Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Camuggi 0 1604 274766 274737 2026-10-15T17:22:57Z Arbenganese 12552 link blö a Punta Ciappa 274766 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia parlâ|Camuggi.wav|270196|01-06-2026|Adriano Amato, Camuggi}} {{Camugin}} {{Divisione amministrativa |Nome = Camuggi |Tipo = [[Comun|cumüne]] |Panorama = Camogli 2014 (15069262577).jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">A pasegiata e a ciazza de Camuggi</div> |var-localizaçión = Lucalizasiun |var-stâto = Statu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiun]] |Divisione amm grado 1 = Liguria |var-divixón_aministratîva2 = [[Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia|Sitè metrupulitann-a]] |Divisione amm grado 2 = Zena |var-aministraçión = Aministrasiun |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Giovanni Anelli |Partito = lista civica "Per la nostra città" |Data elezione = 14-5-2023 |var-instituçión = Istitusiun |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Teritoiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |Altitudine = 32 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 4949 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Detu Istat] - Pupulasiun rescidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiuin]] |Sottodivisioni = [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]], [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]], [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Portofin|Portufin]], [[Rapallo|Rapallu]], [[Recco|Reccu]], [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] |var-âtre_informaçioìn = Atre infurmasiuin |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu uraiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. sismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1531 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = Camugin |var-patrón = Patrun |Patrono = Madonna du Buschettu |var-festîvo = Festivu |Festivo = Segundu fin da setemann-a de mazzu<br />Primma dumenega d'agustu |var-cartografîa = Cartugrafia |Mappa = Map of comune of Camogli (province of Genoa, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiun du cumüne de Camuggi in ta sitè metrupulitann-a de Zena |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiale }} '''Camuggi'''{{#tag:ref|Scritu anche cumme ''Camōggi''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Pro Schiaffino|tìtolo=Capitanni marittimi camoggin sparsi pé tütto o mondo|revìsta=Gens Ligustica in Orbe|nùmero=1/2006|léngoa=LIJ|vìxita=2026-02-02|url=http://www.ligurinelmondo.it/wp-content/uploads/2017/12/GensLigustica1-2006.pdf}}</ref>; ''Camóggi''<ref>{{Çitta web|url=https://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=Camogli|tìtolo=Camogli - TIG Traduttore Italiano Genovese|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> o ''Camoggi''<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/camogli/|tìtolo=Camogli - DEIZE Diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> in tu [[zeneize]] de Zena, ''Camuggi'' finn-a in tu [[Dialettu arbenganese|parlà d'Arbenga]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=122|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ditu a tütti i moddi {{IPA|[kaˈmudʒˑi]}}|group=n.}} (''Camogli'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é ün [[comun|cumüne]] ligüre de 4 949 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> in ta [[çittæ metropolitann-a de Zena|sitè metrupulitann-a de Zena]]. == Geugrafia == <gallery mode="packed" widths="145"> File:Camogli - View from Batterie - 1.jpg|Camuggi dae [[Baterie de Punta Ciappa|Baterie]] File:Camogli-panorama di Ruta da San Rocco.jpg|A Rüa vista da San Roccu File:Camogli-IMG 1472.JPG|A frasiun de San Roccu File:Camogli - Punta Chiappa da ovest.jpg|[[Punta Ciappa]] </gallery> Tipicu burgu de mà, sentru türisticu cunusciüu pe'u sö [[Purtixö de Camuggi|purtixö]] e pe'i palassi de tanti culuri. U l'é ciamou cu'u numme de "Sitè di Mille Gianchi Velieri" o "Gemma du Gurfu Paradizu". In tu teritoiu du cumüne u l'é cumpreizu finn-a ste lucalitè: [[A Vetta de Portufin (Camuggi)|a Vetta de Portufin]], [[Punta Ciappa]], [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]], [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], [[A Murtua (Camuggi)|Murtua]], [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] e Cà Russe. U statüu cumünale u ricunusce ancun e lucalitè d[[U Buschettu (Camuggi)|u Buschettu]], du Castagnö, de Pisciuela e de [[San Prospu (Camuggi)|San Prospu]], [[Bann-a (Camuggi)|Bann-a]], [[San Giacumu (Camuggi)|San Giacumu]], San Nichiozu e [[Sant'Anna (Camuggi)|Sant'Anna]].<ref>{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-ge-camogli.pdf|tìtolo=Statuto comunale di Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> Camuggi u cunfinn-a cun [[Recco|Reccu]] e [[Rapallo|Rapallu]] a setentriun e cun [[Santa Margaita (comun)|Santa Margaita]] e [[Portofin|Portufin]] a levante. == Storia == [[File:Nature of Camogli.jpg|thumb|U Castelà de Camuggi|left]] Di villaggi preistorici gh'ean dae parte du Castelà<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, p. 108}}</ref>, lungu a custea a piccu in sciu mà de fiancu au Fussou (''Rio Gentile''). Ste primme chè l'ean custrüie in sce de fasce tiè sciü dai primmi ommi, tantu che l'é stetu truvou di resti de capanne ancun au giurnu d'ancö.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.cultura.gov.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700373892|tìtolo=Castellaro di Camogli (insediamento castelliere)|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> U tüttu u saieiva da fisà tra i [[XVI secolo a.C.|seculi XVI]] e [[XII secolo a.C.|XII a.C.]], anche se dai tocchi de ceramica ch'u s'é truvou se purieiva pensà a duì villaggi diferenti, ün ciü antigu e ün ch'u saieiva stetu custruiu doppu. Quarchedün di reperti u mustra di materiali che vegnan da de tere ben ciü distanti, a fa capì che Camuggi u fusse zà ün scitu impurtante duve se incruxavan i traffeghi ecunomici, finn-a a pensà ae anfure e ai resti de epuca rumana truvè in tu paize e in mà, che vegnan dau [[II secolo a.C.|II seculu a.C.]] I ''Casmonati'', a [[Liguri Antighi|pupulasiun ligüre]] du postu, mantegnivan di ligammi ciü forti cu'i ''Tigulii'' de moddu da dà cuntru ai ''Genuati'' e dunca ai etruschi primma e ai [[Popolo roman|rumen]] poi, ma nu sun mai arivè a scuntrase de dritu cu'i növi duminatuì. In tu mentre se cumensava a svilüpà duì burghi, ognidün pe sö cuntu: u primmu dae parti de Prià, a chinà zü fin aa ciazza e ün atru a[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]], tantu che aa fin du [[V secolo|V seculu d.C.]] vegnan tiè sciü in te due lucalitè e primme gexe e duve gh'é a testimuniansa de primme cumünitè cristiann-e. Cu'a cheita de l'[[Impêo Roman|Imperu Ruman]], Camuggi a l'é steta pigià dai bizantin, doppu che gh'é pasou i [[Goti]] e, in tu [[641]], i [[Longobardi|Lungubardi]], che sachezzan u vilaggiu, avanti d'atacà [[Zena]] sutta cumandu du ré [[Rotari]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.portofinoamp.it/storia-locale/longobardi|tìtolo=Area Marina Protetta Portofino - Longobardi|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> Anessa da [[Carlo Magno]] in tu [[774]], Camuggi a va a finì sutta a [[Marca Obertenga|Marca obertenga]], mentre che u cuntrollu u ne vegne dai vescuvi de [[Milan]], che han cumandou a sitè ancun doppu de l'[[1000|annu Mille]]. [[File:Gio Bono Ferrari - Camogli 1518.jpg|thumb|L'Izua de Camuggi in tu 1518, disegnu de Gio Bono Ferrari|sinistra]] In tu [[1162]] a ''Villa Camuli''<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolococamogli.it/pagi/pcamogli.htm|tìtolo=La Città|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref> (a ciü antiga mensiun da sitè) a l'é vegnüa üna cumünitè pe sö cuntu, spessu postu de prutesiun pe chi u praticava a pirateria, mentre i fratti de San Fertuzu s'ean infeudè a [[Portofin|Portufin]], a [[Sestri Levante|Sestri]] e, dau [[1296]] au [[1335]], a [[A Burdighea|Burdighea]]. In tu cursu du Trexentu a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] a s'ea scuntrà ciü votte cu'u [[Ducou de Milan]]. Camuggi e u sö castellu, tiou sciü in tu [[XII secolo|seculu XII]], l'ean finie in tu mezu di scuntri tra i Düxi e i Viscunti. In tu [[1366]] Gian Galeazzo Visconti e Nicolò Fieschi l'aveivan pigiou u castellu, tantu da cacialu zü e ucupà a sitè, primma in tu [[1435]] e poi turna in tu [[1438]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1202_Castel_Dragone_visto_dal_campanile_prima_del_restauro.htm|tìtolo=Castel Dragone|léngoa=IT|vìxita=2025-02-05}}</ref> In tu [[1448]] i scuntri tra e cumünitè de [[Recco|Reccu]] e de Camuggi sun finii cu'u castellu destrütu, a tütte e mainee i camugin, fedeli aa Repübblica, aveivan u permissu de tialu turna sciü sei anni doppu, ch'u l'ea stetu cunsegnou dritu au düxe. Ancun mutivu de discüsciuin in tu [[1461]], u l'é stetu adöviou aa fin cumme prexun e cumme pustasiun de difesa cuntru e scuribande di türchi, surviatüttu quelle de l'amiraggiu Dragut. A Repübblica l'aveiva rinfursou e difeize militari, e turi de guardia e u [[Purtixö de Camuggi|purtixö]], l'aveiva furniu i canuin e custruiu in tu [[1624]], u mö. A l'atru moddu, San Fertuzu fin dau [[XV secolo|Quattrusentu]] u l'é vegnüu in te man aa famiggia di [[Döia (famiggia)|Doia]], ch'a n'ha mantegnüu u cuntrollu cu'a sö ture e e sö tumbe privè, fin aa fin du [[XVIII secolo|Settesentu]].[[File:Gio Bono Ferrari - Camogli 1915.jpg|thumb|U paize de Camuggi cumme u l'ea in tu 1915 in t'ün disegnu de Gio Bono Ferrari|sinistra]]A parentezi napuleonica a l'é vegnüa pocu avanti de l'espansciun de l'ativitè de mà in tu paize. A Münisipalitè de Camuggi a l'é steta missa pe primma in tu dipartimentu du Gurfu du Tigülliu, sutta [[Rapallo|Rapallu]]. A partì dau [[1798]] Camuggi a vegne a sede du segundu cantun da giürisdisiun da Früta. In tu meximu periudu a vegne erezüa a Münisipalitè da Rüa, spartindu i duì paixi, che sun steti turna atachè insemme quande a [[Repùbrica Lìgure|Repübblica Ligüre]] a l'é pasà in tu [[Primmu Imperu Franseize]], pe finì in tu [[dipartimentu de Zena]]. Quantu a l'ativitè in sciu mà, i barchi de Camuggi sun steti pigiè pe'a [[campagna d’Egittu|campagna d'Egittu]], ch'a l'é ciantà lì cun l'arendise de Abukir. U n'é turnou in deré sulu che üna parte di rembursi da [[Pariggi]], ma i cianté navali aveivan purtou a ün grossu investimentu de palanche in ta custrusiun di velieri pe traffeghi de merci. Cuscì, quande che a Ligüria a turnava libera pe ün mumentu, primma de cazze sutta u duminiu di [[Savoia]] in tu [[1815]], i capitagni e i armatui du postu han amiou ün po ciü in là. Cu'a [[guera de Crimea]], u gh'ea stetu in bellu cresce di investimenti. Scicumme che vegnivan traspurtè i surdatti ingleixi, franseixi e du Piemunte pe andà a cumbatte<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, La città ottocentesca, p. 116}}</ref>, pe u riturnu accattavan u gran dai rüsci, pe vendilu turna ai aleè anti-rüsci. Cu'a fundasiun in tu [[1853]] da ''Mutua Assicurazione Marittima Camogliese'' (Mutua Aseghiassiun Marittima Camuginn-a) du [[Nicolò Schiaffino]],<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_786_Unione_Marittima_Camogliese_Mutua.htm|tìtolo=786. Unione Marittima Camogliese|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> Camuggi a s'é pusciüa furnì de 580 barchi, arivandu a ciü de mille in tu cursu de tüttu l'[[XIX secolo|Öttusentu]] e arivandu a di livelli duppi rispettu a de sitè cuncurenti, cumme u cumpartimentu de Ambürgu, e a ün tersu de l'intrega flotta marcantile du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] (ün quintu de quella di primi anni de l'Italia ünia). [[Immaggine:Camogli-panorama di inizio Novecento.jpg|miniatura|Futugrafia de Camuggi du primmu Növesentu]] Cu'u vegnì da navegasiun a vapure, i camugin nu sun steti buin de mette a növu i sö barchi. In tu fratempu a sitè a l'ea steta feta ciü bella, cun di növi palassi, stradde, u [[Tiatru Suciale (Camuggi)|Tiatru Suciale]], u ingrandise de gexe e u cresce de decurasiuin ch'u gh'é drentu.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, La città ottocentesca, p. 117}}</ref> Vegne finn-a tià sciü l'uspià, e due stasiuin di treni, u növu Münicipiu, e scöe e a scöa du mà. Propiu in sce l'istitütu Nauticu e aministrasiuin che sun vegnüe in tu tempu han investiu tantu, pe vegnì i primmi in scia furmasiun di növi capitagni primma e poi di machinisti.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_641_Istituto_Nautico_Allievi_del_corso_Macchinisti_1915-1916.htm|tìtolo=641. Istituto nautico|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> De sti tempi u Munte de Portufin u l'ea pasou a ese üna rocca difensiva de primma, surviatüttu cu'a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]]. U l'é stetu tiou sciü, dae parte fra a Rüa, San Roccu e San Fertuzu, in cumplessu de bunker e de asusti cuntru i bumbardamenti. A sitè a l'é steta schivà dae bumbe, a diferensa de quante capitou aa vixinn-a [[Recco|Reccu]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_235_Recco_dopo_il_bombardamento_aereo_del_1943.htm|tìtolo=235. Recco in guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> [[Gilberto Govi]] a partì dai [[Anni 1940|anni Quaranta]] u l'aveiva capiu u valù türisticu de Camuggi, döviandu u paize in te scene de sö versciuin au cine, tantu ch'u gh'é andetu aprövu in müggiu de atri meistri finiu a guera. Camuggi a l'ha cuscì descuvertu u sö növu indirissu türisticu, cun vari eventi de sücessu, sagre e manifestasiuin che düan pe de lungu in tu tempu. == Abitanti == Üna ratella in scia lengua italiann-a a vedde u dövià de parolle ''camoglini'' e ''camogliesi'', pe parlà di paizen. Dandu amente a cumm'u l'é döviou dae gente du postu, a primma versciun a l'é pe chi a Camuggi u ghe sta, mentre l'atra a l'é dita ae cose, u ciü tantu quelle da mangià. In tu restu d'Italia u se ghe dieiva ''camogliesi'', ma dövia stu agetivu pe ciamà a gente du postu u l'é dai ciü tanti sentiu cumme ün'ufeiza. Au cuntraiu a versciun in ligüre, ch'a l'é camugin, a l'é ciü ben vista. === Evulusiun demugrafica === {{Demografia/Camóggi}} === Cugnummi ciü difüxi === I cugnummi ciü difüxi a Camuggi sun: ''Bozzo'', ''Olivari'', ''Mortola'', ''Schiappacasse'' e ''Ferrari''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-02-02}}</ref> === Persunalitè === A sitè a vive ancun ancö du ricordu de Simone Schiaffino, ün di [[Elenco di Mille|Mille]], ch'u l'é mortu in ta [[bataggia de Calatafimi]] du [[1860]]. Dau tempu du Risurgimentu van ricurdé e sö Avegno de San Fertuzu, che l'aivan pruvou a sarvà a vitta a ün müggiu de surdatti che stavan pe annegà da u naufragiu du piroscafu Croesus c'ha u l'anava in Crimea, duve gh'ea a guerra. Ste due sö (üna morta mentre ch'a pruvava a sarvà quanta ciü gente puscibile, l'atra pocu tempu doppu pe'a fatiga) sun stete decurè cu'a medaggia au valù civile, primme donne da storia d'Italia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2486_Nave_mista_vapore_britannica_Croesus_nel_1855.htm|tìtolo=Nave Croesus|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> Lighè ancun aa storia du Regnu nu sun da scurdà l'amiraggiu e senatù Carlo Alberto Quigini Puliga ([[Casale Monferrato|Cazale Munferou]] 1840 - Camuggi 1913)<ref>{{Çitta web|url=https://www.senato.it/web/senregno.nsf/876b34df7222a9fac125785e003ca629/aed2f41c4a4fcca64125646f005ed1ed?OpenDocument|tìtolo=QUIGINI PULIGA Carlo Alberto|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> e u senatù Francesco Saverio Mosso (Camuggi 1869 - [[Zena]] 1946).<ref>{{Çitta web|url=https://patrimonio.archivio.senato.it/repertorio-senatori-regno/senatore/IT-SEN-SEN0001-001548/mosso-francesco-saverio|tìtolo=MOSSO Francesco Saverio|léngoa=IT|vìxita=202-02-06}}</ref> In ta lotta di partigen sun da mensunà Riccardo Masnata (Zena 1908, mortu füxilou a Camuggi in tu [[1944]])<ref>{{Çitta web|url=https://santolceseinforma.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/09/volantino-masnata.pdf|tìtolo=Masnata Riccardo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> e Nicolò Cuneo, stüdiuzu antifascista depurtou a Gusen ch'u dà u numme aa Bibliuteca Civica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c010007/po/attachment_news.php?id=650|tìtolo=“UNA VITA PER LA LIBERTA’ – Niccolò CUNEO scrittore e patriota (1906 – 1945)”|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> A Camuggi, ürtima tappa du vescuvu Prospu de Tarragona (mortu chì in tu [[718]])<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160318180545/http://www.consorziosanfruttuoso.it/storia-.html|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref>, u gh'é nasciüu di ommi de gexa de impurtansa, tra sti chi u gh'é: u vescuvu de Acqui Disma Marchese<ref>{{Çitta web|url=https://santuarioboschetto.it/sito/il-santuario/personaggi-importanti/|tìtolo=Mons. Disma Marchese Vescovo di Acqui Terme|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> (1844 - 1925) e l'abate e litürgista Mario Righetti ([[1882]] - [[1975]]). Pe'a scritüa e l'arte u gh'é stetu u pueta du [[XVII secolo|Seisentu]] Angelo Schiaffino, u giurnalista e scritù Franco Scaglia<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-scaglia/|tìtolo=Scaglia, Franco|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> (1944 - Rumma [[2015]]), u meistru e müxicista Ruggero Chiesa<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolococamogli.it/stampi/chiesa.pdf|tìtolo=IV Concorso Internazionale di chitarra "Ruggero Chiesa"|léngoa=IT|vìxita=2026-02-06}}</ref> ([[1933]] - Milan [[1993]]), u latinista Antonio Marzullo (Mescinn-a 1898 - Camuggi [[1979]]), u giurnalista Piero Ottone (Zena 1924 - 2017), u storicu Giorgio Galli (Milan 1928 - [[2020]]), u püblicista e disegnatù Gualtiero Schiaffino ([[Acqui Terme]] [[1943]] - [[2007]]), u designer Marcello Nizzoli (Boretto [[1887]] - [[1969]]), u pitù Daniele de Strobel ([[Parma]] [[1873]] - [[1942]]) e u pitù [[Antonio Giuseppe Santagata]], mortu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], cu'u sö archiviu ch'u l'é cunservou in ta Bibliuteca de Camuggi, insemme a di sö quaddri.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Serena Pacchiani|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-giuseppe-santagata_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Treccani|léngoa=IT|volùmme=90|capìtolo=Santagata, Antonio Giuseppe|vìxita=2026-02-06}}</ref> A l'ürtimu, Walter Fochesato, autù e stüdiuzu di libri pe'i figiö nasciüu in tu [[1948]]. De lungu a Camuggi sun nasciüi duì grandi spurtivi: u velista ulimpionicu Claudio Celon in tu [[1961]] e u zügou de pallanöu Francesco Ferrari ([[1974]]). A Rari Nantes a l'ha vistu pasà tra e sö fie ciü tanti spurtivi premiè cun de medagge. Aa Rüa u gh'é stetu poi e ürtime sfide du scacchista Rinaldo Bianchetti, mortu in tu [[1963]]. Pe'a televixun u gh'é Giancarlo Bozzo, autù de prugrammi nasiunali, surviatüttu de quelli de demua. Tanti atri sun pasè pe Camuggi, ghe sun nasciüi o ghe sun morti: u regista Nicolò Ferrari ([[1928]] - [[Romma|Rumma]] [[2007]]), Claudio Lazzaro ([[1944]] - Cagliari [[2025]]) e Dino Emanuelli (Zena, [[1931]] - [[2017]]). Da segnalà cumme autui da storia locale persunaggi cumme Gio Bono Ferrari, fundatù du müseu, e ciü da vixin in tu tempu, l'avucatu G.B. Roberto Figari, u criticu e sagista d'arte ligüre du Növesentu Franco Dioli e Carla Campodonico, megu. == Posti de interesse == <gallery mode="packed" widths="150"> File:Camogli - Santa Maria Assunta.jpg|A baxilica dell'Assunta File:Ruta (Camogli)-chiesa millenaria-complesso esterno1.jpg|A gexa vegia da Rüa File:Camogli-chiesa san rocco1.JPG|A gexa de San Roccu File:San Fruttuoso Camogli 05.JPG|L'abasia de San Fertuzu, dau mà File:Camogli-monastero san prospero-facciata1.jpg|U frunte du munasteru de San Prospu </gallery> === Architetüe religiuze === {{Véddi ascì|Gexe de Camuggi|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} U gh'é de belle architetüe religiuze, tütte sutta a [[Arcidiòcexi de Zêna|Diocexi de Zena]]. * A '''Baxilica dell'Assunta''' a se tröva in tu burgu antigu, in sce quellu ch'u l'ea l'insediamentu de l'Izua. Custruia in tu [[XII secolo|seculu XII]]<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, La basilica di Santa Maria Assunta, pp. 118-123}}</ref>, a se mustra cun üna facià neuclascica e u de drentu a trè navè. Vistu a l'é sutta l'espuzisiun du mà, a gexa e a sö canonica sun stete rangè ciü votte in tu cursu di anni. Chi drentu sun cunservè e reliquie de San Furtünou e de San Prospu. In ta mexima parocchia u gh'é finn-a l''''otoiu de San Prospu e de Santa Cataina''', tiou sciü in tu [[1420]].<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/geoservices/apps/viewer/pages/apps/cultura/?LUOGO=27237|tìtolo=Oratorio di San Prospero e Santa Caterina|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> * Lungu a Via Rumann-a, survia u burgu, truvemmu u '''Munasteru de San Prospu'''<ref name=":0">{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 1. Le pievi lungo la Via Romana: le cappelle di Sant'Anna e di San Giacomo, la chiesa e il monastero di San Prospero, la chiesa millenaria di Ruta, pp. 134-135}}</ref>, tiou sciü dai fratti Benedetin da cungrega de Santa Maia de Monte Oliveto Maggiore de Siena<ref name=":0" />, ch'u l'é stetu avertu in tu [[1883]]. Da vixin a stu chi se trövan due capelle dedichè a Sant'Anna, üna du [[XVII secolo|Seisentu]] e üna de primma. * Grande impurtansa u g'ha u '''Santuaiu da Madonna du Buschettu''', santa patrunn-a da sitè, tiou sciü doppu che gh'é stetu l'aparisiun da Madonna aa pastua Angela Schiaffino ai 2 de lüggiu du [[1518]], primma cumme capella e poi cumme gexa a partì dau Seisentu.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, Il Santuario di Nostra Signora del Boschetto, pp. 124-125}}</ref> Custruia in sci resti da capella de primma, che se veddan au de föa, daa ciassa. Vixin a sta gexa u se ghe tröva ancun l'Otoiu da Madonna Adulurà, primmu otoiu ch'u l'ha risevüu u dirittu de gexa giubilare in tu [[2025]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2025/09/03/camogli-giubileo-in-oratorio-del-boschetto-dal-13-al-15-settembre/|tìtolo=Camogli: Giubileo in Oratorio del Boschetto dal 13 al 15 settembre|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref>, ciü u Chiostru cu'i ex voto.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, L'arte, La galleria degli ex voto marinari, pp. 125-126}}</ref> * A frasiun d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] a g'ha cumme parocchia a '''gexa de San Miché Arcangiou''', cun l''''Otoiu da (Santiscima) Nunsià''' lì vixin. Ben cunusciüa a l'é a "gexa vegia" dita ''Millenaria''<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 1. Le pievi lungo la Via Romana: le cappelle di Sant'Anna e di San Giacomo, la chiesa e il monastero di San Prospero, la chiesa millenaria di Ruta, p. 136}}</ref>, ch'a l'é a '''gexa du Sacru Cö''', feta in tu [[XIII secolo|seculu XIII]]. * In ta frasiun de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] u gh'é a gexa cu'u meximu numme, ch'a l'é du [[1863]], feta in sci resti d'üna capella che gh'ea primma. Drentu u se cunserva üna impunente curnixe de marmu scurpia da Bernardo Schiaffino.<ref name=":1">{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, Itinerari, 2. Le pievi del monte: le chiese parrocchiali di Ruta e di San Rocco, la chiesa romanica di San Nicolò, pp. 136-141}}</ref> In te stu postu, insemme au bellu vedde, u se ghe tröva finn-a u munümentu aa Fedeltè du Can, mentre in Via Galletti gh'é e stasiuin in ceramica da Via Cruci. Chinandu dau paize u se incuntra a '''gexa de San Nichiozu''' du seculu XII, scitu che se ghe meteivan au següu e gente cuntru e scuribande di saracini, cunvertiu cumme cà au tempu di franseixi, e aa fin turna cumme gexa in tu [[1870]].<ref name=":1" /> * Famusa a l'é l'[[Abasia de San Fertuzu (Camuggi)|Abasia de San Fertuzu de ''Capodimonte'']], in tu gurfu ch'u porta u meximu numme, a l'é steta tià sciü tra i [[X secolo|seculi X]] e [[XI secolo|XI]], u gh'é drentu de antighe reliquie che sun de cuntu. I fratti da gexa in te l'Etè de mezu l'ean arivè au cuntrollu de ciü tanti edifissi e cumünitè da [[A Burdighea|Burdighea]] a [[Sestri Levante]], avanti che sta chi a vegnisse a sede zeneize di [[Döia (famiggia)|Doia]]. === Atre architetüe === [[File:Castel Dragone (Camogli) - lato mare 2023-04-14.jpg|thumb|left|Castel Dragun, versu u mà]] * Dau luntan Mediuevu ne vegne u Castel Dragun (ciamou da quarcün Castellu da Dragunara)<ref group="n.">O anche "Castellu du Dragun", u numme ''Dragonara'' u vegne da l'italian e u l'é de difuxun ciü recente.