l'Itälia, a l'interasse pei cultüre pupuläri e i tradixiugni dei regiugni<ref>Toso 1989-1991: V/1, 28 </ref>. [[Dumenicu Büffa]] ([[1818]]-[[1858]]), che l'é sctä prima d'tütu furtemainte 'mpegnä 'ntra pulitica dei sò taimpi, a l'imprinçipi c'me espunainte dra snisctra muderäia e pöi du liberalixmu d'[[Cavour]], u tröua pärte 'ntra sctoria dra letratüra an uaröxiu ascì. 'Ntra sò vita l'é sctä fundatù dei giurnäle ''Lega Italiana'' (1848), depütä a ra Cämera du [[Regno de Sardegna|Regnu d'Sardegna]], Minisctru d'l'Agricoltüra e dei Cumerciu suta i guverni Gioberti-Chiodo e per finì Cumisäriu pleniputensäriu dra pruveincia d'Zena suta ei guvernu Cavour per risulvai ei bulezümi d'ispirasioun [[Giöxeppe Mazzin|mazinian-na]]. Dai pountu d'viscta leträriu, Dumenicu Büffa l'é sctä però anche ei prim folclorista 'nt'ei cuntasctu ligure-subalpein e ei prim leträ du Regnu d'Sardegna a antainde u sctüdiu dei tradixiugni pupuläri cume quesccioun [[filologica|filulogica]]. D'ätra pärte, pr'u sctüdiu dei testimunianse che l'avaiva 'rgü, l'hä elaburä in fein sisctema metudulogicu d'riçeica, d'critica di tascti e suvratütu d'ortugraféia dialetäle. L'opera ch'a droba is sò primätu l'é u ''Saggio di sapienza popolare'', c'mensä 'nt'ei [[1838]], ch'u cuntegna 281 pruveibi 'rgüi 'ntra zona d'[[Uà|Uä]], 'ntra valä d'l'[[Ùiba]], a [[Turin|Turein]], a [[Zena]] e an çima a i brichi dra [[Ligüria]] centräle. Per de ciü, in manuscriciu dra sò ''Raccolta di canzoni popolari'', c'mensäia 'nt'ei [[1840]], u sarä drubä da [[Costantino Nigra]], che da lé u l'avaiva avü, per scrive l'opera ''Canti popolari del Piemonte'' (1888). [[File:Domenico Buffa.jpg|thumb|Dumenicu Büffa]] [[File:La biunda di Voghera.jpg|thumb|Ra cansoun “''La biunda di Voghera''”, 'ntra sò verscioun uaröxia, che Costantino Nigra l'hä pöi ripiä da ra lesioun d'Dumenicu Büffa]] Cuntempuräneu d'Dumenicu Büffa, prutaguniscta du [[Risorgiménto|Risurgimaintu]] a Uä e demucraticu radicäle 'nt'ei cuntasctu puliticu du sò taimpu, [[Tognin Rebbora|Tugnein Rebbora]] ([[1815]]-[[1861]]) l'é sctä autù d'cansugni e sunetti a tema patrioticu e celebrativu. Dra sò prudusioun, tra ätre pueséie an [[Léngoa italiànn-a|italian]], us mensoun-na ''Zobbia grassa ant Uò'', scricia an ucaxioun d'l'emanasioun du [[Sctatütu Albertein]] ant'ei [[1848]], e trai sunetti dedicäi a i surdäi uaröxi dra [[Prima Uèra d'Indipendainsa|Prima Uèra d'Indipendainsa]]. {{Çitaçión|Quélli de Taieu e quélli de Scirvàn</br> Boìn amîxi anche saiân</br> Tùtti i âtri, e quélli da Ròcca</br> Parliân da mæxima bócca,</br> Se beviâ a-a mæxima bròcca.</br>|Tugnein Rebbora: da ia pueséia ''Zobbia grassa ant Uò'' (1848)|Quei d'Tajeu e quei d'Servan</br> Bougni amixi anche i saran,</br> Tucci i atri, e quei dra Rocca</br> I parlran dra maesma bucca,</br> Ous bevrà a ra maesma brocca.</br>|lingua=ov}} Ant'ei cuntasctu di canti pupuläri e dei fòre d'tradisioun us ricorda ei testimunianse 'rgoue an giru a Uä, se bain che de scpesu presentäie c'me “ligüri” o “zenaixi”, e püblicäie da [[Oreste Marcoaldi]] an'ei [[1855]]. === Ra rivulusioun indüstriäle === Ei maisctru d'sccöra [[Francesco Carlini]], che l'avaiva zä staisu an italiàn u saggiu ''Cenni storici su Ovada'' ([[1874]]), 'nt'ei [[1881]] u cumpoun-na ia pueséia satirica ''Ra carossa do diao'', an ucaxioun dra custrusioun dra [[feruveia tra Növe e Uä|feruvéia tra Növe e Uä]]. Ei cumpunimaintu, ançertä an çima a u tema d'l'ignuransa pupuläre, dra superstisioun e du rigettu c'me reasioun ai prugressu tecnulogicu, l'hä avü in gran suciasu a u taimpu e l'è sctä adatä fein-na pr'u teätru da pärte d'na cumpagnéia lucäle d'atui. [[File:Ovada - Stazione FVO - 1907.jpg|thumb|Ra sctasioun dra [[tramveia Növe-Uä|tramvéia Növe-Uä]] (1907)]] === Ei dou uère mundiäli === [[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]] ([[1878]]-[[1973]]) l'é vissü per diversci ägni a Uä, dounda l'hä laurä c'me antiquäriu e l'hä c'mençipiä ra sò cariera d'leträ sulu 'nt'ei cuntasctu du disäxiu suciäle dei prim dopu uèra. Difäti, 'nt'ei [[1919]] u püblica 'nt'ei ''Corriere delle Valli Stura e Orba'' ia pueséia ''Mangia ti ca mangiu mi'' e, l'ännu dopu, ''U crescia tutu'', dui cumpunimainti che i denounsiu ra trägica cundisioun ecunomica du taimpu, segnä da ra fäme, da l'aumaintu dei prexi e da ra disucupasioun. {{Çitaçión|- Quànde ti me spôzi? - Fa a fìggia -</br> promìsso ti m'æ a goæra finîa. </br> Rispónde o zoêno: - Ò fæto de tùtto,</br> ma cómme se fa a spozâse, se crésce tùtto?</br> Te saiö màio, quande se poriâ </br> con mêno spéize métte sciù cà.</br> Mi te spoziæ scìnn-a staséia,</br> ma crésce lànn-a, cotón e téia,</br> mòbili, spasoîe e giancàia:</br> ti peu fâne de economîa!</br> Crésce i malànni, e ciù l'infloénsa, </br> e crésce i borìcchi che stùdian a sciénsa.</br> Çèrcan o bacìllo, e no o peuan trovâ:</br> se da ti no te goarìsci, te tócca crepâ.</br>|[[Culoumbu Gajòun|Culoumbu Gajoun]]: da ia pueséia U crescia tutu|- Quande t'me spusi? - a fo ra feia -</br> prumisu i t'm'hoi a uera fineia. Rispounda u zuvnu: - A i hö focc de tütu, </br> mo m'u s'fo a spusese, se u crescia tütu?</br> I t'saroi maia, quande u s'purrö </br> cun menu spaise mete sü cö.</br> Mi a te spusraiva fin da stasaira, </br> mo u crescia làina, cutoun e tàira,</br> mubilia, scòipe e giancherèia: </br> t' poi fene d'l'ecunumeia!</br> U crescia i maloni, e ciü l'infruainsa, </br> e u crescia i burichi chi stüdiu ra sciainsa.</br> I seicu e i bacilu, e n'le poru truè: </br> se da ti n'te uarisci, u t'tuca crepè.</br>|lingua=ov}} U püblica anche ei pueséie ''Peia u santé'' e ''Feja a lavè'' an çima a l'''Emancipazione, giornale socialista'', ch'u dvainta però vitima dei agresciugni fasciste. 'Nt'ei [[1923]] alura u püblica an çima a u ''Giornale d'Ovada, Eco dell'Alto Monferrato'', giurnäle lucäle d'ispirasioun fascista, ''Ra batàia 'ncù scipèinte''. Ad ogni modu, i temi 'nt'i queli u se 'nversa u xlançu liricu dra meiu pueséia d'Gajoun i soun suvratütu ra natüra, ra tèra natäle, ei paesägiu, ei moundu campagnòlu, ei feie dra campägna, l'oua e i vein dei culein-ne d'Uä. {{Çitaçión|Néutte de vendégna bèlla e misteriôza:</br> træ quàrti de lùnna fêua e ‘n quàrto ascôza;</br> ma fîto a saiâ tùtta luminôza</br> a servî da testimònio a-a mæ spozâ.</br> E pe-o tò zuaménto</br> véuggio a testimònio o vénto</br> che e nûvie brùtte o scôra</br> e-o spàntega e seménse de sciôe.</br> Inti proéi, cànpi e fiâgni</br> cànta grìlli e âgni</br> cansoìn de malinconîa,</br> miàndo o çê ch'o rîe.</br> Lazù l'abàia ‘n càn:</br> lénti gòusi vàn;</br> són stànchi òmmi e beu.</br> Ma inte l'âia gh'é da ancheu</br> cànti e rizâte scinçêe</br> de mìlle vendegnatôe</br> chi-â nòstra vàlle àn inpîa</br> d'amô e d'alegrîa.</br>|Culoumbu Gajoun: Nöce d'vendegna|Nöce d'vendègna bala e misteriusa: </br> trai quorti d'löina föra e 'n quortu scusa; </br> mo pristu a sarò tüta luminusa </br> a seivì da testimoni a ra me spusa.</br> E pr'u to zuramaintu </br> a vöiu testimoni e i vaintu </br> che e i niure brüte u scura</br> e u spantia e i smeinse d'fiura.</br> 'N t'i proi, campi e firogni </br> u canta grili e arogni </br> cansugni d'malincuneia, </br> miranda u çé ch'u reia.</br> Lazù u boia 'n can:</br> lainte navôse i van; </br> i soun stanchi omi e böi. </br> Mo 'n t'l'oria u i ha d'ancöi</br> canti e riôde sincere </br> de i mile vendignere, </br> che ra nostra vole i han ampeia </br> d'amù e d'alegreia.</br>|lingua=ov}} Ant'i veint'ägni dei [[Fascismo|fascixmu]], per uagnè ei cunsainsu dra giainte, u regime u urganiza dei fascte pupuläri ciamäie ''Vendemmiali'': l'é propi 'nt'is cuntasctu ch'u fiuriscia ei periudu d'oru d'Gajoun, ch'u vega i sò cumpunimainti sccrove in gran suciasu e godì d'läiga difuxioun 'ntra zona d'Uä. Sctampä a [[Zena]] 'nt'ei [[1944]], ''Niappe'' l'é 'n puemetu burlescu ançertä an çima ai persunägiu da dounda l'opera a peia u nume. Niappe, nume ipocoristicu per Giuxappe, l'é in cuntadein sempliciottu saimpre prountu a cuntè ei sò sctorie pein-ne d'esagerasioun per blaghè o ei sò dixlipe redicule, cundeie cun ia grässa cumicitä pupuläre. Cumounque Gajoun l'é arscì a fè d'in persunägiu dra scchernia pupuläre na figüra per nainte scciäta che, de d'lä dra sò ingenuitä, l'é taincia d'irunéia, d'umanitä e suvratütu d'in carätere arxiulì. Staisa tra ra fein di ägni Çinquanta e i primi di ägni Sciuscianta, ra racòlta d'epigrammi ''I limùgni du Dè'' l'é na cronaca muräle d'quelu taimpu, ch'a tratäva i aspetti ciü rediculi mä anche trägici du sgòundu dopu uèra. 'Nt'ei [[1963]] l'Accademia Urbainse a püblica l'''Antologia Ovadese'' con dei opere d'l'autù, curäia da [[Emilio Costa|Miliu Coscta]]. A 'n çertu pountu dra sò vita Gajoun u sctramüa a Zena, dound'u cuntinua a cumpoun-ne pueséie e epigrammi fein-na a i sò ürtimi giurni. Pocu prima d'murì u läscia i sò scrici ai pitù Cav. Natale Proto per l'Archiviu sctoricu d'l'Accademia Urbainse. {{Çitaçión|Se scóntra i Gréndi, sénsa fâse ‘n negrón:</br> a va za bén se sémmo ancón in sce l'òrlo</br>|Culoumbu Gajoun: I limùgni du Dè, 5|I se scòuntru i Grangi, sainsa fese 'n borIu: </br> a vo so bain se a suma ancura ‘nt'l'orIu.</br>|lingua=ov}} {{Çitaçión|Scusæ, s'eî trovòu àspi i mæ limoìn:</br> o rèsto vò-u diö pe-e eleçioìn.</br>|Culoumbu Gajoun: I limùgni du Dè, 87|Scüsè, se i hai truò òspri i me limùgni:</br> u rastu a v'le dirò pei elesiùgni.</br>|lingua=ov}} === U sgòundu dopu uèra e ei miräculu ecunomicu === Amiratù d'Gajoun, [[Francu Reseccu]] ([[1920]]-[[2007]]) l'hä vissü da zuvnu ei tragedie dra [[Segonda Guæra Mondiâ|Sgòunda Uèra Mundiäle]], mä ra sò prudusioun l'é cunuscioua suvratütu per ra sò rapresentascioun di lascti cangiamainti dra sucietä 'riväi cui [[miräculu ecunumicu|miräculu ecunomicu]] du sgòundu dopu uèra. L'é sctä apresä c'me pitù ascì, che l'hä fäciu di quädri dedicäi a i paesägi d'Uä, sò cära tèra natäle, o a i sò persunägi, rapresentäi cun ina sensibilitä psicologica fuza. Dra sò pueséia us ricorda ''Ra freve du cemaintu'' ([[1960]]), ch'a träta cun irunéia l'anvaxiaindu e ra muscitä di taimpi muderni, e ''La gora di prexi'' ([[1971]]), scricia an ucaxioun d'l'inaugurasioun dei prim supermeicä dra çittä. {{Çitaçión|che pöi a-a fìn, sò-u dovémmo dî,</br> nisciùn o veu negâlo sto progrèsso chi.</br> Perciò ‘n elògio o va a-e meistrànse</br> ch'àn megiòu tànte senbiànse.</br> E chi o lòua e-o l'à rêo</br> quæxi o peu pigiâselo o scîto,</br> ma stémmo aténti (a vìtta a l'é brêve):</br> anémmo into nêuvo, però sénsa frêve,</br> e fémmo cómme quéllo ch'o l'anâva dìndo:</br> “No stæne a fâ di pàsci ciù lónghi da gànba”.</br>|Franco Resecco: da ia pueséia Ra freve du cemaintu|che poei a ra féin, se a devmu di</br> inscioein u vö neghèle s' prugressu chi.</br> Perciò n' elogiu u và a i maestranse</br> chi han migliurà tante sembianse.</br> E chi u lavura e l'ha rendimaintu</br> quàxi u po' pièsle l'appartamaintu,</br> ma stum-ma attainti (ra vita r'è breve)</br> andum-ma ‘nt u noevu, però sainsa freve,</br> e fum-ma cmè quellu che u ‘ndava diganda:</br> “Ne stene a fé d'pàsci ciü lounghi dra gambaˮ.</br>|lingua=ov}} Ant'i apounti d'sctoria leträria d'[[Fiorenzo Toso]]<ref> 1989-1991, 1998, 1999-2001, 2009 </ref>, tra i autui uaröxi du sgòundu dopu uèra i soun ripurtäi u sctoricu [[Gino Borsari|Ginu Bursäri]] ([[1917]]-[[1944]]) e i pueti [[Carlo Piero Pessino]] (''Au Gaiun Culumbu''), Tugnein Tassistru ([[1912]]-[[1988]]) (''U trenein da Növe a Uä, U dialettu, A Uô, Sghinzere e sghinzerugni''), Miliu Turrielli ([[1922]]-?). An particuläre, Turrielli l'hä scriciu u racountu ''I Re Magi'', ei pueséie ''Saira d'esctà'', ''Ra Galanta'' e ''Ia fascta du Sctatutu'', ei racolte d'pueséie ''Mesctei di na vòta'' e ''Räcule uaröxe'', in libretu d'racounti antitulä ''Sctorie de Sctüra'', mä l'hä anche cumpilä ei ''Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni''. Tassistru l'hä 'nvece lasciä 175 pueséie, che ei ciü tante i soun discpunibili an fùima dattiloscricia e suvainte d'grämu leze: i sò cumpunimainti i risautu per l'üzu d'na fùima particuläre d'dialetu, rica d'parole uramäi xmentiäie. {{Çitaçión|Giandonàndo pe-e stràdde d'Oâ, </br> ‘na cösa a m'à inprescionòu </br> e pe quésto che véuggio scrîve </br> quéllo che me sénto dovéi dîve! </br> No se sénte ciù parlâ, spécce da-i figeu </br> u dialétto ch'ancón a-o giórno d'ancheu </br> o l'é o ciù béllo e fæ a riónda ascì </br> che o se pàrla e-o se conósce inte sto móndo! </br> U dialétto d'Oâ o l'é piemontéize, </br> u gh'à do zenéize e do françéize, </br> quéllo che i parlâvan a-i ténpi inderê</br> in Cernâia e in Vultegna.</br> L'esperànto o l'é pöca cösa</br> a confrónto ti peu méttilo in pröza</br> ti peu cantâlo e reçitâlo</br> e ti peu ànche muxicâlo.</br> Uadéixi câi (fæ cómme voéi)</br> ma o nòstro dialétto çercæ de savéi,</br> mostrælo bén a-i vòstri fìgeu</br> che pe-o ciù, a-o giórno d'ancheu </br> i pàrlan fìn, pàrlan italiàn, </br> con di sgoaroìn ch'o pâ africàn!</br> Cómme o l'é bèllo parlâ d'Oâ,</br> sccétto cómme me l'àn mostròu</br> e se ve trovésci a giâ o móndo</br> ve capiân da çìmma a fóndo! |Tugnein Tassistru: U dialettu (1970) |Girùndlanda pei stròie d'Uò </br> i na cosa a mò ampresciunò </br> e per istu ca vòiu scrive </br> quelu cam seintu duvèi dive! </br> Un se seinta ciù a parlè, specie dai fiòi </br> u dialettu che ancù au dì d'ancòi </br> l'è u ciù balu e fè pùra u gir'arioundu </br> che us pòrla e us cunuscia 'n't'is moundu! </br> U dialettu d'Uò le piemunteise, </br> u ià du zeneise e dei franseise </br> quel chi parlòvu 'n'ti teipi 'n' drera </br> an Cernòia e an Vultegna. </br> L'esperantu lè poca còsa </br> a cunfrountu i' t' pòi metle an prosa </br> i' t'pòi cantèle e reçitèle </br> e i't' pòi anche muxichele.</br> Uaròsci còri (fè cmi vurèi)</br> mò u nòster dialettu seichè d'savèi</br> mùstrele bein ai vòster fiòi</br> che per lu ciù, au di d'ancòi</br> i pòrlu fein, i pòrlu italian</br> cun di sguarugni cu pò african!</br> Cume le balu parlè d'Uò </br> s-cetu cùmei m'lan mustrò </br> e se iv 'truesci a girè ei moundu </br> i'v' capiran da sima foundu!|lingua=ov}} {{Çitaçión|Perché ignorare il nostro dialetto? Perché non conservarne la genuina, rude freschezza? Non cercare nei suoi toni, ora dolci, ora aggressivi, una autenticità che sarebbe dannoso perdere? Snobbare il dialetto per non sentirsi menomato, non insegnarlo ai figli o vietarne loro l'uso per sentirsi meno provinciali è cosa che non ha senso e dimostra solo insensibilità ed ignoranza.|Miliu Turrielli: Sctorie de Sctüra, Prefasioun}} === L'era digitäle e u dialetu 'ncöi === An generäle, an [[Italia|Itälia]] l'üzu di dialeti l'é scentä 'nt'ei cursu dei Növçaintu suvratütu cun ra difuxioun dra sccörarizasioun, di mazi d'cumunicasioun e d'tüte ei ätre mudalitäie d'espuxisioun a ra [[Léngoa italiànn-a|leingua italian-na]], d'l'italofunéia, c'me d'diverse fùime d'cunträsctu ascì a u dialetu. Difäti tüci sci parlè i soun sctäi cunscideräi 'nt'ei pasä ra “malerba dialettale” ch'a duvaiva ese rancäia véia, per raxiùgni pulitche e suciäli, a partì zä dai cuntasctu dra sccöra<ref>Enciclopedia Treccani: [https://www.treccani.it/enciclopedia/vitalita-e-varieta-dei-dialetti_(L'Italia-e-le-sue-Regioni)/ Vitalità e varietà dei dialetti] </ref>. Ei [[Piemonte|Piemounte]] l'é tra ei regiugni dound'u dialetu u pò dìse particularmainte pocu vivu, suvratütu 'nt'ei zone dei çittäie: secoundu l'[[ISTAT]] u 9,8% dei persoun-ne 'ntra regioun u druba scma u dialetu an fameia e u 25,4% u u druba ansame a l'italiàn (2006). An tüttu ei Piemounte l'üzu di dialeti u se cunseiva an limitäie zone d'vera e propi [[diglosseia|diglossia]], cun tüta prubabilitä 'nt'ei pciti ciantri 'ntra campägna, resisctainda sulamainte 'ntra generasioun di noni, e u pä dounca ese desctinä a scparì 'nt'l'èicu d'pochi ägni<ref> Enciclopedia Treccani: piemontesi, dialetti </ref>. An particuläre, u dialetu uaröxiu ascì l'hä patì na forte cuntrasioun ant'ei cursu du seculu pasä e c'sci l'é sctä ugettu 'nt'i ürtimi ägni d'diverse inisiative per ripiele e cunseivele, anche gräçie a i növi mazi tecnulogici d'l'era digitäle. 'Nt'is suicu us inseriscia ei grüpu Facebook “Ra sghinséra” (da u nume d'in sctrumaintu muxicäle che us sunäva 'ntra sman-na santa, ciamä an zenaise “ræna” e an italiàn “raganella”), nasciü 'nt'u [[2015]] da n'idea d'Dino Gaggero cui fein d'fè cunusce u dialetu d'Uä, d'uardèle e d'difòundle<ref> OvadaOnline: [https://ovadaonline.ilpiccolo.net/2019/09/08/ra-sghinsera-il-dialetto-ovadese-protagonista-sui-social/ Ra Sghinséra: il dialetto ovadese protagonista sui social] </ref>. 'Nt'ei mëxmu sainsu a s'impegna 'ncöi l'Accademia Urbainse ascì, fundäia 'nt'ei [[1783]] da Dumenicu Büffa e pöi ripruposcta da Eraldo Ighina 'nt'ei [[1957]]. Sa urganizasioun a s'prupoun-na difäti d'fè cunusce ra cultüra dei posctu, d'scpantiè ra fuimasioun artistica e educativa, d'valurizè l'ereditä sctorica dra çittä d'Uä<ref> [https://www.accademiaurbense.it/ Accademia Urbense]</ref>. == Carateristiche e clasificasioun == U dialetu uaröxiu l'é clasificä 'nt'u [[Ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte|Ligüre d'Ultrezuvu d'Punainte]] mä u custituiscia in parlè d'tranxisioun cun u [[dialetu autu-munfrein]] dra [[Léngoa piemontéize|leingua piemuntaise]], ra zona dei quelu a cumprainde zä i cumüni cunfinanti a Nord e a Ovest d'[[Morere|Murere]], [[Chermoìn|Cheimurein]], [[Trisobbio|Terxöbi]], [[A Roca|Ra Rocca]]. Ei cunfein ch'u spartiscia ra leingua ligüre da quela piemuntaise difäti u cura 'ntra pruveincia d'Lisciandria ciü o menu sü pei fiüme [[Ùiba]], ch'u päsa propi per Uä. L'areäle du dialetu uaröxiu us xläiga cui sò variante de d'lä dra sula çittä d'Uä ai paixi an giru. Is parlè difäti u musctra na gran varietä an teimini d'ghega<ref> modu d'parlè, impustasiòun dra vuxe, cadainsa, aciaintu; parola “sc-ceta” registräia da Torrielli c'me “inflessione che si dà al parlare”</ref> e d'vucabuläriu, ch'a dipainde da ra frasioun ([[Gnuchetu]], [[Lacosta]], [[‘Ngherlan|'Ngherlan]], [[San Lurainsu]]), dai quarté e fein-na dau rioun an quesccioun. Pr'esaimpiu, ei curispetivu dra parola italian-na “finestra” an uaröxiu u pò ese, secoundu ra zona, ''baicoun'' [baiˈkou̯ŋ] (ciantru d'Uä, carugi), ''beicoun'' [beiˈkou̯ŋ] ('ntra periferéia e a [[Berforte|Belforte]] ascì), ''barcoun'' [barˈkou̯ŋ] c'me an zenaise o, ancura, ''f'nesctra'' [ˈfnεʃtra] e ''f'nasctra'' [ˈfnaʃtra] c'me 'nt'i parlè piemuntaixi avxein. Ultre a ra sò maicä tendainsa a muè 'nt'u teritoriu, u dialetu d'Uä l'é ben bain cangiä cui pasè du taimpu, tantu che Paolo Bavazzano, 'ntra presentasioun du sò Vucabuläriu, l'hä missu an cèru c'me "l'ägia subì variasiùgni a ogni tramountu d'generasioun", acettainda diverse "cuntaminasiùgni". [[File:Dialetti lìguri.jpg|miniatura|Clasificasioun di dialeti dra leingua ligure: an russu sccüru, i dialeti du ligüre d'Ultrezuvu]] [[File:Lingue_autoctone_provincia_di_Alessandria.png|miniatura|Leingue autoctone dra pruveincia d'Lisciandria {{legend|#4181C0|çepu piemuntaise}}{{legend|#00A000|çepu ligüre}}{{legend|#E26200|çepu emilian (turtunaise)}}]] Ra natüra particuläre du dialetu uaröxiu as distingua per na serie d'carateristiche, tra ei queli us riporta: # palatisasioun vansäia di grüpi /pl/ e /bl/ an /tʃ/ e /dʒ/, mä sulusioun de /fl/ an /fi/ ciütosctu che an /ʃ/ cume an [[Lengoa zeneize|zenaise]] e ancura 'nt'i parlè d'[[Campo|Campu]] e [[Mason|Masoun]] (pr'esaimpiu ''ciöve ''c'me u zenaise ''“ciêuve”, giàncu'' c'me'' “giànco”'', mä ''fiùra'' anvece du zenaise sccetu'' “sciôa/sciô''”, bain che l'é uramäi gnoua ciü cumüne ra fùima italianizäia “''fiôre''”). Is fenomenu l'é cumparsciü 'nt'u zenaise zä 'nt'ei Çinçaintu (pr'esaimpiu “''ciêuve''” anvece dei precedainte “''piover''” o “''ciànze''” per “''pianzer''”)'';'' # mancansa dei fenomenu d'l'apocope, c'me 'nt'i [[Parlæ liguri|parlè ligüri]], föra che i pochi mëxmi cäxi (pr'esaimpiu , ''forte'' cume u zenaise “fòrte” anvece dei munfrein ''fort''); # presainsa d'sincope, c'me 'nt'i [[Léngoa piemontéize|parlè piemuntaixi]] (pr'esaimpiu an ''mnasctra'' c'me 'nt'ei munfrein ''mnèstra'', anvece du zenaise “menèstra”); # palatisasioun de /kl/ (pr'esaimpiu ögiu, c'me 'nt'u zenaise “éuggio” e 'nt'ei munfrein ''ogg'', mä nainta 'nt'ei piemuntaise ''eucc/euj''); # sulusioun de /li/ an /j/ cume 'nt'u [[Dialetto noveize|nuvaise]] e anche 'nt'ei munfrein, anvece du zenaise /dd͡ʒ/ (pr'esaimpiu, ''fameia'' c'me 'nt'u nuvaise "''famìa"'', diversamainte da u zenaise “famìggia”); # trasfuimasioun de /uː/ an /yː/ c'me an ligüre, an cangiu dei munfrein /i:/ (pr'esaimpiu, ''füme'' e paregiu u zenaise “fùmme”, anvece de "''fïmm"''); # cunseivasioun dra /r/ tra ei vucäle, ch'a l'è scentäia 'nt'u zenaise sulu 'nt'u Satçaintu c'me trätu pupuläre, mä ch'a l'é rasctäia 'nt'ei variante du ligüre “a prunounsia arcaica” 'nt'ei zone dra perferéia (pr'esaimpiu ei uaröxiu ''sarà'' an raportu cun u zenaise "''saiâ''", ''alura'' cun "''alôa''", ''aura'' cun "''òua''"). L'aproscimainte alveuläre ([ɹ]), cèru “indice ligüre” che l'é ancura segnaläia pr'ei lucalitäie minuri an giru a Uä (d'solitu ciamäia “r ariundäia”), l'é an véia d'trasfuimasioun ant'in ciü genericamainte setentriunäle monovibrainte alveuläre ([ɾ]) e l'hä suvainte na prunounsia an mazu<ref> Bulgnais.com: [https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-Ovada.pdf Ei Väintu d Tramuntanna e u Sù] </ref>. # cäucia dra /k/ tra ei vucäle che an zenaise l'hä dä an cangiu /g/ (pr'esaimpiu ''feu'' per u zenaise “''fêugo''”, ''zuè'' per “''zugâ''”, ''eua'' per “''ægua''”); # trasfuimasioun de /kt/, che 'nt'u zenaise l'hä dä /it/, an /t͡ʃ/ cume 'nt'i parlè d'Masoun e d'Campu, 'nt'l'[[urbascu]] e anche 'nt'ei munfrein, mä nainta 'nt'ei piemuntaise (pr'esaimpiu ''nöce'' per u zenaise “''néutte''”, ''fäciu'' per “''fæto''”, ''diciu'' per “''dîto''”); # presainsa dei fenomenu dra “[[A tònica velarizâ|A tonica velarizäia]]”, saraiva a dì ei cangiamaintu 'ntra prunounsia dra letra A ([a]) quande as tröua suta l'aciaintu dra parola. Ra zona d'difuxioun d'is carätere a se scpantia tra ra [[Rivêa de Ponénte|Rivera d'Punainte]] (fein a i quartéi punentigni dra çittä d'Zena) e i [[Bäsu Piemunte|Bäsu Piemounte]], tantu da 'nterassè dei variante dra leingua ligüre e anche dra leingua piemuntaise. 'Nt'ei uaröxiu ra A tonica velarizäia a péia in sòun ben bain streciu tra ra A e a O serä ([ɒ]): riguärdu a ia graféia, Miliu Adrian Turrielli u segna 'nt'u sò vucabuläriu is sòun cun ä (Uä, mäzo, ännu, Natäle), mä suvainte l'é rapresentä cun ô ascì, pr'esaimpiu 'ntra grafeia d'Culoumbu Gajoun (Uô, môzu, ônnu, Natôle). [[File:Oltregiogo centrale gif.gif|thumb|Vucäle 'nt'ei quadriläteru du dialetu ligüre d'l'Ultrezuvu d'Punainte, scimile a u dialetu parlä a Uä]] Ra [[linea isoglossa]] ch'a l'é sctäia suvainte cunscideräia decisiva per afeimè o neghè ra natüra ligüre d'in parlè l'é quela ch'a segna ei cunfein dra palatisasioun vansäia di grüpi /pl/, /bl/ e /fl/ an /tʃ/, /dʒ/ e /ʃ/. Difäti, is fenomenu u rapresainta “l'ünica nuvitä prupimainte ligüre” e us pò mirè an modu cèru 'nt'ei uaröxiu ascì, cun l'ecesioun dei grüpu /fl/, mä l'é anche vèra che per isctu ra palatisasioun l'é ra menu afeimäia 'nt'i ätri parlè ligüri e a manca pr'esaimpiu 'nt'u [[Dialèto spezin|dialetu d'Spesia]]). Is fenomenu u manca pr'esaimpiu zä 'nt'ei parlè d'[[Scirvan|Seivan]], ei cumüne che us tröua sulu a 7 chilòmetri ciü a Nord d'Uä. 'Nt'is prinçipi [[Hugo Plomteux]] u n'cunscideräva nainta c'me ligüre fein-na u [[Dialetto noveize|nuvaise]] per ra mancansa d'palatisasioun cumpleta (c'me per [ˈbjaŋku] anvece du zenaise [ˈdʒaŋku], da u [[Léngoa latìnn-a|latein]] medieväle ''blancum''), bain che c'me ra leingua ligüre u cunseiva ei vucäle ätune a ra fein dra parola, secoundu na carateristica ch'a distingua i dialeti padagni da quei “propimainte ligüri”. D'ätra pärte, ei uaröxiu u presàinta di träti che i se scmaiu a quei di parlè ligüri centräli ciütosctu che di dialeti ciü avxein dei Munfrä meridiunäle, mä u dimusctra cère diferainse cun i öine e cun i ätri. Us pò anche ascrive a ra fameia di [[parlè d'l'Ùiba|parlè d'l'Ùiba]], ra definisioun dei queli l'é cumounque scma d'natüra geugrafica e nainta lenguistica, dätu ch'a 'rgöia ansame dialeti ligüri, piemuntaixi e ligüri-piemuntaixi. I parlè d'l'Ùiba i péiu difäti u nume da quelu dei fiüme [[Ùiba]] e i s'poru divide an bäsu-olbaischi (uaröxiu) e autu-olbaischi (mureraise, tiglietaise, urbascu). == Ortugraféia == U sctoricu [[Emilio Costa|Miliu Coscta]] (1931-2012), an ucaxioun dra staisüra dra sò ''Antologia Ovadese'' (1964) per l'[[Accademia Urbainse]], l'hä sutulineä c'me quelu d'l'ortugraféia uaröxia u saigia in prublema da ra sulusioun difiçile, dätu che ia tradisioun scricia l'é scärsa. Difäti, dopu avai cunsciderä ei peculiaritäie morfologiche e lesicäle dei parlè d'Uä, ansame a ra mancansa d'in sisctema d'scritüra auturevule, Coscta l'hä çernü n'ortugraféia ch'a ripiése ei regule drubäie zä da Dumenicu Büffa per ra sò racòlta d'cansùgni pupuläri. {| class="wikitable" | '''graféia Büffa-Coscta'''|| '''IPA'''|| '''sòun scimile'''|| '''esaimpiu''' |- | ö | [ø] | eu française | <u>ö</u>giu |- | ü | [yː] | u française | f<u>ü</u>me |- | x | [ʒ] | j française | lü<u>x</u>e |- | ç | [s] | s forte | <u>ç</u>é |} Ant'u so ''Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni'' ([[1980]]), [[Emilio Adriano Torrielli|Miliu Adrian Turrielli]] u premetta na seçioun antitulä “''Avvertenze''”, dound'u musctra u sisctema d'scritüra drubä per u sò lavù. {{Notta |aliniaménto = centro |larghéssa = 75% |tìtolo = AVVERTENZE |contegnûo = * De scpesu ra ''r'' an uaröxiu a n'hä nainte in sòun lenguäle vibrante c'me an italian mä in sòun lenguäle palatäle (d'vòte segnä cun ''ř''), che us utegna prunounsianda ra r cun ra leingua missa còuntra ei çe dra buca. An di cäxi u sòun dra r ant'ina parola a pò cumpurtè significäti diversci: pr'esaimpiu, ''tureta'' (pcita ture) e ''tuřeta'' (pcita tora) o ''gura'' (èiburu dei genere Salix tipicu dei zone ümide, ei räme dei quelu i soun drubäie per utegne i gurigni) e ''guřa'' (regioun anatomica dra faringe uräle, dra pärte auta dei véie rescpiratorie e dei canarezu); * Ra ''s'', dedvanci ai cunsunainti B, D, G, L, M, N, R, V, föra che poche ecesiùgni, l'hä u sòun dra ''j'' française, che an uaröxiu l'é rapresentä cun ''x'', cume pr'esaimpiu an ''xbèrciu'', ''xdenciä'', ''xgarzelu'', ''xlenguè'', ''xmortu'', ''xnaivru'', ''xraxiunä'', ''xnervè''. Dedvanci ai cunsunainti C, F, P, Q, T, föra che poche ecesiùgni, l'hä u sòun de ''sc'' [ʃ], cume pr'esaimpiu an ''sccrosa'', ''scfundrè'', ''scpainde'', ''scquagéta'', ''sctäbi'' (d'vòte as pò truè segnäia anche c'me ''š'' o ''ş''); * Ra ''x'' an uaröxiu, c'me an zenaise, sardu e spagnolu antigu, l'hä u sòun dra ''j'' française e nainta c'me ra ''x'' greca e latein-na; * Ra ''z'' as prunounsia c'me ''s'' sunòra, c'me ‘nt'l'italiàn “''rosa''” (''sabaioun'', ''zäinu'', ''zeru''); * Segni particuläri d'prunounsia i sòun ra dieresi (¨), ch'a mua u sòun de A, O, U, e ra coua (''ç''), ch'a cangia ra prunounsia dra ''ç'' an S surdu (c'me ‘nt'l'italiàn “''sale''”), c'me pr'esaimpiu an ''çe'' e ''çitu''. Us utegna dounca: :- ''ä'': sòun bain streciu tra A e O serä [ɒ] :- ''ö'': sòun de EU française [ø] :- ''ü'': sòun dra U française [y] }} == Gramatica == === Articuli === I articuli determinativi i soun: * Pr'u singuläre :- ''l''' dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle (''l'äzu'', ''l'eua'', ''l'iria'', ''l'ortu'', ''l'ursu'') :- ''ei'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante ''b, c, f, g, m, p, q, v'' (''ei bö'', ''ei fiö'', ''ei mätu'', ''ei pan'', ''ei vein'') :- ''u'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante ''d, l, n, r, s, t, x, z'' :- ''ia'' ò ''ra'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu per cunsunante (''ia/ra cä, ia motu, ra sccära, ra zeta'') * Pei pluräle :- ''i'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (''i cagni, i urluchi, i murigni, i äxi, i tori'') :- ''ei'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (''ei oche, ei fiure, ei äre, ei mäte, ei zeine'') Ecesiùgni: dedvanci a i numi singuläri che i c'mainsu cun ''ua'' e ''ue'' (sincope de gua e gue) us druba ei pei masculein e ia o ra pei feminein: pr'esaimpiu, ''ei uardioun, ei uersu, ia uèra, ra uärdia''. Dedvanci a i numi masculein singuläri che i c'mainsu cun ''c, g'' palatäli (''ci, gi, ce, ge'') us druba u an cangiu de ei: pr'esaimpiu, ''u cinaize, u giru, u cèru, u gesciu''. I articuli indeterminativi i soun: :- ''in'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun vucäle o cun cunsunante e i numi feminein che i c'mainsu cun vucäle (''in èicu, in oibu, in cavä, in dädu, in mägu, in angnia, in oca, in isula, in èrnia'') :- ''na'' dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante (''na careia, na fiura, na nuxe, na tegula, na sula, na vaina, na xiäta'') :- ''n''' dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle, u pò piè ei posctu de ''in'' (''n'äzu, n'orcu, n'oca, n'èrnia, n'ursu, n'ursa, n'äibura, n'isula'') :- ''ne'' dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun ''sc'' e ''x'', süttu segueie da n'ätra cunsunante (''ne sctäbi, ne scplinsioun, ne sccuplotu, ne xneiä, ne xlaversoun, ne xnairvu'') === Numi === Ant'u dialetu uaröxiu i numi i fùimu ei pluräle secoundu ei regule che i veru aprövu: * ''-a'' ätuna 'nt'i numi feminigni a dvainta ''-e'' (''careia/careie, läla/läle, bäiba/bäibe''), anvece 'nt'i numi masculigni a dvainta ''-i'' (''pueta/pueti, bäiba/bäibi, päpa/päpi'') * ''-u'' atona a dvainta ''-i'' (''megu/meghi, luvu/luvi, chigömaru/chigömari, angeru/angeri, zanru/zanri, pesccau/pesccai''). * i numi che i cangiu d'genere ai pluräle, saraiva a dì dai masculein ai feminein, i sciortu an ''-e'' (''övu/öve, ossu/osse, xnugiu/xnuge, dì/deie'') * i ciü tanci di numi che i finisciu per ''-su'' [su] e ''-ssu'' [sˑu] i han ei pluräle an -sci (''rüssu/rüsci, atresu/atresci, schersu/schersci'') * i numi che i finisciu per ''-se'' [ze] o ''-su'' [zu] i han ei pluräle an ''-xi'' (''zenaise/zenaixi, maise/maixi, paise/paixi; üsu/üxi, näsu/näxi'') * ''-e'' ätuna 'nt'i numi masculigni a dvainta ''-i'' (''daince/dainci, päre/päri''), anvece 'nt'i numi feminigni a n'cangia nainta ai pluräle (''levre/levre, nuxe/nuxe'') * i numi masculigni che i finisciu per vucäle tonica ''-ä, -é, -ì, -ö, -ù, -ü'' ai pluräle i péian ina ''-i'' ätuna (''prä/präi, surdä/surdäi; pé/péi, santé/santéi, maxlé/maxléi, amré/amréi; fì/fìi, marì/marìi, badì/badìi; fiö/fiöi, bö/böi, lensö/lensöi; crù/crùi, udù/udùi, durù/durùi; mü/müi'') * ''-ä'' 'nt'i numi feminigni a dvainta ''-äie'' (''çittä/çittäie, cä/cäie, gnä/gnäie, nuvitä/nuvitäie'') * i numi feminigni che i finisciu per vucäle tonica ''-é, -ö, -ü'' ai pluräle i n'cangiu nainta (''muié/muié, sö/sö, virtü/virtü'') * i numi che i finisciu per ''-àn, òun, éin'' ai pluräle i sciortu riscpativamainte an ''-àgni, ùgni, ìgni'' (''bacan/bacagni, can/cagni, faxian/faxiagni; cansòun/cansùgni, limòun/limùgni, sòun/sùgni; véin/vigni, cuntadéin/cuntadigni, campanéin/campanigni''; per "man" us riporta ei fùime "man" e "magnie")<ref>Ra mëxma sciorteia dei pluräle per is tipu d'numi as tröua zä 'nt'i parlè d'Campu e d'Masoun, anvece ‘nt'u zenaise us é afeimä ‘nvece ra metafuneia (bacàn/bachén, càn/chén, faxàn/faxén; cansón/cansoìn, limón/limoìn, són/soìn; vìn/vìn, contadìn/contadìn, campanìn/campanìn).</ref> * ''-ai'' a n'cangia nainta ai pluräle (''pai/pai, dispiaxài/dispiaxài, duvài/duvài'') === Agettivi === An generäle, i agettivi i fùimu ei pluräle a ra mëxma manera di numi. {| class="wikitable" |+ Agettivi d'pussassu !Persoun-na !masculein singuläre !feminein singuläre !masculein pluräle !femminein pluräle |- |1° singuläre |mè |mè |mè |mè |- |2° singuläre |tö/tò |tö/tò |tö/tò |tö/tò |- |3° singuläre |sò |sò |sò |sò |- |1° pluräle |nòscter |nòsctra |nòscter |nòscter |- |2° pluräle |vòstro |vòsctra |vòscter |vòscter |- |3° pluräle |sò |sò |sò |sò |} === Prunumi === ==== Prunumi d'persoun-na ==== {|class="wikitable" width=90% |- bgcolor=#f0ffff align=center ! persoun-na/cäxiu||numinativu '''<sup>(1)</sup>''' |'''genitivu/ablativu <sup>(</sup><sup>2)</sup>''' ||'''acusativu tonicu/prepusisiunäle <sup>(</sup><sup>3)</sup>'''||'''acusativu atunu <sup>(</sup><sup>4)</sup>'''||'''dativu <sup>(</sup><sup>5)</sup>''' |'''cumbinasioun <sup>(6)</sup>''' |'''sctrumentäle/lucativu <sup>(</sup><sup>7)</sup>''' |'''lativu <sup>(</sup><sup>8)</sup>''' |- align=center | 1ª singuläre||mi | -||mi||me, m'||m'||me le, me l', m'le | - | - |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 2ª singuläre||ti | -||ti||te, t'||t'||te le, te l', t'le | - | - |- align=center | 3ª singuläre masculein ||lé | rowspan="2" |nan, ne, n'||lé; se||le, l'; s'||i; s'|| rowspan="2" |i l'; s'le | rowspan="2" |i | rowspan="2" |i |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 3ª singuläre feminein||lé||lé; se||ra, ia; s'||i; s' |- align=center | 1ª pluräle ||nui, nuiätri/e | -||nui, nuiätri/e||me; m'||me, m'||m'le | - | - |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 2ª pluräle ||vui, vuiätri/e | -||vui, vuiätri/e||v'||ve, v'||v'le, v'l' | - | - |- align=center | 3ª pluräle masculein || rowspan="2" |lui, luiätri/e | rowspan="2" |nan, ne, n'|| rowspan="2" |lui, luiätri/e; se||i; s'|| rowspan="2" |i, s'|| rowspan="2" |i l'; s'le | rowspan="2" |i | rowspan="2" |i |- bgcolor=f0f0f0 align=center | 3ª pluräle feminein||e; s' |} <div style="font-size: smaller"> :(1) Pr'esaimpiu ''<u>mi</u> a vägu, <u>ti</u> it lavuri, <u>luiätri</u> i han insisctì'' :(2) Pr'esaimpiu ''us <u>nan</u> ripärla n'ätr'ännu, u n'se <u>nan</u> tröua, a <u>n'</u>hä vusciü doue'' :(3) Pr'esaimpiu ''a i uma visctu anche <u>lé</u>, i çeicävu propi <u>ti</u>'' :(4) Pr'esaimpiu ''u <u>m'</u>uäcia, i <u>l'</u>dixiu luiätri, a <u>se</u> scpegia, u <u>m'</u>invita a vurainse bain, a <u>v'</u>avaiva anche avisä, a <u>i</u> truäva saimpre, i <u>s'</u>ansigu e i <u>se</u> sccuru'' :(5) Pr'esaimpiu, ''apaina che u <u>m'</u>vé an mainte a <u>v'</u>fäsu savai, s'a <u>i</u> painsu, a n'<u>ie</u> fä cäxiu, a <u>s'</u>é däia u russetu, i ommi i <u>s'</u>tiru ün cun I'ätru u lämu'' :(6) Pr'esaimpiu ''a <u>m'le</u> ricordu, a <u>t'le</u> fuma nuiätri, a <u>i l'</u>hö scpiegä, a <u>v'le</u> digu, a <u>v'ie</u> läsciu, cheicdöin u <u>s'le</u> ricorda, chi u <u>s'ia</u> ricorda?'' :(7) Pr'esaimpiu ''u <u>i</u> vö menu parole, sctamatein u <u>i</u> a u sù, u <u>i</u> era i meicä, u n'<u>ie</u> sarä mäi d'dinei'' :(8) Pr'esaimpiu ''u s'<u>ie</u> pò 'rivé, u s'<u>ie</u> puraiva anche 'ndé'' </div> === Prepusisiùgni === ==== Prepusisiùgni saince ==== An uaröxiu, ei prepusisiùgni saince i soun ''de (d'), a, da, an, cun, an çima a, per, tra, fra.'' ==== Prepusisiùgni articuläie ==== Ei prepusisiùgni articuläie i soun u risultätu d'l'ancountru tra ei prepusisiùgni saince e i articuli determinativi: {| class="wikitable" |+Ei prepusisiùgni articuläie ! !u !ei !ra, ia !l' !i !ei |- !de, d' |du |dei |dra, dia |de l' |di |dei |- !a |au |ai |a ra, a ia |a l' |ai |ai |- !da |dau |dai |da ra, da ia |da l' |dai |dai |- !an |ant'u, 'nt'u |ant'ei, 'nt'ei |antra, 'ntra, 'nt'ia |ant'l', 'nt'l' |ant'i, 'nt'i |ant'ei, 'nt'ei |- !cun |cun u |cun ei, cui |cun ra, cun ia |cun l' |cun i, cui |cun ei, cui |- !an çima a |an çima au |an çima ai |an çima a ra, an çima a ia |an çima a l' |an çima ai |an çima ai |- !per |per u, pr'u |per ei, pei |per ra, per ia, pr'a |per l' |per i, pei |per ei, pei |- !tra |tra u |tra ei, tra i |tra ra, tra ia |tra l' |tra i |tra ei, tra i |- !fra |fra u |fra ei, fra i |fra ra, fra ia |fra l' |fra i |fra ei, fra i |} === Veibi === Antra cuniugasioun, u dialetu uaröxiu l'hä a carateristica d'impoun-ne l'üzu d'fùime prunuminäle dedvanci a i veibi, an tüte ei persoun-ne, taimpi e modi finìi, föra che l'imperativu. C'me dounca succeda anche 'nt'u [[Lengoa zeneize|zenaise]], bain che scma per ra sgòunda e per ra tersa persoun-na singuläre, us radugia ei prunume prima dei veibu, dätu che ''a'', ''it'', ''u'', ''a'', ''i'', ''i'', i han ra funsioun d'in vera e propi prunume (prunumi persunäli clitici o ätuni). Pr'esaimpiu: {| class="wikitable" !'''''zenaise''''' !'''''uaröxiu''''' |- | mi lézo|| mi a lezu |- | ti ti lézi | ti it lezi |- | lê o/a léze | le u leza |- | niâtri lezémmo | nui a l-zuma |- | viâtri lezzeî | vui i l-zai |- |lô lézan |lui i lezu |} ==== Veibu ESE ==== * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a soun |mi a soun sctä |- |ti it ei |ti it ei sctä |- |lé l'a (/l'é) |lé l'a sctä |- |nui a suma |nui a suma sctäi |- |vui i sai |vui i sai sctäi |- |lui i soun |lui i soun sctäi |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a i era |mi a i era sctä |- |ti it eri |ti it eri sctä |- |lé l'era |lé l'era sctä |- |nui a i eimu |nui a i eimu sctäi |- |vui i eri |vui i eri sctäi |- |lui i eru |lui i eru sctäi |- |'''Futüru''' |'''Futüru cumposctu''' |- |mi a sarö |mi a sarö sctä |- |ti it saräi |ti it saräi sctä |- |lé u sarä |lé u sarä sctä |- |nui a saruma |nui a saruma sctäi |- |vui i sarai |vui i sarai sctäi |- |lui i saran |lui i saran sctäi |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a saigia |mi a saigia sctä |- |ti it saigi |ti it saigi sctä |- |le u saigia |le u saigia sctä |- |nui a saig-mu |nui a saig-mu sctäi |- |vui i saigi |vui i saigi sctäi |- |lui i saigiu |lui i saigiu sctäi |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |mi a fise |mi a fise sctä |- |ti it fisi |ti it fisi sctä |- |lé u fise |lé u fise sctä |- |nui a fis-mu |nui a fis-mu sctäi |- |vui i fisi |vui i fisi sctäi |- |lui i fisu |lui i fisu sctäi |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a saraiva (/saresa) |mi a saraiva sctä |- |ti it saraivi (/saresci) |ti it saraivi sctä |- |lé u saraiva (/sarese) |lé u saraiva sctä |- |nui a saraimu (/saresmu) |nui a saraimu sctäi |- |vui i saraivi (/saresci) |vui i saraivu sctäi |- |lui i saraivu (/saresu) |lui i saraivu sctäi |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | ese |ese sctä |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | sctä |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | esaindu |esaindu sctä |} ==== Veibu AVAI ==== * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a i hö |mi a i hö avü |- |ti it häi |ti it häi avü |- |lé l'hä |lé l'hä avü |- |nui a i uma |nui a i uma avü |- |vui i hai |vui i hai avü |- |lui i han |lui i han avü |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a i avaiva |mi a i avaiva avü |- |ti it avaivi |ti it avaivi avü |- |lé l'avaiva |lé l'avaiva avü |- |nui a i avaimu |nui a i avaimu avü |- |vui i avaivi |vui i avaivi avü |- |lui i avaivu |lui i avaivu avü |- |'''Futüru''' |'''Futüru cunposctu''' |- |mi a i avrö |mi a i avrö avü |- |ti it avräi |ti it avräi avü |- |lé l'avrä |lé l'avrä avü |- |nui a i avruma |nui a i avruma avü |- |vui i avrai |vui i avrai avü |- |lui i avran |lui i avran avü |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a i ägia |mi a i ägia avü |- |ti it ägi |ti it ägi avü |- |lé l'ägia |lé l'ägia avü |- |nui a i äg-mu |nui a i äg-mu avü |- |vui i ägi |vui i ägi avü |- |lui i ägiu |lui i ägiu avü |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |mi a i avese |mi a i avese avü |- |ti it avesi |ti it avesi avü |- |lé l'avese avü |lé l'avese avü |- |nui a i aves-mu |nui a i aves-mu avü |- |vui i avesi |vui i avesi avü |- |lui i avesu |lui i avesu avü |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a i avraiva |mi a i avraiva avü |- |ti it avraivi |ti it avraivi avü |- |lé l'avraiva |lé l'avraiva avü |- |nui a i avraimu |nui a i avraimu avü |- |vui i avraivi |vui i avraivi avü |- |lui i avraivu |lui i avraivu avü |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | avai |avai avü |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | avü |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | avaindu |avaindu avü |} ==== Ei cuniugasiùgni ==== An uaröxiu i veibi i han quätru cuniugasiùgni, che 'ntra tabella d'suta i soun rapresentäie cui paradigmi dei fùime ciü d'esaimpiu: {{Colonne}}'''Prima cuniugasioun (-É)'''</br> pärlu, parluma; parlä; parlé</br> sautu, sautuma; sautä; sauté</br> portu, purtuma; purtä; purté</br> tröu, truvuma; truä; trué</br> zöu, (it) zöi, zuùma; zuä; zué</br> sou, (it) sòui, süùma; süä; süé</br> cuntinuu, cuntinuuma; cuntinuä; cuntinué</br> vägu, ‘nduma; ‘ndä; andé</br> dägu, duma; dä; dé</br> fäsu, fuma, fäciu, fé</br> stägu, stuma, sctä, scté</br>{{Colonne spezza}}'''Sgòunda cuniugasioun (-AI)'''</br> devu, (it) devi, duvuma; duvü; duvai</br> possu, (it) pòi, puruma; purrö; pusciü; purai</br> vöiu, (it) vöi, vuruma; vurrö; vusciü; vurai</br> päru, (it) päri, paruma; parsciü; parai</br> piäxu, piaxuma; piaxü; piaxai</br> sò, (it) säi, suma; saciü; savai</br>{{Colonne spezza}}'''Tersa cuniugasioun (-E)'''</br> vaindu, venduma; vendü; vainde</br> cheirdu, cherduma; cherdü; cheirde</br> cumpoun-nu, cumpunuma; cumposctu; coumpoun-ne</br> çernu, çernuma; çernü; çerne</br> baivu, buma; bü; baive</br> ‘rgöiu, ‘rguiùma; ‘rgü; ‘rgöie</br> cöiu, cuiùma; cüiü; cöie</br> reiu, riuma; riü; reie</br> tradou, tradouma; tradotu; tradoue</br> buiu, buiuma, bujì, buie</br> cröbu, crubuma, cuertu, cröbe cùru, curuma, cursu, cure/curì{{Colonne spezza}}'''Quärta cuniugasioun (-Ì)'''</br> sàintu, sentuma; sentì; sentì</br> finisciu, finuma; finì; finì</br> seivu, seivuma; seivì; seivì</br> sciortu, sciurtuma; sciurtì; sciurtì</br> sofru, sufruma; sufrì</br> vegnu, (it) vei, vé, gnùma, gni, veru; gnirö; gnü; gnì</br> digu, (it) dixi, dixiuma; diciu; dì</br>{{Colonne fine}} I ciü tanci di veibi an uaröxiu i han ra desinainsa d'l'infinì an ''-è'' e quela dei participiu pasä an ''-ä''; ra sò cuniugasioun l'é dounca: * '''Modu indicativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä proscimu''' |- | mi a cätu |mi a i hö catä |- |ti it cäti |ti it häi catä |- |lé u cäta |lé l'hä catä |- |nui a catuma |nui a i uma catä |- |vui i catè |vui i hai catä |- |lui i cätu |lui i han catä |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä proscimu''' |- |mi a catäva |mi a i avaiva catä |- |ti it catävi |ti it avaivi catä |- |lé u catäva |lé l'avaiva catä |- |nui a catämu |nui a i avaimu catä |- |vui i catävi |vui i avaivi catä |- |lui i catävu |lui i avaivu catä |- |'''Futüru''' |'''Futüru cumposctu''' |- |mi a catrö |mi a i avrö catä |- |ti it caträi |ti it avräi catä |- |lé u caträ |lé l'avrä catä |- |nui a catruma |nui a i avruma catä |- |vui i catrai |vui i avrai catä |- |lui i catran |lui i avran catä |} * '''Modu cunzuntivu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | (che) mi a i cäta | (che) mi a i ägia catä |- | (che) ti it cäti |(che) ti it ägi catä |- |(che) lé u cäta |(che) lé l'ägia catä |- |(che) nui a i cät-mu |(che) nui a i äg-mu catä |- |(che) vui i cäti |(che) vui i ägi catä |- |(che) lui i cätu |(che) lui i ägiu catä |- |'''Imperfetu''' |'''Trapasä''' |- |(che) mi a i catése |(che) mi a i avese catä |- |(che) ti it catësi |(che) ti it avesi catä |- |(che) lé u catése |(che) lé l'avese catä |- |(che) nui a i catésmu |(che) nui a i aves-mu catä |- |(che) vui i catési |vui i avesi catä |- |lui i catésu |lui i avesu catä |} * '''Modu cundisiunäle''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | mi a catraiva |mi a i avraiva catä |- |ti it catraivi |ti it avraivi catä |- |lé u catraiva |lé l'avraiva catä |- |nui a catraimu |nui a i avraimu catä |- |vui i catraivi |vui i avraivi catä |- |lui i catraivu |lui i avraivu catä |} * '''Modu infinì''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | catè |avai catä |} * '''Modu participiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | - | catä |} * '''Modu gerundiu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |'''Pasä''' |- | catanda |avaindu catä |} * '''Modu imperativu''' {| class="wikitable" |'''Presainte''' |- | cäta ti |- |catè vui |} == Lesicu == === I nümeri === {{Colonne}} 0 zeru</br> 1 oin</br> 2 dui</br> 3 trai</br> 4 quätru</br> 5 çeinque</br> 6 sei</br> 7 sate</br> 8 ötu</br> 9 növe</br> {{Colonne spezza}} 10 dexe</br> 11 öinze</br> 12 duze</br> 13 treze</br> 14 quatorze</br> 15 cheinze</br> 16 seze</br> 17 disate</br> 18 dixiötu</br> 19 dixnöve</br> {{Colonne spezza}} 20 veinte</br> 21 vint öin</br> 22 vinti dui</br> 29 vinti növe</br> 30 tranta</br> 31 trant öin</br> 32 tranta dui</br> 40 quaranta</br> 50 çinquanta</br> 60 sciuscianta</br> 70 setanta</br> 80 utanta</br> 90 nuvanta</br> {{Colonne spezza}} 100 çaintu</br> 101 çaint oin</br> 200 düxiantu</br> 201 düxiant oin</br> 300 trexiaintu</br> 301 trexiaint öin</br> 400 quäterçaintu</br> 500 çincçaintu, çinçaintu</br> 600 seiçaintu</br> 700 satçaintu</br> 800 ötçaintu</br> 900 növçaintu</br> {{Colonne spezza}} 1000 mile</br> 1.000.000 in milioun</br> 1.000.000.000 in miliärdu</br> {{Colonne fine}} === I maixi d'l'ännu e ei stagiùgni === z'nè</br>feivè</br>märsu</br>avrì</br>mäzu</br>zügnu</br>lüiu</br>augusctu</br>setaimbre</br>utubre</br>nuvaimbre</br>ziaimbre, d'xiaimbre aprim-ma/primavaira, esctä, autün-nu, invernu === I giurni dra sman-na === lünexdì</br>matexdì</br>mecurdì, meicurdì</br>zöbia</br>venerdì, venardì</br>säbu</br>d'maignia</br> === Ei ure === 1:00 in botu</br>2:00 dui boti</br>3:00 trai boti</br>4:00 quätr ure</br>5:00 çinc ure</br>6:00 sei ure</br>7:00 sat ure</br>8:00 öt ure</br>9:00 növ ure</br>10:00 dex ure</br>11:00 ünz ure</br>12:00 mez dì - maza nöce == Cunfrountu cun ätri parlè == D'suta l'é ripurtäia na liscta d'parole an diversci parlè ligüri, piemuntaixi e “d'tranxisioun”, ch'a musctra i rapporti d'analugeie e d'diferainse secoundu i carateristici fenomeni lenguistici<ref>Ei tradusiùgni ‘nt'i parlè lucäli i soun sctäie ripurtäie cun ina grafeia a piaxai da persoun-ne intervisctäie o ‘rgoue da tascti che i drubu ortugrafeie tra lui diferainti o pocu auturevuli. Ra tracrisioun di sùgni l'é dounca da cunsciderè scma indicativa e a puraiva musctrè diversci gradi d'arbitrarietä e inçertessa </ref>. {| class="wikitable" | {{scìnbolo|Flag of the Roman Empire.svg}} [[Latin|Latein]] | {{scìnbolo|Garessio-Stemma.svg}} {{scìnbolo|Ormea-Stemma.svg}} [[Dialettu garescìn|Garescein]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]] <ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.academia.edu/5755976/Alta_Val_Tanaro|tìtolo=Inquadramento linguistico dell'Alta Val Tanaro|outô=Nicola Duberti|scîto=Accademia.edu|léngoa=IT|formòu=PDF|vìxita=2021-04-10}} </ref>||{{scìnbolo|Altare (Italia)-Stemma.svg}} [[Dialétto de Artâ|Dialetu d'Artâ]]<ref> {{Çitta publicaçión|outô=Silvio Sguerso|ànno=1970-1971|tìtolo=Il Dialetto Altarese|revìsta=Atti e memorie - Nuova serie|çitæ=Sann-a|volùmme=IV|pp=1-67|léngoa=LIJ, PMS, IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2021/09/Atti-e-Memorie-nuova-serie-1970-71-Vol-4.pdf}} </ref>||{{scìnbolo|Urbe-Stemma.svg}} [[Órbasco|Urbascu]]|| {{scìnbolo|Bandiera di Genova (3-2).svg}} [[Zenéize|Zenaise]]<ref>Traduttore Italiano Genovese - [http://www.zeneize.net/itze/main.asp TIG] </ref> || {{scìnbolo|Campo Ligure-Stemma.svg}} {{scìnbolo|Masone-Stemma.svg}} [[Canpéize e Mazonéize|Campeise e Masuneise]]<ref>Pasquale Aurelio Pastorino, Vocabolario del dialetto di Masone, fratelli Frilli Editori, Genova, 2013 </ref> || {{scìnbolo|Bandiera Ovada.gif}} [[Òvadéize|Uaröxiu]]<ref> {{Çitta lìbbro|outô=Emilio Adriano Torrielli|tìtolo=Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni|url=https://www.accademiaurbense.it/pdf/vocabolario_ovadese_a4.pdf|ànno=1980|editô=Accademia Urbense|çitæ=Uä|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Tagliolo Monferrato (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}}[[Dialétto de Taieu|Dialetu d'Tajö]]|| {{scìnbolo|Map of comune of Silvano d'Orba (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Scirvanéize|Dialetu d'Seivan]]<ref>Testimuniansa dricia furneia da Proloco Di Silvano D'Orba, 3/10/2024 </ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Rocca Grimalda (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Rocheise]]<ref>Testimuniansa dricia, 08/01/2026 </ref> |{{scìnbolo|Molare-Stemma.svg}} [[Dialétto de Morere|Dialetu d'Murere]]<ref>Testimuniansa dricia furneia da Gianni Priano, 19/08/2025 </ref> |{{scìnbolo|Map of comune of Carrosio (province of Alessandria, region Piedmont, Italy).svg}} [[Caroxìn|Dialetu d'Carröxu]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Stefano Lusito|ànno=2023|tìtolo=Appunti sul dialetto di Carrosio|editô=Editrice Zona / Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|volùmme=Ei fóe dei ferguò|léngoa=IT|url=https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-saggio.pdf}} </ref>|| {{scìnbolo|Novi Ligure-Bandiera.svg}} [[Dialetto noveize|Nuvaise]]<ref> Diçionäio de Sorli e do noveise «S. Ferrarazzo»</ref><ref>Roberto Allegri, [https://www.chiekete.eu/vocabolario-serravalleseitaliano-2/#flipbook-df_25135/2/ Vocabolario e grammatica della lingua serravallese] </ref> || {{scìnbolo|Flag of Montferrat.svg}} [[Monferìn|Munfrein]]<ref> Giuseppe Ferraro, [[iarchive:FerraroGlossarioMonferrino|Glossario Monferrino]], Torino, 1889 </ref>|| {{scìnbolo|Flag of Piedmont.svg}} [[Léngoa piemontéize|Piemuntaise]]<ref> [https://piemonteis.com/ Dizionario Piemontese] </ref> |- | plŏvĕre |ciöve [ʧøve] |cieuvi | cieuve | ciêuve |ciöve | ciöve |ciòve | piöve |piövi |piove |ciüve ['ʧyve] | piöve | piove | pieuve |- | plāntam |cianta (G) ciōnta (O) |cianta |cianta | ciànta | ciànta | cianta | | piönta |pianta |pianta |cianta | piànta | pianta | pianta |- | plāngere |cianze (G) ciōnzo (O) |cianzi |cianze | ciànze | ciànśe | cianze | | pionzse |piànꭍi |pianze | | piàunze | pianze | pianze |- | blancum |giancu [ʤaŋku] (G) giòncu ['dʒɒŋku] (O) |gianc |gianco | giànco |giàncu | giàncu |giancu | bioncu |biànc |bianc |gianco | biaunku | bianch | bianch |- | blăsphēmiam (>*blastemiam) |giaštöma (G) giaštama |giastemma |giastema | giastémma |giaštèmma | giasctema |giastema | bestemia |biastèma |giastamma |giastemma | biastéma | biastemma | bëstëmmia |- | florem |sciuřa ['ʃuɹa] (G) sciùa ['ʃua] (O) |sció |sciura | sciô, sciôa, fiôre (it.) | sciùřa | fiura | | fiura |fiùřa |fiura |sciua [ˈʃu(a)] | fiùa | fiùra | fior |- | flūmen |fiüme |(borgna) | sciume | sciùmme | - | fiüme | | fiüme |fiüm | - | | fiume | fim | fium |- | lūcem |lüjè ['lyʒɛ] (G) lüs̅c̅ie (O) |lux |luxe | lûxe |lüxe | lüxe | | lüse |lüʃ |lisg |lüxe [ˈlyːʒe] | luze | lis | lus |- | fūmum |füme |fum |fumo | fùmme |fümme | füme |füme | füme |füm |fìn |fümme | fume | fïmm | fum |- | noctem |nöce ['nøʧe] |neucc |neuce | néutte | nöcce | nöce |noece | nöce |nöcc |nocc |nötte | note | nocc, neucc | neuit |- | factum |faciu (G) focciu (O) |fàcc | faciu | fæto | fåcciu | fäciu | | faciu |fäcc |focc |feto [ˈfɛːtʊ] ~ fetu [ˈfɛːtu] | fàtu | fäcc/fä | fàit |- | fămĭlĭa |famìa/famija (O) [faˈmija] |famía | - | famìggia |famìa | fameia | | fameia |famìa |famija |famija [faˈmi(j)a] | famìa | famìa | famija |- | mŭlĭĕrem |fumna (G) famna (O) |mojé |mojè | mogê |mujée | muié | | muié |mujé |mujè |(dónna) | mujé | (dòna) | (fomna) |- | frīg(ĭ)dum |fërgiu/förgiu ['fərdʒu] (G) fřagiu ['fɹadʒu] (O) |frègg | fregiu | fréido | fréggiu | fregiu | | fregiu |frègg |fragg | | fredu | fregg, ferg (Acqui) | frèid |- | căl(ĭ)dum |còdu (G) cōdu (O) |càd [ˈkɔːd] |cadu | câdo |cådu | caudu | | coudu |cöud |caud |codo | kòdu | caud | càud |- | vĭdēre |vughe (G) vegō (O) |vèi | végghe, veghe | védde | véghe | veghe | | veghe |vèghi |vag-ghe |veghe | véde | végghe, vugghe (Acqui) | vëdde |- | căpīlli |cavii (G) cavaji (O) |cavèi |cavei | cavélli |cavài | cavai |cavei | cavei |cavéij |cavai | | kevéli | cavèi | cavei |} == Modi d'dì == * ''Ancù d'asè'': per furtonia (an zenaise “ancón d'asæ”, an italian “meno male”) * ''Andè ciü che bachetu'': scapè velocemainte per scansè in periculu intravisctu (an zenaise “dâghe de vêie”, an italian “fuggire a gambe levate”) * ''Andè tantu c'me na casctägna bavusäia'': varai tantu quante na casctägna çiçä e ümra d'scpou, saraiva a dì u n'varai nainte (an zenaise “no vài ùnn-a tròfia”, an italian “non valere un fico secco”) * ''Anversu c'me in casü'': ese d'cativu umù, avai ra löina per traversu (an zenaise “avéi a lùnn-a imbösa”, “avéi pigiòu l'êuio”) * ''At salüt Bergnö'': at salüt B. peicà u n'rascta nainta da fè, saraiva a dì 'n't'häi capi'u nainta, it ei 'rivä an ritärdu, it ei tärdu. * ''Däie in can da m'nè'': däie in can da purtè an giru per lvet-le da 'nt'i péi, ni däie a ménte (an zenaise “alevâ d'inti pê”, an italiàn “togliere dai piedi”) * ''Fèsne asè'': ni dè nsciöina impurtansa, ni preòcupese nainta (an zenaise “fâsene asæ”, “battisene l'ànima”, an italiàn “infischiarsene”) * ''Fäme nainte voze l'anima'': ni crusäme, ni