</ref>, erezüu in tu [[XII secolo|seculu XII]] e restou in tu mezu di scuntri tra [[XIII secolo|Duxentu]] e [[XV secolo|Quattrusentu]] a Zena.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=176|capìtolo=Il Golfo del Tigullio|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> Döviou cumme prexun, u l'é poi stetu sede de l'Acquariu Tirrenicu fin au [[1999]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_1202_Castel_Dragone_visto_dal_campanile_prima_del_restauro.htm|tìtolo=1202. Castel Dragone|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> * In ta sitè se trövan strutüe de valù cumme u Tiatru Suciale, ch'u l'ha avertu ai 30 de setembre du [[1876]], ae case lungu Via Garibaldi, u munümentu a Simone Schiaffino, a Casa di mainè "Gente di Mare", u vegiu uspià di Santi Prospu e Catàina e a Villa Gentile-Tassara, cangià in albergu. * De lungu in sitè, de frunte aa stasiun e vixin au palassiu du Cumüne, gh'é u [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)|Civicu Müseu du Mà "Gio Bono Ferrari"]], a [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Civica "Niccolò Cuneo"]] e a [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Sala Archeulogica]]. * Sciü pe'i munti se trövan e pustasiuin da [[Baterie de Punta Ciappa|Bateria de Punta Ciappa]], cumplessu de difeiza cun di bunker da 202° Bateria custiera du Regiu Ezercitu, requizia poi dai tedeschi. A seguì in ti percursi se incuntra u [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]] e u [[Semafuru Növu (Camuggi)|Semafuru Növu]] Napuleonicu e in sciü scöggiu de [[Punta Ciappa]] a capeletta da Stella Maris. == Ecunumia == Levou e impreize in te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] cu'i grandi velieri, Camuggi zà da l'antighitè a l'ha vistu pasà gente e mercansie e u gh'ea finn-a in müggiu de pescuèi.<ref>{{Çitta|Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000|Camogli e dintorni, La storia, pp. 109-110}}</ref> A partì dai [[anni 1950|anni Sinquanta]] du [[XX secolo|Növesentu]] vegne föa u fenomenu du türismu, ch'u l'ha purtou aa cunversciun de tante strutüe e ativitè. In tu meximu tempu l'é stetu serou e poche indüstrie in sciu postu, cumme quella de Riccobaldi ch'a fava e rè (''retificio'') e l'elettru-mecanica Pisoni. In ta storia a s'é feta cunusce a tunea, moddu de pescà cu'e rè fisse che a remunta au [[1600]], gestia daa Cuperativa Pescuèi Camuggi (''Cooperativa Pescatori Camogli''), che ancö a nu gh'é ciü. A l'é da marcà ün postu impurtante pe'u mangià. Camuggi u l'é parte du cunsorsiu üfisiale da fügassa cu'u furmaggiu, gh'é anche i famuxi camugin au rhum (baxi de ciculata cu'u licure) cu'e varianti. In ciü u gh'é u scistema de cunserva de anciue sutta sà in te arbanelle e a capunadda tipica da Rüa a baze de gallette, tumate, anciue e atri güsti.<ref>{{Çitta web|url=https://liguricettario.blogspot.com/2010/09/la-caponadda-di-camogli_23.html|tìtolo=Ruta: Sagra Capponadda, occasione unica per gustare un tpico piatto ligure|léngoa=IT|vìxita=2026-03-07}}</ref> San Roccu u l'ea in tu passou üna zona da cuntadin, ma ascì chi u gh'é stetu ün cangiu versu u türismu. Ma levou questu, A Rüa e San Roccu restan i suli posti che ghe segge e fasce, de moddu da furnì üna prudusiun picina de früta e verdüa. == Cultüa == Ben cunusciüu u [[Tiatru Suciale (Camuggi)|Tiatru Suciale de Camuggi]], ch'u g'ha a sala a feru de cavallu, quattru urdini de parchi e u lugiun. Custrüiu tra u [[1874]] e u [[1876]], u l'é stetu inaugürou ai 30 de setembre du [[1876]] cun ativitè de opera, de proza e de cine. U l'é sede de ricurense e de riuniuin di armatui de tütta l'[[Italia]], mentre a ciassa che gh'é davanti a l'é vegnüa, anni doppu, a sede du munümentu ai morti da [[Primma Goæra Mondiâ|Grande Guerra]]. Dau [[1933]] au [[1946]] g'han cangiou numme in ''Teatro Principe del Piemonte'', dedicou au ré d'Italia ch'u l'aiva da vegnì: Umberto II, che alantù u l'ea vegnüu a vedde ün spetaculu. In tu periudu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] e ancun doppu se gh'é tegnüu di spetaculi zeneixi, e i atui se n'ean andeti scicumme che i tiatri da sitè aivan patiu di danni. Doppu de stagiuin furtünè, ancun in ti [[Anni 1970|anni Setanta]], u tiatru u l'ha pasou di tempi serou e cun di travaggi, fin a vegnì turna avertu in tu [[2016]]. U Tiatru Suciale u l'urganizza annu pe annu u Festival dedicou au [[Gilberto Govi]]. A Camuggi gh'é due scöe superiuri, l'<i>Istituto Tecnico Nautico Statale "Cristoforo Colombo"</i> (cun di cursci anche de aerunautica) e a sede de l'<i>Istituto Professionale Statale per i Servizi Alberghieri e Ristorazione "Marco Polo"</i>, ch'u se tröva in te l'edifissiu ciamou Barsanti, dau numme de l'istitütu pe'i radiutelegrafisti ch'u gh'ea primma. <gallery mode="packed" widths="150"> File:Camogli - Civico Museo Marinaro Gio Bono Ferrari (1).jpg|Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari File:Camogli - Biblioteca Civica Niccolò Cuneo.jpg|Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo File:Camogli - Sala Archeologica.jpg|U Müseu Archeulogicu </gallery>Ghe sun trè bibliuteche. A primma a l'é a [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Civica "Niccolò Cuneo"]] in tu burgu, ciü a bibliuteca du munasté de San Prospu (fundà in tu [[1883]]) e a bibliuteca "La Millenaria" in ta frasiun da Rüa. De grande impurtansa u [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)|Civicu Müseu du Mà "Gio Bono Ferrari"]], ch'u conserva e memoie e a roba dunà dai capitagni da sitè. Tüttu quellu ch'u gh'é mustrou u l'é ligou sulu che aa sitè de Camuggi, o perché l'han fetu i capitagni o i ommi de mà, o perché u ne vegne da di viaggi feti luntan dunè dai eredi di naveganti. A Bibliuteca Cuneo e u Müseu du Mà se trövan in tu meximu palassu insemme au [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Müseu Archeulogicu]] (o "Sala Archeulogica"), cun testimunianse da storia avanti de l'epuca rumana. Da tegnì a mente ascì a pratica spurtiva, ch'a g'ha turna de raixe a Camuggi: a [[Ballaneuo|pallanöu]]. A [[Rari Nantes Camogli]] a l'ha ben guagnou ina riga de campiunè tra i [[anni 1930|anni Trenta]] e [[anni 1950|Sinquanta]], avanti ch'a sciurtisse föa a [[Pro Recco]]. Dai primmi campiunè zughè in tu portu, cu'e trasferte in barca fin a Reccu, s'è pasou ae piscinn-e d'ancö, che au mumentu stan vegnindu arangiè. U gemelaggiu cun [[Tuningen]], sitè da [[Foresta Neigra|Furesta Neigra]] in [[Germania]], u porta a ün müggiu de inisiative e au scangiu de prudotti tipici. Culaburasiuin pe'u türismu ghe sun invece cu'i atri duì cumüni gemelli, [[Carlufòrte|Carluforte]] e [[Gressoney-La-Trinité]], che se ghe urganizza finn-a de mustre. In ciü u gh'é üna manega de sitè amighe, cumme: [[Calatafimi]], [[Segesta]], [[Teano]], [[Trani]] e [[Valparaíso|Valparaiso]] in tu [[Cile]]. == Feste e fee == [[File:Camogli Fire 2.jpg|thumb|U falò pe San Furtünou]] A Camuggi gh'é diferenti feste religiuze, che cangian da frasiun a frasiun. A Madonna du Buschettu, ch'u gh'é dedicou u santuaiu, a l'é steta elezüa cumme patrunn-a de Camuggi in tu [[1955]], cun tantu de bulla du Pappa, ch'u gh'é l'ezensiun dau travaggiu ai 2 de lüggiu, u giurnu ch'u saieva avegnüa l'aparisiun da Madonna a Angiola Schiaffino in tu [[1518]]. Tantu sentie anche e celebrasiuin de San Furtünou, festa ch'a l'é ligà cu'a Sagra du Pesciu (''Sagra del Pesce''), e a San Prospu ai 31 d'agustu, aa memoia du santu vescuvu de Tarragona che in tu 409, mentre ch'u se ne vegniva da üna vixita papale, u s'ea cuegou in scia Via Rumann-a survia a Camuggi, duv'u l'ha reizu l'anima au Segnùn. [[File:Padella di Camogli.jpg|thumb|U paelun d'asà|left]] A Sagra du Pesciu a nasce in tu [[1952]] cu'a vuluntè de tra da gente in tu burgu, dandu a mente au moddu de dì "pe San Furtünou pesciu regalou"; a se tegne in ta segunda meitè du meize de mazzu. In te edisiuin de doppu u l'é stetu inaugürou in paelun de asà largu 3,80 metri (trei metri e otanta), cu'ün manegu de 6 metri, 2,8 tunelè de peizu e in vulümme de 2000 litri, duve vegnan friti quintali de pesciu. In ucaxun da festa de San Furtünou, aa seia primma, u se sende di falò figürè in scia ciazza. Ün'atra antiga devusiun a l'é quella da Stella Maris, a primma dumenega d'agustu, ch'u se rivive l'antigu ritu d'afidase a Maria. U se dixe üna messa a Punta Ciappa, duve se incuntran e due prucesciuin, üna a pé ch'a chinn-a da [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]], l'atra pe mà, ch'a parte dau [[Purtixö de Camuggi|purtixö]]. Aa seia u brassu de mà in frunte a Camuggi e Punta Ciappa u l'é cuvertu de ciü de mille lümin che galeggian. De impurtansa finn-a e feste de San Giuvanni, patrun da Rüa, cun insemme a ''Sagra delle focaccette'' (Sagra di fugasin o de fügasette), e de San Roccu, in ta frasiun ch'a ne porta u numme, acubià cu'a Festa du Can. Quest'ürtima a l'é nasciüa ai 16 d'agustu du [[1962]] cumme premiasiun regiunale a regordu d'ün cagnettu, Pucci, ''mascotte'' da scöa elementare du paize. Abinou a di atri premi dau [[1966]], ancö u l'é ün premiu de livellu internasiunale. Eventu ch'u g'ha da rilevansa u l'é "Innamorati a Camogli", partiu in tu [[1988]] cun de inisiative pe'u giurnu de [[San Valentin]] e pe festezà i galanti. Dau [[2014]] u se tegne in ciü u ''Festival della Comunicazione'', eventu cunusciüu in te tütta Italia vusciüu da [[Umberto Eco]], cumme rasegna in scia cumünicasiun mediatica e in sciu mustrà a sciensa e a cultüa. == Sport == Camuggi, in ta storia, a l'é steta ligà pe'u ciü ai sport d'egua. Ben cunusciüa a l'é a [[Rari Nantes Camuggi]] (''Rari'' ''Nantes Camogli''), üna sucietè de [[Ballaneuo|pallanöu]] ch'a l'é steta fra e ciü impurtanti di [[Anni 1930|anni Trenta]] e Sinquanta, quande a l'ha guagnou ben sei campiunè. Aa giurnà d'ancö a l'é ancun ünn-a de sucietè ciü impurtanti da [[Liguria|Ligüria]] e de tütta l'[[Italia]]. Ün atru sport ch'u ghe han pruvou i zueni u l'é u [[Zeugo do ballon|zögu du balun]]. U [[Camuggi FC]] (''Camogli FC''), nasciüu in tu [[2024]], u zöga in ti campiunè di amatuì ma, a ogni moddu, sta tradisiun spurtiva a ne vegne armenu dai [[Anni 1970|anni]] [[Anni 1970|Setanta]]. Üna votta u gh'ea finn-a üna squaddra d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]]. Camuggi a l'é raprezentà, a livellu de sircundaiu, dau [[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno|Gurfu Paradizu Pro Reccu Camuggi Avegnu]] (''Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno''), üna sucietè ciü grande ch'a zöga in ti livelli ciü erti du campiunou da regiun. De ciü, se pö mensiünà e ativitè pe'u [[Zeugo de bòcce|zögu de bocce]], cu'a ''Bocciofila'' ''"Adolfo Corzetto"'', e di [[scacchi]], cu'a ''Golfo Paradiso "Giancarlo Musso"'' de [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]]. Üna votta u gh'ea üna squaddra de [[volley]] e üna de [[Ballabanastra|basket]] ascì. == Aministrasiun == <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> Camogli - seggio elettorale Centro Città Comune (1).jpg|Ün di seggi in tu Cumüne Camogli - seggio elettorale Centro Città Comune (2).jpg|Ün atru seggiu pe'u centru Ruta (Camogli) - seggio elettorale.jpg|U seggiu da Rüa San Rocco (Camogli) - seggio elettorale.jpg|U seggiu de San Roccu </gallery> Camuggi a l'é üna sitè cu'üna forte cumpunente liberale, in ucaxun du Referendum du [[1946]] u s'é registrou ciü tanti vuti pe'a munarchia (50,06%).<ref>{{Çitta web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=F&dtel=02/06/1946&tpa=I&tpe=C&lev0=0&levsut0=0&lev1=3&levsut1=1&lev2=34&levsut2=2&levsut3=3&ne1=3&ne2=34&es0=S&es1=S&es2=S&es3=N&ms=S&ne3=340070&lev3=70|tìtolo=Referendum 02/06/1946 Area Italia Provincia Genova Comune Camogli|vìxita=2026-02-02|léngoa=IT}}</ref> In ta ciü tanta storia da Repübblica a l'é steta guvernà da scindici da [[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasia Cristiann-a]] (gh'ean trè sede diferenti: pe'u paize, A Rüa e San Roccu), fin au 1994 cun de gente de Aleansa Nasiunale. I primmi vintisinque anni du 2000 l'han vistu di scindici de centru-sinistra, a segnà in cangiu prufundu in ta sucietè. In tu 2023 u vegne fetu scindicu Giovanni Anelli cun üna lista de centru-drita. A magiuransa di seggi a l'é imbastia in tu centru de Camuggi, in tu palassiu du Cumüne e in te scöe ch'u gh'é de sutta, u ne vegne avertu ün pe'a frasiun da Rüa e ün a San Roccu. Üna votta u ghe n'ea ün finn-a a San Fertuzu, ma scicumme ch'u l'ea diffisile metilu sciü, au mumentu a gente de sta frasiun a vuta in tu seggiu du sentru da sitè. === Scindici de Camuggi === {{Véddi ascì|Scindici de Camuggi|càngio variànte=U meximu argumentu in tu detaggiu}} [[Immaggine:Camogli-municipio.jpg|miniatura|U palassu du Cumüne]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadin|var-partîo=Partiu|var-càrega=Carega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Biagio Olivari|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Mario Bertolotto|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1964|Agostino Mari|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1964|1967|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1979|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1979|1982|Mario Bellagamba|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1982|1984|Ester Fortunata Crovari|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1984|1986|Attilio Antola|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1986|1987|Enrico De Gregori|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1987|1988|Calogero Arcabasso|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 nuvembre 1988|16 lüggiu 1992|Vincenzo Javarone|DC|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 agustu 1992|20 marsu 1994|Vincenzo Javarone|DC|Scindicu|<ref>Zunta cheita pe mancansa du nümeru legale</ref>}} {{ComuniAmminPrec|mazzu 1994|21 nuvembre 1994|Pasquale Gioffrè||Cum. straord.|<ref>{{Çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.it/atto/serie_generale/caricaArticolo?art.progressivo=0&art.idArticolo=1&art.versione=1&art.codiceRedazionale=094A3968&art.dataPubblicazioneGazzetta=1994-06-17&art.idGruppo=0&art.idSottoArticolo1=10&art.idSottoArticolo=1&art.flagTipoArticolo=1|tìtolo=Publicou in scia Gazzetta Ufficiale du mazzu 1994|léngoa=IT}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|21 nuvembre 1994|30 nuvembre 1998|Giuseppe Passalacqua|[[Alleanza Nazionale|AN]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvembre 1998|27 mazzu 2003|Giuseppe Maggioni|Progetto Insieme<br />(lista civica de sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2003|15 arvì 2008|Giuseppe Maggioni|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|15 arvì 2008|28 mazzu 2013|Italo Salvatore Mannucci|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2013|10 zügnu 2018|Francesco Olivari|Progetto Insieme<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2018|15 mazzu 2023|Francesco Olivari|Scelgo Camogli<br />(lista civica de centru-sinistra)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|15 mazzu 2023|''in carega''|Giovanni Anelli|Per la nostra città<br />(lista civica de centru-drita)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Cumünicasiuin== <gallery mode="packed"> Camogli - stazione di Camogli-San Fruttuoso.jpg|Vista da stasiun de Camuggi Camogli - ex stazione di Priaro - 02.jpg|A vegia stasiun de Prià Camogli - porticciolo, veduta (2).jpg|U mö pe'i batelli in tu [[Purtixö de Camuggi|purtixö]] Camogli - fermata bus Stazione FS.jpg|A fermata de curiere [[AMT]] daa stasiun </gallery> U cazellu de l'[[Aotostràdda A12 (Itàlia)|autustradda]] ch'u resta ciü da vixin u l'é quellu de [[Recco|Reccu]], da duve se piggia a [[Stradda Statale 1 Via Aurelia|Via Aurelia]] ch'a cuntinua versu [[A Rüa (Camuggi)|A Rüa]] e in diresiun du [[Tigülliu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/it/come-arrivare-a-camogli|tìtolo=Come raggiungere Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Au burgu de Camuggi se gh'ariva cun de stradde pruvinciali tantu da Reccu che daa Rüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp030-camogli|tìtolo=Strada SP030 di Camogli|outô=Sitè metrupulitann-a de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>, mentre a [[San Roccu (Camuggi)|San Roccu]] se ghe pö arivà sulu che daa Rüa, levou e cröze e i senté da fà a pé. A Rüa a l'é cullegà anche cun San Martin de Noxeu e Santa Maria du Campu pe mezzu da stradda pruvinciale 31<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittametropolitana.genova.it/it/aree/strade/strada-sp031-san-martino-noceto|tìtolo=Strada SP031 di San Martino di Noceto|outô=Sitè metrupulitann-a de Zena|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. A [[Stasiun de Camuggi-San Fertuzu|fermata di treni de Camuggi]] a l'é steta averta in tu [[1868]], insemme a quella, ciü picinn-a, [[Stasiun de Camuggi-Prià|de Prià]]. Tütte due e stasiuin se trövan in scia [[Ferovîa Zêna-Pîza|linia tra Zena e Piza]]. Pe di mutivi türistici, a stasiun da sitè a l'ha cangiou numme in Camuggi-San Fertuzu, cumme a l'é cunusciüa aa giurnà d'ancö, mentre in tu [[1981]] quella de Prià a l'é steta serà. L'ünica stasiun che gh'é restà a l'é steta declasà, levandughe u scalu pe'e merci e u tersu binariu, che l'ea döviou pe'e precedense. U capulinia de curse ürbann-e, che üna votta u l'ea a Camuggi, u l'é stetu stramüou a [[Staçión de Récco|Reccu]]. I batelli van tütti i giurni da Camuggi in diresiun du [[Pòrto Antîgo (Zêna)|Portu Antigu de Zena]], de Reccu, [[Rapallo|Rapallu]] e [[Santa Margaita (comun)|Santa Margàita]]. Ün servissiu internu u permette de culegà San Fertuzu cun [[A Fuxe (Camuggi)|a Fuxe]], lucalitè che senù se purieivan razunze sulu che a pé pe'i senté in sciu [[Monte de Portofìn|Munte de Portufin]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.golfoparadiso.it/linee-e-tours/|tìtolo=Linee e Tours|outô=Golfo Paradiso|léngoa=IT, EN|vìxita=2026-03-14}}</ref>. L'[[AMT]] a garantisce u servissiu tra u sentru de Camuggi, Reccu e A Rüa. Daa Rüa u se pö pigià a navetta pe San Roccu o e curiere che van finn-a a Rapallu e Zena<ref>{{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/it/autobus-camogli|tìtolo=Bus|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. Pe mezu de Trenitalia u l'é puscibile a prenutasiun du servissiu nave pe'e fermate de [[Purtixö de Camuggi|Camuggi-Purtixö]], San Fertuzu e Punta Ciappa<ref>{{Çitta web|url=https://www.trenitalia.com/it/regionale/collegamenti-regionale/san-fruttuoso-link.html|tìtolo=San Fruttuoso Link|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Notte == ;Notte au testu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Tina Leali Rizzi|outô2=Edoardo Meoli|outô3=Sandro Pellegrini|tìtolo=Guida al Golfo Paradiso: Bogliasco, Camogli, Recco, Avegno, Uscio, Pieve L., Sori|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9564|ànno=2000|editô=De Ferrari|çitæ=Reccu|léngoa=IT|cid=Rizzi, Meoli, Pellegrini, 2000}} == Atri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://www.comune.camogli.ge.it/|tìtolo=Scitu du Cumüne|outô=Cumüne de Camuggi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-12}} * {{Çitta web|url=https://www.welcomecamogli.it/|tìtolo=Scitu türisticu de Camuggi|outô=Pro Loco Camogli|léngoa=IT|vìxita=2026-04-12}} {{Comûni da Çittæ metropolitann-a de Zena}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Camuggi| ]] 6pgnlpi5mxb6c9i806e43jmv79w3rd0 Buinzan 0 1720 274769 273481 2026-10-15T18:34:42Z N.Longo 12052 274769 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} {{Divisione amministrativa |Nome = Buinzàn |Panorama = Boissano, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg |Didascalia = Panuràmma de Buisàn pijàu da-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[comun|cumün]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvìncia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Paola Devincenzi |Partito = lìsta cìvica "Boissano Unita" |Data elezione = 12-06-2022 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 30-01-[[1602]] <small>(prìmma autunumìa da [[Tuiran|Tuiràn]])</small><br />24-12-[[1946]] <small>(recustitusiùn)</small><ref name=":3" /> |var-teritöio = Teritòriu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Artéssa |var-superfìcce = Süperficie |Abitanti = 2531 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dâtu Istat] - Pupulasiùn residènte a-u 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 30-10-2023 |var-denscitæ = Denscitàe |var-divixoìn_confinànti = Cumün cunfinànti |Divisioni confinanti = [[A Prìa|A Prêa]], [[Bardenèi]], [[Löa‎]], [[Tuiran|Tuiràn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu uràriu |var-cod._cadàstro = Cod. catàstru |Zona sismica = 3A |Gradi giorno = 1653 |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sànta Màia Madænn-a|Sànta Marìa Madalêna]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[22 lûggio|22 de lüju]] |var-nómme_abitànti = Nòmme abitànti |Nome abitanti = Buinzanin |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Boissano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn du cumün de Buisàn inta pruvìncia de Savùna. |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisià }} '''Buinzàn'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[bwin'ʦaŋ]}}; ''Buisàn'' in burghetìn, tuiranìn e [[Dialéttu priéze|priéze]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prêa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://books.google.com/books?id=Qpq0tgAACAAJ|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, scrìtu ''Buisan'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref> e [[Lengua brigašca|brigàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, scrìtu ''Boisàn'' o ''Boissan'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=boissano|tìtolo=TIG - Boissano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-11-11}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/it/dizionario/deize/boissano/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Boissano|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-11-11}}</ref>, scrìtu ''Buissàn'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze]] d'[[Arbenga|Arbénga]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>.|group=n.}} (''Boissano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|lìgüre]] de 2.531 abitànti (a-u 31 d'utùbre du [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvìncia de Savùna]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (1).jpg|U [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]] miràu d'in Sàn Pêru Mónte Màrmi (Boisàn) - vìsta da-o stradón.jpg|U brìccu de [[Munte Mârmi|Marìn]] </gallery> Buisàn u se tröva in scé rìve du [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]] (1061&nbsp;m), mésciu in sc'ina teràssa naturâle afacià sciü u [[Mâ Ligure|Mà Lìgüre]]. U teritòriu du cumün u l'è bèn estèizu, in diresiùn nòrd-òvest, vèrsu l'entrutèra, dund'u rìva fìna a-a sìmma du [[Munte Carmu (Arpi Ligüri)|Mùnte Càrmu]] (1389&nbsp;m). Da cadèna du Càrmu i fàn pàrte ascì i âtri brìcchi du teritòriu buisanìn, ch'i sarêa, caràndu vèrsu u mà, u [[Briccu Pajarina|Brìccu Pajarìna]] (1213&nbsp;m), u [[Briccu Ciazzalonga|Brìccu Ciazzalònga]] (1216&nbsp;m) e u Mùnte Raviné. A levànte du cèntru, d'atàccu a-i cunfìn cun [[Vèrsci|Vèrzi]], se pò mensunà ancù a prezènsa du brìccu de [[Munte Mârmi|Marìn]] (303&nbsp;m). Intu teritòriu buisanìn i ghe nàsce paréggi riài, ch'i finìsce inta [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], intu [[Fusòn Grossu|fusàu Gròssu]] o inte càrche bacìn mênu impurtànte. Tra sti chi, i sùn trèi i riài ciü impurtànti a traversà u paìze, insèmme a di âtri ciü picenìn: a levànte, a-i cunfìn cun [[Löa]], u gh'è u [[Riàn Cazasse|Riàn Cazàsse]] e i sö afluènti, a-u cèntru se tröva u Riàn Grànde o de Banchétte e a punènte u gh'è u Riàn Tarambùrle, ch'i se càccia tütti dùi inta scciümàira<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|pp. 14-21}}</ref>. Intu cumün de Buisàn, sruatüttu in scé rìve vèrsu a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]], pè e caraterìstiche du terén i se sùn svilupài di impurtànti fenòmeni [[Carsìsmo|càrsici]] cùmme intu rèstu da valà. Tra e gròtte e e tâne ciü impurtànti se pò mensunà i dùi büranchi de Péja, cu-u segùndu ch'u pàssa i sinquesèntu métri d'estensciùn, a gròtta de Sàn Perìn, quélla du Giancuspìn e u bürancu da Ùrpe, de ciü de seisèntu métri<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|p. 32}}</ref>. === Burgàe === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Contrâ da Ciàssa (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|A Ciàssa Contrâ di Baroìn (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Barùi Contrâ di Berûi (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Berüi Stràdda Bonfànti (Bonfànti, Boisàn) - vìsta (2).jpg|Cà di Bufànti Contrâ di Bozâei (Boisàn) - panoràmma (3).jpg|Cà di Busèi Stràdda Câvi (Câvi, Boisàn) - vìsta (3).jpg|Cà di Câvi Contrâ di Gandarìn (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Gandarìn Stràdda Gandarìn (Gandórfi, Boisàn) - vìsta (2).jpg|Cà di Gandùrfi Contrâ di Mòggi (Boisàn) - vìsta (3).jpg|Cà di Mòji Stràdda Polénsa (Boisàn) - vìsta da contrâ di Pòggi (1).jpg|Cà di Pòji Contrâ do Pósso (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|U Pùssu Contrâ di Sotén (Boisàn) - panoràmma (1).jpg|Cà di Sutài </gallery> U cumün de Buinzàn u l'è sturicamènte spartìu inte dùzze burgàe<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-boissano.pdf|tìtolo=Statütu du cumün de Buisàn|léngoa=IT|vìxita=2024-05-26}}</ref>, ch'i l'àn pijiàu u nòmme, ménu che quélle da Ciàssa, di Sutài e du Pùssu, da-e famìje ciü impurtànti ch'i ghe staxêva<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|pp. 85-116}}</ref><ref name=":1" />. In particulà, i sùn<ref group="n.">Nòmmi de burgàe in buisanìn, andàndu aprövu a-a grafìa di cartèlli mésci pè u paìze.