fäme gnì u neivusu (an zeneize “no m'angosciâ”) * ''Fèie fè aré'': cunsümè cheicosa an modu sensä, sainsa xghirele * ''Gni zü da l'Ùiba'': ese ciulandäri * ''Irtu c'me in çepu'': xgrözu, ruvidu, crü c'me in tocu d'legnu * ''L'a in tocu d'corda'': l'é in omu da nainta (an zenaise “êse un òmmo da cìcche”) * ''L'a i na bala biga'': l'é in bal paciügu * ''L'a saimpre ra mëxma leluia'': l'é ogni vòta u solitu discursu nuiusu * ''L'a z'rä in äzu cariä d'lazägne caude'': l'é mortu d'fregiu in äzu ch'u purtäva de lazägne caude; scchernia per quei che i han fregiu quande fregiu u ni n'é * ''Pal da piögi'': pelandroun, scansafatighe (an zenaise “schenn-a drita”, “schénn-a da viôlìn”) * ''Tuca e busctica'': ançiga e tacugna * ''Um me suvè mancu'': um vè mancu an mainte, an a i pensu mancu (an zenaise “no ghe pénso mànco”, an italiàn “non ci penso neanche”) * ''Quande i ciarabale i riscioru u santè, l'è taimpu de lvè i gran d'ampè'': quande i ciarabale i 'nlüminu ei pasere, saraiva a dì quande c'mensu a lüxì tra zügnu e lüju, l'é rivä ei mumaintu d'cöie ei gran (ei ciarabale i soun ciamäie an zenaise “ciæbelle”, an italiàn “lucciole”) * ''Sant'Arséia ai pässu d'na fïrmeia'' (o “feimeia” o “fuimeia”): u 13 d'dxaimbre l'é, secoundu ra tradisioun pupuläre, ra giurnä ciü cürta d'l'ännu (an italiàn “Santa Lucia, il giorno più corto che ci sia”) * ''San Pè u n'an voèu iun cun lè'': sgòundu na tradisioun pupuläre, chi u fä ei bägnu (a Zena 'nt'ei mä, mä a Uä 'nt'u Sctüra o 'nt'l'Üiba) prima dei vintinöve d'zügnu u cuinta d'murì xneiä (an zenaise “San Pê o ne veu un con lê”) * ''A i hö na sai ch'a beivraiva l'Ùiba an Casctè'': a i hö na sai esagerä, a i hö davài bsögnu d'baive * ''A m'soun murdü 'nt'ia laingua'': a m'soun imposctu d'sctè sittu * ''A m'lesa ia vita'': u pärla mä d'mi (an zenaise “parlâ derê a-a schénn-a”) * ''A breti'': an modu cunfüzu, a cäxiu (an zenaise, “abrétio”) * ''Uccellu de gàggia nu cantu d'amù, che cantu de ràggia'': d'chi, sccundainda u sò discprexiu, u musctra n'alegréia ciütosctu rumurusa. E u pò vurai dì ascì: se iöin ch'u duvraiva avai d'l'odiu cun ti u vé a fete l'amigu, u i a suta cäca ingännu. * ''Er bel l'è quel che piaxe'': ra bellessa a n'é na qualitä ugettiva dei cose, mä ciütosctu in valù sugettivu liä a i güscti e ai preferainse d'ognidöin * ''A buia mä'': ra situasioun a s'mette mä (an italiàn “si mette male”) * ''Meiu na cabän-na au sù cun teciu paissu, che in casctè au lubi o in ricu palässu'' (an italiàn “è meglio una capanna con tetto di paglia ma al sole che un castello o un palazzo sempre in ombra”) == Legami d'föra == * {{Çitta web|https://www.bulgnais.com/ventoesole/VS-Ovada.html|tìtolo=Ei Väintu d Tramuntaṅna e u Sù|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta web|http://www.storiadiovada.it/art028.html|tìtolo=Due poesie per un trenino…|léngoa=LIJ, IT}} == Bibliugraféia == * {{Çitta lìbbro|outô=Emilio Adriano Torrielli|tìtolo=Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni|url=https://www.accademiaurbense.it/pdf/vocabolario_ovadese_a4.pdf|ànno=1980|editô=Accademia Urbense|çitæ=Uä|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|url=https://www.archiviostorico.net/libripdf/Gajone.pdf|tìtolo=Antologia ovadese|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|https://www.archiviostorico.net/libripdf/VocieCose_ovadesi.pdf|tìtolo=Voci e cose ovadesi|léngoa=IT, LIJ}} * {{Çitta web|https://www.societadilinguisticaitaliana.net/wp-content/uploads/2023/12/002_Fiori_Atti_LV_Congresso_SLI.pdf|tìtolo=Una prospettiva multivariata sulla produzione e percezione dei confini linguistici nelle Quattro Province|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://www.jstor.org/stable/26239640|tìtolo=Il “Saggio di sapienza popolare” di Domenico Buffa|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://archive.org/details/cantipopolaride00nigrgoog|tìtolo=Canti popolari del Piemonte|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://www.accademiaurbense.it/pdf/illustri/Colombo%20Gajone%20da%20URBS_12-93.pdf|tìtolo=La poesia di Colombo Gajone: un trionfo dell'amore, dell'uva, e del paesaggio ovadese|léngoa=IT}} * {{Çitta web|https://conseggio-ligure.org/docs/zimme-003-otrazovo.pdf|tìtolo=La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo|léngoa=IT}} == Notte == <references /> {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] fyznxbyrbp2b2tpayboo01jbsb5980e Munsu 0 32110 274742 274727 2026-10-13T18:47:51Z N.Longo 12052 é 274742 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Munsu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Mons''</div> |Panorama = Mons aero.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du sèntru de Munsu</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = FRA |Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]] |Divisione amm grado 2 = Va(r)u |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]] |Divisione amm grado 3 = Draguignan |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]] |Divisione amm grado 4 = Fayence |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrick de Clarens |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = 76.63 |Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}} |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 909 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=29 dixèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-07-26}} |Aggiornamento abitanti = 2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = ''moussenqui'' <small>([[Dialettu figùn|figùn]])</small><br />''monsois'' <small>([[Lengua françéise|fr]])</small> |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map commune FR insee code 83080.png |Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 909 abitanti (au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, situàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. U paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estènde pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilòmetri quaddri, fìn a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1.712 mêtri, a simma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu. Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e, chinandu versu meridiùn, u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.<gallery mode="packed" widths="150"> Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du Fil Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A muntagna de Lachens Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge </gallery>U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, a ''[[Siagnole]]'', ch'a nasce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''<ref name=":12">{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. A ''sourça'' a resta pròpiu sutta a Munsu, a pôcu mênu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750&nbsp;m). L'ègua ch'a chìna dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ramme ch'e campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'&#8203;''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedòtti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]<ref name=":12" />. Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di câxi i sun afluènti da primma<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, cumme u ''Vallon Rouge'', ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè de ''Les Vignes'', e quellu de ''Roque Abellière'', tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. A chinà ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì "munte"<ref>{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de "munti"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}</ref>, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}</ref>. === Preisto(r)ia === I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa [[Preistöia|preisto(r)ia]], tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de dolmen e âtre furme de sepultü(r)e: fra sti lì ün di ciü cunusciüi u l'è u dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>. U gh'è e pröve ch'u funsiunesse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i tuchetti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=vul. 5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}</ref>, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du rammu, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resènti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu<ref name=":02" />. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u dolmen de Riens e de la Colle<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>. === Etè antìga === [[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Ròcca Tajâ|left]] A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedòttu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu<ref>avant prop. pg11</ref>. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta ròcca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. A l'imprinsippiu, inte stu trètu l'aquedòttu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu lì u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa dunca inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i. === Etè medievâle === Pe' Munsu paìse a primma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste lì ascì ''Fulco de Mons''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}</ref>. Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu ''castrum'' ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}</ref>. U ''castrum'' u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ìa de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva pròpiu ai cunfìn cun stu paìse lì. Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na sé(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âta dui o trèi mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni primma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]<ref name=":1" />. Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti [[figùi]], gènte lìgü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da [[Provensa|Pruvènsa]] a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]]. A fà vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de primma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta. E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fà remuntà aa crisi che de cuntru a s'è patìa inta Rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe lìgü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte e ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi ma u se pènsa che, cumme pe'i pòsti a l'in gìru, e ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>. L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pan, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]<ref name=":0" />. === Etè muderna === Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quande inte tütta a Fransa e l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti. Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in ànnu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpindu stu travaju in genere pe' quattru ànni<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}</ref>. Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'e se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì. Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|outô=Pays de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2026-07-18}}</ref>. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu<ref name=":0" />. A partì dai 15 de nuvèmbre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu<ref name=":3" />. Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu'ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixèmbre du [[1591]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presènta turna a pèste, cu'ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> === Etè cuntempuranea === Avanti da [[Rivoluçion françeize|Revulusiùn fransese]], au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu, inte quellu mumèntu, a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}</ref> A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capélla di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A riferì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi. Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte e se truvessen inte 'na situasiùn meschìna, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu lì u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fassili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}</ref> U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a buna, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}</ref> A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}</ref> L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insemme a [[Seillans]] e a [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunca a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietè e i diritti in sci gumbi.<ref name=":0" /> Intu mèntre da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda guèra mundiâle]], cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau [[1940]] l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.<ref>{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Munsu}} === Cugnummi ch'u gh'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''<ref>{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&departmentId=83&departmentName=Var&cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}</ref>''.'' === Persune lighèi cun Munsu === * [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]<ref>{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''<ref>{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]]. <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu Mons Chap Mairie 8.JPG|A capélla de San Bastiàn o di Gianchi Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capélla de San Ròccu Mons Chap Riens.jpg|Capélla de San Pe(r)u de Riens St-Marcellin Chap.jpg|Capélla de San Marcelìn Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard </gallery> * [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntà au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Intu fundu de gêxa, de furma reunda, u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina crûxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi<ref>{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma ina gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[dipartimèntu du Va(r)u]]<ref>{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>: a ''Vénus'', "Vene(r)e", du [[1488]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, e a ''Musane'' du [[1535]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Bastiàn (Munsu)|Capélla de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capélla a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capélla, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a bande(r)etta, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, inta capélla u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]], p'ina parte, a l'è stèta duve(r)â cumme municìpiu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla da Madònna da Pietè (Munsu)|Capélla da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa crûxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u "''Galinette''". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se ghe tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capélla lì e a gêxa du paìse<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Ròccu (Munsu)|Capélla de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de qua(r)antêna in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, u dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Pe(r)u (Munsu)|Capélla de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814&nbsp;m in sciu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i distante da 'n [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne tütti i ànni, de zügnu<ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Marcelìn (Munsu)|Capélla de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capélla inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu<ref>{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de Santa Ruselìna (Munsu)|Capélla de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a serviva da capélla privâ<ref>{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha lasciàu u titulu de paruchiâle aa primma gêxa ch'a l'è stèta fabricâ intu scitu de quella d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. === Architetü(r)e sivìli === ;Rexidènse <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon'' Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu </gallery> * [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900&nbsp;m<sup>2</sup>. A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a crûxe de Malta<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna<ref name="Châteaux Var">{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfinan i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], dìtu turna de Bourrigaille<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme <bdi>''Les Ferrages d'Esclapon''</bdi><bdi>, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.</bdi> * Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />. * Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme u castéllu du cumün, u se tröva in scia punta de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da 'n megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugetti e de travai<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. ;Âtru <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan'' Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole'' </gallery> * [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42&nbsp;km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta "Ròcca Tajâ" (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20&nbsp;m<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|b]]<nowiki/>èi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''. * Funtâna "''la plus louancho fouan''": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]<ref name="Fontaines et lavoirs">{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu. * Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Fontaines et lavoirs" />, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''. * I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega<ref>{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye </gallery> * [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660&nbsp;m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]]. === Sciti archeulogichi === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens'' Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye'' Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée'' Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle'' Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros'' Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton'' Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin'' Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches'' </gallery> * ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i segni de in'âtra ucupasiùn aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], ch'u se tröva a 'n chilòmetru a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i distante daa capélla de San Pe(r)u e daa regiùn de ''Riens'', ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da 'na gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}</ref>. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti stò(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}</ref>. * ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20&nbsp;m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5&nbsp;m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50&nbsp;m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60&nbsp;m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11&nbsp;m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80&nbsp;m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da 'na ciappa missa in tèra<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10&nbsp;m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa primma Etè du Rammu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5&nbsp;m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70&nbsp;m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref> e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia. === Natü(r)a === * [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutetta ch'a cröve ina regiùn 42,96&nbsp;chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}</ref>. == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn<ref>{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. ;Scö(r)e A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. === Dialettu ''moussencou'' === {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}</ref>. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. === Müsei === * Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. * Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. == Ecunumìa == [[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']] {{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvènsa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835<ref name="Garcin" />|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}} L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive<ref name="Garcin">{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}</ref>. Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}</ref> == Fèste e fe(r)e == Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}</ref>. == Sport == Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273&nbsp;m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15&nbsp;m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scindichi de Munsu === [[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugettu nasiunâle dìtu "''Villages Roumains''", u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capélla da San Pe(r)u (Munsu)|capélla da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&task=search&id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina sé(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì<ref name=":2">{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}</ref>. Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''. U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu<ref name=":2" />. === Traspòrtu pübbricu === A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'ha piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref> e a 8334<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil & Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] tfcg7956ldvupt2ldn0930o9c3eaksa Gexe de Camuggi 0 32661 274739 274205 2026-10-13T18:23:30Z N.Longo 12052 wl 274739 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} U teritoiu du cumüne de [[Camuggi]] u l'é tüttu cumpreizu in te l'[[arcidiocexi de Zena]], duve u se tröva aa sö estremitè de levante, in sciu cunfin cu'a [[diocexi de Ciavai]]. Parte du vicariou de Reccu-Ausci-Camuggi, au [[2026]] u l'é spartiu in te trè parocchie du centru de Camuggi, d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] (che üna votta l'ean destachè) e quella de [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]]. == Baxilica de l'Assunta, Camuggi == [[Immaggine:Basilica di Santa Maria Assunta sull'Isola (Camogli) - facciata 2 2023-04-14.jpg|miniatura|Vista da baxilica]] A baxilica de l'Assunta, ch'a remunta au [[XII secolo|seculu XII]], a se tröva in sce l'antiga Izua de Camuggi. U se ghe pö arivà a partì da Ciassa Culumbu pe mezu da gran scainà de marmu o pe quella, ciü streita, de Via Isola. A baxilica, ch'a g'ha davanti ün lastregu a risö, a se prezenta cun trè navè de güstu baroccu, cun marmi, finimenti d'ou e lampadai de cristallu<ref>{{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/it/basilica-santa-maria-assunta-camogli|tìtolo=La Basilica|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://basilicasantamariaassuntacamogli.weebly.com/|tìtolo=Basilica Santa Maria Assunta Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Nasciüa prubabilmente cumme capella au servissiu du [[castellu du Dragun]] e foscia cu'a funsiun de ceive fin dau [[V secolo|V seculu]], de següu a l'aiva ün sö arsipreve in tu [[1158]] e u titulu de Santa Maia in tu [[1192]]. Cu'u svilüppu du liberu Cumüne de Camuggi, in tu [[1235]] a l'é indicà cumme ceive e gexa culegià, sciben ch'a l'agge pigiou e sö furme d'ancö sulu che in tu [[XVII secolo|Seisentu]]. A ogni moddu, di gran travaggi sun steti ancun cumisciunè grassie ae sustanse di capitagni de Camuggi, cu'a gexa ch'a l'é steta cuscì alargà, cumme cu'a custrusiun di purtè laterali, ciü arrichia de decurasiuin d'ou, statue, lampadai e atri urnamenti. Cuscì, in tu [[1826]], a gexa de l'Assunta a l'é steta tütta parà a festa pe'a sö cunsacrasiun da parte de l'[[Luigi Lambruschini|arsivescu Lambruschini]], mentre in tu [[1847]] a l'é steta vixità da l'[[Placido Maria Tadini|arsivescu Tadini]]. In tu [[1980]] u gh'é stetu i ürtimi grandi interventi pe arangià a gexa che, in tu [[1988]], a l'é steta isà au titulu de baxilica<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20050415230433/http://www.diocesi.genova.it/documenti.php?idd=203&parrocchia=16|tìtolo=Vicariati e parrocchie: S. Maria Assunta|outô=Arcidiocexi de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/27890/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Assunta|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A statua da Madonna du [[Pellegro Olivari]], travaggiu du [[XVIII secolo|Settesentu]] cunservou chi, a l'é steta arangià ancun in tu [[2025]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/09/camogli-larcivescovo-tasca-benedice-la-statua-lignea-restaurata-della-madonna/|tìtolo=Camogli: l'arcivescovo Tasca benedice la statua lignea restaurata della Madonna|dæta=9 dixembre 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. In ta gexa u gh'é cunservou e relique de [[San Prospu de Tarragona|San Prospu]] e de [[San Furtünou]], ciü e statue da prucesciun de sti duì santi. In te l'ucaxun de feste patrunali, quande e casce di santi sun purtè in prucesciun, u gh'é a tradisiun de Camuggi de daghe l'asbriu sciü pe'a scainà da gexa. De ciü, au fundu da navà de drita, u se tröva ancun a gran statua de marmu da Madonna du Ruzaiu. Impurtante a l'é ascì l'inisiativa du "Prezepiu de l'Izua", che dau [[2019]] u l'ha repigiou a tradisiun di [[Anni 1980|anni Otanta]] de inandià ün prezepiu in te di fundi da vixin aa gexa. Stu prezepiu, fetu da l'asuciasiun "''Amici del Presepe''", u mette in mustra tütti i anni de viste diferenti du centru de Camuggi, pinn-e de detaggi e de muvimenti. Tütte e uferte cügeite cu'u prezepiu sun dete a di prugetti suciali pe'a sitè<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://welcomecamogli.it/it/notizie/3530/camogli-riviera-ligure-di-levante-il-presepe-piu-bello|tìtolo=Camogli, Riviera ligure di levante, il presepe più bello|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.amezena.net/racconti/il-presepe-dellisola/|tìtolo=Il Presepe dell'Isola|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Otoiu de San Prospu e de Santa Cataina, Camuggi == [[Immaggine:Camogli-oratorio santi Prospero e Caterina-laterale1.jpg|sinistra|miniatura|L'otoiu dau fiancu cu'a sö intrà]] L'otoiu de San Prospu e de Santa Cataina u l'é avansou in sce ün ciasà ch'u se tröva aa meitè da Via de d'Atu (''Via della Repubblica''). Fabricou ch'u l'ea ancun de föa du paize, in tu [[1850]] u l'é finiu in tu mezu da fia de palassi, pe restà ciü atu che a via cun üna gran terassa in sciu davanti. In te l'otoiu u se ghe pö intrà pe mezu d'ün purtà in ta sö miagia drita, ch'u g'ha in simma üna pitüa cu'u Segnù in Cruxe. A vegia intrà, pe cuntra, a g'ha in simma ün medagiun du Cristu Resüscitou, ch'u l'é stetu truvou in mà in tu [[1932]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2656_Camogli_Oratorio_San_Prospero_Santa_Caterina_terrazza.htm|tìtolo=2656. ORATORIO|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. L'otoiu u l'é stetu fabricou in tu [[XIV secolo|Trexentu]] cumme sede da cungrega di Disciplinè, pe ese poi alargou in tu [[1420]], in tu [[1655]] e in tu [[XVIII secolo|Settesentu]], mentre ai tempi di franseixi u l'ea vegnüu a sede du münicipiu, du tribünà e da scöa pübblica<ref name=":0" />. De drentu u se ghe pö truvà de decurasiuin barocche e ün artà de marmi de tanti culuri, ch'u g'ha in simma üna statua da Madonna. Poi u se pö ancun vedde ün cruxifissu de legnu "taumatürgu" du [[XV secolo|Quattrusentu]] e di quaddri de scöa ligüre du [[XVIII secolo|Settesentu]]. L'organu u l'é du [[1700]] e, da vixin a l'intrà, u gh'é cunservou duì cristi da prucesciun. E pitüe in sciu sufitu, di ürtimi decenni du [[XVIII secolo|Settesentu]], sun du pitù [[Giuseppe Paganelli]], ch'u ne vegniva dae parte de [[Bèrgamo|Bergamu]] ma ch'u l'ha travagiou a [[Zena]]. Fra ste pitüe, u se pö truvà üna raprezentasiun interesante da pratica du "Barchezzu", a tradisiun de burdezà a costa aa fin da stè, sünandu da müxica e faxendu merenda in barca<ref name=":0" />. == Santuaiu da Madonna du Buschettu, Camuggi == [[Immaggine:Camogli-santuario del Boschetto1.jpg|miniatura|U santuaiu du Buschettu]] {{Véddi ascì|U Buschettu (Camuggi)#Santuaiu da Madonna du Buschettu|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} A strutüa du santuaiu a se prezenta spartia in te trè navè, cun decurasiuin d'arte barocca tipica du [[XVII secolo|Seisentu]] e de vorte afreschè che mustran a scena de l'aparisiun da Madonna. In sce l'intrà da gexa, ch'a se svilüppa cu'üna bella architetüa, gh'é ün urmu antigu e se tröva ascì duì veddri che permettan de vedde i resti da primma capeletta, ligà a l'aparisiun da Madonna<ref name=":3" />. De prexu, gh'é üna statua de legnu da Madonna Adulurà, scurpia in tu [[1676]] da [[Agostino De Negri]]. A rafigüasiun da Madonna cu'u Bambin, quella duve s'ea fermou l'Angela Schiaffino, a l'é prubabilmente ün travaggiu du pitù [[Teramo Piaggio]], de [[Zoaggi|Zuagi]], ch'u l'é stetu ün alievu da scöa de [[Antonio Semino]]. Aa giurnà d'ancö, sta pitüa a l'é missa in simma a l'artà prinsipà, duve a pö ese cuverta cu'ün vegiu scistema pe mezu de üna veia. Pe'i trexentu anni da l'aparisiun da Madonna, ai 30 d'agustu du [[1818]], u l'é stetu cuncessu l'incurunasiun da pitüa miraculuza da [[Pàppa Pîo VII|pappa Piu VII]], cun decretu du 12 d'agustu du [[1817]]<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|pp. 146-147}}</ref><ref name=":4" />. A Madonna du Buschettu a l'é cuscì vegnüa de gran cuntu pe'i camugin de tütte e frasiuin e, ai 27 de marsu du [[1955]], a l'é steta pruclamà dau [[Pàppa Pîo XII|Pappa Piu XII]] cumme a patrunn-a da Sitè de Camuggi, e dunca l'é stetu sernüu a ricurensa da Madonna du Buschettu cumme giurnu de festa pe tüttu u Cumüne, pe'u sö prestigiu e pe'a sö puzisiun, in tu mezu de sö frasiuin<ref name=":1" />. == Otoiu da Madonna Adulurà, Camuggi == [[Immaggine:Boschetto (Camogli)-oratorio ns addolorata-complesso (2008).jpg|sinistra|miniatura|Vista de l'otoiu du Buschettu]] {{Véddi ascì|U Buschettu (Camuggi)#Otoiu da Madonna Adulurà du Buschettu|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} Da fiancu a l'intrà du santuaiu se tröva ün otoiu, cu'a cungrega ch'a l'é steta fundà cu'üna bulla du [[Pàppa Urbàn VIII|Pappa Ürban VIII]] in tu [[1635]]. Prupietaia de aredamenti sacri e de cristi, vixin a l'otoiu u gh'é cunservou di ögetti antighi ch'ean döviè pe'e elesiuin du priù da cungrega (üna serie de balette gianche e neigre e ün arneize daa furma ch'a ricorda üna specie de megafunu, duve gh'ea missu e balette) e i fiuri vutivi de stoffa du [[XX secolo|Növesentu]], de üna serta impurtansa. Tradisiun ben ben antiga a l'é quella du prezepiu cun de figüe du [[XVIII secolo|Settesentu]], che a Cungrega de l'Adulurà a cunserva<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/08/25/camogli-loratorio-del-boschetto-e-chiesa-giubilare-con-bolla-papale/|tìtolo=Camogli: l'Oratorio del Boschetto è "Chiesa giubilare" con bolla papale|dæta=25 de agustu du 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. In te l'ucaxun di 390 anni da Cungrega, tra i primmi atti du [[Pàppa Lión XIV|Pappa Liun XIV]] doppu da sö elesiun, l'otoiu u l'é stetu pruclamou pe trei giurni cumme "Gexa du Giübileu", cu'a sö intrà ch'a l'ea üna "Porta Santa"<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/08/25/camogli-loratorio-del-boschetto-e-chiesa-giubilare-con-bolla-papale/|tìtolo=Camogli: l'Oratorio del Boschetto è "Chiesa giubilare" con bolla papale|dæta=25 de agustu du 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. == Munasteru de San Prospu, Camuggi == [[Immaggine:Camogli-monastero san prospero.jpg|miniatura|U munasteru miou d'in L'Izua]] {{Véddi ascì|San Prospu (Camuggi)|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} U munasteru de San Prospu, fundou in tu [[1880]], u l'é de prupietè di [[Fratti Benedetin du Munte Oliveto|fratti Benedetin ''del Monte Oliveto'']] che, cun de sustanse di capitagni de [[Camuggi]], l'han fetu ingrandì ancun in ti [[Anni 1930|anni Trenta du Növesentu]]. U sö fundatù, l'abate Scciafin, u l'ha guvernou u cumplessu finn-a in tu [[1887]], quande u l'é mortu, e u l'é stetu interou in tu grande munümentu de marmu missu a l'intrà da gexa, in scia drita. In sce müage du munasteru u se tröva de opere d'arte e de pitüe che mustran i feti da vitta de [[San Prospu de Tarragona|San Prospu]] e du Beatu [[Bernardo Tolomei]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/6/back/chiesa|tìtolo=Comunità religiose. Chiesa: Monastero di San Prospero|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://rete.comuni-italiani.it/wiki/Camogli/Edifici_Religiosi/Chiesa_e_Monastero_di_San_Prospero|tìtolo=Camogli/Edifici Religiosi/Chiesa e Monastero di San Prospero|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref>. == Gexa de San Miché Arcangiou, A Rüa == [[Immaggine:Chiesa di San Michele Arcangelo (Ruta, Camogli) - facciata 2019-09-26.jpg|miniatura|A gexa de San Miché Arcangiou aa Rüa|sinistra]] A gexa de San Miché Arcangiou, costruia in tu [[1627]] e dunca vegnüa a sede da parocchia d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], a g'ha üna facià spartia da de finte culonne in stile curinsiu, surmuntè da ün fruntun a triangulu cun drentu ün barcun daa furma a mezu serciu. De drentu a l'é a üna navà sula, cun de capelle che se arvan in te miage e, au fundu, ün'abside daa cianta ariundà. Ai tempi de guere napuleoniche, in tu meize de frevà du [[1800]], de trüppe franseixi cumandè dau generale [[Andrîa Masêna|Andrea Massena]] han ocüpou a gexa, dandughe fögu. Finia in ruvinn-a, a gexa a l'é steta dövià cumme fenea e stalla fin a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesentu]], quand'u l'é stetu cumisciunou i travaggi pe rangiala. St'interventu, vusciüu da l'arsipreve Francesco Gazzolo, u l'é stetu prugetou dai architetti [[Marco Aurelio Crotta|Marco Crotta]] e [[Alfredo d'Andrade]], cu'i travaggi che sun fini in tu [[1906]]. Tra e opere