</ref>: * ''A Ciâzza'' (''La Piazza''): a-u cèntru du paìze, a pìja u nòmme da-u ciasà dund'a gh'è a gêxa, l'uratòriu e a cumüna. De ciü, a-a Ciàssa i ghe sùn ascì e scöre. * ''Ca di Barui'' (''Case dei Barone''): de sùtta du stradùn a l'artèssa da Ciàssa. * ''Ca di Berüi'' (''Case dei Berruti''): a ciü âta e üna de burgàe ciü a levànte du paìze. * ''Ca di Bufanti'' (''Case dei Bonfanti''): a ciü bàssa de dùzze burgàe, de sùtta a-e Cà di Barùi. * ''Ca di Buzâei'' (''Case dei Bosseri''): de d'âtu a-u Pùssu, chi a gh'è a capélla de Nòstra Scignùra de Gràsie. * ''Ca di Cavi'' (''Case dei Cavo''): méscia de srua du stradùn, in scià zìna de senèstra du Riàn Viàssu. * ''Ca di Gandarin'' (''Case dei Gandarini''): a ciü âta insèmme a-i Berüi, sruastà da-u prufì d'ina grànde cà furtificà. * ''Ca di Gandurfi'' (''Case dei Gandolfo''): a mèzza stràdda du risö tra i Câvi e i Gandarìn, spartìa inte dùi grüppi de cà. * ''Ca di Poji'' (''Case dei Polla''): quélla ciü a punènte tra e burgàe stòriche, a se svilüppa de sùtta a-u stradùn. * ''Ca di Moji'' (''Case dei Molle''): de d'âtu a-u stradùn, da-e cà rangiàe tenzéndure de giàncu. Chi a gh'è a capélla di Sànti Ròccu e Bastiàn. * ''Ca di Suttâi'' (''Case dei Sottani''): a l'à pijàu u nòmme da-a sò puzisiùn ciü bàssa, a levànte da Ciàssa a livèllu du stradùn. * ''U Puzzu'' (''Il Pozzo''): a levànte da Ciàssa, in scià véggia stràdda pè Löa. Da pöi ghe n'è âtre 8 tiràe sciü ciü de resènte che, ménu ''Losano'', i l'àn pijàu u nòmme da-a regiùn dund'i se tröva: Burâxi (''Buragi''), Còlle (''Colle''), Furnâxe (''Fornaci''), Zenèstre (''Ginestre''), ''Losano'', Marìxe (''Marici''), Murtéu (''Morteo'') e Rìve (''Rive'')<ref name=":2" />. === Cunfìn === U cumün de Buisàn u gh'à di cunfìn cun [[Bardenèi]] a nòrd, cu-a [[A Prìa|Prêa]] e [[Löa]] a levànte, cu-u [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]] a mezugiùrnu e cun [[Tuiran|Tuiràn]] a punènte<ref name=":2" />. == Stòria == === Urìgine du nòmme === U nòmme du paìze, che a l'inprensìpiu u l'éra adueràu p'indicà de tère da scö ciütòstu estéze, segùndu i scrìti du prève Luigi Agnese u ne vegnerêa da ''Bovissano'', ''Boves Sani'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], tupònimo che lèi u l'intèrpreta intu sènsu de "scìtu sàn e da-i prài bùi pè i böi". U prève [[Leone Raimondi]], studiùzu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi arbenganéze]], u lìa pè cùntru l'etimulugìa du paìze a-a ciànta du [[Bùscio|bòsseru]], bèn difüza inte campàgne lìgüri<ref name=":1">{{Çitta|Arecco, 1995|p. 18}}</ref><ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|p. 59}}</ref>. A ògni mòddu, pè tütti dùi i câxi se tràtta de prupòste ch'i nu gh'àn de bâze etimulògiche següre ma ch'i fàn de riferimèntu nummà a de semejànse intu nòmme; de ciü, l'è interesànte nutà cùmme i tupònimi ch'i finìsce pè ''-ano'' i l'àgge de sòlitu in'urìgine rumâna. Fìna fra i nòmmi de burgàe buisanìne, che de sòlitu i ne végne da quéllu da famìja ch'u-e l'à fundàe, se ne tröva de quélli antìghi cùmme u tupònimu du paìze. De ciü, e burgàe da Ciàssa, du Pùssu e di Sutài i pìja pè cùntru u sò nòmme da-e caraterìstiche du scìtu dund'i se tröva, sègnu che, fòscia, i gh'àn in'urìgine ciü mudèrna de âtri<ref name=":1" />. === Etàe de mèzzu === [[Immaggine:Gêxa de Sàn Pòulo (Boisàn) - vìsta di rèsti (2).jpg|miniatura|250x250px|E ruìne da [[Gexa de San Paulu (Buinzan)|gêxa de Sàn Pàulu]] cun l'antìga vìa pè Sàn Pêru]] L'è prubàbile che i prìmmi üxi de tère buisanìne i remùnte a l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], quàndu i l'éra de pruprietàe de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]], cun di pastùi ch'i l'àn cumensàu a menâghe e bèstie a scö e a cavâne i prìmmi terén pè l'üzu de cà<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 13}}</ref>. A mensiùn de Buisàn ciü antìga a l'è cuntegnüa int'in àttu du 3 d'arvì du [[1233]], cu-u pasàggiu de paréggi scìti inta [[Valle du Varatella|Và du Varatèlla]] da-a [[Catedrâle de San Miché (Arbenga)|catedrâle arbenganéze]] a-i cònti [[D'Aste (famïa)|D'Àste]] e, in particulà, du ''massus de Bonzano'', dùnca in cazà o cascìna agricùla, che l'è prubàbile ch'u l'existésse zà da du bèllu tèmpu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 14; 19}}</ref>. Stu "[[Mâzo|mâzu]]", ch'u l'èra intu teritòriu cuntrulàu da [[Tuiran|Tuiràn]]<ref group="n.">''Hec est terra iacens in territorio Toyrani loco ubi dicitur Bonzanum'', da in àttu du 14 d'arvì du 1233.</ref>, u dev'ésse stàitu u prìmmu cèntru du paìze, guernàu da òmmi a-e dipendènse, inte l'ùrdine, de l'abasìa de Sàn Pêru, da catedrâle arbenganéze, da famìja D'Àste e tùrna du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véscu d'Arbénga]], cuscì cùmme u rèstu du teritòriu tuiranìn, dùnde Buisàn u cumensâva a vegnì ina "[[Vìlla (pàize)|vìlla]]"<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 14-15}}</ref>. Da âtri àtti du [[XIII secolo|Duxèntu]] se pò végghe e curtivasiùn d'alantù e i prìmmi nòmmi de buisanìn, ch'i cumensâva ascì a numinà di sö raprezentànti intu parlamèntu tuiranìn, cùmme de persùne de l'antìga famìja di Mòji e d'in ràmmu di Gandùrfi che alantù u staxêva a Tuiràn. A mensiùn di Mòji a l'è u sègnu che, prubabilmènte, i l'éra zà nasciüe e prìmme burgàe vèrsu u capulögu tuiranìn. Ste chi i sùn pròpriu a Cà di Mòji e a burgà de Cà di Pòji, sübitu sùtta a-i Mòji e nasciüa in sce l'antìgu risö tra Tuiràn e [[Giüstexine|Giüsténixe]], mèntre a prìmma a l'éra in scià vìa che d'inta [[Capella di Santi Bastian e Roccu (Buisan)|capélla de Sàn Bastiàn]], fòscia zà cüstruìa, a muntâva a Sàn Pàulu e de lì a Sàn Pêru o a-i prài de Péja, du [[Munte Raviné|Raviné]] e du [[Munte Carmu (Arpi Ligüri)|Càrmu]]. Nu se cunùsce màncu l'urìgine de âtre burgàe, mensunàe pè a prìmma vòta nummà da-u [[XVII secolo|Seisèntu]] ma de següru du bèllu ciü antìghe, fundàe pè agregasiùn de cà növe d'atàccu a quélle spanteàe pè i scìti buisanìn, tiràe sciü cùmme s'ingrandìva a famìja ch'a ghe staxêva<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 15-16}}</ref>. De ciü, i se svilüppa e cuscì dìte cà da pastùi, de cà rüsteghe a mùnte du paìze méscie ciaschedüna a-u cèntru de tère da scö ciütòstu estéze, dund'i ghe staxêva i buisanìn ch'i travajâva cùmme pastùi<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 17}}</ref>. U bezögnu de cürà e ànime di òmmi che, sèmpre de ciü, i staxêva intu ''massus de Bonzano'' u l'à purtàu i [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] a fundà ina gêxétta in scé rìve ciü bàsse du [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], a mèzza stràdda tra l'abasìa e u mà, sutt'a-u tìtulu de Sàn Pàulu. U mumèntu da sö creasiùn u l'è du tüttu scunusciüu, a ògni mòddu, miràndu a-u [[Architetûa romànica|güstu rumànicu]] de architetüre, u dev'ésse nu vâri dòppu l'inprensìpiu du segùndu milènniu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 25-26}}</ref>. A prìmma mensiùn scrìta da gêxétta a l'è pè cùntru du 16 de nuvèmbre du [[1316]], a-u mumèntu du pasàggiu da-i benedetìn a-i certuzìn, cun sti chi che pè ciü d'in séculu i l'àn cuntinuàu a carâghe tütti i giùrni pè dìghe a mèssa. Cu-u svilüppu de burgàe agrìcule, ciü bàsse, u ciü tàntu da pupulasiùn u l'à però cumensàu a truvâse föra vìa rispèttu a l'antìga gêxétta, méscia pè cùntru tra e cascìne di pastùi, e cuscì a l'è finìa ciàn cianìn abandunà in favù de növe capélle intu paìze, tàntu che da-u ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'' u nümeru de mésse dìte chi u l'éra caràu a nummà ch'üna a-u méze<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 26-27}}</ref>. Buisàn, cun Tuiràn, da l'inprensìpiu u l'éra stàitu in fèudu da Gêxa, pè di àgni sutt'a-i véschi d'Arbénga e pè di âtri cuntrulàu da l'abasìa de Sàn Pêru, ma u l'è pasàu inti dumìgni da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] segùndu in pàttu cu-u [[Pàppa Urbâno VI|Pàppa Urbânu VI]], firmàu a-i 17 de dixèmbre du [[1385]]. Stu tratàu chi u preveghêva cùmme pagamèntu de galêe zenéxi ch'i l'axêva liberàu u Pàppa, in càngiu du pégnu in scià sitàe de [[Tarquinia|Curnêtu]], u pasàggiu a-u dùxe [[Antoniotto Adorno (1340-1398)|Antugnòttu Adùrnu]] de tère d[[A Prìa|a Prêa]], de Tuiràn, de [[Borṡi|Bòrzi]] e de [[Ver̭éssu|Veréssi]], ch'i l'éra da diòcexi d'Arbénga, ciü di âtri scìti de [[Diocexi de Noi|diòcexi de Nòri]] e de [[Diocexi de Sann-a|Savùna]]. I buisanìn i l'àn cuscì fàitu zuramèntu de fedeltàe, inta "''dumus habitationis Antonii Rubei''" a Buisàn, a-i 25 de lüju du [[1386]]. A prìmma urganizasiùn zenéze di növi teritòri a l'à purtàu a-a creasiùn de trè cumüne de Giüsténixe, da Prêa e de Tuiràn, sùtta a in sùlu pudestàe che però u e guernâva in mòddo separàu, cu-a vìlla de Buisàn ch'a s'estendêva tra i scìti de Pulènsa, a punènte, e de Carré e de Furnâxe, a levànte<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 37-39}}</ref>. === Etàe mudèrna === [[Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Manêna (A Ciàssa, Boisàn) - papê antîghi (2).jpg|sinistra|miniatura|240x240px|Ducümèntu liàu a-a prupòsta d'avrì in cunvèntu de carmelitài, du [[1582]]]] Tra a fìn du mediuévu e l'inprensìpiu de l'[[Etæ Modèrna|etàe mudèrna]], pè u bezögnu de cürà e ànime di buisanìn, inte burgàe ciü bàsse s'è custruìu e prìmme capélle a servìssiu da pupulasiùn, de mòddu che, armênu pè sèrte funsiùi, a nu gh'avésse ciü da carà fìna a-a [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|paruchiâle de Sàn Martìn]] o da muntà a-a [[Gexa de San Paulu (Buinzan)|gêxétta de Sàn Pàulu]]. A ciü impurtànte a l'éra a prìmma capélla intitulà a Sànta Marìa Madalêna, ch'a se duvêva truvà a-u cèntru du paìze, mensunà pè a prìmma vòta int'in làscitu du [[1510]], sègnu ch'a remuntâva armênu a-a fìn du [[XV secolo|Quatrusèntu]] e dùnde a-a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] u ghe dixêva méssa in frâte<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 31-33}}</ref>. Da pöi, int'in àttu du 12 de màrsu du [[1582]], se tröva ascì a prìmma mensiùn da capélla de Sàn Bastiàn, dùnca tirà sciü armênu du Sinquesèntu. Nu se cunùsce pè cùntru de mensiùi di prìmmi àgni da capélla du Pùssu, méscia in scià véggia vìa pè Löa, ch'a se tröva nummà int'in papé du [[1680]] ma ch'a dêv'êse bèn ciü antìga<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 34-35}}</ref>. In scià fìn, da-i àtti du [[1585]] de vìxite apustòliche du [[Nicolò Mascardi|Mascardi]], s'intènde ch'a ghe fùsse fìna in prugèttu pè tirà sciü in cunvèntu ma, a despêtu di prìmmi acòrdi, u nu l'è stàitu ciü realizàu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 45-46}}</ref>. Tra e decixiùi du Mascardi a gh'è stàita quélla de mandà vìa u frâte carmelitàn da Sànta Marìa Madalêna, fàndughe in càngiu rivà in prève, numinàu a-u 12 de dixèmbre du [[1589]], che però u nu l'éra bèn vìstu da-a pupulasiùn, ch'a l'uxêva u dirìttu de sèrneseru da lèi; e brìghe cu-a diòcexi i sùn rivàe a-u pùntu che u véscu u l'à scumünicàu u paìze intréu, mèntre i buisanìn i l'àn fàitu recùrsu a-u Pàppa. Intàntu che a chestiùn cu-u véscu a l'à finìu pè rangiâse, i sùn cumensài i travàji e e prucedüre p'elevà finalmènte Buisàn a paròcchia pè cùntu sö, cu-ina süprica a-u [[Senâto da Repùbrica de Zêna|Senàu da Repübbrica]] du [[1590]] e a fàbrica da növa gêxa, nu luntàn da-a véggia capélla da Madalêna, ch'a l'éra zà in funsiùn du [[1592]]. Mandà a dumànda d'eresiùn a paròcchia a-u véscu d'Arbénga, u [[Luca Fieschi]] u l'à recunusciüu e raxùi di buisanìn, diciaràndu a separasiùn da-a paròcchia tuiranìna int'in àttu de l'11 de nuvèmbre du 1592 e, pè quàntu fàitu da-a pupulasiùn, dàndughe ascì u [[Giuspatronâto|giuspatrunàu]], cu-u dirìttu a sèrnise u [[Retô|retù]] ch'u l'è düràu pè ciü de dùi séculi, nu sènsa de lìte inte riuniùi du parlamèntu du paìze. A-a fìn di travàji pè a növa gêxa, u 21 de setèmbre du [[1595]], u véscu Luca Fieschi u l'à fàitu a cunsacrasiùn sulènne du sö artà magiù<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 47-51}}</ref>. Vagnà l'autunumìa religiùza da Tuiràn, a cumünitàe buisanìna a l'à dùnca cumensàu u prucèssu pè rivà ascì a quélla aministratìva, de mòddu de liberâse di pezànti òbrighi e tàsce ch'i duxêva pagà a-u capulögu, sènsa utegnì vâri in càngiu. Int'in prìmmu recùrsu a-u Senàu zenéze, cun àttu du 24 d'utùbre du 1595, s'è stabilìu che i buisanìn i nu gh'avésse da pagà pè cose ch'i vantagiâva nummà Tuiràn. A-a fìn, cu-ina riuniùn a l'inprensìpiu du [[1600]], a cumünitàe a l'à scrìtu i sö Capìtuli, spartìi sciü sèi artìculi e spedìi dùnca a [[Zena|Zéna]] a-i [[Governatô rexidénte a Pâxo|Guernatùi residènti a-u Parâxu]] ch'i gh'àn fàitu càrche cangiamèntu e i l'àn dùnca prezentài a-u Senàu, ch'u i l'à apruvài cun decrêtu du 5 de dixèmbre du 1600<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 63-67}}</ref>. Tra e càreghe decìze da-i Capìtuli i gh'éra, pè u guèrnu, u Parlamèntu, i Cùnsuri e i Cunsejèi; da pöi, pè âtre chestiùi, i gh'éra dùi Maestrài, ch'i funsiunâva ascì da Censùi, dùi Estimatùi, dùi Uditùi di cùnti o Carculatùi, trèi òmmi da Cuncòrdia, ina spêce de zùxi de pâxe, e i Ufisiài de Sanitàe<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 77-81}}</ref>. Tra e càreghe straurdinàrie i gh'éra ancù i Scìndichi e i Ufisiài de guèra, tra i âtri òmmi da cumüna i Nutâri, i Banditùi, i Campài e, gestìi a livèllu da pudestarìa, i Portapatènte<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 83-94}}</ref>. [[Immaggine:Matteo Vinzoni, Toirano, 1773.pdf|miniatura|A màppa de [[Tuiran|Tuiràn]] e Buisàn inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du cartògrafu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]], [[1773]]|250x250px]] L'ànnu dòppu l'entrà in vigù di Capìtuli, i buisanìn i l'àn fàitu in âtru pàssu vèrsu l'autunumìa: cu-in'âtra süprica a-u Senàu da Repübbrica i l'àn dùnca dumandàu a separasiùn du sö catàstru da quéllu de Tuiràn. I tuiranìn i l'àn fàitu prèstu recùrsu a-e auturitàe zenéixi pè vardà i interèssi söi ma, cu-in àttu du 30 de zenà du [[1602]], u Senàu u l'à recunusciüu e raxùi di buisanìn, cumandàndu de separà i catàstri{{#tag:ref|I restâva intu catàstru tuiranìn e vìlle du Bùrgu, da Bràia, da Cruxà, da Certùssa, de Baresciùn, de Cà de Sàppi, de Dâri e ascì, a levànte de Buisàn ch'u restâva cuscì intu mèzzu, Quàrxi-Ìzure de [[Vèrsci|Vèrzi]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 112}}</ref>.|group=n.}}. De ciü, s'è decìzu che i parlamènti de Buisàn e de Tuiràn i se duvésse destacà du tüttu, cu-e gènte ch'i duvêva pijà pàrte nummà a quéllu du paìze dund'u staxêva, e u s'è cuncèssu a-i buisanìn ascì u dirìttu a arvì in sö maxèllu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 97-99}}</ref>. Interesànte nutà che l'autunumìa buisanìna, cùmme da pràtica difüza intu rèstu da Repübbrica pè tegnì sutt'in stréitu cuntròllu i paìxi di sö dumìnni, a fùsse a tèmpu, cu-a necesitàe de mandà ina növa süprica ògni sinqu'àgni de mòddu ch'a cuntinuàsse, ciü avànti alungà a sett'àgni e, da-u [[1626]], a dêx'àgni, cumm'u l'éra ascì a Tuiràn<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 102-107}}</ref>. Inti [[Anni 1620|àgni vìnti du Seisèntu]], dòppu ch'a l'è stàita dumandà da-e vìxite di véschi Luca Fieschi du 1602, [[Domenico De Marini]] du [[1612]] e [[Vincenzo Landinelli]] du [[1618]], a l'è cumensà a custrusiùn d'in [[Uratoriu de San Pêru in Vinculi (Buisan)|uratòriu pè l'antìga cunfratèrnita de Sàn Pêru in Vìnculi]], inaugüràu cu-ina riuniùn du parlamèntu u 31 de dixèmbre du [[1626]]: l'edifìssiu u funsiunâva sécce cùmme uratòriu pè i fradélli che cùmme cà cumüna, aduerà pè tütte e riuniùi du parlamèntu e, da pöi, ascì da Municipalitàe e du Cunséju<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 157-163}}</ref>. Tra e âtre òpere realizàe tra Seisèntu e [[XVIII secolo|Setesèntu]] i se pöne ancù regurdà a custrusiùn d'in campusàntu, mésciu d'atàccu a l'uratòriu, e du [[1723]] l'alargamèntu da ciàssa a mùnte da gêxa, ancöi intitulà a Vincenzo Molle, cun de [[Roida|ròide]] dumandàe a-a pupulasiùn. Pè l'ucaxiùn u gh'è stàitu ciantàu di èrburi de pìn e ün de sti chi u crescerà tàntu da vegnì in pùntu de riferimèntu pè u paìze, pè secà a-a fìn du [[1867]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 203}}</ref>. === Etàe cuntempurànea === [[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|Quàddru de l'[[Hippolyte Bellangé]] dedicàu a-a batàja de Löa.|250x250px|sinistra]] Du [[1795]] Buisàn cu-i paìxi a-u reùndu u l'è entràu inta stòria p'ésise cumbatüa a gràn [[batàggia de Lêua|batàja de Löa]], pàrte de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère revulusiunàrie]]; cu-i franséxi e i austru-piemuntéxi che da-u lüju a-u nuvèmbre de quéllu ànnu i se sùn fruntegiài in scé dùe zìne du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]<ref>{{Çitta web|url=http://halleyweb.com/c009011/zf/index.php/storia-comune|tìtolo=Storia del Comune|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref>. A Buisàn, in scià zìna senèstra e cuntrulàu da-i austrìaci, u gh'éra l'impurtànte furtìn in sìmma a-[[U Castelâ (U Burghettu)|u Castelà]], a-i cunfìn cun [[Löa]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], dùi ciü picìn sutt'a-u paìze e âtri dùi vèrsu [[Dâri]] e a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]]; de ciü i surdàtti i l'axêva scavàu de trincêe in Pulènsa, in scià còsta de Marìxe e tra u Castelà e a Certùssa<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 210}}</ref>. Da sti fàiti de guèra u paìze u l'à patìu di gròssi dàgni, sécce da-a ruìna caxunà da-a batàja che da-e "suministrànse militâri" impòste a-a pupulasiùn, che de ciü a l'à avüu u bezögnu de numinà ina "squàddra cùntru i bandìi". A mizêria a l'è cuntinuà inti pòchi àgni du guèrnu da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Demucràtica Lìgüre]], a ògni mòddu du bèllu impurtànti pè de nuvitàe ch'i l'àn purtàu intu paìze. A diferènsa ciü marcà da-u véggiu scistêma a l'éra intu gestiùn da còsa pübbrica: u l'è stàitu abulìu l'antìgu parlamèntu di càppi de cà, a figüra di Cùnsuri e quâxi tütti i âtri ufisiài, creàndu pè cùntru u scistêma ünicu e paréggiu de Municipalitàe, sutt'a-a diresiùn de mênu persùne. Segùndu e növe lézze cùntra a Gêxa, du [[1804]] s'è vendüu e tère de l'uratòriu, de l'òpera pìa e da paròcchia; du [[1798]] se dumànda sènsa sücèssu ascì a creasiùn d'ina scöra pübbrica, cumpetènsa pasà a-e auturitàe civìli mèntre prìmma, ma nu tütti i àgni, se pagâva pè stu servìssiu u capelàn<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 213-214}}</ref>. Cu-u supresiùn da Repübbrica, Buisàn u pàssa du [[1805]] intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]] de l'[[Prìmmo Inpêro françéize|impêru franséze]], cu-u càppu da Municipalitàe ch'u vêgne u ''maire'' e cu-u növu catàstru napuleònicu ch'u multìplica de ciü de sèi vòte l'alibramèntu tutâle, e dùnca e tàsce<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 214-215}}</ref>. A gràn crìxi du paìze a và avànti pè tòstu tüttu l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cùmme testimuniàu da ina pupulasiùn ch'a l'è carà sèmpre de ciü: a l'inprensìpiu du séculu a gh'è stàita ina prìmma emigrasiùn vèrsu a [[Spagna|Spàgna]] e, in particulà, [[Gibiltæra|Gibiltèra]], mèntre inta segùnda metàe du séculu, dòppu càrche ànnu de partènse mênu frequènti, in âtru gràn nümeru de buisanìn u l'è partìu, sruatüttu vèrsu e [[Americhe|Amèriche]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 220-221}}</ref>. Da 36 buisanìn emigrài a Gibiltèra, pè vòtu d'ése scampài a in'epidemìa, du [[1828]] a l'è rivà l'ufèrta de custruì ina capélla inta regiùn du Pràu, da intitulà a-i Sànti Pêru e Pàulu, tra u [[1829]] e u [[1830]] s'è dùnca tiràu sciü u [[santuàriu de Sàn Perìn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 222-226}}</ref>. Du [[1832]] u l'è stàitu inaugüràu u növu campusàntu, in funsiùn ancù a-a giurnà d'ancöi, scicùmme quéllu véggiu u se truvâva drèntu a-u paìze, ingrandìu ina prìmma vòta du [[1889]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 231-234}}</ref>. Du [[1830]] s'è muntàu, sciü u campanìn da paruchiâle, u relöriu pübbricu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 236}}</ref> e, a-a fìn d'in prucèssu lòngu e cumbatüu, du [[1879]] u l'è stàitu inaugüràu u stradùn pè Löa che, inta regiùn de Còlle, da-u [[1884]] u pàssa a fiàncu a-a növa [[Capella de Nostra Scignura da Guardia (Buisan)|capélla da Madònna da Guàrdia]], vusciüa da-u benefatù Nicolò Polla<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 243-247}}</ref>. U culegamèntu pè Tuiràn, pè pùira du sö cùstu, u sarà pè cùntru realizàu nummà tra [[1952]] e u [[1953]] mèntre, du [[1920]], s'àrve u [[Gumbu|gùmbu]] pübbricu, bèn necesàriu scicùmme du 1884 a cumüna a l'axêva vendüu u quìntu di gùmbi e di murìn cumünitâri cun Tuiràn, ch'u u l'axêva da séculi de dirìttu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 248-249}}</ref>. [[Immaggine:Monuménto a-i Cadûti (Baroìn, Boisàn) - vìsta (3).jpg|miniatura|I Cadüti buisanìn da [[Primma Goæra Mondiâ|Prìmma Guèra Mundiâle]] e, da partigiài, inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda]].]] Intàntu che a crìxi du paìze a l'andâva avànti e a pupulasiùn a cuntinuâva a carà, i sùn sciurtìe e prìmme idêe de supresciùn da cumüna buisanìna, segùndu a tendènsa generâle a abulì i cumün cun mênu de 1.500 abitànti. Stu prugèttu, ch'u và in pòrtu tra i [[Anni 1860|àgni Sciusciànta]] e [[Anni 1880|Utànta de l'Öttusèntu]] pè i paìxi vexìn de [[Carpe|Càrpe]], [[Ransci|Rànsi]] e [[Versci|Vèrzi]], u l'è stàitu pè u mumèntu refüàu cu-ina cumünicasiùn sccétta du Cunsèju buisanìn du 7 de zügnu du [[1868]] e âtre scrìte dòppu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 253-254}}</ref>. Inti àgni du [[regìmme fascìsta]], ch'u l'à spunciàu tùrna cu-e supresciùi, u s'éra svilüpàu in prugèttu de creà in cumün ünicu pè tütta a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]], falìu pè l'upuzisiùn du Burghéttu e pè a vuruntàe du pudestàe de Tuiràn, d'urìgine barestéa, de difènde l'autunumìa du sö paìze. S'è cuscì sacrificàu sùlu u cumün ciü picenìn du cumprensòriu, tacàu dùnca a Tuiràn cu-u Rêgiu Decrêtu du 21 de màrsu du 1929, n. 570<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-03-21;570!vig=|tìtolo=Rêgiu Decrêtu du 21 de mârsu du 1929 n. 570|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 254-257}}</ref>. Inti àgni sutt'a-a növa aministrasiùn, cumensài cu-u muntà de tàsce pè paregiâre a quélle, ciü âte, de Tuiràn, l'ünicu servìssiu ch'u l'è rivàu u l'è stàitu a scöra du [[1931]], gestìa da-e mùneghe [[Capuçìnn-e|scapüsìne]] e cu-e clàsse fin'a-a quàrta elementâre. Fìn'a-u doppuguèra i düra cuscì i prublêmi caxunài da-a mancànsa d'in stradùn pè Tuiràn, paìze dùnde, a despêtu da sö funsiùn de capulögu, se ghe rivâva ancù cun di viöi. U prublêma ciü gròssu u restâva però quéllu de l'àiva, da sèmpre ràira a Buisàn fintàntu che, pasài di decénni da-i prìmmi prugètti, u l'è stàitu custruìu u prìmmu impiàntu<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 258-259}}</ref>. Finìa a guèra, sutt'a-a guìdda du pàrecu, Luigi Agnese, i buisanìn i se sùn prèstu asuciàu int'in cumitàu cun fìn precìzu de recüperà a sö autunumìa. Intàntu che, a-i 18 de zenà du [[1946]], a zùnta da cumüna tuiranìna a s'è diciarà a favù du prugèttu, u prève u l'à spedìu a dumànda de ricustitusiùn a-u prefèttu de Savùna, firmà da tütti i càppi de famìja du paìze. Cu-u Decrêtu Legislatìvu de l'11 de nuvèmbre du 1946, n. 449, in vigù da-u 24 de dexèmbre, Buisàn u l'è cuscì entràu intu dopuguèra repijànduse a sö autunumìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1946-12-24&atto.codiceRedazionale=046U0449&atto.articolo.numero=0&qId=&tabID=0.5806616879300783&title=lbl.dettaglioAtto|tìtolo=Decrêtu legislatìvu du 11 de nuvèmbre du 1946, n. 449|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 262-263}}</ref>. == Abitànti == {{Çitaçión|A Buisàn, quéllu ch'i nu fàn ancöi i fàn dumàn|Mòddu de dì tuiranìn}} === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Boinsan}} === Minurànse furèste === Dàndu amèntu a l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixèmbre du 2023 a Buisàn i ghe sùn 123 residènti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2023|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref>. === Cugnòmmi ciü difüxi === I cugnòmmi ciü difüxi a Buisàn i sùn: ''Berruti'' (Berüi), ''Oddone'' (Uddùn), ''Mattiauda'' (Matiàuda), ''Fiorito'' (Sciurìttu) e ''Volpe'' (Ùrpe)<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Buisàn|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref>. === Persùne liàe cun Buisàn === * [[Paolo Canavese]] ([[Tuiran|Tuiràn]], [[1914]] - Buisàn, [[1993]]): puêta, u l'à scrìtu di cumpunimènti in italiàn dedicài ascì a Buisàn. * [[Marie Louise Jeanneret]] ([[Cherasco|Cherascu]], 1927 - ..., 1994): artìsta e mecenâte. * [[Vittorio Brumotti]] ([[Finô|Finà]], [[1980]]): ciclìsta e cundutù a-a televixùn. == Pòsti de interèsse == === Architetüre religiùze === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Manêna (A Ciàssa, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A paruchiâle de Buisàn, intitulà a-a Madalêna Immaggine:Ötöio de Sàn Pê in Vìncoli (A Ciàssa, Boisàn) - faciâta (1).jpg|A faciâta de l'uratòriu Immaggine:Gêxa de Sàn Pòulo (Boisàn) - vìsta di rèsti (1).jpg|Quéllu ch'u rèsta da gêxa de Sàn Pàulu Immaggine:Santoâio de Sàn Pedrìn (Boisàn) - estèrno (1).jpg|U santuàriu de Sàn Perìn Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa de Gràçie (O Pósso, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A capélla du Pùssu Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Goàrdia (Còlle, Boisàn) - estèrno (3).jpg|A capélla de Madònna da Guàrdia Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Mizeicòrdia (Losàn, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A capélla de Nòstra Scignùra da Mizericòrdia Immaggine:Capélla de Sàn Bastiàn (Mòggi, Boisàn) - estèrno (1).jpg|A capélla de Sàn Bastiàn e Ròccu a-e Cà di Mòji Immaggine:Capélla do Sâcro Cheu (Berûi, Boisàn) - vìsta (1).jpg|A capelétta du Sâcru Cö, a-e Cà di Berüi </gallery> * [[Gexa de Santa Maria Madalena (Buinzan)|Gêxa de Sànta Marìa Madalêna]]: a gêxa da paròcchia de Buisàn, a se tröva da fiàncu da cumüna, inta burgà da Ciàssa, realizà segùndu u [[Architetûa neo-clàscica|güstu neo-clàssicu]]. Fàita a-u pòstu d'ina capelétta ciü antìga, a gêxa a l'è ina custrusiùn da fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cun l'àttu de separasiùn da-a [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|paròcchia tuiranìna de Sàn Martìn]] ch'u l'è du [[1592]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20684/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. * [[Gexa de San Paulu (Buinzan)|Gêxa de Sàn Pàulu]]: a l'è a ciü antìga custrusiùn du paìze, ancöi in ruìna, mensunà zà du [[1316]] e prubabilmènte de paréggi àgni ciü antìga, da-u [[Architetûa romànica|stìle rumànicu]]. Guernà da-i frâti de l'abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla, a l'éra in scià véggia [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]] pè a [[Burmia (valä)|Bùrmia]] primma ch'a fùsse avèrta a cuscì dìta [[Via da Valle (Tuiran)|Vìa da Vàlle]], ciü bàssa<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 26}}</ref>. * [[Santuàriu de Sàn Perìn]]: santuàriu in sciù senté ch'u mùnta a Sàn Pêru, da-e müràje de prêa vìva e de casìna. A sö custrusiùn a l'è stàita fòscia imbastìa tra a fìn du Settesèntu e l'inprensìpiu de l'Öttusèntu, a ògni mòddu a l'è rèiza puscìbile da ina grànde dunasiùn fàita du [[1829]] da-i buisanìn emigrài in Spàgna<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 222-226}}</ref>. * [[Uratoriu de San Pêru in Vinculi (Buisan)|Uratòriu de Sàn Pêru in Vìnculi]]: l'uratòriu du paìze, mésciu intu mèzzu tra a paròcchia e a canònica, u gh'à ina faciâta ch'a l'è fì de quélla da gêxa, sèmpre de güstu neo-clàssicu. Vusciüu da-u parlamèntu di òmmi de Buisàn du [[1621]], ina dexèna d'àgni dòppu u l'éra finìu e adueràu da-i fradélli e pè e adünànse da cumünitàe<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20682/|tìtolo=Oratorio di San Pietro in Vincoli|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. * [[Capella de Nostra Scignura de Grasie (Buisan)|Capélla de Nòstra Scignùra de Gràsie]]: cunusciüa cu-u nòmme de capélla da Madònna du Pùssu, a se tröva tra sta burgà chi e quélla de Cà di Busèi, in sciù percùrsu da véggia vìa pè Löa. A sö existènsa a l'è testimunià zà du [[1680]] e a l'éra aduerà ascì cùmme pòstu de guàrdia de sanitàe quàndu i scciupâva de epidemìe<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20680/|tìtolo=Cappella della Madonna del Pozzo|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. * [[Capella de Nostra Scignura da Mizericordia (Buisan)|Capélla de Nòstra Scignùra da Mizericòrdia]]: dìta ascì "de Zenèstre", da-u nòmme da regiùn dund'a se tröva, méscia in sciù camìn da véggia vìa pe Löa<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|pp. 113-114}}</ref>. * [[Capella de Nostra Scignura da Guardia (Buisan)|Capélla de Nòstra Scignùra da Guàrdia]]: a l'è situà inta regiùn de Còlle, a levànte du cèntru, e a l'è de güstu neo-clàssicu, cuèrta cu-ina cüpula picenìna. A capélla, ch'a l'è du [[1884]], a l'è stàita tirà sciü cun l'ajüttu de tütta a pupulasiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20681/|tìtolo=Cappella della Madonna della Guardia|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. * [[Capella di Santi Bastian e Roccu (Buisan)|Capélla di Sànti Bastiàn e Ròccu]]: dìta nùmma de Sàn Bastiàn ascì, a se tröva inta burgà de Cà di Mòji e a l'è in'architetüra clàssica du [[XVIII secolo|Settesèntu]], cu-in campanìn a vèira particulà, a dùi livèlli<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20683/|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. A l'è mensunà zà du [[1582]], a ògni mòddu a l'à pijàu a sö fùrma d'ancöi cun di travàji cumisciunài du [[1710]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20683/|tìtolo=Chiesa di San Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2024-05-07}}</ref>. === Architetüre civìli === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Palàçio do Comùn (A Ciàssa, Boisàn) - vìsta (3).jpg|Palàssu Dürànte miràu de daré U Casin (Boisàn) - vìsta (2).jpg|U curtì de ''U Casin'', inta regiùn di Scöji Ca du Gianbattista (Boisàn) - vìsta (4).jpg|A ''Cà du Gianbattista'', a-i Prài de Sàn Perìn Casella du Menegu (Boisàn) - vìsta.jpg|E ruìne d'ina cazèlla; a ''casella du Menegu'' </gallery> * Palàssu Dürànte: situàu inta burgà da Ciàssa, da-u [[1983]] u l'è a cumüna de Buisàn, quand'u l'è stàitu rangiàu insèmme a-u rèstu da Ciàssa<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 248-249}}</ref>. * Cazèlle e cà da pastùi: cunusciüe ascì cu-u nòmme de "Cazìn", i sùn de custrusiùi picinìne de prêa, fàite da-i pastùi ch'i e aduerâva pe sustâghe e béstie. De ciü, a gh'è ancù ina chinzèna de custrusiùi rüsteghe ciü gròsse, ruìne de cà di pastùi ch'i l'andaxêva a scö pè i prài buisanìn fìna a prìmma da fundasiùn du paìze. Tra ste cà, in particulà, gh'è: ''Cà Vaie'', ''Cà du Löan'', ''Cà di Scöy'', ''Cà du Ninin'', ''U Casin'', ''Cà Fossae'', ''Cà du Refin'', ''Cà da Bandia'', ''Cà Sruane'', ''Cà du Prau'', ''Cà du Gianbattista'', ''Cà di Berrui'', ''Cà Peja'', ''Cà di Foi'', ''Cà du Giu'' e ''Cà du Marin''<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|pp. 37-56}}</ref>. === Natüra === * [[Munte Raviné - Ròcca Barbéna|SIC Munte Raviné - Ròcca Barbéna]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scìtu d'interèsse cumünitàriu]] du [[Munte Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Ròcca]] u l'è in'àrea prutètta de 2.576&nbsp;ha, creà du [[1995]], ch'a cumprènde di tòcchi du teritòriu di cumün de [[Barestin|Barestìn]], Buisàn, [[Castrevegliu|Castrevéju]], [[Löa]] e [[Tuiran|Tuiràn]]. U scìtu u l'è caraterizàu da in paizàggiu sarvàiru che, cu-a prezènsa de furmasiùi de [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-i Mùnti, u gh'à di impurtànti fenòmeni de carsìsmu. U SIC u dà prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de bèstie in perìculu, cùmme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna lìgüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campànula de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gàmberu de scciümme]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2024-05-05}}</ref>. * [[Mónte Càrmo - Mónte Settepani|SIC Munte Càrmu - Munte Settepani]]: u l'è l'âtru scìtu d'interèsse cumünitàriu ch'u se tröva int'ina pàrte du teritòriu de Buisàn. Creàu lèi ascì du [[1995]], u cröve in'àrea de 7.575&nbsp;ha, spartìa cu-i paìxi d[[A Prìa|a Prêa]], [[Bardenèi]], [[Bormia|Bùrmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéju]], [[Giüstexine|Giusténixe]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Riôtu|Riâtu]], [[Tuiran|Tuiràn]] e [[Oseria|Uzéria]]. Tra e varietàe de ciànte e de bèstie ch'i ghe tröva prutesiùn, ciü de quélle srua mensunàe, i ghe sùn ancù u [[Safràn ligùre|safràn lìgüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxiàn de muntagna]] e u [[Felis silvestris|gàttu sarvàiru]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2024-05-05}}</ref>. == Ecunumìa == {{Çitaçión|Rasc-cia rive de Buissan,<br />ghe fan nettu cumme in man|Mòddu de dì de Löa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Proverbi di Liguria: saggezza e cultura dei nostri vecchi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0121844|ànno=Dixénbre 1986|editô=Editrice Liguria|çitæ=Savùna|léngoa=LIJ, IT|p=120}}</ref>}} A Buisàn, l'ativitàe ecunòmica ciü impurtànte u l'è stàita pè de lòngu l'[[Agricoltûa|agricultüra]], cu-a prudusiùn de früta, ortàggi e, sruatüttu, [[Oîva|urìve]] da [[Êuio d'oîva|öriu]], pè u ciü de qualitàe dìte [[Uriva curumbaira|curumbàira]] e [[Uriva tagiasca|Vàlle d'Inéja]]<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2006|pp. 117-136}}</ref>. Du [[XIII secolo|Duxèntu]], inti papèi ciü antìghi ch'i fàsse de mensiùi a Buisàn, se végghe che i früti da tèra ch'i se campâva alantù i l'éra de tütte e qualitàe, scicùmme ch'i servìva quâxi du tüttu a cruvì i bezögni du paìze, mèntre l'[[Alevaménto|alevamèntu]], ch'u l'éra in'ativitàe du bèllu antìga inte ste tère, u l'axêva zà pèrsu bèn d'impurtànsa. Du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] u l'è pè cùntru cumensàu in gràn muntà da prudusiùn de urìve che, da-u cunsümmu giüstu lucâle ch'u gh'éra, i sùn vegnüe in tràffegu impurtànte in espurtasiùn. Scicùmme che e urìve i dâva di rèdditi ciü âti de âtre prudusiùi, sta curtivasiùn a s'è spanteà fìna a cruvì a ciü pàrte di scìti tra Löa e Tuiràn, tàntu che, a-u catàstru du [[1760]], de milleöttusèntu particèlle ciü de mìlle i l'éra urivèi<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 149-154}}</ref>. Pè a prudusiùn de l'öriu u s'è adueràu, fìna du [[1884]], u [[Gumbu|gùmbu]] de Tuiràn dùnde a cumünitàe a gh'axêva da séculi u dirìttu de gumbà ma, cu-a cesiùn de sö quòte inte quéllu ànnu, u gh'è restàu nummà di gumbétti privài fìna a l'avertüra, du [[1923]], d'in növu stabilimèntu a curènte da cumüna, a-a fìn seràu inti [[Anni 1950|àgni Sinquànta]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|p. 249}}</ref>. A cunfèrma da sö impurtànsa, ascì du [[1834]] u [[Goffredo Casalis|Casalis]] u fà mensiùn de urìve cùmme a prìmma richéssa de stu cumün, mèntre, pè du rèstu, u regòrda i prài du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Càrmu]], tegnüi in gràn cùntu fìna da-i butànichi. De ciü, fra e âtre prudusiùi da tèra e sùn regurdàe ancù l'üga, u gràn, l'òrdiu e i legümmi<ref name=":4">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=NQlTAAAAcAAJ&pg=PA394|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türìn|léngoa=IT|p=395|volùmme=Vul. II}}</ref>. Pè a distànsa de sti scìti da scö e u pòcu fén ch'u se segâva intu paìze, du [[1847]] u se dìxe che, a ògni mòddu, u nu gh'éra vâri de vàcche in Buisàn. I bundâva de ciü e pégure, curpìe du [[1846]] da ina marotìa di öggi, e intu teritòriu du cumün i ghe carâva fìna i [[Paštùi brigašchi|pastùi da Brìga]] pè pasâghe l'invèrnu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1269|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türìn|léngoa=IT|p=1269}}</ref>. == Cultüra == {{Çitaçión|Bella Buissan che ae fäde du gran munte,<br /> ti resti au ventu freidu redessa<br /> e quande vegne a Stæ, cumme tramunte<br /> china l'aia de 'n Pëgia rinfrescà [...]|Andrea Lertora, ''A Buissan'', puêxìa intu parlà de Löa}} === Istrusiùn === [[Immaggine:Schêue 'Gianni Rodari' (A Ciàssa, Boisàn) - vìsta (1).jpg|miniatura|E scöre de Buisàn]] ;Bibliutêche A Bibliutêca Cumünâle a l'è a bibliutêca pübbrica de Buisàn e l'ünica du paìze, fundà du [[1999]]. A se tröva intu palàssu da cumüna e a sö culesiùn a se cumpùne de 7.500 bêni in tüttu tra lìbbri e âtru materiâle, cun dùe sesiùi dedicàe a-i fijöi e a-a [[Liguria|Ligüria]]. Insèmme a-e bibliutêche cìviche de [[Barestin|Barestìn]], d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] e de [[Tuiran|Tuiràn]] a l'è drèntu a-u Scistêma Bibliutecàriu da Vàlle du Varatèlla<ref>{{Çitta web|url=https://halleyweb.com/c009011/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/20070|tìtolo=Biblioteca Comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0223|tìtolo=Biblioteca comunale (Boissano)|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}</ref>. ;Scöre Pè e scöre, a Buisàn i ghe sùn i dùi livèlli de azìlu e elementâri, ch'i se tröva drèntu in edifìssiu inta burgà da Ciàssa, cu-e elementâri a-u prìmmu ciàn e l'azìlu a-u ciàn terén. E scöre de Buisàn, ch'i sùn intitulàe a-u [[Gianni Rodari]], i fàn pàrte de l'Istitütu Cumprensìvu Löa-Buisàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.icloano-boissano.it/pagine/scuola-primaria---boissano|tìtolo=Scuola Primaria - Boissano|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}</ref>. === Dialéttu buisanìn === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Immaggine:Boissano road sign in ligurian and italian.jpg|Cartèllu lìgüre-italiàn a l'entrà du paìze Immaggine:Contrâ di Bozâei (Boisàn) - cartéllo da contrâ.jpg|Ün di cartélli in lìgüre cu-i nòmmi de burgàe buisanìne Immaggine:Ciàssa Gilbèrto Gövi (A Ciàssa, Boisàn) - cartéllo (2).jpg|Cartéllu lìgüre-italiàn du munüméntu a-a curtivasiùn de urìve Immaggine:Ciàssa Vinçénso Mòlle (A Ciàssa, Boisàn) - tàrga.jpg|Targhétta d'ina cà inta burgà da Ciàssa. </gallery> {{Seçión vêua}} == Fèste e fêre == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Immaggine:Procesción de Sànta Màia Manêna (Boisàn, 2022) - arîvo (3).jpg|A càscia da Madalêna inta prucesiùn pè a titulâre Immaggine:Procesción de Sànta Màia Manêna (Boisàn, 2022) - benediçión (1).jpg|A benedisiùn cun dùi Crìsti da cunfratèrnita </gallery> * Fèsta du ''Corpus domini'': pè u dì du Segnù u se têgne ina prucesiùn che da-a gêxa du paìze a rìva a-a capélla du Pùssu. Pè tradisiùn tütte e cà in scià vìa i l'éran decuràe de sciùre, tiràndune de âtre, in antìgu de ginèstra, pè a stràdda, a furmà in tapêtu dund'u ghe pasâva in sìmma a prucesiùn<ref name=":0" />. * Fèsta de Sànta Marìa Madalêna: a l'è a fèsta pè a patruna de Buisàn, celebrà cu-ina prucesiùn pè e stràdde du paìze che de sòlitu a se têgne a dumèniga ciü vixìna a-i [[22 lûggio|22 de lüju]], u dì da ricurènsa da titulâre<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.boissano.sv.it/vivere_il_comune/eventi/evento_1.html|tìtolo=Santa Maria Maddalena: Festa Patronale|outô=Cumün de Buisàn|léngoa=IT|vìxita=2025-08-11}}</ref>. == Spòrt == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Immaggine:Cànpo d'atlética (Boisàn) - vìsta (1).jpg|U càmpu spurtìvu du cumün Immaggine:Sentê de Sàn Pedrìn (Boisàn) - vìsta (7).jpg|U véggiu risö pè Sàn Pêru, d'ancöi marcàu cùmme senté </gallery> A Buisàn u gh'è in mudèrnu impiàntu spurtìvu ch'u se tröva inta regiùn de Pulènsa, fàitu da-i cumün da valà insèmme a-a [[Cumünitae Muntana "Pollupice"|Cumünitàe Muntâna "Pollupice"]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.boissanoatletica.it/index.php/storia|tìtolo=Boissano atletica - La nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref> e inaugüràu du [[2010]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2010/12/boissano-prime-attivita-al-campo-di-atletica/|tìtolo=Boissano, "prime attività" al campo di atletica|dæta=2010-12-06|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref>. Tra i evènti ch'i se tégne inte st'impiàntu chi, ch'u gh'à in impurtànte càmpu d'atlética, u gh'è sruatüttu quéllu d'avertüra da stagiùn spurtìva, u "Boissano Spring", frequentàu da atlêti sécce da-a Ligüria che da-e regiùi vixìne<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2024/04/05/boissano-spring-2024-afflusso-record-oltre-1200-iscritti/|tìtolo=Boissano Spring 2024: afflusso record, oltre 1200 iscritti|outô=Simone Fargnoli|dæta=2024-04-05|léngoa=IT|vìxita=2024-05-15}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scìndici de Buisàn === [[Immaggine:Palàçio do Comùn (A Ciàssa, Boisàn) - vìsta (2).jpg|miniatura|250x250px|A cumüna de Buisàn]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Prìmmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro G. Polla|1818|1819|5=[[Scindico|Scìndicu]]|6=<ref name=":01">{{Çitta|Arecco, 1995|p. 314}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Durante|1820|1821|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Molle|1822|1823|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Polla|1824|1825|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Durante|1826|1827|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Polla|1828|1829|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Polla|1830|1831|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Molle|1832|1835|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Durante|1836|1837|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Bossero|1838|1840|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Polla|1841|1846|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Andrea Molle|1847|1849|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Giuseppe Polla|1850|1852|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Bartolomeo Coxe|1853|1863|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Nicolò Polla|1864|1872|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Luigi Gandolfo|1872|1872|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Prospero Gandolfo|1873|1873|5=Scìndicu f.f.|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giacomo Durante|1873|1877|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Prospero Gandolfo|1878|1880|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Felice Polla|1881|1887|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Molle|1888|1891|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" /><ref group="n.">U se dimétte da-a càrega a-i 22 de mârsu du 1891.</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Lorenzo Cavo <small>(e âtri)</small>|1891|1891|5=Scìndicu f.f.|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Felice Polla|1891|1892|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Paolo Molle <small>(e âtri)</small>|1893|1893|5=Scìndicu f.f.|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Molle|1894|1902|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" /><ref group="n." name=":0">U se dimétte ciü vòte da-a càrega a l'inprensìpiu du sö mandàu.</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Cappellini<br />Vincenzo Rocca|1902|1902|5=Scìndicu f.f.|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Pietro Molle|1903|1905|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Rocca|1905|1910|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" /><ref group="n." name=":0" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Felice Polla|1910|1913|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" /><ref group="n.">U se dimétte da-a càrega a-i 3 de nuvèmbre du 1913, ma u l'è tùrna elezüu.</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Gio Batta Coxe|1913|1918|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Gandolfo|1919|1926|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" /><ref group="n.">U se dimétte da-a càrega du 1926.</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Rocca|1926|1926|5=[[Comisâio prefetìçio|Cumisâriu<br />prefetìssiu]]|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Vincenzo Rocca|1926|1929|5=[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestàe]]|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=''Suprèssu e tacàu a Tuiràn''|1929|1946|5=-|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Vittorio Durante|1947|1947|5=Cumisâriu<br />prefetìssiu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Battista Berruti|1947|1949|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giovanni Coxe|1949|1956|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Roberto Berruti|1956|1964|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Paolo Polla|1964|1972|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Letterio Giordano|1972|1974|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Giuseppe Colombo|1975|1980|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Francesco Cenere|1980|1986|5=Scìndicu|6=<ref name=":01" />}} {{ComuniAmminPrec|3=Franco Berruti|28 de màzzu du 1985|30 de màzzu du 1990|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|5=Scìndicu}} {{ComuniAmminPrec|3=Franco Berruti|30 de màzzu du 1990|24 d'arvì du 1995|4=DC|5=Scìndicu}} {{ComuniAmminPrec|3=Nicolò Polla|24 d'arvì du 1995|10 d'utùbre du 1997|4=Lìsta cìvica de cèntru|5=Scìndicu|6=<ref group="n.">U se dimétte da-a càrega</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Rinaldo Bollorino|10 d'utùbre du 1997|24 de màzzu du 1998|5=Vicescìndicu|6=<ref>[http://www.gazzettaufficiale.it/atto/serie_generale/caricaDettaglioAtto/originario?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1998-01-27&atto.codiceRedazionale=098A0436&elenco30giorni=false Numinàu cun D.P.R du 7 de zenà du 1998 e publicàu inta Gazétta Ufisià n. 21 du 27 de zenà du 1998]</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Nicolò Polla|25 de màzzu du 1998|28 de màzzu du 2002|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica}} {{ComuniAmminPrec|3=Francesco Cenere|28 de màzzu du 2002|29 de màzzu du 2007|5=Scìndicu|4=Lìsta cìvica}} {{ComuniAmminPrec|3=Rita Olivari|29 de màzzu du 2007|7 de màzzu du 2012|5=Scìndicu|4=''Boissano viva''<br />(lìsta cìvica)}} {{ComuniAmminPrec|3=Rita Olivari|7 de màzzu du 2012|12 de màzzu du 2017|5=Scìndicu|4=''Boissano viva''<br />(lìsta cìvica)}} {{ComuniAmminPrec|3=Rita Olivari|12 de zügnu du 2017|12 de zügnu du 2022|5=Scìndicu|4=''Boissano viva''<br />(lìsta cìvica)}} {{ComuniAmminPrec|3=Paola Devincenzi|12 de zügnu du 2022|''in càrega''|5=Scìndicu|4=''Boissano unita''<br />(lìsta cìvica)}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == === Stràdde === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center" heights="180"> Immaggine:Stràdda Polénsa (Boisàn) - vìsta (2).jpg|A SP25 a-a Ciàssa, chi dìta Stràdda Pulènsa Immaggine:Stràdda Capélla Nêuva (Boisàn) - vìsta (1).jpg|Da-i Sutài, dund'a l'è dìta Stràdda da Capélla Növa Immaggine:Stràdda Polénsa (Boisàn) - fermâta de corêe.jpg|A fermâta de curiére da [[TPL Linea|TPL]] a-a Ciàssa </gallery> A-u dì d'ancöi, Buisàn u l'è traversàu da-a [[Stradda Pruvinciâle 25 Löa-Buisan-Tuiran|Stràdda Pruvinciâle 25]], ch'a và d'in [[Tuiran|Tuiràn]], a punènte, fìn'a [[Löa]], a levànte, ch'a l'è stàita tracià inte dùe mumènti diferènti: mèntre u stradùn pè Löa u l'è avèrtu du [[1879]], quéllu pè Tuiràn u remùnta numà che a-i [[Anni 1950|àgni Sinquànta]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1995|pp. 246-247}}</ref>. De prìmma du stradùn, i tràffeghi cu-i paìxi a l'in gìru i viagiâva de cùntru pe-i antìghi risöi ch'u gh'éra inte quàttru diresiùi. Fra de sti lì, a levànte u gh'éra a vìa de Marmuràira, ch'a purtâva inte Löa, a punènte quélla de Pulènsa ch'a carâva in Tuiràn e dapöi u gh'éra ancù a vìa da Muntàgna ch'a menâva a setentriùn, muntàndu sciü pè u [[Munte Carmu (Arpi Ligüri)|Càrmu]], e in'âtra ch'a finìva a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]<ref name=":4" />. Sübitu a-u de là di cunfìn cu-u Burghéttu e Tuiràn, inta regiùn dìta di Canavài, u gh'è ascì u cazéllu de Burghéttu de l'[[Aotostràdda A10 (Itàlia)|Autustràdda A10]], infrastrutüra ch'a travèrsa u teritòriu buisanìn inta sö pàrte ciü bàssa e dùnde se ghe rìva caràndu pè a regiùn de Marìxe. == Nòtte == ;Nòtte a-u tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=Zügnu 1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|cid=Arecco, 1995}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Gallea|outô2=Eugenio Lertora|tìtolo=Boissano. Le colline ed i suoi borghi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/2DMA00012784|ànno=Dixèmbre 2006|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Gallea & Lertora, 2006|Gallea & Lertora, 2006}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Liàmmi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.comune.boissano.sv.it/hh/index.php|tìtolo=Scìtu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2024-05-05}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Buinzàn| ]] azg0nojolyvwgvs6c2976j5gie1qc7m Tuiran 0 1754 274768 273475 2026-10-15T18:33:18Z N.Longo 12052 274768 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} {{Divisione amministrativa |Nome = Tuiràn |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Toiràn.