d'arte cunservè in ta gexa u se pö ricurdà pe prexu a statua de San Miché Arcangiou cuegou, opera anonima du [[1742]] ch'a g'ha ascì a funsiun de cuntenitù pe'e reliquie<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/27888/|tìtolo=Chiesa di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Otoiu da Santiscima Nunsià, A Rüa == [[Immaggine:Oratorio della Santissima Annunziata (Ruta, Camogli) - lato sud-ovest 2019-09-26.jpg|miniatura|L'otoiu da Rüa]] Pocu distante daa parocchia, l'otoiu u l'é stetu fabricou au meximu tempu da di artigen du postu. A cungrega da Nunsià a g'ha u cristu mou ciü pezante de tütta a Ligüria, u cuscì ditu “Cristu de Mignanegu”, e pe'u restu a l'inandia in tu tempu de l'Aventu in prezepiu cun de bestie vive. A prezensa de ste bestie, ciü che ese ün reciammu a l'imagine du prezepiu, a l'é ün ricordu da vitta de campagna de üna votta in te sti sciti, cu'i arneixi e i mesté antighi ch‘ean carateristici de ste cumünitè<ref name=":3" />. == Gexa du Sacru Cö, A Rüa == [[Immaggine:Chiesa Millenaria (Ruta, Camogli) - abside e lato sud 1 2023-04-21.jpg|miniatura|A Gexa Vegia da Rüa, dita a ''Millenaria''|sinistra]] A cuscì dita "gexa Vegia" a l'é steta a primma parocchia titulare d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]]. St'antiga custrusiun a g'ha üna strutüa du [[XIII secolo|Duxentu]], ma u se credde che chi ghe fuise üna cumünitè finn-a dai tempi di [[Longobàrdi|Lungubardi]], du [[VII secolo|VII]]-[[VIII secolo|VIII seculu]]. A partì dau [[XII secolo|seculu XII]] stu scitu u l'é stetu ascì ün centru pe l'ascistensa di povei e di pelegrin e, fin'au [[1627]], u l'é stetu ascì a sula gexa du paize. Aa giurnà d'ancö a l'é megiu cunusciüa cu'u numme de "Gexa ''Millenaria''". A gexa cumme ch'a se pö vedde a s'é cunservà grassie a di interventi pe rangiala, doppu troppu tempu ch'a l'é steta in abandun e doppu che e trüppe franseixi du generale [[Andrîa Masêna|Massena]] gh'aivan detu fögu<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33367/|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore (Millenaria di Ruta)|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/chiesa-millenaria-romanica-di-ruta|tìtolo=Chiesa millenaria romanica di Ruta|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Nasciüa cumme gexa a üna navà sula, daa cianta a trapessiu e abside de pria au fundu, du [[XV secolo|Quattrusentu]] a l'ha pigiou e sö furme d'ancö cu'a custrusiun de üna segunda navà, arembà aa prima d'in scia sinistra e daa cianta ciü o menu a retangulu. Au fundu da navà de sinistra u se tröva u campanin, fetu doppu de l'abside, che in simma u g'ha üna punta azunta cu'u restauru feta daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa ai Munümenti]] du [[1950]] pe daghe üna furma ciü slancià. In tu [[1905]], tempu de ün atru interventu aa gexa, u gh'é stetu tiou sciü da arente a sagrestia, missa in sciu fiancu da gexa versu u mà. Cun sti travaggi u l'é stetu però caciou a l'aia e prie de tumbe antighe e ascì üna cazetta ch'a gh'ea da fiancu da gexa, forse ün uspissiu pe'i pelegrin o üna canonica<ref name=":4" /><ref name=":5" />. Au de föa da gexa u se tröva ün'opera du [[2019]] de l'E. Pasqualoni intitulà ''La porta stretta'', furmà da ün spegiu rifletente missu da vixin a üna porta antiga, ch'a l'é steta müà. == Gexa de San Roccu, San Roccu == [[Immaggine:Camogli-chiesa san rocco1.JPG|miniatura|A gexa de San Roccu]] Missa a 200 metri in sciu livellu du mà, cu'a sö ciassa a l'é u centru du paize de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], che de lì u se deramma lungu Via Molfino e da duve u se pö mià u [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. A capella de San Roccu, feta au postu de ün'atra du [[1440]], a l'é steta ricustruia e ingrandia in tu [[1863]] grassie ae sustanse di armatui du postu, cun üna facià neuclascica e ün campanin prugetè da l'architettu Rovelli. De drentu a cunserva u vegiu organu du [[1810]] e ün grande artà de marmu fetu dau [[Domenico Parodi]] e u [[Francesco Bigi]] du [[XVIII secolo|Settesentu]] (segundu di atri scriti, u saieiva pe cuntra ün travaggiu du scultù [[Bernardo Schiaffino]], de Camuggi). L'artà u l'é surmuntou daa raprezentasiun du Ruzaiu, ancun a 15 misteri scicumme ch'u l'é de primma da pruclamasiun di Misteri da Lüxe, e dau quaddru da Madonna da Salüte, opera du [[Carlo Dolci]]. De ciü, in te l'artà de sinistra u se tröva a statua de San Roccu ch'u g'ha ün can picin fra i sö pé, mentre föa da gexa, in scia sö sinistra, u gh'é a statua da "Fedeltè du Can". Ai 16 d'agustu, ricurensa de San Roccu, lì u se ghe tegne tütti i anni u "Premmiu Internasiunale da Fedeltè du Can". In scia drita da gexa parte Via Galletti, duve u se tröva a serie de stasiuin da Via Cruci, fete de ceramica in tu [[1955]] dau [[Francesco Dal Pozzo]] e cu'e figüe pitüè in simma<ref>{{Çitta web|url=https://www.avtsanrocco.org/il-borgo|tìtolo=Il Borgo|outô=AVT San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Gexa de San Nichiozu, San Roccu == [[Immaggine:Camogli - chiesa di San Nicolò di Capodimonte.jpg|miniatura|A gexa de San Nichiozu|sinistra]] A gexa de San Nichiozu, dita de ''Capodimonte'', a se tröva in sciu senté ch'u liga [[A Fuxe (Camuggi)|A Fuxe]] cun [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] e a g'ha de urigine ben ben antighe. Feta au postu de üna primma capella dedicà a [[San Rœummo de Zena|San Römmu]], ch'a l'ea du [[345]], sta gexa a l'é steta fabricà versu u [[1141]], cu'i canonici de [[San Rüffu de Avignun]] che n'han pigiou a prupietè in tu [[1172]]. Cu'i atacchi di piratti saraceni stu scitu u l'é stetu abandunou ciü votte, finn-a a quande, in tu [[XV secolo|Quattrusentu]], u gh'é andetu a stà de famigge du postu, mentre a gexa a l'é steta dövià dai pescuei cumme magazin pe'i sö atressi. A Lezze Rattazzi du [[1855]] a l'ha però vietou l'üzu du cumplessu pe'e funsiuin de gexa, scicumme che sta lezze a l'aiva supressu e asuciasiuin religiuze e cumandou u sequestru di beni da Gexa. In tu [[1864]] a custrusiun a l'é steta vendüa a l'incantu dau Demaniu du regnu cumme "Villa de San Nichiozu in Camuggi", pe pasà cuscì au capitagniu Cav. Andrea Bozzo. U Bozzo, ch'u l'ha acatà a sö speize, u l'ha dunca fetu arangià a gexa, pe dala inderé aa cumünitè in tu [[1870]]. U vegiu munasteru, missu da fiancu da gexa, u l'é stetu pe cuntra spartiu in te de caze pe'i pescuei. Dau [[1910]] a gexa a l'é ricunusciüa cumme munümentu nasiunale e in ti [[Anni 1920|anni '20 du Növesentu]] a l'é steta interesà da di interventi impurtanti, che han cunservou a strutüa uriginale<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2782_San_Nicol%C3%B2_di_Capodimonte_Punta_Chiappa.htm|tìtolo=2782. SAN NICOLO' DI CAPODIMONTE|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33366/|tìtolo=Chiesa di San Nicolò di Capodimonte|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A gexa a l'é afiancà da due turi, cun üna ch'a l'é steta inglubà in te miage de custrusiuin vixinn-e. U purtà, incavou in tu frunte da gexa, u g'ha de culonne finn-e de marmu e in simma üna lünetta cun di resti de pitüe. Au fundu da custrusiun, l'abside a l'é decurà cun di archetti. In scia facià u se tröva ün gran ruzun, mentre in sce miage u se pö vedde i resti de pitüe e ascì ün grafitu du [[XV secolo|Quattrusentu]]. Stu grafitu u rafigüa üna Madonna cu'u Bambin missa in sciu castellu de puppa d'üna caracca, in tu mezu de unde, cun di mainè tütti zü che pregan, sugettu ch'u l'é stetu repigiou dau pitù [[Francesco Dal Pozzo]] pe l'icunn-a du muzaicu de [[Punta Ciappa]]. Drentu aa gexa, in ta capella de sinistra, u se tröva a tumba du Cav. Bozzo e di sö parenti, cumpreizu u sö figgiu, u preve Giacomo Bozzo. In ta gexa u gh'é ascì ün organu "purtativu" baroccu, döviou üna votta in te prucesciuin<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Abasia de San Fertuzu, San Fertuzu == [[Immaggine:San Fruttuso Beach 1.jpg|miniatura|Vista de l'abasia de San Fertuzu]] {{Véddi ascì|San Fertuzu (Camuggi)|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} L'abasia de San Fertuzu a remunta ai [[X secolo|seculi X]]-[[XI secolo|XI]], levou a parte ch'a se affaccia in sciu mà, ch'a l'é du [[XIII secolo|seculu XIII]] e a mustra dui urdini de barcuin a trifora, che se sümeggian a quelli che se veddan in ti palassi de famiggie de ben de Zena. U chiostru de l'abasia u l'é stetu tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]] e doppu u l'é stetu cangiou in sce vuentè du Dria Doia, ancö u l'ha ben duì urdini de archè. A parte de sutta, invece, a l'é steta adövià cumme sepurtu daa famiggia Doia morti tra u [[1275]] e u [[1305]], surmuntè da di archi a punta cu'a decurasiun a bande gianche e neigre, tipiche de l'arte ligüre. In ciü se vedde atri dui sepurti e ün antigu sarcofagu rumanu.<ref>{{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/abbazia-di-san-fruttuoso|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> A ture duv'u gh'é u campanìn, a remunta tostu au [[X secolo|seculu X]], feta segundu u güstu bizantin, in origine a l'ea quexi riunda, pöi cangiou metendughe in simma üna ture a otagunu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=29330|tìtolo=Abbazia di San Fruttuoso. Scheda Luogo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> Da tegnì ben a mente a pala d'artà ch'a mustra u vescuvu Fertuzu tra i diacuni Augurio ed Eulogio e San Cuumbàn d'Irlanda, cunservà in ta gexa e feta da Giuseppe Palmieri in tu [[XVIII secolo|seculu XVIII]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.pittoriliguri.info/pittori-liguri/pittori-liguri-600-700/palmieri-giuseppe/|tìtolo=PALMIERI GIUSEPPE|léngoa=IT|vìxita=2026-05-08}}</ref> In te l'abasia se cunservan e reliquie di martiri de Taragunn-a du [[II secolo|II seculu d.C.]] == Icunn-e, capelle e muzaici == <gallery widths="180" heights="150" mode="packed"> Camogli-cappella nuova di sant'anna-facciata1.jpg|A capella de Sant'Anna Camogli - edicola della Madonna del Buon Viaggio.jpg|A Madonna du Bun Viagiu Camogli - edicola della Madonna delle Grazie.jpg|A Madonna di Gotti, in tu Caruggin Camogli - altare di Punta Chiappa.jpg|L'artà da Stella Maris a [[Punta Ciappa]] </gallery> In tu teritoiu de Camuggi u gh'é benben de strutüe vutive, che sun u simbulu da fede di pescuei e de famigge de cuntu da sitè. Sutt'aa parocchia de l'Assunta se trövan ascì due capelle, cunsacrè in tu [[1826]], che sun a capella de Sant'Anna e quella de San Giacumu. A capella de Sant'Anna a l'é di primmi du [[XVII secolo|Seisentu]] e a se tröva a l'imprinsippiu da Via Rumann-a, in ta lucalitè de [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]], dund'a l'é steta fabricà pe vuluntè du Pasquale Cichero. Nasciüa cumme sosta pe'i pelegrin e, a l'imprinsippiu, dedicà a Sant'Andrea, in tu [[XVII secolo|Settesentu]] a l'ha pigiou u titulu de Sant'Anna ma, in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]], a l'é finia in abandun. In scia fin, a l'é steta rangià in ti [[Anni 1920|anni Vinti du Növesentu]] e, turna, in ti [[Anni 1970|anni Setanta]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33361/|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A capella de San Giacumu, mensünà cumme "gexa de campagna", a se tröva in ta regiun de [[San Giacumu (Camuggi)|Caze Russe]], duv'a l'é steta fabricà in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] au postu de üna capella, prubabilmente, du [[XVII secolo|Seisentu]]. Drentu, in simma a l'artà, u gh'é ün quaddru de l'Ascensiun cu'i santi Giacumu, Giaxu e Martin. Au tempu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]], l'arsipreve de [[Recco|Reccu]] u l'ha risevüu u permissu de racögge in ta capella tante gente du sö paize, ch'u l'aiva patiu di pezanti bumbardamenti<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/9/back/chiesa|tìtolo=Comunità religiose. Chiesa: Cappella di San Giacomo|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. In ta devusiun di camugin u l'é ben impurtante e due icunn-e de Maria che se trövan in tu [[Purtixö de Camuggi|purtixö]]: ünn-a a l'é quella da Madonna du Bun Viagiu, ch'a svetta in sciu purtixö a prutesiun di pescuei e di naveganti. L'atra, tegnüa in gran cuntu, a l'é a Madonna de Grassie de Via Tommaso Racca, in tu Caruggin, (dita a Madonna di Gotti) e ch'a l'ha intitulou ascì üna festa ben cunusciüa, tantu tra i camugin che tra i furesti. Sta ricurensa, ch'a düa duì giurni, a l'é visciüa tantu cumme tradisiun du postu che cumme festa de gexa e ascì du mangià tipicu, cun tantu de bevüe. A [[Punta Ciappa]], fra u ventu e e unde, u se tröva l'artà da Stella Maris, cu'u muzaicu fetu dau [[Francesco Dal Pozzo]] che, inspirou da l'incixun in ta gexa de San Nichiozu, u mustra a Madonna cu'u Bambin in scia puppa d'üna caracca fra e unde, cun in ciù di mainè che pregan. Impurtante u l'é ascì u muzaicu de San Fertuzu, missu in scia banchina du purtixö de [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]]. Üna copia de stu muzaicu, in tu 2025, a l'é steta regalà dau sciù Paolo Terrile, prescidente du cunseggiu cumünale delegou aa cultüa, a l'arsivescu de [[Tarragona]] a l'ucaxun du pelegrinaggiu "in sce urme de [[San Prospu de Taragunn-a|San Prospu]] e [[San Fertoso de Tæragoña|San Fertuzu]]"<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/01/07/camogli-aldo-cazzullo-apre-un-gennaio-ricco-di-iniziative/|tìtolo=Camogli: Aldo Cazzullo apre un gennaio ricco di iniziative|outô=Consuelo Pallavicini|dæta=7 zenà 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Cristi e prezeppi == [[Immaggine:Camogli - santuario di Nostra Signora del Boschetto, crocifissi processionali.jpg|miniatura|Di Cristi in prucesciun au Buschettu]] A [[Camuggi]] u gh'é ün'impurtante tradisiun pe'i prezeppi. Ciü che quelli, mensünè de d'atu, in ta baxilica e a[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], u ghe n'é ün du [[XVIII secolo|Settesentu]] aa Madonna du Buschettu, quelli de l'Abasia de San Fertuzu e ancun u prezepiu fetu lungu u senté du Munte de Portufin, tra A Vetta de Portufin e e Prie Streite<ref name=":3" />. Poi, a Camuggi u gh'é benben de Cristi da prucesciun, opere d'arte de gran prexu cunservè in te gexe e in ti otoi de Camuggi, che acumpagnan da seculi e ricurense de gexa du paize. Sta tradisiun a l'é ligà aa pratica de tipiche cungreghe da Ligüria, e [[Cazàsse|Cazasse]], cu'i sö cristezanti vestii cu'a cappa e u mantelinn-a<ref group="n.">E trè cungreghe de l'otoiu da Rüa, de l'otoiu de San Prospu e de Santa Cataina e de l'otoiu du Buschettu pe culuri portan, rispetivamente, u giancu, u neigru e u neigru.</ref>, ciü u croccu pe'i purtuei di Cristi. Fra e atre ricurense, a sciurtia ciü impurtante a l'é feta aa Rüa pe'a festa du sö santu patrun, [[San Gioâne Batista|San Giuan u Battista]]. In te st'ucaxun u sciorte u grande cristu mou ditu "de Mignanegu" du [[1968]] che, cu'i sö 183 chilli, u l'é u ciü pezante de tütta a [[Liguria|Ligüria]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.quienonsolo.it/Notizia/Index/136|tìtolo=Il crocifisso di Mignanego più pesante della Liguria|dæta=5 zenà 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. In tu teritoiu du cumüne, in tu detaggiu, u l'é cunservou quattru Cristi aa Rüa, duì inte l'otoiu de San Prospu e Santa Cataina e atri duì in tu santuaiu da Madonna du Buschettu, che sun da cungrega da Madonna Adulurà. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Atri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa|tìtolo=Comunità religiose: Chiese|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/UI/page.jsp?action=ricerca%2Frisultati&dominio=2&ambito=CEIA&comune=CAMOGLI|tìtolo=Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}} [[Categorîa:Camuggi]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria|Camuggi]] 5f4m70svqxxry0jxm83q83t8542dhwc San Prospu (Camuggi) 0 32729 274738 271630 2026-10-13T18:22:26Z N.Longo 12052 wl 274738 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = San Prospu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''San Prospero''</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]] |Panorama = Camogli-IMG 1428.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">U centru de Camuggi cun, in simma, San Prospu</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 78 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}} |Aggiornamento abitanti = 1971 |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''San Prospu''' (''San Prospero'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]], dita ascì ''Via Romana'') a l'é üna lucalitè de [[Camuggi]], ricunusciüa in tu statütu du cumüne<ref>{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-ge-camogli.