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Tuiràn da-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]]</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvìncia]] |Divisione amm grado 2 = Savùna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Marco Bertolotto |Partito = lìsta cìvica "Toirano torna al futuro" |Data elezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Teritòriu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 38 |var-superfìcce = Süperfìcce |Abitanti = 2710 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dâtu Istat] - Pupulasiùn residènte a-u 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitàe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùn]] |Sottodivisioni = [[Carpe|Càrpe]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinànti |Divisioni confinanti = [[Bardenèi]], [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]], [[U Sejô|U Serià]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefìssu |var-fûzo_orâio = Füzu uràriu |var-cod._cadàstro = Cod. cadàstru |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1333 |var-nómme_abitànti = Nòmme abitànti |Nome abitanti = tuiranìn<br />tuiranéxi (neol.) |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn de Tours]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvèmbre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Toirano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn du cumün de Tuiràn inta pruvìncia de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scìtu ufisià }} '''Tuiràn'''{{#tag:ref|''Tui(r)àn'' o ''Tüi"àn'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze d'Arbénga]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Ti"an'' intu [[Villanöva#Dialettu de Villanöva|parlà de Vilanöva]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Bartolomeo Usanna|tìtolo=Visione d'altri tempi. Glossario di termini dialettali, modi di dire, proverbi, tradizioni di Villanova d'Albenga|ànno=2000|editô=Amedeo|çitæ=Impéria|léngoa=LIJ, IT|p=97}}</ref>, ''Tuiàn'' o ''Tujàn'' in [[Dialéttu priéze|priéze]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prêa|léngoa=LIJ, IT|p=84}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|outô2=Giulia Petracco Sicardi|tìtolo=Dizionario pietrese|url=https://books.google.it/books?id=Qpq0tgAACAAJ|ànno=1981|editô=Centro Storico Pietrese|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT|p=14}}</ref>, ''Türan'' in baresté, ''Töi"an'' in bardenòllu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giannino Balbis|tìtolo=Poesie (1970-2000)|url=https://books.google.com/books?id=pN8KoAEACAAJ|ànno=Lüju 2002|editô=TipoLitografia Gambera|çitæ=Miléximu|léngoa=LIJ, IT|p=54}}</ref>, ''Tuïàn'' in imperiéze, ''Tuiran'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Tuiran'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Céngiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Tuiran'' in [[Lengua brigašca|brigàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|p=49|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, ''Toiàn'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=toirano|tìtolo=TIG - Toirano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-24}}</ref>|group=n.}} (''Toirano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|lìgüre]] de 2.710 abitànti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />, inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvìncia de Savùna]]. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Stràdda Boisàn (Toiràn) - valàdda do Varatèlla.jpg|A fìn da [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]], mirà da-a regiùn da Cà de Sappi Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón da Vàlle (1).jpg|U valùn da Vàlle da-u [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]] Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón de Càrpe (1).jpg|U valùn de [[Carpe|Càrpe]] da-u mùnte de Sàn Pêru Grotte di toirano, ambiente attorno alle grotte.jpg|U valùn scavàu da-u Riàn Vêru, a-a senèstra du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] Toirano 003.jpg|A Varatèlla a-a Bràia </gallery> U cumün de Tuiràn u l'è inta vàlle da [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], cu-u paìze ch'u l'è centràu a-a sö cunfruènsa cu-u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]]<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|p. 12}}</ref>. L'è duminàu da-u [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]], âtu 891&nbsp;m srua u livéllu du mà, dùnde, gràsie a-u Riàn Vêru, i se sùn furmàe de gròtte bèn cunusciüe, cùmme [[Grotta da Bazura|quélla da Bàzura]] e [[Grotta du Curumbu|quélla du Curùmbu]]. A pàrte ciü a mùnte u l'è pöi surcà da-a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] che, a l'artéssa da regiùn du Sâtu du Lüu, a se divìdde inti dùi valùi de Càrpe e da Vàlle<ref name=":2">{{Çitta publicaçión|outô=Furio Ciciliot|ànno=2015|tìtolo=Toponimi del Comune di Toirano|revìsta=Progetto Toponomastica Storica|editô=Società Savonese di Storia Patria|çitæ=Savuna|volùmme=31|léngoa=IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/progetto-toponomastica-storica/fascicoli-pubblicati-2/31-toponimi-del-comune-di-toirano/}}</ref>. U teritòriu de Tuiràn u gh'à ina gràn variabilitàe, pasàndu da-a ciâna custêra a sèrte tra e vètte ciü âte da zòna, cu-in'elevasiùn màscima de tòstu millesèntu métri srua u livèllu du mà<ref name=":2" />. A regiùn ciü bàssa, dund'u gh'è u cèntru de paìze, a l'è pròpriu a-a fìn da vàlle du Varatèlla, a l'inprensìpiu da cianüra furmà da-i depòxiti purtài da scciümàira e che, a-u reùndu, a l'è serà da ina série de mùnti. A punènte, pè u chiürtu tòccu a-i cunfìn cu-u Serià, u teritòriu tuiranìn u rìva fìn'a-a crèsta ch'a chìna zü da l'[[Munte Arixea|Arexéa]], dìta ascì Pòzzu Grànde (813&nbsp;m), pè a pàrte cumpréza tra u [[Munte Aü|Mùnte Aü]] (748&nbsp;m) e u [[Munte Srua Tuiràn|Mùnte Srua Tuiràn]] (621&nbsp;m). De chi, traversàu u valùn de Barestìn, u cunfìn u se desvilüppa lòngu tüttu u valùn de Càrpe, muntàndu quâxi in scià pùnta da [[Rocca Barbena|Ròcca]] (1.141&nbsp;m), pè pöi virà lòngu a crèsta du spartiàiva cun [[Burmia (valä)|Bùrmia]], dund'u gh'è [[U Bancu|U Bàncu]] (983&nbsp;m) e u zuvu da-u mèximu nòmme, cunusciüu ascì cùmme [[A Sera (Tuiran)|A Sèra]] (939&nbsp;m). De chi, pasàu u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu de Tuiràn]] (801&nbsp;m), u cunfìn u chìna zü pè a Vàlle fìn'a-u Bric Pulènsa (98&nbsp;m), rivàndu quâxi a-[[U Castelâ (U Burghettu)|u Castelà]] (113&nbsp;m). Tra i brìcchi da zòna, se pò ancù mensunà a [[Punta Alsabecchi|Pùnta Alsabècchi]] (784&nbsp;m), l'ünicu ch'u sécce pè intréu intu teritòriu tuiranìn e che, cu-a sö puzisiùn, u svètta in scià frasiùn de [[Carpe|Càrpe]]<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|pp. 12-14}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniele Ferrando|tìtolo=I Corsi d'acqua e le Valli delle Alpi Liguri|ànno=Arvì 2019|editô=Grafiche Amadeo|çitæ=Ciusanegu|léngoa=IT|pp=168-169|volùmme=1|capìtolo=Il Torrente Varatella (Varatello) e la sua valle|cid=Ferrando, 2019}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (1).jpg|U [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]] da-u senté pè u Zùvu Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (2).jpg|U [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], miràu da-u mùnte de Sàn Pêru Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Berlöria (2).jpg|Vìsta du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], dìtu ascì a Ròcca de Barlörie Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Pónta Alsabècchi.jpg|A rìva da [[Punta Alsabecchi|Pùnta Alsabècchi]] inta Vàlle Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg|U [[Munte Aü|Mùnte Aü]], miràu da [[Buinzan|Buisàn]] Giogo toirano lato varatella.jpg|U [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]], miràu rivàndu da Tuiràn </gallery> Tuiràn u l'è pöi cumprésu, pè l'intréu sö teritòriu, intu bacìn idrugràficu da [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], ch'a càmpa l'àiva de tütti i riài da zòna. Ùltre a-a scciümàira, i riài ciü impurtànti du cumün i sùn i dùi ch'i a fùrma, sarêa a dì u [[Rian de Carpe|Riàn de Càrpe]] e u [[Riàn da Valle|Riàn da Vàlle]], insèmme a-u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]], o du Pònte pè i barestèi, ch'u végne zü da-u valùn de Barestìn e ch'u se càccia inta scciümàira in curispundènsa du cèntru du paìze. A regiùn a l'è caraterizà da-i impurtànti fenòmeni càrsici ch'i se sùn furmài inti sö terén, cu-in gràn nümeru de strutüre ch'i vàn da-e tâne ciü picìne fin'a-e gròtte ciü rinumàe, cùmme quélle, vixitàbili, da [[Gròtta da Bàzura|Bàzura]] e de [[Grotta de Santa Lesia de Srua|Sànta Lesìa de Srua]] e de [[Gròtta de Santa Lesia de Sutta|Sùtta]], e quélle du [[Gròtta du Curumbu|Curùmbu]], da [[Gròtta da Gèra|Gèra]] e da [[Tâna d'Imeruna|Tâna d'Imerùna]]. Caraterìstica da pàrte ciü a mùnte du cumün, inte l'àrea geulògica de l'elemèntu de Càrpe - dùnca de l'ünitàe Castrevéggiu-[[Cirixöa]] - a l'è a prezènsa de in tìpu de gròtte particulà a fùrma de pùssu, cunusciüu cu-u nòmme de buràncu<ref>{{Çitta web|url=http://www.catastogrotte.net/liguria/it/areas/view/31/|tìtolo=Area carsica del Monte Carmo di Loano|léngoa=IT|vìxita=2023-01-20}}</ref>. A l'inprensìpiu stu nòmme u l'éra adueràu pè indicà sùlu quéllu che aù u l'è dìtu u [[Burancu da Cruxe|Buràncu da Crùxe]], u ciü famùzu e tra i ciü prufundi, mensunàu cùmme ''Buranco'' fìna inte in àttu du [[1122]] e zà cùmme ''Burancho Crucis'' a-u catàstu du [[1508]]. Stu sòttu, situàu de d'âtu a-u Zùvu de Tuiràn, u l'à dàitu urìgine a de bèlle fòre e stòrie da tradisiùn du pòstu, ch'i sùn stàite rangiàe e pübricàe inte l'Öttusèntu da-u [[Baccio Emanuele Maineri|Bàcciu Mainêru]] intu sö ''La leggenda del buranco''<ref name=":2" />''.'' === Frasiùi e burgàe === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Carpe (Toirano) da SP 60.png|Panuràmma de [[Carpe|Càrpe]] pijàu da-u stradùn, a l'artéssa de l'oratòriu Stràdda da Bràia (Bràia, Toiràn) - vìsta (7).jpg|A vìa ch'a travèrsa a Bràia Certôza (Toiràn) - vìsta da-a Stràdda Canavê.jpg|A burgà da Certùssa mirà d'inti Canavéi Croxâ (Toiràn) - vìsta da-a SP25.jpg|Panuràmma da Cruxà da-u stradùn pè Buisàn Baresción (Toiràn) - panoràmma (1).jpg|Baresciùn da l'âtra zìna du riàn Dâri (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Panuràmma da burgà de Dâri da Vìa Còsta Moìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|A burgà di Murìn mirà da-u pònte sciü u Varatèlla </gallery> ;Càrpe U paìze de [[Carpe|Càrpe]] u se tröva int'in scìtu destacàu da-u cèntru du cumün, inta pàrte ciü âta da [[valle du Varatella|valà du Varatèlla]] a 400&nbsp;m srua u livèllu du mà, in sc'ina rìva du valùn scavàu da-u [[Rian de Carpe|riàn de Càrpe]] ch'a câra d'inti [[Punta Alsabecchi|Arsabècchi]]. Càrpe u l'è spartìu inte parégge burgàe, ch'i sùn méscie a-u reùndu de quélla da Gêxa, dund'a gh'è a [[Gexa de San Benardu (Carpe)|paruchiâle de Sàn Benàrdu]]: intu detàju, ste burgàe i sùn ciamàe A Rùggia, e Cà Scüre, e Cà di Cùxi, e Cantìne, e Cà di Barlétti, e Cà di Garùi e e Cà de Ròcche, ciü che e ruìne de càrche cascìna intu rèstu du valùn<ref name=":3" />. Scibèn che a-u dì d'ancöi u sécce sùtta a-a cumüna tuiranìna, a stòria de Càrpe a l'è stàita bèn diferènte, scicùmme ch'u l'à fàitu pàrte pè de lòngu de tère di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], [[Marchesau de Barestin|scignùri de Barestìn]], quàndu Tuiràn u l'éra pè cùntru guernàu [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]]. Cumünitàe indipendènte da [[Barestin|Barestìn]] da-u [[1728]], u paìze u l'à fàitu cumün pè sö cùntu fìna du [[1868|1869]], pe fùndise de quéllu ànnu cun Barestìn. Du [[1905]] u l'è dùnca pasàu a-u cumün de Tuiràn, dòppu ch'u n'à fàitu dumànda pè spuncià in sce l'inàndiu du [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stradùn pè Bardenèi]], bèn necesàriu pè mejurà i tràffeghi vèrsu a [[Rivêa de Ponénte|Rivéra]] e [[Burmia (valä)|Bùrmia]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/40|tìtolo=Frazione Carpe|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}</ref>. ;Burgàe * A Bràia: a se tröva a setentriùn du Bùrgu, de là du pònte ch'u travèrsa u [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]], tütta facià in scià véggia vìa ch'a ghe pàssa intu mèzzu e che, d'ancöi, a ne pìja u nòmme. Inta burgà, a ciü curpìa da-u [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du 1944]], u se ghe tröva a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]], pàrte d'in antìgu cunvèntu de frâti dumenicài, e a növa cumüna tuiranìna. D'atàccu a-a Bràia, a levànte, u gh'è ascì a cuntrà du Cantùn, méscia in scià vìa vèggia pè a Certùssa, mèntre a punènte, in scià zìna du Riàn de Baresciùn, u se ghe tröva a Fascétta, fàita a növu dòppu du bumbardamèntu<ref name=":4" />. * A Certùssa: a l'è ina burgà ciü destacà da-u Bùrgu, méscia in sce l'âtra zìna da scciümàira. A l'inprensìppiu cunusciüa cùmme e Cà Növe, a pìja u sö nòmme da l'[[Certussa de Tuiran|abasìa]] che i certuzìn i gh'àn fundàu du [[1495]]. E cà da cuntrà i cunsèrva ancù a ciànta de l'antìgu ciòstru du cunvèntu e d'atàccu a ste lì u se ghe pò végghe e ruìne da gêxa, dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi e derucà a-i tèmpi da [[Bataja de Löa|batàja de Löa]]<ref name=":4" />. * A Cruxà: a se tröva de d'âtu da Bràia, de là du stradùn, dùnde a vìa véggia ch'a sciurtìva d'intu Bùrgu a se deramâva fra de quélla ch'a muntâva p'a valà de Barestìn e quélla ch'a l'andaxêva avànti pè l'âta Varatèlla. In scià cruxéra a-u cèntru da burgà, ch'a gh'à fìna dàitu u nòmme, se ghe tröva a [[Capella de Sant'Antognu (Tuiran)|capelétta de Sant'Antògnu]], rangià du [[2015]]<ref name=":4" />. * Baresciùn: u se tröva a punènte du Bùrgu, intu valùn du [[Riàn du Punte|Riàn du Pònte]] che, pijàndune u nòmme, u l'è cunusciüu ascì cùmme u Riàn de Baresciùn. A burgà a l'è in tìpicu paìze de vìa, tüttu custruìu in sciù carùggiu ch'u ghe pàssa intu mèzzu, a vìa véggia pè Barestìn. A-u cèntru da burgà u se ghe dröve ina ciasétta, dund'a se fàccia a [[capella de San Rocco (Tuiran)|capélla de Sàn Ròccu]], dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, e ina meridiâna. De daré da capélla i ghe sùn ascì i tröggi du paìze e, in scià vìa, a funtâna dìta da Rùggia<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/37|tìtolo=Barescione|léngoa=IT|vìxita=2023-02-19}}</ref><ref name=":4">{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/images/Outdoor/Giro%20delle%20Borgate/giro%20delle%20borgate%20retro.jpg|tìtolo=Toirano e le sue borgate|léngoa=IT|vìxita=2023-02-19}}</ref>. * Dâri: méscia in scé rìve ciü bàsse du [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], de là du Varatèlla, a se tröva tòstu in scì cunfìn cun [[Buinzan|Buisàn]], traversà da-u stradùn pe quéllu paìze. Dâri a l'è traversà ascì da-a véggia vìa da sà ch'a pàssa pè [[Abasia de San Pêru in Varatella|Sàn Pêru]] e, in scià cruxéra de sti camìn, u se ghe tröva a [[Gêxa de Sant'Anna (Tuiran)|gêxétta da burgà]], dedicà a Sant'Ànna<ref name=":4" />. * E Bengiàe: a burgà ciü a vàlle, a se tröva a-u de föra de müràje du Bùrgu, intu scìtu dund'i se druvìva cu-a pòrta dìta da Purtàssa, ch'a ghe sciurtìva a-a vìa véggia pè u Burghéttu. Sta vìa, ch'a pasâva intu mèzzu a-e Bengiàe, ancöi a l'è dedicà a-u Pêru Mainêru, scìndicu de Tuiràn ch'u l'à fàitu tirà sciü, a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], a gràn vìlla ch'a se ghe pò ancù végghe<ref name=":4" />. * I Murìn: a l'è ina burgà picenìna sübitu a-u de là du Varatèlla, in scià vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a Certùssa. A l'à pijàu u sö nòmme da-i defìssi ch'i se ghe tröva, vusciüi da-i frâti certuzìn, e fra de sti lì u ghe resâta a gràn custrusiùn du Murìn da Ròcca, aduerà prìmma cùmme papelêra e dapöi cùmme murìn pè u gràn<ref name=":4" />. === Cunfìn === U cumün de Tuiràn u gh'à di cunfìn cun quéllu de [[Bardenèi]] vèrsu nòrd, de [[Buinzan|Buisàn]] da-u nòrd a-u levànte, du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]] a süd-èst, du [[U Sejô|Serià]] a süd, de [[Barestin|Barestìn]] a-u süd-òvest e de [[Castrevegliu|Castrevéggiu]] a punènte<ref>{{Çitta web|url=https://dait.interno.gov.it/documenti/statuti/statuto-comune-sv-toirano.pdf|tìtolo=Comune di Toirano - Statuto|léngoa=IT|vìxita=2023-01-19}}</ref>. == Stòria == {{Çitaçión|Toiran ricco e forte <br />doamilia passi <br />vini, grani e olive: <br />Lombardi e Figoneti <br />lì vanno dì e nocte. <br />Monte in guardia <br />a Ciartossini santi <br />mira pianure <br />e bel castel de Lodano <br />D'edifici, galion e suo gran <br />Doria nanti.|Anònimu, ''[[La raxone de la Pasca e de la luna e le feste|La raxone de la Pasca]] [...]'', vv. 98-103, 1473}} === Urìgine du nòmme === Pè cùntu du [[Nino Lamboglia]], u nòmme de Tuiràn u ne vegnerêa da-i tènpi di rumài, pè di liàmmi cu-ina ''gens Thauria'', ''Thuria'' o ''Toira'' ch'a l'averêa avüu di scìti da sta pàrte, ma, a ògni mòddu, nu gh'è de pröve següre de sta teurìa<ref name=":7" />. Da-i tèmpi di [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] u nu gh'è de mensiùi ch'i reciàmme u nòmme d'ancöi, cu-u paìze ch'u pà ch'u fùsse dìtu ''Castron Baractelìa'', ch'u vö dì u "castéllu/bùrgu furtificàu da Varatèlla", cùmme se pò léze inta ''Descriptio Orbis Romani'' du geògrafu [[Zòrzo Çìprio|Zòrzu Cìpriu]]<ref name=":8" />; però, pè i stüddi ciü mudèrni, a ''Descriptio'' a farêa chi de riferimèntu a di scìti vèrsu l'[[Mâ Adriatego|Adriàticu]] ciütòstu che a-a ''[[Provincia Maritima Italorum]]''<ref name=":11">{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Petracco|tìtolo=La Descriptio Orbis Romani di Giorgio Ciprio|url=https://books.google.it/books?id=fCaJvwEACAAJ|ànno=2018|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=IT|p=50|ISBN=88-62-74898-1}}</ref>. In'âtra teurìa, ciü drìta, a végghe pè cùntru in'urìgine [[Lengoa ligure|lìgüre]] du nòmme de Tuiràn, ch'u ne vegnerêa dùnca da-u dìtu "''in tu rian''", a marcà a caraterìstica du scìtu du paìze, pè cangià pöi intu parlà cu-a cöita da prepuzisiùn e u pasàggiu da "i" prìmma da "r"<ref>{{Çitta|Bogliorio, 2022|p. 11}}</ref>. U tupònimu d'ancöi u cumènsa a cumparì inte l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], inta fùrma ''Toyranum'' ch'a l'è pöi vegnüa ''Toranum'' e ''Tuaranum'', cumm'u fà pröva u sigìllu da cumüna intu [[XVII secolo|Seisèntu]], ch'u mustrâva in tòru cun, a-u reùndu, a scrìta {{Maioscolétto|sigillum comunis taurani}}. U gh'è fìna ina testimuniànsa da fùrma ''Toranno'', cuntegnüa int'ina létera du [[Pàppa Lisciàndro IV|Pàppa Lisàndru IV]] pè a cumüna e u véscu d'Arbénga dund'u prutezêva di sö interèssi intu fèudu de Tuiràn<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 92}}</ref>. === Preistòria === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Grotte di Toirano 103.jpg|De peâne inta [[Grotta da Bazura|Gròtta da Bàzura]] Orma umana.jpg|Detàju de in'âtra peâna Pròu de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|U pràu de sùtta a-a Ròcca de Barlörie, [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] picìn di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]] </gallery> A Tuiràn i sùn stàite descruvìe de impurtànti testimuniànse da prezènsa de l'òmmu intu [[Paleolìtico|Paleulìticu]], cu-i prìmmi stüddi de l'[[Arturo Issel]], du [[Nicolò Morelli]], du [[Paolo Bensa]] e de l'[[Alessandro Brian]] ch'i remùnta zà a-a fìn de l'Öttusèntu. A ògni mòddo, a descuvèrta ciü impurtànte a l'è stàita du [[1950]], cun l'avertüa du pasàggiu p'entrà inta [[Grotta da Bazura|gròtta da Bàzura]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 11}}</ref> e u retruvamèntu de tràcce d'ativitàe umâne ch'i gh'àn tòstu 14.400 àgni. Tra e tràcce truvàe chi, a gh'émmu e peâne de sìnque persùne, dùi òmmi, in fiö e dùi matétti, descuvèrte inti scìti cunusciüu cùmme a Stànsia di Mistêri e l'Andàme de Ùrme<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/51|tìtolo=Grotte di Toirano - Le impronte umane|léngoa=IT|vìxita=2023-06-04}}</ref>. E [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Tuiràn]] i sùn bèn rinumàe ascì pè tütte e òsse d'[[Órso de cavèrne|ùrsu de tâne]] (''Ursus spelaeus'') ch'i ghe sùn stàite truvàe e ch'i remùnta tra 50.000 e 24.000 àgni fà<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/50|tìtolo=Grotte di Toirano - L'Orso delle Caverne|léngoa=IT|vìxita=2023-06-04}}</ref>, mèntre i scâvi in cùrsu inta [[Grotta du Curumbu|gròtta du Curùmbu]] i l'àn purtàu a-a lüxe in gràn nümeru de pùnte de prêa<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Daniele Arobba, Giovanni Boschian, Rosanna Caramiello, Alessandra Giampietri, Fabio Negrino e Carlo Tozzi|ànno=2008|méize=Zenà|tìtolo=La grotta del Colombo: Indagini geoarcheologiche, palinologiche e sull'industria litica|revìsta=Toirano e la Grotta della Bàsura. Atti del Convegno|çitæ=A Burdighêra|pp=69-88|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/298097151_La_grotta_del_Colombo_Indagini_geoarcheologiche_palinologiche_e_sull'industria_litica}}</ref>. Inti séculi prìmma de l'ocüpasiùn rumâna, ai tèmpi di [[Liguri Antighi|Ligüri Antìghi]], a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]] a l'éra tra e tère dund'i staxêva i [[Ingauni|Ingàuni]], che vèrsu levànte i se spandêva ancù a-u [[Finô (regiùn)|Finà]]. De st'etàe chi, d'inta Vàlle u n'è sciurtìu i rèsti d'in [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] picìn, mésciu in scià còlla a-i pèi da [[Bâsu du Giudeu|Ròcca de Barlörie]], a cuntrulà a véggia vìa du [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]]. Da-a datasiùn di scciàppi ch'i ghe sùn stàiti truvài s'è pusciüu dà ina datasiùn de stu castelà a-u [[II secolo a.C.|II séculu prìmma de Crìstu]], inta segùnda [[Etæ do færo|Etàe du Fèru]]<ref name=":5" />. === Antighitàe === Cu-a cunquìsta rumâna de tère di [[Ingauni|Ingàuni]], a l'inprensìpiu du [[II secolo a.C.|II séculu a.C.]], a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] a l'è pasà lèi ascì sùtta a-a [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica de Rumma]] e, scibèn ch'a nu gh'éra de gròssi paìxi, da ina série de retruvamènti a se pò végghe cumm'a fùsse bèn frequentà. In particulà, intu teritòriu tuiranìn i sùn stàite descruvìe de necròpuli e i rèsti de in vilàggiu: tra e tùmbe a se pò reurdà quélle truvàe inta ''Sala Morelli'', a l'entrà da gròtta da Bàzura, fàite inte de [[Giâra|gère]] cu-ina técnica cumün inta [[Regio IX Liguria|Ligüria]] fin'a-i prìmmi àgni de l'[[Impêo Roman|impêru]] e, sruatüttu, a necròpuli de d'âtu a-a Cruxà, inta regiùn di Canavéi<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309313|tìtolo=Loc. Canavei (necropoli, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-05}}</ref>, dund'u l'è stàitu descruvìu in [[Àsse (monæa)|àsse]] de l'imperatù [[Tibeio|Tibériu]] du [[37|37 d.C.]] ch'u n'à dàitu ina següra datasiùn<ref name=":6">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 39}}</ref>. U retruvamèntu ciü impurtànte u l'è però quéllu, fàitu du [[1955]], di rèsti de ina lucalitàe d'alantù inta regiùn du Pòzzu, vixìn a-i cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309658|tìtolo=Poggi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-05}}</ref>. Chi, int'in ràggiu de 150 mêtri, i sùn stàiti truvài di rèsti de müràje, de ceràmiche lucâli e in tégulu da fàbrica di ''Coccei'' de ''[[Augusta Bagiennorum]]''. L'è prubàbile che stu paizéttu u fùsse in ''[[vicus]]'' bèn svilüpàu<ref name=":6" />, sübitu a mùnte du traciàu da grànde ''[[Via Julia Augusta]]'', cumm'u l'è bèn reurdàu da-i rèsti d[[U Puntassu|u Puntàssu]], ch'u permetéva de traversà u [[Riàn Cazasse|Riàn Cazàsse]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=20-21}}</ref>. Pè cùntru, a nu l'è mìa següra a puzisiùn du paìze de ''[[Palmata]]'' (a Parmà), mensunàu fìna inte l'âtu mediuêvu pè pöi sparì du tüttu, che fòscia u sarêa da identificà pròpriu cun l'abitàu du Pòzzu, o cu-a regiùn da Ramà, d'atàccu a-u paìze de Baresciùn<ref name=":7" />. A ògni mòddu, da-i stüddi in scì tupònimi du pòstu a se végghe cumm'u l'è bèn ciü prubàbile che a Parmà a se truvàsse ciü a vàlle, intu teritòriu aù cumprézeu intu cumün du Burghéttu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=19-20}}</ref>. Gh'è ascì u prublêma da puzisiùn du paìze de ''[[Pollupice]]'', mensunàu tra ''[[Albium Ingaunum]]'' e ''[[Vada Sabatia]]'' fìna in scià ''[[Tabula Peutingeriana]]'' ma int'in mòddu nu vâri ciàiru e fòscia ciü a punènte da vàlle du Varatèlla<ref name=":7">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 40}}</ref>. Segùndu ina teurìa du [[Nino Lamboglia]], a l'épuca di rumâni a ghe duvêva ése in'âtra stràdda, ciü luntâna da-u mà e paraléla a-a ''Via Julia Augusta'', ch'a sarêa andà pròpriu d'inta Varatèlla fìna a [[Giüstexine|Giüsténexi]], ma nu gh'è de pröve següre<ref name=":7" />. A ògni mòddu, fìna a-a cöita de l'impêru e ancù dòppo, u teritòriu da Varatèlla u l'è stàitu ina regiùn a caràttere sruatüttu agrìculu, bèn lià a-u ''[[municipium]]'' arbenganéze, ''[[Albingaunum]]'', cùmme estremitàe de levànte du sö distréttu<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 42}}</ref>. === Etàe de Mèzzu === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (5).jpg|E ruìne da tùre srua a-u [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII séculu]] Toirano torre campanaria 002.jpg|A tùre du XIII séculu da paruchiâle véggia Toirano - Palazzo del Marchese D'Aste del Carretto (2).jpg|U [[Palassu D'Aste-Du Carettu|Palàssu D'Àste-Du Caréttu]], cumensàu intu [[XIV secolo|XIV séculu]]. </gallery> Inti prìmmi séculi de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] a l'è andàita aprövu a-u rèstu da ''[[Regio IX Liguria|IX Regio]]'': cunquistà da-i [[Òstrogöti|ostrugòti]], a l'è restà inte [[Régno di Òstrogöti|quéllu régnu]] fìna a-a sö scunfìtta cu-a [[Goæra gòtica (535-553)|guèra gòtica]] e l'inprensìpiu da duminasiùn [[Inpêro bizantìn|bizantìna]], du [[538]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 43}}</ref>. De chi, u cuntròllu bizantìn u l'è düràu pè tòstu in séculu e l'è pròpriu a sti àgni ch'a remùnta a prìmma mensiùn de quéllu che, fòscia, u l'è stàitu u prìmmu paìze da valà, u ''Castron Baractelìa''. Sta mensiùn a rìva da-a ''Descriptio Orbis Romani'' du geògrafu [[Zòrzo Çìprio|Zòrzu Cìpriu]], scrìta tra u [[591]] e u [[606]], dund'a gh'è ina lìsta, nu vâri precìza, de sitàe e di castélli ch'i l'éra sutt'a-u cuntròllu de Custantinòpuli. U tupònimu lì mensunàu u l'è bèn impurtànte perché u ne cunterêa da prezènsa de in paìze furtificàu, in ''Castron'', inta vàlle da scciümàira Varatèlla (''Baractelìa''), mésciu a vardà e stràdde vèrsu a [[Valâ du Neva|Nêva]] e a [[Burmia (valä)|Bùrmia]], ch'i l'andaxêva a-e ürtime furtificasiui a-i cunfìn cu-i [[Longobàrdi|lungubàrdi]], spécce quélla de [[Bardenèi]]. Cùmme mensunàu de d'âtu, da-i ürtimi stüddi a parêa però che u Zòrzu Cìpriu u nu se riferìsse pè dabùn a-a Ligüria, e inte stu câxu, l'ùrìgine du paìze a rèsta du tüttu scunusciüa<ref name=":11" />. Pè cùntru, s'a fùsse verificà l'identificasiùn cun l'impurtànte ''Castron Baractelìa'', a sarêa bèn puscibile che u Tuiràn u se sécce desvilüpàu intu scìtu de in ciü antìgu paìze rumânu, che però u nu gh'à lasciàu de rèsti o de memòrie<ref name=":8">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 46}}</ref>. Cu-a fìn da duminasiùn bizantìna, a regiùn, insèmme a-u rèstu da Ligüria, a l'è pasà a-u [[Régno longobàrdo|régnu lungubàrdu]] de [[Rotari|Ròtari]], ch'u-u l'à cunquistà du [[643]]. De chi, i ghe sùn di séculi ch'i nu gh'àn lasciàu vâri de infurmasiùi e ch'i düra fìna a-a fundasiùn de l'impurtantìscimu [[Abasia de San Pêru in Varatella|munesté de Sàn Pêru in Varatèlla]], ch'u l'éra liàu stréitu a Tuiràn. E ciü tànte testimuniànse de l'épuca i végne da l'antìga [[Crunaca du munesté de San Pêru in Varatella|''Crunaca du munesté de Sàn Pêru in Varatèlla'']], scrìta pè a prìmma vòta intu [[XIV secolo|XIV séculu]] e cunsürtà ascì da-u [[Giovanni Ambrogio Paneri|Paneri]] pè u sö ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''. In particulà, u Bùrgu u l'è stàitu sùtta a-u cuntròllu dirèttu di frâti da-u mumèntu da sö dunasiùn, fàita da-u [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]], cun Sàn Pêru che, a-u [[IX secolo|IX séculu]], u l'éra tra e ciü impurtànti auturitàe religiùze da Ligüria de Punènte intrêa<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 49-50}}</ref>. De ciü, l'abasìa a l'axêva ina sèrta impurtànsa cumerciâle gràsie a-a sö puzisiùn sciü u camìn de in'antìga [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]], ch'a s'è pöi mescià a-u fùndu du valùn sùtta a Sàn Pêru, pè pijà dùnca u nòmme de [[Stradda da Valle|stràdda da Vàlle]]. Sta vìa, ch'a duvêva ése bèn impurtànte, intu teritòriu tuiranìn a l'éra fìna dutà de ina tùre de vàrdia, tirà sciü du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII séculu]] in scià sìmma du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]]<ref name=":5" />. Pè ste raxùi chi, inte quélli àgni i gh'éra di fòrti interèssi in scià vàlle du Varatèlla, ch'i rivâva da-a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|cüria arbenganéze]], da-e cumüne de Tuiràn e d'Arbénga, da-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] e, ciü tàrdi, ascì da-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] e da-i [[Cuntea de Löa|Dòria de Löa]], cu-i frâti ch'i l'àn cuscì pèrsu de manimàn e sö pruprietàe. Tuiràn u végne cuscì levàu a-i [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], insèmme a [[Cunscènte]], [[Löa]] e [[Borṡi|Bòrzi]], cu-in àttu du véscu [[Lanteru|Lantéru]] du 9 d'utùbre du [[1171]], scibèn che, du [[1184]], a cüria arbenganéze a l'à decìzu de dâghe indaré carchedün di scìti tuiranìn<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 54-55}}</ref>. Tàntu ch'a finìva a duminasiùn di frâti, a cüria a l'à pasàu l'aministrasiùn de tère ''a capite Dancio usque ad Petram'', sarêa a dì da-u [[Cau d'Ansiu|câvu du Serià]] fìna a-[[a Prìa|a Prêa]], a ina növa ma putènte famìja nòbile da sitàe, i [[D'Aste (famïa)|D'Àste]]. A ògni mòddu, inte ste tère chi e pruprietàe di D'Àste i l'éra sruatüttu a Tuiràn, dùnde i l'axêva paréggi cuntràtti de [[Livèllo (contræto)|livèllu]] cu-i abitànti du Bùrgu<ref>{{Çitta|Cennamo, Boccone & Nervi, 1993|p. 39}}</ref>. Du [[1238]] u Giàcumu e u Bungiuvànni D'Àste i l'àn fàitu diventà Tuiràn in sö fèudu, vendéndu u gròssu de sö prupriutàe a-a cüria, che in scàngiu i l'à numinài scignüri du paìze<ref>{{Çitta|Cennamo, Boccone & Nervi, 1993|p. 23}}</ref>. A despêtu da növa aministrasiùn, i cuntràsti tra i divèrsi partìi i nu s'éra pè nènte giustài e, pè prutézze i interèssi söi, a-u 17 de setèmbre du [[1250]] ina pàrte di tuiranìn a l'à usciüu creà ina cumpagnìa cumüna. A ògni mòddu, u fiju du Bungiuvànni, u Giacumìn D'Àste, u l'à decìzu de sciurtì da-i cunflìtti pè u cuntròllu de Tuiràn e cuscì u l'à dàitu indaré u sö fèudu a-u véscu<ref>{{Çitta|Cennamo, Boccone & Nervi, 1993|p. 25}}</ref>. Intu mèntre, i Du Caréttu i l'éra sciurtìi a métte in òmmu da sö famìja cùmme abâte de Sàn Pêru ma pè u sö mòddu de fà, dàndu amèntu a-a crunaca, tra u [[1255]] e u [[1259]] u l'è finìu masàu da-i âtri frâti. Stu fàitu u l'axêva creàu in gràn turmèntu, tàntu da dumandà l'intervèntu du [[Pàppa Bonifàçio VIII|Pàppa Bunifàsiu VIII]], purtàndu a-a fìn a l'agregasiùn du munesté a-a [[Ménsa vescovîle|mènsa vescuvì]] d'Arbénga<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 57}}</ref>. Scaciài dùnca i benedetìn a-u 16 d'utùbre du [[1308]], u véscu [[Emanuele Spinola]] a-u 5 d'arvì du [[1315]] u l'à ciamàu a purtà avànti l'abasìa i [[Cašté ed Cazótu#A certuza ed Cazótu|certuzìn de Cazòttu]], miràndu bèn de cuntrulâri cun di fòrti dàssi<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 58-59}}</ref><ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 9-10}}</ref>. U liàmme feudà tra Tuiràn e a Gêxa arbenganéze, cu-u [[Lanfrànco Denéigro|Lanfràncu]] che inti àgni prìmma u l'axêva trasfurmàu u paìze in scià Varatèlla inte l'ürtima rucafòrte du puré terén di véschi d'Arbénga, u nu l'è però düràu ancù pè vâri tèmpu<ref>{{Çitta|Cennamo, Boccone & Nervi, 1993|pp. 27-30}}</ref>. Infàtti, gràsie a-u grànde arémbu dàitu a-u [[Pàppa Urbâno VI|Pàppa Urbânu VI]] intu [[Scìsma de Punénte|Scìsma du Punènte]], a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] a l'axêva vagnàu in fòrte créditu vèrsu de lèi e, dòppu de lònghe tratatìve, u gh'à lasciàu di teritòri ligüri ch'i l'éra sùtta a-a [[Sànta Sêde|Sànta Séde]] pè mèzzu de [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbénga]], de [[Diocexi de Sann-a|Savùna]] e de [[Diocexi de Nöi|Nòri]]. Tra u [[1385]] e u [[1386]], a Zéna i sùn cuscì pasài i paìxi d[[A Prìa|a Prêa]], de [[Borṡi|Bòrzi]], de [[Ver̭éssu|Veréssu]], de [[Giüstexine|Giüsténexi]] e de Tuiràn, ch'u cumprendéva [[Patarè]], [[Buinzan|Buisàn]] e a Bràia ascì, mésci tütti insèmme int'in'ünica pudestarìa cumm'u l'éra zà inti àgni du cuntròllu vescuvì<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 63-64}}</ref>. Tra u 18 e u 21 de zügnu du [[1386]] u gh'è stàitu, a grüppi, u zuramèntu de fedeltàe di òmmi de Tuiràn intu [[Palassu da cumüna veggia (Tuiran)|palàssu da cumüna véggia]], alantù adueràu cùmme edifissiu de guvèrnu da pudestarìa, fàitu ch'u l'à purtàu a-a fìn di dirìtti da cüria e di D'Àste in scià pupulasiùn. Pè sta raxùn chi, a l'è cumensà ina série de prucèssi tra e pàrte, cunscideràndu ascì i interèssi ecunòmici di véschi, che inte quélli àgni i l'axêva tiràu sciü béi, murìn, gùmbi, papelêre, fàbriche da lâna e da pùve nèira, mèntre i marchéxi Du Caréttu i l'axêva ocüpàu u [[Castellu de Giustexine|castéllu de Giüsténexi]] pè vardâse i cunfìn da-e mòsse di zenéxi. A chistiùn a s'è a-a fìn giüstà pasài tòstu sinquant'àgni, cu-a cunvensiùn du 13 d'aùstu du [[1434]] tra i raprezentànti de [[Galioto do Caretto|Galiòtu Du Caréttu]], da Repübbrica e di tréi paìxi interesài<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 65-66}}</ref>. De ciü, a-u [[1386]] u remùnta ascì u prìmmu statütu cunusciüu de Tuiràn, furmàu de 88 capìtuli ch'i se sùn cunservài numà che pè ina pàrte, dapöi cangiàu ciü vòte, spécce cu-a mudìfica du 13 de nuvèmbre du [[1605]], ch'a l'à purtàu a de növe régule spartìe inte 70 paràgrafi<ref>{{Çitta publicaçión|outô=[[Paolo Accame]]|ànno=1890 (1889)|tìtolo=Cenni storici sugli Statuti di Pietra, Giustenice, Toirano ed altri paesi della Liguria occidentale|revìsta=Giornale ligustico|editô=Tipografia del R. Istituto Sordo-Muti|çitæ=Zéna|volùmme=ànnu XVI|nùmero=fasc. XI-XII|pp=7-8|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=KBFRoAEACAAJ}}</ref>. === Etàe mudèrna === [[Immaggine:Matteo Vinzoni, Toirano, 1773.pdf|miniatura|350x350px|A màppa de Tuiràn e [[Buinzan|Buisàn]] inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du cartògrafu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]], [[1773]]]] Vèrsu a fìn du [[XV secolo|XV séculu]] l'antìga [[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]] a l'à pèrsu ascì e sö ürtime pruprietàe ch'i l'éra in [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e, pè sta raxùn chi, a sö puzisiùn in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]] a l'éra urmài vegnüa föra de màn e sènsa utilitàe. I [[Órdine certozìn|certuzìn]], cun l'acòrdiu du Generâle de l'Ùrdine, du véscu d'Arbénga e di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], a-u 14 d'aùstu du [[1495]] i l'àn risevüu u perméssu de mesciâse ciü a vàlle, cumensàndu de quéllu ànnu a custrusiùn da [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]] inta lucalitàe de Cà növe, d'ancöi dìta pròpriu da Certùssa, in scià zìna de senèstra da scciümàira. A custrusiùn du cunvèntu, ch'u l'axêva patìu di dàgni int'in'ocüpasiùn du [[1500]], a l'è terminà du [[1564]] cu-a realisasiùn du campanìn<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 68}}</ref>. Intu [[XVI secolo|Sinquesèntu]] u l'è stàitu aviàu da-i buisanìn u lòngu prucèssu pè rivà a l'autunumìa religiùza e aministratìva, cumensàu a l'11 de nuvèmbre du [[1592]] cu-a separasiùn da [[Gêxa de Santa Maria Madalêna (Buisan)|gêxa de Sànta Marìa Madalêna]] da-a paròcchia de Tuiràn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=49}}</ref>. Vèrsu a fìn de stu séculu, a pupulasiùn du paìze a l'éra bèn cresciüa, rivàndu a tòstu 1.280 persùne, ch'i staxêva sruatüttu drèntu a-a sènta de müràje, d'alantù dutàe de sìnque pòrte da Còlla, du Murìn, da Scarétta, di Cùnsuri, cunusciüa ascì cùmme a "Purtàssa", e di Fòssi<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 23}}</ref>. Dùnca, mèntre du [[1481]] i [[Órdine di fràtti predicatoî|dumenicài]] i tirâva sciü a [[Gêxa da Madònna du Ruzâriu (Tuiràn)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]] a-a Bràia<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 93}}</ref>, a s'è decìzu de cumensà a recustrusiùn da [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]], nu sènsa di prublêmi a finansiâra. U növu edifìssiu u l'è stàitu cunsacràu a-u prìmmu d'aùstu du [[1609]]<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 29}}</ref> e, du [[1622]], u [[Senâto da Repùbrica de Zêna|Senàu da Repübbrica]] u l'à cuncèssu ina sùmma de trexèntu scüi p'arangià u campanìn, adueràu cùmme prexùn ascì, e pè di âtri travàji<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 94-95}}</ref>. U Senàu, pè cùntru, u dumandâva a-a cumüna tuiranìna u màscimu cuntròllu sciü u bòscu da ''Pallarea'', in scìtu d'atàccu a-i cunfìn cu-u [[Marchezàu de Barestìn]] de dùnde l'[[Arsenâ de Zêna|Arsenà da Repübbrica]] u pijâva e légne pè e garée. Pè de ciü, cu-i Du Caréttu i gh'éra ascì di cunflìtti pè i dàssi in scià mèrce che da-u mà a l'andaxêva a Barestìn, tàntu che du [[1659]] u l'è duvüu intervegnì u [[Dûxe da Repùbrica de Zêna|Düxe]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 95-96}}</ref>. U 24 d'utùbre du [[1714]] a marchéza D'Àste a l'à uspitàu intu sö palàssu a Tuiràn l'[[Elizabétta Farnéize|Elisabetta Farnese]], spuzà pè prucüra cu-u rè de Spàgna [[Féipo V de Spàgna|Felipe V]] e de pasàggiu pè a Ligüria p'andà a [[Madrid]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 96-97}}</ref>. Dùi àgni dòppu, a-i 18 de màrsu du [[1716]], u capitàn [[Giuseppe Polla]] u l'à lasciàu pè testamèntu ina rìcca dunasiùn pè creà in'òpera pìa pè l'istrusiùn di fiöi: tiràu sciü l'[[Oratoriu du Tranzitu de San Giüzeppe (Tuiran)|oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe]] e arangià ina cà d'atàccu, i [[Scolopi|frâti sculòpi]] i gh'àn avèrtu a prìmma scöra du paìze. Sta scöra a l'è dürà fìna a-u [[1808]], quàndu i frâti i l'àn duvüu lascià Tuiràn pè ina supresiùn religiùza usciüa da-u regìmme napuleònicu<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 137}}</ref>. === Etàe cuntempurànea === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - faciâta (5).jpg|A gêxa da certùssa, aruinà inta batàja de Löa e d'ancöi abandunà Toirano - Monumento ai caduti del bombardamento.jpg|U munumèntu a-e vìtime du [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du '44]], òpera de l'[[Agenore Fabbri]] Toirano - Panorama (1902).jpg|Panuràmma de Tuiràn int'ina cartulìna du [[1902]] </gallery> A despêtu da deciarasiùn de neutralitàe da Repübbrica de Zéna, e [[Armée révolutionnaire française|armàe revulusiunàrie franséxi]] i l'axêva ocüpàu ina pàrte da [[Rivêa de Ponénte|rivéra de Punènte]], rivàndu a-u 24 de nuvèmbre du [[1794]] pròpriu a Tuiràn, cu-i prìmmi batajùi ch'i l'éra andàiti a stà inta gêxa da Bràia e inta Certùssa. U s'è cuscì furmàu in frùnte tra l'armà revulusiunària e quélla di austru-piemuntéxi che, partìndu da [[Garesce|Garésce]], u vegnìva zü pasàndu pè a [[Rocca Barbena|Ròcca]] e pè a [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], dùnca da vixìn a Tuiràn e a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. Pè tòstu in ànnu i nu ghe sùn stàiti di gròssi cumbatimènti e dùnca, cuscì cùmme inti paìxi a-u reùndu, a lònga ocüpasiùn militâre a l'à purtàu a ina gròssa crìzi inta regiùn, duvéndu mantegnì e trüppe chi acampàe e cunscideràndu ascì che i barestèi, inte l'estàe du [[1795]], i l'éra stàiti scurìi da-u sö valùn e i staxêva lù ascì a Tuiràn. In scià fìn, avànti ch'u cumensésse u növu invèrnu, u generâle [[Pierre Augerau]] u l'à decìzu de pijà l'inisitìva cu-in atàccu generâle a-i 23 de nuvèmbre, pasàu a-a stòria cùmme a [[Batàggia de Lêua|batàja de Löa]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 101-103}}</ref>. Intu cùrsu di cumbatimènti a l'è stàita bèn danezà a [[Certussa de Tuiran|véggia certùssa]], dund'a gh'éra ina redütta d'artijerìa che i franséxi i l'àn cunquistàu sùlu dòppu di asàlti a-a bajunétta, pè pöi atacà e puzisiùi di austru-piemuntéxi in scià còsta de Dâri<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 110}}</ref>. Scibèn che, finìa a batàja, e trüppe franséxi i l'axêva lasciàu u paìze, cu-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]] e idée da [[Rivoluçion françeize|revulusiùn]] i se cumensâva a spànde pè ste bànde ascì, purtàndu de gròsse növe a Tuiràn. Cu-a supresiùn de cungregasiùi religiùze, i [[Órdine certozìn|certuzìn]] i l'àn pèrsu e sö ürtime pruprietàe, vendüe a di tuiranìn cuscì cùmme di arédi de gêxe tuiranìne<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 110}}</ref>. L'aministrasiùn du paìze, numinàu "cumün" da-u növu regìmme, a l'éra afidà a-u ''maire'' da Prêa che, cuntrulàndu ascì Giüsténexi, u guernâva u mèximu teritòriu de l'antìga pudestarìa. Insèmme a-e pruprietàe da Gêxa, i sùn stàite sequestràe ascì quélle di marchéxi [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]], ch'i l'includéva in ortu-giardìn ch'u sarà arangiàu a ciàssa pübbrica. Chi, u l'è stàitu ciantàu cu-ina gràn fèsta l'[[Èrbo da libertæ|erburu da libertàe]] du paìze, arembàu sciü ina bâze ch'a se pò ancù végghe, e, ciü tàrdi, a culònna de triùnfu pè u [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]]. Inclüzu intu Cantùn da Prêa, inta Giuridisiùn de Aréne Càndide, de sti àgni a frasiùn buisanìna a l'è stàita destacà da Tuiràn e numinà cumün pè cùntu sò, mèntre u paizéttu de [[Patarè]], zà abandunàu, u l'éra inta Giuridisiùn da Sènta, cuntrulà da Arbénga, intu cumün ünicu furmàu da-u Burghéttu e U Serià. E refùrme repübricâne i l'axêva interesàu ascì e tàsse, cresciüe du bèllu sùtta a-a növa aministrasiùn rivàndu a tòstu 11.000 [[Monetaçión zenéize|frànchi zenéxi]], e a creasiùn d'ina [[Goàrdia Naçionâle da Repùbrica Lìgure|Vàrdia Nasiunâle]] bazà in scià [[Lêva militâre|léva]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 111-113}}</ref>. A ògni mòddu, a-u 23 de setèmbre du [[1805]] a Repübbrica Ligüre a l'è finìa cun l'anesiùn dirètta a-u [[Prìmmo Inpêro françéize|Prìmmu Impêru]], dürà fìna a-u [[1814]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 113-114}}</ref>. Intu chiürtu mumèntu d'indipendènsa renuvà, tra u [[1814]] e u [[1815]], u guvèrnu da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica Zenéze]] u l'axêva cumensàu a métte tùrna in pè u véggiu ùrdine, levàndu ina tàssa in sce l'öriu, bèn pezànte pè in paìze cùmme Tuiràn, e fàndu recuperà a-i Du Caréttu di sö bêni cu-a lézze de recustitusiùn da nubiltàe<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 115-116}}</ref>. Cu-e decixùi du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]] e l'anesiùn a-u [[Regno de Sardegna|Régnu de Sardégna]], Tuiràn u l'è finìu lèi ascì sùtta a-a növa duminasiùn, dund'u l'è cumprézu inta [[Pruvinsa d'Arbenga|pruvìncia d'Arbénga]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 117}}</ref>. Di prìmmi àgni du guvèrnu piemuntéze a gh'è ina statìstica ciütòstu detajà du paìze, vìstu a-u [[1823]], quàndu i gh'éra 1.379 persùne. Intu detàju, trè persùne sciü quàttru i travajâva a tèra e, miràndu a-e diferènti prudusiùi, mèntre de verdüre e de gràn u nu se sciurtìva a cruvì u bezögnu lucâle, i 1.120 quintâli d'öriu a l'ànnu i l'éra a ciü impurtànte prudusiùn tuiranìna, cunscideràndu ascì in cunsümmu lucâle ch'u l'éra de 80 quintâli. Gh'éra pöi a prudusiùn, du tüttu particulà, d'in vìn de setrùi inventàu da-u [[Giacinto Garassini]] e premiàu a-e espuzisiùi universâli de [[Londra|Lùndra]] du [[1851]] e de [[Pariggi|Parìgi]] du [[1855]]. Mèntre e papelêre a-u Martinéttu i l'éra urmài abandunàe, se regìstra a prezènsa de 13 gùmbi a ina röa, 4 a dùe röe, 2 lavaùi pè a sànsa, 15 murìn pè u gràn e de furnâxe pè a casìna. U tràfegu ciü impurtànte u l'éra quéllu du minerâle de fèru che, descariàu inte [[Löa]] o a-u [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]], u vegnìva camalàu cu-e sòme fìna a-e fàbriche in [[Burmia (valä)|Bùrmia]], sruatüttu quélle de [[Carizan|Carisàn]] e de [[Bardenèi]]. A gh'éra pöi ina gràn pùira pè a cumpàrsa, du [[1817]], da [[Mósca de l'oîva|musca de l'uriva]] mèntre, cu-a vacinasiùn du [[1822]], a nu gh'éra ciü de maròti de [[Voiêue|vaiòru]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 118-120}}</ref>. Pè l'istrusiùn, scibèn che du [[1815]] i marchéxi de Barestìn i l'axêva tùrna avèrtu a scöra du Polla pè dâra indaré a-i [[Scolopi|sculòpi]] cùmm ch'i fùsse turnài a Tuiràn, i frâti i nu l'àn ciü rilevà e dùnca, pasà ina série de prucèssi, a s'è derfàita l'òpera pìa p'arvì ina scöra pübbrica<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 137-138}}</ref>. Du [[1905]], pè a prìmma vòta inta sö stòria, a Tuiràn u ghe végne liàu u paìze de [[Carpe|Càrpe]]<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 23 màrsu 1905|nùmero=159|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}</ref>, cumün pè cùntu sö fìna a-u [[1869]] e tacàu a l'inprensìpiu a [[Barestin|Barestìn]]<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 7 lüju 1869|nùmero=5190|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}</ref>, cu-u quâle u l'éra intu marchezàu di Du Caréttu. Pè meju liâse cu-u circundàriu, a [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e a feruvìa, [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|arivà a-u Burghéttu]] a-u prìmmu de zügnu du [[1877]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvémbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>, a l'è cumensà a realizasiùn d'ina rèi de stràdde. Ste chi i sùn stàite u stradùn pè Càrpe, avèrtu du [[1912]] (d'ancöi pàrte da [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|SP60]]) e prìmma raxùn du destàccu du paìze da Barestìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=166|ISBN=88-71-72299-X}}</ref>, quéllu pè Barestìn, avèrtu cu-in cùrpu de màn di barestèi dòppu du [[1881]] (d'ancöi a [[Stradda pruvinciâle 34 Tuiràn-Barestìn|SP34]])<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=147|ISBN=88-71-72299-X}}</ref>, e quéllu pè u Burghéttu (d'ancöi lèi ascì inta [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|SP60]]). Pè cùntru, u stradùn pè Buisàn, che d'ancöi u fà pàrte da [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|SP25]], u rìva bèn ciü tàrdi, tàntu da êse traciàu, ancù du tèra batüa, numà che tra u [[1952]] e u [[1953]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=248}}</ref>. Da-u pùntu de vìsta aministratìvu, du [[1929]] a gh'è stàita a supresciùn du cumün de Buisàn<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 21 màrsu 1929|revìsta=|nùmero=570|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-03-21;570!vig=}}</ref>, usciüa inte l'àmbitu da pulìtica fascìsta d'agregasiùn di paìxi ciü picìn, mèntre u l'éra falìu u prugèttu de creà in cumün "du Varatèlla" pè l'upuzisiùn du Burghéttu e du sö pudestàe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|pp=255-256}}</ref>. Cùmme tànti âtri paìxi, Tuiràn ascì u l'à avüu e sö vìtime inte dùe guère mundiâli ma, ciü di cumbatènti cadüi, u prêxu ciü âtu u l'è stàitu pagàu da-e gènte tuiranìne inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâle]]. Infàtti, cun l'obietìvu de fà satà i pònti in scià Varatèlla, u 12 d'aùstu du [[1944]] trèi squadrùi aérei, pè in tutâle de 21 [[Boeing B-17 Flying Fortress|B-17]] aleài, i l'àn [[Bumbardamentu de Tuiran|caciàu 240 bùmbe da sinquesèntu lìbbre sciü u paìze]]. Quéllu giùrnu i ghe sùn restàite 41 persùne, quarànta tuiranìn e in tedéscu, e i sùn stàite derucàe quâxi du tüttu e burgàe da Fascétta e da Bràia, dund'a l'éra supravisciüa a [[Gêxa da Madònna du Ruzâriu (Tuiràn)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]], sènsa però sciurtì a cacià zü màncu in pònte<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=171|ISBN=88-71-72299-X}}</ref>. Scibèn che, ancuasài, u l'è stàitu l'ünicu, pè pùira de âtri bumbardamènti e gènte de Tuiràn, Càrpe e Barestìn pè in sèrtu tèmpu i l'àn lasciàu i sö paìxi, andàndu a stà inte campàgne o inte gròtte; cu-in gràn nümeru de tuiranìn ch'u l'à decìzu de sustà intu [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|santuàriu de Sànta Lesìa]], drèntu a-a [[Grotta de Santa Lesia de Srua|gròtta de Sànta Lesìa de Srua]]. A-i mòrti du bumbardamèntu u l'è dedicàu in munumèntu intu Pàrcu Rusciàn, inauguràu u 26 d'utùbre du [[1969]] e òpera du scurtù [[Agenore Fabbri]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.chieracostui.com/costui/docs/search/schedaoltre.asp?ID=10293|tìtolo=Monumento alle vittime di tutte le guerre ed ai caduti del bombardamento aereo di Toirano|léngoa=IT|vìxita=2023-06-13}}</ref>. Pasà a guèra a gh'è prèstu stàita a recustitusiùn du cumün de Buisàn, deliberà a l'11 de nuvèmbre du [[1946]] da-u guvèrnu pruvizòriu<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Decrétu Legislatìvu du Càppu Pruvizòriu du Stâtu, 11 nuvémbre 1946|nùmero=449|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.dataPubblicazioneGazzetta=1946-12-24&atto.codiceRedazionale=046U0449&atto.articolo.numero=0&atto.articolo.sottoArticolo=1&atto.articolo.sottoArticolo1=10&qId=1f2c5fd0-c0eb-4466-bf56-05abd336585d&tabID=0.8825361720555904&title=lbl.dettaglioAtto}}</ref>. A-u 28 de màzzu du [[1950]] di fiöi de Tuiràn i l'àn descruvìu l'entrà a-a [[gròtta da Bàzura]], avèrta a-u pübbricu a-u prìmmu de zenà du [[1953]] e prèstu vegnüa a ciü impurtànte atrasiùn türìstica du cumün<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2023-06-13}}</ref>. Da-u [[1973]] a-u 31 de dixèmbre du [[2008]]<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Lézze Regiunâle, 4 lüju 2008|nùmero=24|léngoa=IT|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&dpath=document&dfile=15072008190233.pdf&content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+}}</ref>, Tuiràn u l'à fàitu pàrte da [[Cumünitàe muntâna Pollupice|Cumünitàe muntâna ''Pollupice'']] pè pöi pasà, fìna a-u [[2011]], inta [[Cumünitàe muntâna du Punènte Savunéze]] e a-a fìn, tra u [[2014]] e u [[2016]], inte l'[[Uniùn di cumün da Rivêa de Pàrme e di urivi|Uniùn di cumün da Rivéra de Pàrme e di urìvi]]. == Abitànti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Toiràn}} === Minurànse furèste === Dàndu amèntu a l'[[ISTAT]], a-u 31 de dixèmbre du 2023 a Tuiràn i ghe sùn 106 residènti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|léngoa=IT|vìxita=2023-01-10}}</ref>. === Cugnòmmi ciü difüxi === I cugnòmmi ciü difüxi a Tuiràn i sùn: ''Maineri'' (Mainêru), ''Ferrari'' (Ferâri), ''Zunino'' (Zünìn), ''Oddone'' (Uddùn) e ''Durante'' (Dürànte)<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difuxi cumün pè cumün, Tuiràn|léngoa=IT|vìxita=2023-01-12}}</ref>. === Persùne liàe cun Tuiràn === [[Immaggine:Maineri Baccio.png|miniatura|245x245px|Ritràttu du Baccio Maineri]] * [[Giovanni Battista D'Aste]] (Tuiràn, 1566 - Rùmma, 1620): [[Órdine de Sant'Agostìn|frâte de Sant'Austìn]], oratù e teòlugu a l'''Archigymnasium'' de [[Romma|Rùmma]]. U [[Pàppa Pòulo V|pâpa Pàulu V]] u l'à numinàu vicàriu generâle de l'ùrdine e, ciü tàrdi, ascì sacrìsta puntifìciu e véscu da [[diòcexi de Tagàste]], sitàe da [[Numìdia|Numidia]] dund'u l'è nasciüu [[Sant'Aostin|Sant'Austìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=Dizionario biografico dei Liguri - Dalle origini ai giorni nostri|ànno=1988|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zêna|léngoa=IT|volùmme=IV|capìtolo=D'Aste, Giovanni Battista}}</ref>. * [[Giuseppe Polla]] (Tuiràn, 1659 - 1716): capitàn da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] e benefatù du cumün. Intu sö testamèntu u l'à lasciàu in'impurtànte dunasiùn pè fundà a Tuiràn in cunvèntu di [[Scolopi|Sculòpi]], dùnde mustrà a-i fijöi cùmme léze, scrìve e fà de cùntu<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 135-137}}</ref>. * [[Pier Giacinto Garassini]] (Tuiràn, 1787 - 1868): mêgu, pulìticu e benefatù. U s'è laureàu a-a ''[[Sorbónn-a|Sorbonne]]'' pè travajà pöi cùmme diretù da clìnica de [[Montpellier]], u l'è stàitu fìna depütàu du [[Regno de Sardegna|Régnu de Sardégna]] pè dùe legislatüre. U l'à püblicàu di stüddi tàntu in sciù sö travàju che in sce l'agricultüra, e u l'à avüu dùi fìji, Onesto e Amando, ch'i l'àn fàitu a vìtta militâre<ref name=":1">{{Çitta|Pesce, 1988}}</ref>. * [[Baccio Emanuele Maineri]] (Tuiràn, 1831 - Rùmma, 1899): scritù, tradutù e giurnalista, u l'à travajàu cùmme bibliutecàriu a Rùmma int'in ministêru. U l'à scrìtu parégge òpere de stòria, biugrafìe e crìtica leterària, cu-in stìle infruensàu da-u [[Francesco Domenico Guerrazzi]] e da l'[[Edgar Allan Poe]] e, ciü tàrdi, ascì da-u [[Lisciàndro Manzôni|Manzoni]]. Pè càrche ànnu u l'è stàitu u diretù du giurnâle ''Il diritto'' e, cu-ina prìmma culesiùn de 221 püblicasiùi e 214 librétti, u l'à fundàu a prìmma bibliutêca pübblica de Tuiràn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gian Luigi Bruzzone|tìtolo=Baccio Emanuele Maineri: patriota e poligrafo|ànno=1999|editô=Cumün de Tuiràn (stampàu da-a Tipografia litografia ligure)|çitæ=U Serià|léngoa=iT}}</ref>. * [[Onesto Garassini]] (Tuiràn, 1832 - 1902): stüdènte a l'[[Académia Reâ de Torìn|Académia Reà de Türìn]] u l'è entràu inti bersajèi, pè pijà pàrte a-a guèra de [[Crimea|Crimêa]] e a-a préza de Rùmma du 20 de setèmbre du [[1870]]. U s'è cungedàu cu-u grâdu de Tenènte Culunèllu<ref name=":1" />. * [[Amando Garassini]] (Tuiràn, 1836 - 1892): u l'à frequentàu lèi ascì l'Académia Reà de Türìn, entràndu, cùmme u sö frè, intu còrpu di bersajèi. U l'à cumbatüu inte l'invaxùn du [[Régno de Dôe Sicìlie|Régnu de Dùe Sicìlie]] e u s'è cungedàu cu-u grâdu de capitàn<ref name=":1" />. * [[Pietro Igino Mainero]] (Tuiràn, 1840 - 1913): scìndicu de Tuiràn pè paréggi àgni, u n'à fàitu slargà e alestì l'uspeà, meténdughene du sö, cuscì cùmme inti travàji pè u [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stradùn da-u Burghéttu]], ch'u l'à fàitu pasà inti sö terén. * [[Giuseppe Bontempo]] (Tuiràn, 1853 - ?): u s'è trasferìu inte l'América du Süd, a [[Bonesàire|Buenos Aires]], dund'u l'à avüu de funsiùi de raprezentànsa inte cumünitàe di emigrài. Intu detàju, u l'è stàitu u prescidènte da sucietàe nasiunâle italiâna de Buenos Aires e sòciu unuràriu da sucietàe "Giuseppe Gailiano"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Dizionario storico biografico dei Liguri in America Latina da Colombo a tutto il Novecento|url=https://books.google.it/books?id=kRIzswEACAAJ|ànno=2006|editô=Fondazione Casa America - affinità elettive|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=101|volùmme=vol. I|ISBN=88-7326-092-6}}</ref>. * [[Francesco Ronco]] (Barestìn, 1894 - Tuiràn, 1978): militâre, u l'à cumbatüu inta [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma guèra mundiâle]] cu-u grâdu de suttutenènte. Inta [[Segonda Guæra Mondiâ|guèra de liberasiùn]] u l'è stàitu u cumandànte du 184° regimèntu paracadütìsti e pöi du regimèntu paracadütìsti "Nembo", cu-u grâdu de Generâle de Brigà. A-u cungêdu, du [[1967]], u l'éra rivàu a-u grâdu de Generâle de Còrpu d'Armà<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Ronco|tìtolo=Un fante|ànno=1976|editô=Grafiche Riviera|çitæ=U Serià|léngoa=IT}}</ref>. * [[Giovanni Battista Parodi]] (Zéna, 1905 - Màlta, 1941): de famìja tuiranìna, u l'è stàitu Tenènte de Vascèllu inta Régia Marìna e càppu de squadrìja di MAS, vagnàndu ina medàja d'argèntu pè in'asiùn intu cùrsu du bumbardamèntu de [[Vuè|Vâdu]] du [[1940]]. U l'è finìu masàu a-i 26 de lüju du [[1941]] int'in atàccu di MAS a-u pòrtu d[[A Valletta|a Valétta]], pijàndu pè stu fàitu chi ina medàja d'argèntu a-a memòria<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Dossier: Genova 9 febbraio 1941|ànno=2007|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=19-20, 24-25|ISBN=978-88-7172-830-8}}</ref>. * [[Marco Bertolotto]] (Quiliàn, 1959): pulìticu, elezüu cùmme scìndicu de Tuiràn pè trè vòte, u l'è stàitu u [[Prescidenti d'a pruvincia de Sann-a|prescidènte da pruvìncia de Savùna]] da-u [[2004]] a-u [[2008]]. == Pòsti de interèsse == === Architetüre religiùze === ;Paròcchia de Tuiràn <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - faciâta (1).jpg|Faciâta da gêxa de Sàn Martìn Gêxa da Madònna do Rozâio (Bràia, Toiràn) - estèrno (6).jpg|A gêxa da Madònna du Ruzàriu Toirano-IMG 0424.JPG|L'oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe Gêxa de Sàn Pê in Vìncoli (Certôza, Toiràn) - vìsta (3).jpg|Vìsta de ruìne da Certùssa </gallery> * [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|Gêxa de Sàn Martìn de Tours]]: sêde da paròcchia du paìze, intu Bùrgu, a l'è stàita tirà sciü a-a fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a-u pòstu de l'antìga cêve de Tuiràn, pè ése cunsacrà a-u 1° de aùstu du [[1609]] da-u [[Lùcco Fiésco|Luca Fieschi]], [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véscu d'Arbénga]]. De de föra a se mùstra cu-ina strutüra sèmplice e in âtu campanìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], ch'u faxêva pàrte da prìmma cêve, mèntre de drèntu a gh'à in rìccu güstu [[Baròcco|baròccu]]. Spartìa inte trè navâte da öttu culònne de [[Röṡa de Ver̭éssu|prêa de Veréssu]], a gh'à in gràn artà "a nâve" du [[1709]], cu-ina crùxe da prucesiùn du scurtù zenéze [[Gianbatìsta Bisón|Giambattista Bissone]], "U Venesiàn". In scià drìta de l'artà mazù u gh'è quéllu da Sùnta, du [[1758]], mèntre, in scià senèstra, u se tröva u ciü antìgu, quéllu da Pentecòste, du [[1613]]. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò reurdà u pürpitu ''[[rococò]]'' du [[1755]], a stàtua de Sàn Martìn da bütéga zenéze di Olivari e quélle di Sànti Austìn e Giasìntu, da bütéga di Carlone. U vòrtu u l'è stàitu tenzüu e decuràu da-u zenéze [[Gêumo Grafìgna|Gerolamo Graffigna]], da scöra du [[Nichiôzo Barabìn|Barabìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111645|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21211/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. * [[Gêxa da Madonna du Ruzariu (Tuiran)|Gêxa da Madònna du Ruzàriu]]: a se tröva a-a Bràia, dund'i l'àn fabricà i [[Órdine di fràtti predicatoî|frâti Dumenicài]] du [[1481]], fàndula a-u pòstu de de cà che di tuiranìn, du [[1478]], i l'axêva lasciàu a-i [[Disciplinài]]. A gêxa, slargà pè a prìmma vòta du [[1589]], a l'à pijàu e sö fùrme d'ancöi cu-a ricustrusiùn du [[1627]] e, alantù, a gh'axêva d'atàccu u cunvèntu. U cumplèssu u l'à patìu di dàgni a-i tèmpi di franséxi e, ancù de ciü, cu-u [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du 12 de aùstu du 1944]], pè ése dùnca rangiàu du [[1952|'52]] e du [[1969|'69]]. Drèntu a-a gêxa u se ghe tröva ina ''Vèrgine cu-u Bambìn'' de l'[[Oràçio De Feræ|Orasiu De Ferâri]] e dùe stàtue da prucesiùn da ''Madònna du Ruzàriu cu-u Bambìn'', fòscia du [[Giambattista Bissone]], e de ''Sàn Pêru in Glòria'', du [[Giovan Battista Drago]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111644|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora del Rosario|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21205/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora del Rosario|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. * [[Oratoriu de San Bastian|Oratòriu de Sàn Bastiàn]]: u l'è l'oratòriu da paròcchia du Bùrgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21208/|tìtolo=Oratorio di San Sebastiano e della Vergine Assunta|léngoa=IT|vìxita=2023-09-06}}</ref>, mésciu de travèrsu a-a gêxa de Sàn Martìn, in scià sö drìta. Lòngu a müràja drìta de l'oratòriu, in scià ciasétta da "Giòstra", u gh'à tàntu de pòrtegu, rezüu da dùe culònne ch'i l'éra inte l'antìga cêve de Tuiràn. Chi a gh'è cunservà ina tèira du [[Giulio Benso]] cu-u ''Spuzalìssiu da Vèrgine'', du [[1659]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Touring Club Italiàn|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.it/books?id=sTuwrCII3pkC&pg=PA426|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Editore|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=426|ISBN=88-36-50009-9}}</ref>. * [[Oratoriu du Tranzitu de San Giüzeppe (Tuiran)|Oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe]]: intu Bùrgu, u se tröva da vixìn a-u pònte pè a Bràia, dund'u gh'éra a pòrte da Còlla. Fabricàu du [[1716]] p'uré du capitàn Giuseppe Polla, cumm'u l'è reurdàu da ina tàrga inte l'oratòriu, u l'à fàitu pàrte d'in'òpera pìa di [[Scolopi|Sculòpi]] fìna du [[1798]], ànnu de supresiùn de l'Ùrdine inta [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]]. A sö strutüra a l'è de güstu baròccu, surmuntà da ina cùpula cruvìa de ciàppe ch'a gh'à in sìmma in lanternìn. De drèntu, de d'âtu de l'artà de màrmu, u gh'è in quàddru cu-u ''Trànzitu de Sàn Giüzèppe'', travàju du [[XVIII secolo|Settesèntu]] d'in pitù scunusciüu de scöra lìgüre<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700112778|tìtolo=Cappella di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. * [[Certussa de Tuiran|Certùssa de Tuiràn]]: inta burgà ch'a n'à pijàu u nòmme, a se tröva in scià senèstra da scciümàira, dund'u se ne végghe ancù e ruìne. A custrusiùn da certùssa a l'è cumensà du [[1495]], quàndu i [[Órdine certozìn|frâti de Sàn Brunùn]], ch'i staxêva a Sàn Pêru, i sùn chinài a vàlle. Du [[1798]], cu-a supresiùn de l'Ùrdine, u cumplèssu u l'è stàitu abandunàu, pè ése derucàu in pàrte pasàu carch'ànnu. Mèntre e cà di frâti i sùn stàite caciàe zü o cangiàe de funsiùn, da gêxa, ch'a l'éra dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi, u se ne végghe ancù e ruìne, cun l'âtu campanìn du [[1564]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/38|tìtolo=Certosa|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Capélla de Sàn Ròcco (Baresción, Toiràn) - faciâta (4).jpg|A capélla de Sàn Ròccu a Baresciùn Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|Faciâta de l'abasìa de Sàn Pêru Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Sànta Lesìa, cu-a cà de l'eremìtta e u campanìn Capélla de Sant'Ànna (Dâri, Toiràn) - vìsta (1).jpg|A capélla de Sant'Ànna, a Dâri Capélla de Sant'Antönio Abòu (Croxâ, Toiràn) - vìsta (1).jpg|A capélla de Sant'Antògnu in scià Cruxà </gallery> * [[Capella de San Roccu (Tuiran)|Capélla de Sàn Ròccu]]: dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, a l'è a gêxétta de Baresciùn, facià in scià ciàssa a-u cèntru da burgà. A sö custrusiùn a remunterêa a l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]], pè ése pöi manezà in gìru a-u [[1729]] e rangià, a l'ürtimu, inti [[Anni 1980|ànni '80]]. Inta capélla u se ghe tröva ina stàtua de ''Sàn Ròccu'' du [[Zâne Batìsta Garavénta|Giobatta Garaventa]], purtà in prucesiùn intu giùrnu du titulâre, e, in sìmma a l'artà, ina pitüra du [[XVII secolo|Seisèntu]] da ''Madònna cu-u Bambìn e i Sànti Pêru e Ròccu''<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210875.pdf|tìtolo=Oratorio dei Santi Pietro e Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21207/|tìtolo=Cappella di San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. * [[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla]] o a-u Mùnte: méscia in sciù [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], a l'è üna de custrusiùi ciü antìghe de valà, fabricà, pè a tradisiùn, a-i tèmpi du [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]] e cu-e prìmme testimuniànse scrìte ch' fàn pröva da sö existènsa da prìmma du Mìlle. A l'inprensìpiu in'abasìa di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], du [[1313]] a l'è pasà a-i [[Órdine certozìn|certuzìn]] che però, du [[1495]], i se sùn bugiài inta Certùssa. L'abasìa a l'à dùnca finìu pè pèrde d'impurtànsa, ma sénsa vegnì mài abandunà du tüttu. A-u dì de [[Sàn Pê|Sàn Pêru]] u se ghe tégne ancù de celebrasiùi e, ina vòta ògni sìnqu'àgni, u ghe mùnta ina gràn prucesiùn pè a véggia vìa da sà<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/vivere_il_comune/luoghi/luogo_4.html|tìtolo=Abbazia di San Pietro nei Monti|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref><ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. * [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|Santuàriu de Sànta Lesìa]]: fabricàu in scé rìve du [[Munte Raviné|Raviné]], drèntu a gròtta de Sànta Lesìa de Srua, u l'è mensunàu pè a prìmma vòtta du [[1519]], ma fìna inte l'Etàe de Mèzzu u gh'axêva da ésighe in scìtu sâcru dund'i se posâva i pelegrìn in scià vìa pè [[Romma|Rùmma]]. De de föra u se végghe numà che a faciâta, cun atàccu a cà de l'eremìtta e u campanìn, mèntre a gêxa a l'è ricavà drèntu a-a gròtta. L'òpera ciü impurtànte a l'è a stàtua da titulâre, travàju du [[Tadê Carlón|Taddeo Carlone]] du [[1604]], mèntre, daré l'artà, u gh'è in pùssu cun de l'àiva benedìa, ch'i se ghe bagnâva i öggi e e ferìe i pelegrìn<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210579|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21212/|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. * [[Capella de Sant'Anna (Tuiran)|Capélla de Sant'Ànna]]: a l'è a capélla da burgà de Dâri, dund'a l'è stàita custruìa a l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]] in scià véggia vìa da sà, intu scìtu dùnde ancöi a se incrùxa cu-u stradùn. A gh'à in strutüra da gêxa de campàgna, cu-in campanìn a vèira mésciu lòngu a müràja de drìta, de travèrsu a-a faciâta a cabànna. L'artà, ancù arembàu in scià müràja a-u fùndu de l'àula, u l'è pè cùntru ciü rìccu e, da-e sö decurasiùi, u se purêa truvà de cunfèrma d'ina prìmma intitulasiùn a l'Imaculà<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111647|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2023-01-11}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21204/|tìtolo=Cappella di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2023-07-27}}</ref>. * [[Capella de Sant'Antognu (Tuiran)|Capelétta de Sant'Antògnu]]: a l'è ina capelétta picìna ch'a se tröva in scià Cruxà, in sìmma a-a vìa ch'a ne végne d'inta Bràia. A capelétta a l'è méscia pròpriu in scià cruxêra dund'i se destacâva a vìa pè a [[Valle du Varatella|valà du Varatèlla]] da quélla pè a valà de [[Barestin|Barestìn]] e a gh'à in ciànta squadrà, cuèrta da in tèitu de ciàppe ch'u l'è rezüu da in vòrtu a bùtte. De drèntu, de d'âtu de l'artarìn, u gh'è de müràje tenzüe a fréscu ch'i ne rafigüra u sàntu patrùn<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111643|tìtolo=Cappella di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. ;Paròcchia de Càrpe * [[Gexa de San Benardu (Carpe)|Gêxa de Sàn Benàrdu]]: a l'è a gêxa da paròcchia de [[Carpe|Càrpe]], méscia a-u sö cèntru inta burgà che, pijàndune u nòmme, a l'è dìta pròpriu da Gêxa. Tirà sciü a pijà u pòstu du prìmmu scìtu sâcru du paìze, sutt'a-u prìmmu tìtulu de Sàn Bastiàn, a l'è stàita isà a paròcchia du [[1609]], destacà da [[Gêxa de San Zorzu (Barestìn)|Sàn Zòrzu de Barestìn]]. De de föra a gh'à ina strutüra sèmplice, fiancà da in âtu campanìn cun cùpula a seùlla, da-a scöra véggia e, de daré, da-a canònica. De drèntu, a ina sùla navâta, a l'è duminà da-u gràn artà baròccu, usciüu da-i marchéxi Du Caréttu e ch'u gh'à i sö stémmi intajài intu màrmu. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò mensunà a stàtua de Sàn Benàrdu, cumisciunà da-i fradélli de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e purtà in prucesiùn a-u dì da fèsta patrunâle<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210572|tìtolo=Chiesa di San Bernardo Abate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21210/|tìtolo=Chiesa di San Bernardo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-24}}</ref>. * [[Uratoriu de San Benardu (Carpe)|Oratòriu de Sàn Benàrdu]]: faciàu in sciù stradùn, u se tröva a l'entrà du paìze, in Sàn Benàrdu, dund'u gh'éra a prìmma gêxa de [[Carpe|Càrpe]]. Sta custrusiùn, fabricà du [[1914]] insèmme a-u stradùn, a l'è stàita pè càrche tèmpu a sêde di fradélli de Sàn Bastiàn ma, cùmme ch'i se sùn derfài, a l'à pijàu di âtri üxi, fin'a vegnì in magazìn. === Architetüre civìli === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Toirano - Palazzo del Marchese D'Aste del Carretto (2).jpg|L'âra de meridiùn du palàssu du Marchéze Pónte de Giaire (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U pònte de Giàire Pónte di Moìn (Moìn, Toiràn) - vìsta (4).jpg|U pònte di Murìn Vìlla Mainero (Toiràn) - vìsta (1).jpg|Vìsta de Vìlla Mainêru </gallery> * U Parâxu: intu Bùrgu, u l'è u palàssu dund'i staxêva i [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véschi d'Arbénga]], ch'u n'éra a residènsa pè l'estàe. U Parâxu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u gh'à a-u ciàn terén di èrchi rezüi da trè culònne, tiràe sciü du [[XV secolo|Quattrusèntu]]. Chi u se cunsèrva in architrâvu de prêa nèira, fàitu du [[1503]], ch'u gh'à scurpìu in sìmma i blazùi de [[San Michê|Sàn Miché]], titulâre da [[Catedrâle de San Miché (Arbenga)|catedrâle d'Arbénga]], e du véscu [[Leunardu Marchese|Leonardo Marchese]], ch'u l'à cumisciunàu. Intu Parâxu, du [[1831]], u gh'è nasciüu u puêta tuiranìn [[Baccio Emanuele Maineri]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittadellegrotte.it/archivio35_servizi_0_60.html|tìtolo=Il Paraxo - Palazzo del Vescovo di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * Palàssu D'Àste-Du Caréttu: dìtu ascì u "Palàssu du Marchéze" e, in antìgu, ''Domo de Aste'', u l'è ün di palàssi ciü impurtànti du Bùrgu, furmàu de dùe âre, l'üna intu mèzzu fra i Fòssi e a Ciàssa Növa e l'âtra, de travèrsu a sta lì, ch'a pàssa in sciù Carùggiu di Fòssi pè faciâse in sciù Pàrcu du Marchéze. Stu cumplèssu, cumensàu da-i cùnti [[D'Aste (famïa)|D'Àste]], u ne végne da de cà ciü antìghe ch'i sùn stàite tacàe insèmme a partì da-u [[XVI secolo|Sinquesèntu]], pè pasà de dòppu a-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] de Barestìn, ch'i ghe sùn stàiti fìna du [[1950]]. Da-u [[1997]], pè u ciàn nòbile e e stàlle de l'âra vèrsu u Pàrcu, u l'è vegnüu a sêde du [[Musêu etnugraficu da Valà du Varatella|müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla]]. Inte l'âra fra i Fòssi e a Ciàssa Növa, u palàssiu u se ìssa sciü trèi livélli ciü u seminteràu, cu'a faciâta vurtà in scià ciàssa ch'a gh'à a-u ciàn terén in purtà de [[Pria du Finô|prêa du Finà]] e i dùi èrchi a tüttu sèstu d'ina lòggia, ch'u se ne végghe ancù u prufì di maùi. U prìmmu ciàn u funsiunâva da ciàn nòbile e, cumme u ciàn de d'âtu, u gh'à di barcùi ch'i sùn mésci a ciùngiu cu-e avertüre a-u ciàn terén. L'âra de meridiùn a l'è pè ina pàrte cunservà cun tàntu de aredamèntu uriginâle, scicùmme ch'a drèntu a-a vìxita a-u müzeu, cu-in scarinà du [[1797]] de màrmu e ciàppe ch'a mêna a in salùn cun decurasiùi du [[XVIII secolo|Settesèntu]] e in camìn de màrmu in [[Stîle Loîgi XV|stìle Luìggi XV]]. I pavimènti i cunsèrva ancù di [[Lagión|lagiùi]] du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=http://insiemefacile.provincia.savona.it/scheda_comuni.php?aperto=1&sez=5&sottosez=2&id=61|tìtolo=Toirano - Palazzo del Marchese|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111642|tìtolo=Palazzo del Carretto e parco|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111648|tìtolo=Palazzo Balestrino|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * Palàssu Dürànte: ün di palàssi du Bùrgu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u l'è ina custrusiùn a trèi ciài ch'a pìja u nòmme da l'antìga famija tuiranìna ch'a ghe staxêva. U palàssiu, vinculàu da-u [[1935]], u gh'à in purtà de prêa nèira scurpìa cun, intu tìmpanu, a scrìta "''Si Deus pro nobis, quis contra nos?''"