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref>. == Geugrafia == San Prospu u se tröva de d'atu du centru de Camuggi, in sce rive du [[Munte d'Ezui]]. U se spande in zü au munasteru de San Prospu, ch'u g'ha detu u numme, e u l'é cunusciüu ascì cumme a regiun da Via Rumann-a, dau numme da vegia stradda ch'a ghe passa. In ta lucalitè de San Prospu u gh'é cumpreizu ciü sciti e a l'é traversà dau Rian Zorzu, ch'u scure sübitu a levante du munasteru. A lucalitè de San Prospu a cunfinn-a versu munte cun quella de [[San Giacumu (Camuggi)|Caze Russe]], ch'a se tröva au livellu de l'[[Stràdda statâle 1 Vîa Aurelia|Aurelia]], mentre a levante a se spande versu e estremitè d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e d[[U Buschettu (Camuggi)|u Buschettu]]. A meridiun u se tröva tüttu u centru de Camuggi mentre versu punente, au de là da ''Salita di San Prospero'', u gh'é a burgà de [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]]. == Storia == [[Immaggine:Camogli-monastero san prospero-targa fondatore monastero.jpg|sinistra|miniatura|A targa in tu ciasà du munasteru, dedicou au sö fundatù]] A regiun a munte du centru storicu de [[Camuggi]], pe'a sö parte ciü versu [[Recco|Reccu]], a l'ea ben frequentà du [[XVII secolo|Seisentu]] e, da ancun de primma, a l'ea traversà daa cuscì dita Via Rumann-a. A via antiga, ch'a traversava u [[U Migià (Camuggi)|Migià]], [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]] e dunca e tere in ta regiun de San Prospu, a purtava poi a levante versu [[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], ma a l'ha finiu pe perde de impurtansa quande, sutt'au [[Regno de Sardegna|regnu de Sardegna]], u l'é stetu traciou a növa via fra Reccu e A Rüa, l'[[Stràdda statâle 1 Vîa Aurelia|Aurelia]] d'ancö<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|p. 14}}</ref>. In tu detaggiu, du [[XVII secolo|Seisentu]], in te tere de d'atu de Camuggi se truvava de ville de scignuri, de ostaie pe'i pelegrin e trè capelle de campagna, dedichè a Sant'Anna, a San Giacumu e a San Prospu. Mentre a primma a se truvava cumme ancö in sce l'antiga Via Rumann-a in tu scitu ditu da Loggia, ancö burgà de [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]], e a segunda a l'ea au servissiu da [[San Giacumu (Camuggi)|burgà cu'u meximu numme]], a capella de San Prospu a l'ea ciü a levante, facià in scia Via Rumann-a, da vixin ascì a l'Aurelia muderna. In tu [[1880]] sta capella a l'é steta rilevà da l'abate Giovanni Schiaffino, fratte de Munte Oliveto, ch'u g'ha fetu custruì da arente u grande munasteru ch'u domina in sce Camuggi. Pe du restu, cunsciderou a fundasiun antiga di centri de Camuggi, da Rüa e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], a custrusiun de cà növe de l'[[XIX secolo|Öttu]]-[[XX secolo|Növesentu]] a l'ha interesou pe'u ciü i sciti in tu mezu fra sti paixi, cumpreizu propiu a regiun de San Prospu. Chi, cu'e palanche guagnè doppu da [[guera de Crimea]], i armatui de Camuggi han fetu fabricà e sö ville e palassi, feti segundu a tradisiun cun teiti a quattru egue e müage dae tinte vivaci, decurè cun pitüe a frescu du Menozzi<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|p. 16}}</ref>. In tu cursu de di scavi, feti du [[2016]] pe mette ün tübbu du gazzu de 1,2&nbsp;km lungu a Via Rumann-a, a l'artessa du munasteru de San Prospu sun steti truvè i resti de armenu quattru livelli ciü antighi da via. Da ün toccu de ceramica truvou in te ün de sti strati u s'é vistu che a via a l'existeiva zà armenu da l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], ben che u numme, cumme quellu da regiun du Migià (foscia da ''miliarium'', a pria chilometrica rumann-a) u cunta de ün'urigine ch'a purieiva esse ben ciü antiga<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373896|tìtolo=Via Antica Romana (infrastruttura viaria strada)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref>. == Posti de interesse == === Munasteru de San Prospu === [[Immaggine:Camogli-monastero san prospero.jpg|miniatura|U munasteru miou d'in te l'Izua]] U munasteru de San Prospu, fundou in tu [[1880]], u l'é de prupietè di [[Fratti Benedetin du Munte Oliveto|fratti Benedetin ''del Monte Oliveto'']] che, cun de sustanse di capitagni de [[Camuggi]], l'han fetu ingrandì ancun in ti [[Anni 1930|anni Trenta du Növesentu]]. U sö fundatù, l'abate Scciafin, u l'ha guvernou u cumplessu finn-a in tu [[1887]], quande u l'é mortu, e u l'é stetu interou in tu grande munümentu de marmu missu a l'intrà da gexa, in scia drita. In sce müage du munasteru u se tröva de opere d'arte e de pitüe che mustran i feti da vitta de [[San Prospu de Tarragona|San Prospu]] e du Beatu [[Bernardo Tolomei]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/6/back/chiesa|tìtolo=Comunità religiose. Chiesa: Monastero di San Prospero|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://rete.comuni-italiani.it/wiki/Camogli/Edifici_Religiosi/Chiesa_e_Monastero_di_San_Prospero|tìtolo=Camogli/Edifici Religiosi/Chiesa e Monastero di San Prospero|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref>. Ciütostu impurtante a l'é a bibliuteca du munasteru, a tersa de Camuggi doppu da [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Civica "Niccolò Cuneo"]] e da "Millenaria" d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], ch'a l'ea steta fundà perché a cunservesse di testi de scöa pe'i stüdenti de materie nautiche. A l'imprinsippiu a bibliuteca a se truvava au segundu cian du munasteru ma, pe'u gran nümeru de nuvissi che gh'ea alantù, in tu [[1940]] a l'ea finia in te de sgansie de legnu au primmu cian, vegnindu poi stramüà au tersu cian pe faghe di travaggi. Pasou du tempu avanti de truvaghe üna scistemasiun definitiva, a bibliuteca, dai [[Anni 2000|anni Duimilla]], a l'é steta purtà au segundu cian du cumplessu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/istituticulturali/istituto/741/Biblioteca+del+Monastero+di+S.+Prospero|tìtolo=Biblioteca del Monastero di S. Prospero|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref>. === Villa Mungiardin === A punente de San Prospu, a meza stradda cu'a burgà de [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]], u se tröva üna villa ch'a l'ea de prupietè di Mungiardin, üna famiggia de cuntu de Camuggi, che finn-a du [[XVIII secolo|Settesentu]] a gh'aiva u patrunatu in sce ün'artà da paruchiale e, tra u [[1746]] e u [[1863]], quellu in scia capella de Sant'Anna<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/33361/|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref>. In ti [[Anni 1930|anni Trenta du Növesentu]], quand'a l'ea in prupietè aa famiggia de l'avucatu Davide Olivari, sta rexidensa a l'aiva ancun ün purtà fetu a guardiöa ch'u s'afaciava in scia Via Rumann-a<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|pp. 15, 157}}</ref>. In ta villa u se tröva ascì üna capella privà, duv'u gh'ea cunservou ün bellu medagiun du [[XVIII secolo|Settesentu]] du [[Francesco Schiaffino]], scultù de Camuggi, che poi u l'é finiu a [[Zena]] in scia facià du palassiu au civicu 26 de Via Balbi, ch'u l'ea pe üna parte di Mungiardin<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|p. 191}}</ref>. == Cumünicasiuin == A lucalitè de San Prospu a l'é furmà da üna serie de vilette, lighè cu'u centru de [[Camuggi]] pe mezu de de cröze storiche e traversè, in diresiun punente-levante, daa Via Rumann-a. In tu detaggiu, a punente du munasteru u se pö ricurdà Via Fasceto, ch'a munta d'in San Prospu versu l'[[Stràdda statâle 1 Vîa Aurelia|Aurelia]] e ascì versu Via San Giacomo, e ciü a Salita San Prospero, che d'in Lazza a munta finn-a aa Via Rumann-a. A levante du munasteru u se tröva, nu guei distante, Salita de Prià, che daa Via Rumann-a a chinn-a in tu centru de Camuggi. Da lì a se deramma ascì a cuscì dita Via de Mezu, ch'a va avanti versu levante finn-a in t[[U Buschettu (Camuggi)|u Buschettu]]. A San Prospu, a Via de Mezu a l'é ligà a Cursu Mazzini daa cuscì dita Roca Caballera. A ogni moddu u gh'é di prublemi lighè aa mancansa de parchezzi in tu centru e au fetu che sta regiun a manca d'ün servissiu direttu de trasportu pübblicu ch'u porte finn-a lì. U munasteru u patisce ascì di meximi prublemi, scicumme che pe'a Via Rumann-a, ben streita, ghe passa sulu che üna navetta<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/02/camogli-alle-case-rosse-si-ribellano-vogliono-la-navetta-che-li-colleghi-al-centro/|tìtolo=Camogli: alle "Case rosse" si ribellano, vogliono la navetta che li colleghi al centro|dæta=2 dixembre 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref>. == Notte == <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Bono Ferrari|tìtolo=La città dei mille bianchi velieri: Camogli|url=https://archive.org/details/CamogliLaCittDei1000BianchiVelieri/page/13/mode/2up|ànno=1935|editô=Tipografia Nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Ferrari, 1935}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] npf2kb8xuyxan4kxj1q9qvqap7a6uuo Gian Lořenzu Federicu Gavotti 0 33206 274743 274597 2026-10-13T19:00:28Z Luensu1959 1211 Protètto "[[Gian Lořenzu Federicu Gavotti]]": protezüa comme tütte e pagine con l'audio ([Modìfica=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo) [Méscia=Consentîo sôlo a-i aministratoî] (indefinîo)) [recorscîva] 274597 wikitext text/x-wiki {| width=50% |- |style="background:orange; color:white" width=10%|<div style="text-align:center">'''SA'''</div> |style="background:#FFD9B2; color:black"|<small>Sta pågina qui ř'è scricia an '''sasclìn'''</small> |} {{Wikipedia parlâ|Gian Lurenzu Federicu Gavotti 1.ogg|3=2026-09-28|4=Maurilio Merialdo, Sascê}}{{Biografia|nàscita=Sascé, 10 id agustu dei 1774|var-nàscita=Nåscita|mòrte=Sascé, 25 id feivè dei 1843|profesción=padre barnabìta, scritù, puèta|var-profesción=Mestè|var-âtre_informaçioìn=Åtre infurmaziùgni|var-mòrte=Mòrte|inmàgine=Sogni (Giovanni Lorenzo Federico Gavotti).jpg|descriçión=Řa prüma pågina id ''Sogni'' dei Gavotti|var-dæti_personâli=Dåti persunåli}} '''Gian Lořenzu Federicu Gavotti''' ([[Sascê|Sascé]], [[10 agosto|10 id agustu]] dei [[1774]] - [[Sascê|Sascé]], [[25 frevâ|25 id feivè]] dei [[1843]]) l’è stå ün padre barnabìta, scritù e [[Poeta|puèta]] ligure. == Vita == Gian Lořenzu Federicu Gavotti u nåsce an tra nöce tra u 9 e u 10 agustu dei [[1774]] au [[Sascê|Sascé]], an tu [[Repùbrica de Zena|Ducåtu id Zèna]], da l’avucåtu Gian Batista Gavotti e Caterina Perrando. L’à řa sö prüma istruziùn au Sascé, dande l’ampåřa u [[Léngoa latìnn-a|latìn]]; za da fiö u s’vèghe che l’è purtå pei l’årte dra [[Poexia|puexia]], ch’a i vène paså e mustrå da řa famiia. An tei [[1788]] u va a [[Sann-a|Sana]] pei cuntinuè i stüdi ai scöře di Scignuři dra Misciùn. I söji i vurèivan ancaminèle ai stüdi id lège, ma u zèrne id piè řa vita religiusa, cume za i sö fråi i an fåciu prüma id chèlu, e l’entra an tra cungregaziùn di Ceřighi Regulaři id San Påulu. Acsciü u va au nuviziåtu id San Burtumle a [[Zena|Zèna]], tgnü dai [[Pàddri Barbabîti|padri Barbanìti]]. U piia i vuti an tei [[1791]] e u vène destinå ai stüdi filusofici id [[Ascoli Piceno|Åscoli Piceno]]. Dai [[1799]] u mustra [[retorica]] an tei scöře pübliche id Fuligno, an [[Umbria]]. Qui u cnüsce e u vène grande amigu d’ün prufesù barnabìta d’[[D'Ätu d'Arbissöa|Arbizöřa]], Gian Batista Spoturnu. An tei 1810 [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] l’abulisce i urdini religiuxi e Gavotti, pei nu zürè fedeltå a l'imperatù e fòscia anche pei řa gran cuè id turnèsne a ca dòpu tantu tèmpu, u deve lasciè Fuligno. Da'i puntu id vista puliticu, l'è sèmpre restå atacå a'i vègie istituziùgni 'dl'Antigu Regime e scuntèntu di sta növa pulitica purtå da Napuleùn. Quandu an tei [[1814]] Napuleùn u cåze, Gavotti u s'vèghe artiřè řa pensciùn e, an tei mèntre u s’tröva au Sascé, u n' pårla guåři ben dei guvèrnu arnuvå id Zèna. Arciamå a Zèna, u i è stå pruibì d'andè turna au Sascé pei na dexèna id mèixi, e u duvrà stèsne a Sana, an exiliu, faxendu l’istrutù. An tei [[1818]] u s'è fåciu secularizè peichè u n' purèiva ciü lascè u sö Sascé: sgundu quål che u scrive an tra sö ''Autobiografia'', řa causa eřa řa nustalgia (an veřitå u på ch'u fusse anamurå dra muiè id Bonaventura Zunini, da řa quåle l'à avü alménu ün fiö). U påsa i sö ürtimi ågni id vita mařòtu, ma u cuntinua a scrive versci; u mörie au [[Sascê|Sascé]] ei 25 id feivè dei [[1843]]. == Òpeře == {{Çitaçión|L'eco de' patrii miei colli taceva allora, o non ripeteva che fioche estreme voci di vecchi pastori.}} Sbèn che Gavotti l'åia scriciu gran pårte dei sö òpeře an [[Léngoa italiànn-a|italiàn]], u rèsta üna dei rèře testimunianze id leteratüřa dialetåle id l'[[Ôtrazûvo|Entrutèra]] prüma du Növzèntu. Is Gavotti l’è stå cnüsciü an special mòdu pr’u libru id rime ciamå ''Sogni'', püblicå a [[Zena|Zèna]] an tei [[1813]] e pö stampå an tei [[1830]] a [[Lugàn]]. Tra i åtri sö travåji u s'ariòrda pr'esèmpiu ''Prose e versi'' dei [[1809]], ''Poesie estemporanee edite e inedite'' dei [[1825]], ''Prose'' dei [[1833]], l'autubiugrafia ''Vita dell’Ab. G. L. F. Gavotti da lui medesimo scritta'' dei [[1825]] e tanci articuli ans'u ''Nuovo Giornale Ligustico''. L'à fåciu, ansème a Giuvanni Batista Spoturnu, di travåji a ciü magni, cume ''Ritratti ed Elogi di Liguri illustri'' dei [[1830]], di quåli u s’pårla ciü che åtru du sö ''Elogio storico di Cristoforo Colombo'', e ''Le poesie composte in lode della Signora Francesca Calsamiglia pittrice'' dei [[1835]]. Quand' l’è vgnü vegiu, u s’è missu a stüdiè řa stòria du sö Sascé e acsciü l'à scriciu pr'esèmpiu u ''Saggio sui Liguri Statielli'' dei [[1833]] e ün travåiu an züma ai ''Epitafii trovati in Santa Maria del Tiglieto Mandamento di Sassello'' cun ''Alcune notizie su quell'Abbazia'' dei [[1837]]. A prupòxitu di sö travåji an züma au sasclìn, ei mòdu id parlè du Sascé, Gavotti l'à scriciu ei puema ''[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni sasclin-ne]]'' dei [[1829]], ch'u descrive an mòdu bela vivu řa vita id campågna id chi u fa řa tèra, i cuntadigni. L'à anche scriciu, a scéxe magni cui påře Giuseppe e l'amigu Bonaventura Zunini, ei puema ''Il Sassello'', tütu an italiàn föřa che na sula strofa an sasclìn. {{Çitaçión|Câṙa prümma, ti t'arivi<br />E ti porti cun ti u su<br />s'ti t na treuvi ancuṙa vivi<br />diummie grâzie a Nostrei Sgnu.|Gian Lořenzu Federicu Gavotti, "[[Er quatter saxonj|Ei quatei stagiugni]]"}} == Note == <references /> == Åtri prugeti == {{Interprogetto}} {{Letiatûa in lìgure}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Poêti in lìgure|Gavotti, Gian Lurenzu Federicu]] 8uqnsr6lwdkaa8ggjkjsaiy6ie2zn3b Vittoiale di Italien 0 33275 274748 274720 2026-10-13T20:49:08Z S1880C 20449 274748 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna representante a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === === Stançia do mappamondo === === ''Zambracca'' === === Stançia da Leda === === Poggiölo de l'Apollino === === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] 4uf2mme0trmlmxfz1fp9y9ffrzmeulq San Giacumu (Camuggi) 0 33295 274733 2026-10-13T18:17:29Z N.Longo 12052 Creà - travaggiu du sciù Vinai, du sciù Amato, de [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] e de mi meximu 274733 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = San Giacumu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''San Giacomo''</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]] |Panorama = San Giacomo (Camogli) - veduta (2).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">San Giacumu da l'Aurelia</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 20 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}} |Aggiornamento abitanti = 1971 |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''San Giacumu''' (''San Giacomo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è, insemme ae '''Caze Russe''' (''Case Rosse'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]), üna lucalitè de [[Camuggi]], ricunusciüa in tu statütu du Cumüne<ref>{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-ge-camogli.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref>. == Geugrafia == [[Immaggine:San Giacomo (Camogli) - veduta (1).jpg|sinistra|miniatura|Vista da San Giacumu versu [[U Migià (Camuggi)|U Migià]] e u mà]] U teritoiu du Cumüne de Camuggi u l'é caraterizou da ün'estensciun impurtante de sö coste, da[[U Migià (Camuggi)|u Migià]] finn-a a [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]], cu'ina fascia d'entrutera ch'a munta sciü ae spalle du centru storicu e in sce rive d[[Monte de Portofin|u Munte de Portufin]], versu e frasiuin d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]. A ogni moddu, u teritoiu de Camuggi u g'ha ün sertu svilüppu a l'entrutera ascì in ta sö estremitè de punente, lungu u cunfin cu'u Cumüne de [[Recco|Reccu]], finn-a ai pé du Munte d'Ezui e du Fusou du Migià, versu e due lucalitè de San Giacumu e de Caze Russe. U valun du Migià, cu'u sö fusou, u l'é spartiu dau valun de Camuggi da üna costa ch'a chinn-a zü dau [[Munte d'Ezui]] (441&nbsp;m), ch'a finisce in mà cu'a scögea dita a Rocca Cabalera. Tra a lucalitè du Migià e u centru de Camuggi se tröva e lucalité de [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]], missa in te üna puzisiun ciü erta, e de Lazza, cunsciderà cumme l'ürtimu [[Quarté de Camuggi|quarté du centru storicu]]. Tra u Fusou du Migià, ch'u cure in diresiun süd-est e poi versu levante pe finì in mà in curispundensa da Cà di Zeneixi, e u ''Rivo Giorgio'', ch'u chinn-a zü dritu dau Munte d'Ezui au [[Purtixö de Camuggi|portu]], u l'é cumpreizu e lucalitè de campagna de Caze Russe e de San Giacumu, misse, rispetivamente, ciü in ertu de Sant'Anna e du Migià, ciü che quella de [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]], de d'atu du centru de Camuggi e ch'a cunfinn-a a nord cun Sant'Anna e e Caze Russe, a punente cu'u centru storicu e a sud cu'u ''Rivo Giorgio''. Ciü in ertu de San Giacumu, propiu in sciu cunfin cun Reccu, u se tröva ancun l'ürtima lucalitè in tu teritoiu de Camuggi, quella de Cacu. Sta lucalitè a l'existeiva zà in ti seculi pasè, tantu che i Figari, üna famiggia impurtante de Camuggi ch'a stava daa parte di cunti [[Fieschi (famiggia)|Fieschi]], ean diti vegnine propiu da Cacu. == Storia == <gallery widths="150" mode="packed"> San Giacomo (Camogli) - cappella di San Giacomo (2).jpg|A capella de San Giacumu San Giacomo (Camogli) - scalinata.jpg|A scainà de üna villa </gallery> Cunsciderou a fundasiun, in te l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], di paixi de [[Camuggi]], d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], u svilüppu de l'[[XIX secolo|Öttu]]-[[XX secolo|Növesentu]] u l'é stetu pe'u ciü in te tere che se trövan fra ste lucalitè. A ogni moddu, l'area a nord-ovest du centru storicu, in ta parte versu [[Recco|Reccu]], a l'ea frequentà fin dau [[XVII secolo|Seisentu]] e ancun primma, detu ch'u gh'ea de ville de scignuri, de ostaie pe'i pelegrin e e capelle de campagna de Sant'Anna, San Prospu e San Giacumu. A lucalitè de San Giacumu a piggia u sö numme daa capella dedicà a stu santu, cunusciüa ascì cumme "gexa de campagna de San Giacumu", e a l'é ün di cunfin du Cumüne versu punente. A l'é steta tià sciü in te l'Öttusentu e, prubabilmente, a l'ha pigiou u postu d'üna capella du Seisentu. De drentu, in simma a l'atà, u se tröva ün quaddru ch'u mustra l'&#8203;''Ascensiun cu'i Santi Giacumu, Giaxu e Martin''. A capella a l'é sutt'aa gestiun da [[Bazilica de Santa Maria Asunta (Camuggi)|bazilica de Santa Maria Asunta]]<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/9/back/chiesa|tìtolo=Comunità religiose: Chiesa: Cappella di San Giacomo|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-13}}</ref>. Au tempu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] s'é detu u permissu a l'arsipreve de Reccu de purtà in te sta capella tante de sö gente, scurie dau paize pe'i tanti bumbardamenti che l'aivan curpii, scicumme che in te sta lucalitè u se pö arivà a pé dau centru de Reccu<ref name=":1" />. Defeti, San Giacumu a l'é nasciüa cumme üna burgà de campagna, cu'e sö gente che s'ean dete aa curtivasiun da tera grassie ae tante fasce che gh'ea, e rifurnivan ascì e lucalitè d[[U Migià (Camuggi)|u Migià]] e de [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]], ciü che Camuggi. A ogni moddu, in ta regiun u s'é tiou sciü de növe custrusiuin a partì daa fin da Segunda Guera Mundiale, mascima in ta lucalitè vixinn-a de Caze Russe. Questa, prubabilmente, a piggia u sö numme da de custrusiuin che se ghe truvavan, pitüè de russu, e ancö a se mustra cumme ün insemme de chè e de vilette, cun ün'ürbanizasiun ch'a l'é steta spuncià daa prezensa de l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], in tu tretu tra Reccu e A Rüa. Cu'u tempu, u numme de Caze Russe u l'ha cumensou a esse döviou pe indicà tütta sta lucalitè, cumpreizu San Giacumu ascì, pe diferensialu dau centru de Camuggi, esteizu in sce [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]] ascì. D'ancö sta lucalitè a l'é cuverta pe'u ciü da vilette e chè<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|''II. Camogli e la sua vallata'', p. 13; ''V. I racconti del Nonno'', p. 54}}</ref>. == Cumünicasiuin == <gallery widths="150" mode="packed"> San Giacomo (Camogli) - Via San Giacomo.jpg|Vista de ''Via San Giacomo'' Camogli - Via San Giacomo.jpg|U prinsippiu da via versu Sant'Anna </gallery> A lucalitè de Caze Russe a l'é furmà pe'u ciü da üna serie de vilette cun giardin, lighè au centru de [[Camuggi]] e de [[Recco|Reccu]] pe mezu de üna rè de cröze. A San Giacumu, traversà da ''Via San Giacomo Superiore'', se tröva ascì de scainè e de cröze che sun stete arangiè in tu [[2024]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/08/09/camogli-ultimato-lintervento-in-via-san-giacomo-superiore/|tìtolo=Camogli: ultimato l'intervento in via San Giacomo Superiore|dæta=9 d'agustu du 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-10-13}}</ref>. In te due lucalitè, mascima pe'e Caze Russe, ghe passa a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Via Aurelia]], ch'a liga Reccu cu'[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e dunca [[Zena]] cun [[Rapallo|Rapallu]] e e atre sitè e paixi du [[Rivêa de Levànte|Levante]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_4135_Auto_Fiat_1400_sulla_Via_Aurelia_alle_Case_Rosse_1955.htm|tìtolo=4135 CASE ROSSE|léngoa=IT|vìxita=2026-10-13}}</ref>. In sce l'Aurelia, in tu [[1958]], l'[[ANAS]] a l'ha fetu di interventi pe adrisala e fala vegnì megiu pe'e macchine. E vege cürve, streite, sun stete dunca adrisè faxendu pasà a stradda in simma a du növu teren, utegnüu impindu u spassiu de deré a l'erta miagia de prie ch'a l'ea steta isà, rezüa da di archi de ciümentu armou<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1766_Via_Aurelia_Case_Rosse_raddrizzamento_viario_ANAS.htm|tìtolo=1766. VIA AURELIA|léngoa=IT|vìxita=2026-10-13}}</ref>. A ogni moddu, u gh'é ancun di prublemi lighè ai parchezzi in tu centru, e a lucalitè a nu l'é ancun ben culegà dau servissiu pübblicu<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/02/camogli-alle-case-rosse-si-ribellano-vogliono-la-navetta-che-li-colleghi-al-centro/|tìtolo=Camogli: alle "Case rosse" si ribellano, vogliono la navetta che li colleghi al centro|dæta=2 de dixembre du 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-13}}</ref>. == Notte == <references /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Bono Ferrari|tìtolo=La città dei mille bianchi velieri: Camogli|url=https://archive.org/details/CamogliLaCittDei1000BianchiVelieri/page/13/mode/2up|ànno=1935|editô=Tipografia Nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Ferrari, 1935}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] i8d8fh7etpnl1g7vuydrri2p0n7xqkq 274740 274733 2026-10-13T18:26:10Z N.Longo 12052 274740 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = San Giacumu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{It}} ''San Giacomo''</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|lucalitè]] |Panorama = San Giacomo (Camogli) - veduta (2).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">San Giacumu da l'Aurelia</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumüne]] |Divisione amm grado 3 = Camuggi |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 20 |Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=Istituto centrale di statistica|tìtolo=11° censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1971/IST0007188VOLIII_frazioni_geografiche/IST0004467CP1971_fasc07_LIGURIA+OCRottimizz.pdf|ànno=1974|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=26, toa II|volùmme=Vul. III, Fasc. 7}} |Aggiornamento abitanti = 1971 |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cartografîa = Cartugrafia }} '''San Giacumu''' (''San Giacomo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'é, insemme ae '''Caze Russe''' (''Case Rosse'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]), üna lucalitè de [[Camuggi]], ricunusciüa in tu statütu du Cumüne<ref>{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-ge-camogli.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-09}}</ref>. == Geugrafia == [[Immaggine:San Giacomo (Camogli) - veduta (1).jpg|sinistra|miniatura|Vista da San Giacumu versu [[U Migià (Camuggi)|U Migià]] e u mà]] U teritoiu du Cumüne de Camuggi u l'é caraterizou da ün'estensciun impurtante de sö coste, da[[U Migià (Camuggi)|u Migià]] finn-a a [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]], cu'ina fascia d'entrutera ch'a munta sciü ae spalle du centru storicu e in sce rive d[[Monte de Portofin|u Munte de Portufin]], versu e frasiuin d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]. A ogni moddu, u teritoiu de Camuggi u g'ha ün sertu svilüppu a l'entrutera ascì in ta sö estremitè de punente, lungu u cunfin cu'u Cumüne de [[Recco|Reccu]], finn-a ai pé du Munte d'Ezui e du Fusou du Migià, versu e due lucalitè de San Giacumu e de Caze Russe. U valun du Migià, cu'u sö fusou, u l'é spartiu dau valun de Camuggi da üna costa ch'a chinn-a zü dau [[Munte d'Ezui]] (441&nbsp;m), ch'a finisce in mà cu'a scögea dita a Rocca Cabalera. Tra a lucalitè du Migià e u centru de Camuggi se tröva e lucalité de [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]], missa in te üna puzisiun ciü erta, e de Lazza, cunsciderà cumme l'ürtimu [[Quarté de Camuggi|quarté du centru storicu]]. Tra u Fusou du Migià, ch'u cure in diresiun süd-est e poi versu levante pe finì in mà in curispundensa da Cà di Zeneixi, e u ''Rivo Giorgio'', ch'u chinn-a zü dritu dau Munte d'Ezui au [[Purtixö de Camuggi|portu]], u l'é cumpreizu e lucalitè de campagna de Caze Russe e de San Giacumu, misse, rispetivamente, ciü in ertu de Sant'Anna e du Migià, ciü che quella de [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]], de d'atu du centru de Camuggi e ch'a cunfinn-a a nord cun Sant'Anna e e Caze Russe, a punente cu'u centru storicu e a sud cu'u ''Rivo Giorgio''. Ciü in ertu de San Giacumu, propiu in sciu cunfin cun Reccu, u se tröva ancun l'ürtima lucalitè in tu teritoiu de Camuggi, quella de Cacu. Sta lucalitè a l'existeiva zà in ti seculi pasè, tantu che i Figari, üna famiggia impurtante de Camuggi ch'a stava daa parte di cunti [[Fieschi (famiggia)|Fieschi]], ean diti vegnine propiu da Cacu. == Storia == <gallery widths="150" mode="packed"> San Giacomo (Camogli) - cappella di San Giacomo (2).jpg|A capella de San Giacumu San Giacomo (Camogli) - scalinata.jpg|A scainà de üna villa </gallery> Cunsciderou a fundasiun, in te l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezu]], di paixi de [[Camuggi]], d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], u svilüppu de l'[[XIX secolo|Öttu]]-[[XX secolo|Növesentu]] u l'é stetu pe'u ciü in te tere che se trövan fra ste lucalitè. A ogni moddu, l'area a nord-ovest du centru storicu, in ta parte versu [[Recco|Reccu]], a l'ea frequentà fin dau [[XVII secolo|Seisentu]] e ancun primma, detu ch'u gh'ea de ville de scignuri, de ostaie pe'i pelegrin e e capelle de campagna de Sant'Anna, San Prospu e San Giacumu. A lucalitè de San Giacumu a piggia u sö numme daa capella dedicà a stu santu, cunusciüa ascì cumme "gexa de campagna de San Giacumu", e a l'é ün di cunfin du Cumüne versu punente. A l'é steta tià sciü in te l'Öttusentu e, prubabilmente, a l'ha pigiou u postu d'üna capella du Seisentu. De drentu, in simma a l'atà, u se tröva ün quaddru ch'u mustra l'&#8203;''Ascensiun cu'i Santi Giacumu, Giaxu e Martin''. A capella a l'é sutt'aa gestiun da [[Bazilica de Santa Maria Asunta (Camuggi)|bazilica de Santa Maria Asunta]]<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/9/back/chiesa|tìtolo=Comunità religiose: Chiesa: Cappella di San Giacomo|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-13}}</ref>. Au tempu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] s'é detu u permissu a l'arsipreve de Reccu de purtà in te sta capella tante de sö gente, scurie dau paize pe'i tanti bumbardamenti che l'aivan curpii, scicumme che in te sta lucalitè u se pö arivà a pé dau centru de Reccu<ref name=":1" />. Defeti, San Giacumu a l'é nasciüa cumme üna burgà de campagna, cu'e sö gente che s'ean dete aa curtivasiun da tera grassie ae tante fasce che gh'ea, e rifurnivan ascì e lucalitè d[[U Migià (Camuggi)|u Migià]] e de [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]], ciü che Camuggi. A ogni moddu, in ta regiun u s'é tiou sciü de növe custrusiuin a partì daa fin da Segunda Guera Mundiale, mascima in ta lucalitè vixinn-a de Caze Russe. Questa, prubabilmente, a piggia u sö numme da de custrusiuin che se ghe truvavan, pitüè de russu, e ancö a se mustra cumme ün insemme de chè e de vilette, cun ün'ürbanizasiun ch'a l'é steta spuncià daa prezensa de l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], in tu tretu tra Reccu e A Rüa. Cu'u tempu, u numme de Caze Russe u l'ha cumensou a esse döviou pe indicà tütta sta lucalitè, cumpreizu San Giacumu ascì, pe diferensialu dau centru de Camuggi, esteizu in sce [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]] ascì. D'ancö sta lucalitè a l'é cuverta pe'u ciü da vilette e chè<ref>{{Çitta|Ferrari, 1935|''II. Camogli e la sua vallata'', p. 13; ''V. I racconti del Nonno'', p. 54}}</ref>. == Cumünicasiuin == <gallery widths="150" mode="packed"> San Giacomo (Camogli) - Via San Giacomo.jpg|Vista de ''Via San Giacomo'' Camogli - Via San Giacomo.jpg|U prinsippiu da via versu Sant'Anna </gallery> A lucalitè de Caze Russe a l'é furmà pe'u ciü da üna serie de vilette cun giardin, lighè au centru de [[Camuggi]] e de [[Recco|Reccu]] pe mezu de üna rè de cröze. A San Giacumu, traversà da ''Via San Giacomo Superiore'', se tröva ascì de scainè e de cröze che sun stete arangiè in tu [[2024]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2024/08/09/camogli-ultimato-lintervento-in-via-san-giacomo-superiore/|tìtolo=Camogli: ultimato l'intervento in via San Giacomo Superiore|dæta=9 d'agustu du 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-10-13}}</ref>. In te due lucalitè, mascima pe'e Caze Russe, ghe passa a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Via Aurelia]], ch'a liga Reccu cu'[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] e dunca [[Zena]] cun [[Rapallo|Rapallu]] e e atre sitè e paixi du [[Rivêa de Levànte|Levante]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web_2/Camogli_Foto_Antiche_4135_Auto_Fiat_1400_sulla_Via_Aurelia_alle_Case_Rosse_1955.htm|tìtolo=4135 CASE ROSSE|léngoa=IT|vìxita=2026-10-13}}</ref>. In sce l'Aurelia, in tu [[1958]], l'[[ANAS]] a l'ha fetu di interventi pe adrisala e fala vegnì megiu pe'e macchine. E vege cürve, streite, sun stete dunca adrisè faxendu pasà a stradda in simma a du növu teren, utegnüu impindu u spassiu de deré a l'erta miagia de prie ch'a l'ea steta isà, rezüa da di archi de ciümentu armou<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1766_Via_Aurelia_Case_Rosse_raddrizzamento_viario_ANAS.htm|tìtolo=1766. VIA AURELIA|léngoa=IT|vìxita=2026-10-13}}</ref>. A ogni moddu, u gh'é ancun di prublemi lighè ai parchezzi in tu centru, e a lucalitè a nu l'é ancun ben culegà dau servissiu pübblicu<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/12/02/camogli-alle-case-rosse-si-ribellano-vogliono-la-navetta-che-li-colleghi-al-centro/|tìtolo=Camogli: alle "Case rosse" si ribellano, vogliono la navetta che li colleghi al centro|dæta=2 de dixembre du 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-13}}</ref>. == Notte == <references /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Bono Ferrari|tìtolo=La città dei mille bianchi velieri: Camogli|url=https://archive.org/details/CamogliLaCittDei1000BianchiVelieri/page/13/mode/2up|ànno=1935|editô=Tipografia Nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Ferrari, 1935}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Frasiuin de Camuggi]] dvdh6qhepu33u9rqtbnekwmhtokmycs Caze Russe (Camuggi) 0 33296 274734 2026-10-13T18:18:19Z N.Longo 12052 + rdr 274734 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[San Giacumu (Camuggi)]] gmhrg6rck81zomboc06b7tsshxlq2ck San Giacomo (Camuggi) 0 33297 274735 2026-10-13T18:18:42Z N.Longo 12052 + rdr 274735 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[San Giacumu (Camuggi)]] gmhrg6rck81zomboc06b7tsshxlq2ck Case Rosse (Camuggi) 0 33298 274736 2026-10-13T18:18:49Z N.Longo 12052 + rdr 274736 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[San Giacumu (Camuggi)]] gmhrg6rck81zomboc06b7tsshxlq2ck Template:Football kit/man 10 33300 274752 2026-10-14T10:58:55Z N.Longo 12052 + man 274752 wikitext text/x-wiki Quésto template o sèrve a creâ e livrêe de squàddre sportîve, màscime pe quélle de zêugo do balón. Pò-u sòlito o l'é reciamòu da-o modéllo {{Tl|Squàddra de balón}}. == Paràmetri == O template o gh'à i paràmetri: {{TabéllaTemplate |nome=Football kit |parametri= {{Parametro|title}} {{Parametro|leftarm}} {{Parametro|pattern_la}} {{Parametro|body}} {{Parametro|pattern_b}} {{Parametro|rightarm}} {{Parametro|pattern_ra}} {{Parametro|shorts}} {{Parametro|pattern_sh}} {{Parametro|socks}} {{Parametro|pattern_so}} {{Parametro|filetype|F}} |istruzioni= * '''title''' = nómme da livrêa * '''leftarm''' = cô da mànega mancìnn-a, in ezadecimâle e sénsa de # * '''pattern_la''' = stîle da mànega mancìnn-a * '''body''' = cô da màggia, in ezadecimâle e sénsa de # * '''pattern_b''' = stîle da màggia * '''rightarm''' = cô da mànega drîta, in ezadecimâle e sénsa de # * '''pattern_ra''' = stîle da mànega drîta * '''shorts''' = cô de braghétte, in ezadecimâle e sénsa de # * '''pattern_sh''' = stîle da braghétte * '''socks''' = cô di câsetoìn, in ezadecimâle e sénsa de # * '''pattern_so''' = stîle di câsetoìn * '''filetype''' = paràmetro facoltatîvo, o permétte de indicâ o tîpo de file adêuviòu pe-e inmàgine, de mòddo ch'o se pòsse adêuviâ di .svg ascì. Dâ a ménte che tùtti i file adêuviæ gh'àn da êse into mæximo formâto. }} == Ezénpi d'ûzo == {{Colonne}}O còdice: <nowiki>{{</nowiki>Football kit<br /> <nowiki>|</nowiki>leftarm=DDDDDD<br /> <nowiki>|</nowiki>pattern_la=_orange_border<br /> <nowiki>|</nowiki>body=CCCCCC<br /> <nowiki>|</nowiki>pattern_b=_whiteV<br /> <nowiki>|</nowiki>rightarm=DDDDDD<br /> <nowiki>|</nowiki>pattern_ra=_yellowshoulders<br /> <nowiki>|</nowiki>shorts=555555<br /> <nowiki>|</nowiki>pattern_sh=_blanksides on black<br /> <nowiki>|</nowiki>socks=888888<br /> <nowiki>|</nowiki>pattern_so=_greenhorizontal<br /> <nowiki>|</nowiki>title=tìtolo<br /> <nowiki>}}</nowiki> {{Colonne spezza}} O restitoìsce: {{Football kit |leftarm=DDDDDD |pattern_la=_orange_border |body=CCCCCC |pattern_b=_whiteV |rightarm=DDDDDD |pattern_ra=_yellowshoulders |shorts=555555 |pattern_sh=_blanksides on black |socks=888888 |pattern_so=_greenhorizontal |title=tìtolo }} {{Colonne fine}} <noinclude>[[Categorîa:Manoâli di template]]</noinclude> 6965nqb0pk0ka3ns53dsj3v8sedgwcz