<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00109576.pdf|tìtolo=Palazzo Durante|léngoa=IT|vìxita=2023-02-04}}</ref>. * Vìlla Mainêru: a l'è ina villa de cùntu a-e Bengiàe, méscia intu mèzzu tra a vìa véggia pè u Bùrgu e u ciü növu stradùn ch'u ghe pàssa a punènte. A vìlla a l'è stàita cumisciunà da-u Pietro Mainero, dìtu "u Biundìn", vèrsu a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e, du [[1978]], a l'è pàssa da-i Mainêri-Barlòcchi a-i Pruvàggi, avànti de vegnì indaré a di discendènti du Biundìn. Cu-i àgni a l'è stàita vixità da tànti persunàggi de cùntu e, tra i âtri incùntri, chi u s'è decìzu de tracià [[Stràdda XX Seténbre (Zêna)|Vìa XX Setèmbre]] a [[Zena|Zéna]]. A vìlla a gh'à ina tùre inta faciâta de punènte e, a-u reùndu, u gh'è ancù de giardìn e a véggia cà di manènti<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/villa-mainero|tìtolo=Villa Mainero|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111650|tìtolo=Casa Provaggi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * Pònte de Giàire: u l'è in antìgu pònte du [[XIV secolo|Trexèntu]], pè di séculi l'ünicu ch'u traversésse a scciümàira, mésciu a levànte du Bùrgu. Stu pònte, ch'u l'à pijàu u nòmme da-u scìtu dund'u se tröva, u gh'à ina strutüra a trèi èrchi de larghéssa diferènte e, in sciù parapêtu du ciü âtu, inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u se gh'è fabricàu ina capelétta. De frùnte a sta capelétta u gh'è ascì ina crùxe, cu-ina targa du [[1818]] ch'a reùrda l'indurgènsa de quarànta giùrni a chi u l'avésse dìtu in ''pater ed ave''<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111649|tìtolo=Ponte delle Giaire|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.svdonline.it/9403/ponte-delle-%E2%80%9Cgiaire%E2%80%9D/|tìtolo=Ponte delle Giaire|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. * Pònte di Murìn: u l'è in pònte de prêa, a dùi èrchi, ch'u ghe pàssa in sìmma a véggia vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]]. U sö nòmme u ne végne da-a gràn custrusiùn in scià zìna de senèstra da scciümàira, fabricà tra u [[XV secolo|Quattrusèntu]] e u [[XVII secolo|Seisèntu]] da-i frâti da Certùssa, che a l'inprensìpiu a l'éra aduerà cùmme papelêra, pè cangià pöi de funsiùn a [[gumbu|gùmbu]] e murìn da gràn. Da vixìn a stu pònte, de pòcu ciü âta da giàira da Varatèlla, a gh'è a funtâna de dund'u pàrte u bêu de l'àiva câda<ref name=":0" />. * Cà de Pégure: i sùn e cà da pastùi, d'ancöi abandunàe, ch'i se tröva in scé rìve di mùnti a-u reùndu du paìze, bèn difüze tra Tuiràn e [[Buinzan|Buisàn]]. De ste cà, de quélle i purêa vegnìne fìna da l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]] o da ancù de prìmma: intu detàju, pudâse che a cuscì dìta Cà da Turétta, de d'âtu du paìze, a sécce nasciüa cùmme ina furtificasiùn. Ciü che a Cà da Turétta, e cà de Pégure in scé rìve du [[Munte Aü|Mùnte Aü]] i sùn a Cà de Cùnche, a Cà Leàe, a Cà di Nèiri e a Cà Barèste; dapöi i ghe sùn a Cà du Pòzzu e a Cà Massò sutt'a-u Pòzzu de Barestìn e, de d'âtu de Dâri, e cà du Cìcciu, du Gispò e de Beccarìa<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|pp. 58-65}}</ref>. === Architetüre militäri === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (2).jpg|I rèsti da tùre in sciù [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]] Tôre de Ròcca Berlöria (Toiràn) - vìsta (3).jpg|Detàju de üna de müràje </gallery> * [[Bâsu du Giudeu#Tùre de l'Etàe de Mèzzu|Tùre de Barlörie]]: in sìmma a-u brìccu du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], de dùnde a dòmina a Vàlle e da vixìn a l'antìga [[Stràdda da sâ|stràdda da sà]], u se ghe tröva e ruìne d'ina tùre de vàrdia, fàita tra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Duxèntu]]. A tùre, ch'u n'è restàu numà che de müràje âte in mêtru e mèzzu, a gh'à ina ciànta squadrà, de 5,5&nbsp;m pè fiàncu. Ste ruìne i se tröva intu scìtu, stüdiàu du [[1999]], d'in [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] di [[Liguri Antighi|Lìgüri Antìghi]], mésciu inti prài daré du bâsu e di tèmpi de l'[[Etæ do færo|Etàe du Fèru]]<ref name=":5">{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|vìxita=2023-04-05}}</ref>. * A Purtàssa: in antìgu cunusciüa cùmme a "Pòrta Magiù"<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 26}}</ref>, a l'éra a pòrta inte müràje du Bùrgu ch'a se druvìva vèrsu vàlle, in diresiùn du Burghéttu. A Purtàssa a l'éra surmuntà da in èrcu ma, a-a fìn da guèra, a l'è stàita cacià zü insèmme a-a canònica, scicùmme ch'a l'axêva patìu di gròssi dàgni intu [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du '44]]<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 7}}</ref>. === Müzêi === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Museo etnografico della Val Varatella.jpg|L'entrà du müzêu Varatella Museo 1.jpg|Atrèssi da bancarà intu müzêu etnugràficu Varatella Museo 2.jpg|Atrèssi pè u travàju inti càmpi Scheletro di lince.jpg|U schéletru de [[lìnce]] intu müzêu preistòricu </gallery> * [[Musêu etnugraficu da Valle du Varatella|Müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla]]: druvìu du [[1997]], u se tröva inte l'âra du Palàssu D'Àste-Du Caréttu facià sciü Vìa Pòlla. U müzêu u gh'à ina culesiùn de tòstu 1.400 ugètti, ch'i ne végne da-u [[XVII secolo|Seisèntu]] fìn a l'inprensìpiu du [[XX secolo|Növesèntu]], spartìi tra dixöttu sesiùi pè tìpu de travàju. I atrèssi in mùstra i sùn quélli di mestèi d'ina vòta, da-u travàju inti càmpi, a-u ferà, u bancarà, u scarpà e u caciò, ciü che e testimuniànse da fêde e da cultüra di tuiranìn. U müzêu u cröve ascì u ciàn nòbile du palàssu, cu-a capélla privà, ina culesiùn de quàddri e de stànsie alestìe cùmme a-i tèmpi di marchéxi<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/vivere_il_comune/luoghi/luogo_6.html|tìtolo=Museo Etnografico della Val Varatella|outô=Cumün de Tuiràn|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref>. * [[Musêu preistoricu da Valà du Varatella|Müzêu preistòricu da Valà du Varatèlla "Nino Lamboglia"]]: stu müzêu, inandiàu inti [[Anni 1950|àgni '50]], u se tröva inta custrusiùn a l'entrà de gròtte, ch'a l'è intu sö percùrsu de vìxita. Inte l'espuzisiùn, intitulà a-u prufesù [[Nino Lamboglia]], i ghe sùn cunservàe de testimuniànse du [[Paleolìtico|Paleulìticu]], du [[Neolìtico|Neulìticu]] e di tèmpi di rumài, ch'i ne végne tàntu da-e [[Grotte de Tuiran|gròtte de Tuiràn]] che da âtri scìti da regiùn. Tra i repèrti ciü impurtànti, u se pò mensunà u schéletru tòstu intréu d'in [[Ursus spelaeus|ùrsu de tâne]] e quéllu d'in picìn de [[lince|lìnce]], truvàu de sfröxu int'ina gròtta tra [[Campugexa|Campugêxa]] e [[A Peàgna]] e sarvàu da-u cuntrabàndu du [[1997]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/74|tìtolo=Museo Preistorico della Val Varatella|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Reggiani|outô2=Elena Ghezzo|ànno=2015|tìtolo=Dal sequestro al completo recupero: il restauro della lince della "Grotta del Gattopardo" (Savona)|revìsta=Museologia scientifica|editô=Associazione Nazionale dei Musei Scientifici|volùmme=Vul. 9|pp=62-68|léngoa=IT|url=https://www.anms.it/upload/rivistefiles/caf52deb0db7c7d2d2cb8c241d96648a.pdf}}</ref>. === Natüra === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Grotte di Toirano 127.jpg|U cuscì dìtu "òrganu" inta gròtta da Bàzura Grotte di Toirano 170.jpg|E strutüre reùnde inte l'''atro de Cibele'', gròtta da Bàzura LUCE DI CRISTALLO NELLA GROTTA.jpg|"Sciùre" d'aragunìte inta gròtta de Sànta Lesìa de Sùtta Grotte di Toirano 215.jpg|A stànsia du ''Pantheon'' inta gròtta de Sànta Lesìa de Sùtta </gallery> * [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Tuiràn]]: cumplèssu càrsicu ch'u se tröva inte rìve du [[Munte Raviné|Raviné]], svilüpàu inta furmasiùn de cuscì dìte [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, ch'i l'àn fàitu a richéssa de burànchi, tâne e scarpàe de tütta a valà<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/52|tìtolo=Grotte - Il carsismo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref>. L'entrà a-a [[Grotta da Bazura|gròtta da Bàzura]] a l'è stàita descruvìa da di tuiranìn a-i 28 de màzzu du [[1950]] e, dòppu di scâvi archeulògici ch'i gh'àn pruvàu a prezènsa de l'òmmu 12.000 àgni fà, u s'è scavàu ina galerìa ch'a zùnta sta gròtta cun [[Grotta de Santa Lesia de Sutta|quélla de Sànta Lesìa de Sutta]], a furmà u percùrsu de vìxita druvìu a-u pübblicu, ch'u l'è u scìtu ciü mensunàu du paìze<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=Grotte - La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref>. * [[Munte Raviné - Rocca Barbena|SIC Mùnte Raviné - Ròcca Barbéna]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scìtu d'interèsse cumünitàriu]] du [[Munte Raviné|Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Ròcca]] u l'è in'àrea prutètta de 2.576&nbsp;ha creà du [[1995]], ch'a cumprènde di tòcchi du teritòriu de [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Löa]] e Tuiràn. U scìtu u gh'à cu-in paizàggiu sarvàiru che, pè a prezènsa de [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, u l'è stàitu scavàu da l'àiva cun di impurtànti fenòmeni de carsìsmu. U SIC u dà prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de bèstie in perìculu, cùmme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campanùla de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gàmberu de riàn]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}</ref>. * [[Mónte Càrmo - Mónte Settepani|SIC Mùnte Càrmu - Mùnte Settepài]]: âtru scìtu d'interèsse cumünitàriu ch'u se svilüppa int'ina pàrte du teritòriu tuiranìn, u l'è stàitu tùrna creàu du [[1995]] e u cröve in'àrea de 7.575&nbsp;ha, spartìa cu-i paìxi de [[A Prìa|A Prêa]], [[Bardenèi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Bormia|Bùrmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Giüstexine|Giüsténexi]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Riôtu|Riâtu]] e [[Oseria|Uzéria]]. Tra e varietàe de ciànte e de bèstie ch'i tröva chi de prutesiùn, ciü che quélle mensunàe de d'âtu, i ghe sùn ancù u [[Safràn ligùre|safràn ligüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxiàn de muntàgna]] e u [[Felis silvestris|gàttu sarvàiru]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}</ref>. * [[Munte Aü - Arixea - Rian Turseru|SIC Mùnte Aü - Arexéa - Riàn Tursé]]: u l'è u tèrsu scìtu d'interèsse cumünitàriu da regiùn, creàu sèmpre du [[1995]], u s'estènde pe 2.420&nbsp;ha tra i cumün d'[[Arbenga|Arbénga]], [[Barestin|Barestìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücaréllu]], Tuiràn, [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]], [[U Sejô|U Serià]]. Ciü o ménu paréggiu a l'[[Area prutetta pruvinciâle Arixea, Munte Aü e Valle Ibà|àrea prutètta pruvinciâle Arexéa, Mùnte Aü e Vàlle Ibà]], stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu diferènti, ch'i l'àn purtàu a de cundisiùi ràire, cun de ciànte de muntàgna e da màccia d'atàccu l'üna a l'âtra, inclüzu bèn 34 qualitàe d'[[Orchidêa|urchidée]] e tòstu in tèrsu de tütte e ciànte prutètte ch'i se pöne truvà inta Ligüria<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2026-01-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=EN|vìxita=2026-01-12}}</ref>. == Ecunumìa == <gallery mode="packed" widths="180"> Câva Tôri (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg|A Câva Tùri, de l'impréza Marchìziu, mirà d'in Buisàn Rocce sopra Toirano.JPG|A véggia câva de Marchìziu a-u Martinéttu, d'ancöi serà Moìn (Toiràn) - vìsta (2).jpg|E ruìne du murìn inta burgà cu-u mèximu nòmme, prìmma adueràu cùmme papelêra </gallery> Da-i ürtimi àgni du XX séculu u cumün de Tuiràn u l'è stàitu interesàu da in gràn desvilüppu, ch'u l'à fàitu tòstu radugià de pupulasiùn inte trent'àgni. Intu pasàu l'ativitàe ecunòmica ciü impurtànte a l'è sèmpre stàita quélla [[Agricoltûa|agrìcula]], cu-i sö terén ch'i sùn cürtivài a [[Ortàggio|ortàggi]], [[Èrbo da frûto|ciànte da frütu]] e, sruatüttu, [[Èrbo d'oîve|urìve]]. Ste chi, purtàe inta vàlle da-i [[Órdine de Sàn Benéito|frâti benedetìn]], sturicamènte i gh'àn avüu in ròllu centrâle inte l'ecunumìa du pòstu e, a-a giurnà d'ancöi, i sùn prinsipalmènte de varietàe [[Oîva tagiàsca|tajàsca]] e [[Uiva cuumbàia|curumbàira]]<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|pp. 182-186}}</ref>. Gh'è ascì a ràira e rüstega qualitàe dìta [[Uriva carparina|carparìna]], tìpica du paìze de [[Carpe|Càrpe]], de dùnde a l'à pijàu u nòmme, caraterizà da-i sö urivìn e da-a rexistènsa a-u fréidu. Liàe a-a sö cürtivasiùn, a gh'è pöi càrche ativitàe pè a trasfurmasiùn de urìve, cu-in [[Gumbu|gùmbu]] ch'u l'è ancù in funsiùn, e de [[Câva|câve]] gestìe da-a stòrica impréza tuiranìna [[Cave Marchisio|Marchìziu]]. Pè de ciü, in mezüra ciü cuntegnüa i sùn ancù praticài l'[[Alevaménto|alevamèntu]] e u tàju e trasfurmasiùn de légne<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|pp. 178-179}}</ref>. De antìghe indüstrie mesciàe da l'àiva du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], da-e papelêre a-i Defìssi a-e fàbriche du fèru a-u Martinéttu, u nu l'è invèce restàitu nènte föra de sö ruìne, cu-a pòca ativitàe indüstriâle che aù a l'è inta regiùn de [[Patarè]], sübitu a-u de là du cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. A-a giurnà d'ancöi a ciü pàrte da pupulasiùn a l'è dùnca cuncentrà intu setù di servìssi, bèn spunciàu da-a descuvèrta de [[Grotte de Tuiran|gròtte]] du [[1950]]. ch'i sùn prèstu vegnüe a ciü impurtànte atrasiùn türìstica da valà, purtàndu cu-u tèmpu a valurizà ascì u cèntru du cumün e-e âtre ativitàe intu setù<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|pp. 188-190}}</ref>. == Cultüra == === Istrusiùn === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Biblioteca Toirano.jpg|Ina sâla da bibliutêca cìvica Schêue 'Agnéize Garasìn' e 'Giöxèppe Pòlla' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|E növe scöre "Giuseppe Polla" e "Agnese Garassini", a-a Braiàssa Schêue 'Eogénio Montâ' (Bràia, Toiràn) - vìsta.jpg|E scöre médie de Tuiràn, intitulàe a l'[[Eugenio Montale]] </gallery> '''Bibliutêche''' A Bibliutêca cìvica "Baccio Emanuele Maineri" a l'è a bibliutêca pübblica du paìze, inandià du [[1981]] cun di fùndi da cumüna e che, a-a giurnà d'ancöi, a cùnta d'in patrimòniu de tòstu 39.000 vulümmi<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0047|tìtolo=Biblioteca civica "Baccio Emanuele Maineri"|léngoa=IT|vìxita=2024-08-25}}</ref>. A sö sêde a se tröva au Bùrgu, dund'a l'è stàita recavà intu palàssu da véggia cumüna tuiranìna, afaciàu in sce Vìa Paròdi, e a pìja u nòmme da-u scritù tuiranìn [[Baccio Emanuele Maineri|Baccio Maineri]], creatù da prìmma bibliutêca pübblica du paìze. Insèmme a-e bibliutêche de Buisàn, du Burghéttu e de Barestìn, da-u [[2003]] a l'è drèntu a-u Scistêma Bibliutecàriu da Vàlle du Varatèlla<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/c009061/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/47|tìtolo=Civica Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-04-03}}</ref>. '''Scöre''' A Tuiràn i ghe sùn tréi livèlli de scöre, cu-a prezènsa de in azìlu, de elementâri e de scöre médie, ch'i fàn tütte pàrte de l'Istitütu Cumprensìvu da Vàlle du Varatèlla<ref>{{Çitta web|url=https://www.valvaratella.edu.it/pagine/contatti|tìtolo=Istituto Comprensivo Valvaratella|léngoa=IT|vìxita=2023-04-07}}</ref>. E elementâri, intitulàe a l'[[Eugenio Montale]], i sùn a-a Bràia, int'in palàssu vixìn a-a cumüna, mèntre l'azìlu e-e médie i se tröva drèntu a 'n edifìssiu de növa custrusiùn, avèrtu du [[2017]], a l'estremitàe vèrsu nòrd du cèntru du paìze. A sesiùn de médie a l'è intitulà a-u [[Giuseppe Polla]], benefatù du cumün intu Seisèntu ch'u l'à fàitu creà a prìmma scöra de Tuiràn, mèntre l'àzilu u l'à pijàu u nòmme da-a scià [[Agnese Garassini]], méistra da scöra de [[Carpe|Càrpe]] inti àgni da guèra che, cu-a sö ativitàe, a l'à evitàu ch'i ghe fùsse di incidènti a-u mumèntu du rastrelamèntu tedéscu du 6 de frevà du 1944<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/09/toirano-la-nuova-scuola-linfanzia-intitolata-alla-maestra-agnese-garassini/|tìtolo=Toirano, la nuova scuola per l’infanzia intitolata alla maestra Agnese Garassini|outô=Luca Berto|dæta=2017-09-07|léngoa=IT|vìxita=2023-04-07}}</ref>. === Dialéttu tuiranìn === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detàju}} A Tuiràn se pàrla ina varietàe du [[Dialettu arbenganese|dialéttu arbenganéze]], pàrte du grüppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de sèntru-punènte]], ch'a gh'à di caràteri impurtànti de diferènsa da-u parlà da sitàe. Pè e caraterìstiche söe se pò cunsciderà u [[Dialettu tuiranìn|tuiranìn]] cùmme in parlà bèn arcàicu e diferensiàu da-i paìxi a-u reùndu e, tra e diferénse ciü marcàe, a reurdémmu: * a cunservasiùn da ''-r''- intervucàlica, éxitu in cumün cu-e âtre [[Variànte lìguri|parlàe ligüri]] ciü arcàiche. * ina mancànsa de evulusiùi du [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''-CT-'' da-a sö ciü antìga fùrma lìgüre ''-yt-'' (''làite''), cuscì cùmme in di partisìppi (''stàitu'', ''fàitu'') che ancöi i sùn tòstu ünici inte l'Ingàunia de levànte e supravisciüi numà inta pàrte ciü a punènte da Rivéra. * u latìn ''-LJ-'' u s'è evulüu in di mòddi nu vâri paréggi, tàntu che ancöi i ghe sùn sécce di éxiti in {{IPA|[j]}} cùmme "travajà" che in {{IPA|[ij]}} cùmme "pijà", mèntre a [[Barestin|Barestìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=185-191|capìtolo=Glossario dialettale e fraseologia}}</ref> e [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]<ref name=":9">{{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta Val Neva|ànno=2022|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|pp=153-159|capìtolo=Il dialetto di Castelvecchio}}</ref> a gh'è {{IPA|[ʎ]}}, bèn particulà inta zòna, e a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] u cumènsa a esìghe l'éxitu zenéze in {{IPA|[dʒ]}}. * a cöita suvènte da ''-g-'' intervucàlica e ina sèrta debuléssa da ''-v-'', sécce intervucàlica che a l'inprensìpiu de paròlle. Mèntre a ''-v-'' a gh'à stu éxitu in de bèlle varietàe da Ligüria intréa, a cöita da ''-g-'' a l'è zà ciü ràira e, tra i paìxi a-u reùndu, a l'è in cumün sruatüttu cun [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]<ref name=":9" />. Inte paròlle ch'i cumènsa pè ''gu'' + vucâle u ''gu'' u pàssa a ''v''; cùmme da ''guagnà'' a "vagnà". * ina legêra [[A tònica velarizâ|velarizasiùn da ''a'' quàndu a l'è tònica]], scibèn ch'a nu l'è vâri marcà, sruatüttu rispèttu a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]. Föra du Bùrgu e de burgàe a-u sö reùndu, dùnde a ògni mòddu a gh'è zà càrche diferènsa picenìna intu lèscicu, u parlà tuiranìn u l'è liàu cun quéllu de Buisàn, ch'u cumènsa a druvìse a-i caràteri de [[Löa]] e, in generâle, da Rivéra. Pè cùntru, u tuiranìn u l'è ciü destacàu da-u parlà de [[Carpe|Càrpe]] che, ciü d'avé méju cunservàu a sö integritàe e sciurbìu nu vâri d'infruénse riveràsche, u s'è evulüu cu-u tèmpu pè cùntu sö, cùmme prezémpiu intu pasàggiu sucesìvu de ''-yt-'' a {{IPA|[cˑ]}} e, dùnca, du "làite" in ''làcce'' e du "fàitu" in ''fàcciu'', cùmme a [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]<ref name=":9" />, in [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e in di ràiri paìxi de l'entrutèra. == Fèste e fêre == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Toirano 004.jpg|U mercatìn pè i gùmbi du 2012, inta Bràia Toirano 005.jpg|I banchétti inta Ciàssa Növa, a-u Bùrgu </gallery> * Fèsta di Gùmbi: scibèn ch'a nu sécce lià a in'antìga tradisiùn, a fèsta di gùmbi a l'è diventà a ciü rinumà du paìze. Urganizà pè a prìmma vòta du [[1984]], a cunscìste int'ina spéce de sàgra cun mercatìn spantià pè i carùggi du Bùrgu, de föra de càrche ànnu quand'a l'è stàita inta câva de Martinéttu, cun numerùxi ''stand'' dùnde se cüxina i ciàtti da tradisiùn ligüre e nu sùlu. Da-a durâta de ciü giùrni, de sòlitu a l'è a l'inprensìpiu du méze d'aùstu<ref>{{Çitta web|url=https://festadeigunbi.it/|tìtolo=Scitu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2023-01-22}}</ref>. * Fèsta de Sàn Pêru: fèsta antìga tàntu sentìa da-i tuiranìn, a sö urìgine a remunterêa fìn'a-u [[XVI secolo|XVI séculu]], quàndu i [[Órdine certozìn|frâti certuzìn]] ch'i staxêva inte l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru a-u Mùnte]] i se sùn trasferìi inta [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]], ciü a vàlle. A l'è dùnca cumensà a tradisiùn che, a-u prìmmu de màzzu, a prevédde a muntà a-a véggia abasìa pè mèzzu da l'antighìscima stràdda da sà e che aù, ògni sinqu'àgni, a cumprénde ancù a prucesiùn sulènne cu-i Crìsti de [[Cazàsse|cunfratèrnite]] tuiranìne, cu-u rèstu di prucesiunànti ch'u cànta a "Làuda de Sàn Pêru"<ref>{{Çitta web|url=https://www.cailoano.com/index.php/it/san-pietro-in-varatella-it|tìtolo=La secolare tradizione della processione al Monte di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-01-22}}</ref>. * Fèsta de Sàn Martìn: a fèsta pè u [[San Martìn de Tours|sàntu patrùn du paìze]], a l'è ufisià a-a prìmma dumèniga da-u 11 de nuvèmbre, cu-ina méssa sulènne inta [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]] e ina prucesiùn ch'a pàssa pè e stràdde du Bùrgu, muntàndu fìn'a-a Bràia pè pöi vegnì indaré chinàndu da-a pruvinciâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.borghidiriviera.it/evento/festa-patronale-di-san-martino-a-toirano/|tìtolo=Festa patronale di San Martino a Toirano|léngoa=IT|vìxita=2023-01-23}}</ref>. * Fèsta da Madònna du Ruzàriu: a l'è celebrà, d'intùrnu a-u 7 d'utùbre, pè a festivitàe a-a quâle a l'è dedicà a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxétta da burgà da Bràia]]. Dòppu a sànta méssa, a gh'è a prucesiùn da stàtua da titulâre pè i carùggi du Bùrgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.templarioggi.it/testimony/templari-cattolici-ditalia-partecipano-alla-festa-della-madonna-del-rosario-toirano-sv/|tìtolo=Festa della Madonna del Rosario a Toirano (SV)|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}</ref>. * Fèsta de Sàn Ròccu: a l'è a fèsta pè u titulâre da burgà de Baresciùn, fàita tütti i àgni inti tréi giurni da-u 14 a-u 16 d'aùstu. A cumprènde ina sàgra ch'a se desvilüppa intu carùggiu de Baresciùn e, a-u dì du sàntu, ina prucesiùn guidà da-a càssa de Sàn Ròccu ch'a fà u gìru da burgà<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/sagra-di-san-rocco-in-borgata-barescione/|tìtolo=Sagra di San Rocco in borgata Barescione|léngoa=IT|vìxita=2023-01-23}}</ref>. * Fèsta e féra de Sànta Lesìa: celebrà a-u prìmmu giùrnu festìvu da-u 13 de dixèmbre, a l'è a festivitàe pè a sànta titulâre du [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|santuàriu de Tuiràn]]. A muntà a-u santuàriu a l'è fàita a-a sèira, a-u ciàiru de lantèrne e di lümmì purtài in prucesiùn da-i fedéli. Intu Bùrgu a gh'è ascì a tradisiunâle féra, cu-u mercatìn e i ''stand'' gastrunòmici<ref>{{Çitta web|url=https://www.templarioggi.it/testimony/processione-al-santuario-rupestre-di-s-lucia-toirano-savona/|tìtolo=Processione al Santuario Rupestre di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2023-01-24}}</ref>. * Fèsta de Sàn Benàrdu: a l'è a fèsta principâle du paìze de [[Carpe|Càrpe]] e a l'è celebrà intu giurnu du sö patrùn, sarêa a dì u 20 de aùstu. A fèsta a cumprénde, dòppu a méssa, a prucesiùn da càssa du sàntu fìna a-u pilùn a-a Madònna e, a segùnda di àgni, ina sàgra inti prài d'atàccu a-a gêxa. * Itineràriu di Prezéppi: manifestasiùn ch'a tégne tütti i àgni, da-u [[1997]], intu perìudu de fèste de [[Dênâ|Natâle]], urganizà da-u müzêu etnugràficu de Tuiràn. A cunscìste int'ina mùstra de prezéppi artìstici spantiài in gìru pè u Bùrgu e pè e âtre burgàe, fàiti da privài, bütéghe e asuciasiùi e ancöi rivài a in nümeru de tòstu duxèntu. I prezéppi de l'itineràriu i gh'àn di stìli bén diferènti, da-i ciü mudèrni e particulâri a quélli da [[Prezépio lìgure|tradisiùn tuiranìna e lìgüre]], ch'i remùnta fìn'a-u [[XVIII secolo|Setesèntu]] e i l'inclüdde ascì [[Macachi d'Arbisöa|macàcchi d'Arbisöra]] e di [[Santons da Provénça|''santons'' da Pruvénsa]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/42|tìtolo=Itinerario dei Presepi|léngoa=IT|vìxita=2023-12-29}}</ref>. == Spòrt == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Palaçétto do Spòrt 'Roberto Giuliano' (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U Palaséttu du Spòrt "Roberto Giuliano" Canpétto da balón (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U campéttu da balùn d'atàccu a-u palaséttu </gallery> Intu cumün de Tuiràn u se ghe tröva dùe strutüre pè fà du spòrt: * Palaséttu du Spòrt "Roberto Giuliano": u l'è in palaséttu adueràu pè di spòrt diferènti, gestìu da l'''Associazione Sportiva Dilettantistica Toirano''. Sta lì a ghe zöga e partìe de cà du campiunàu de [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] cu-a squàddra ''A.S.D Toirano Futsal'', a-u [[2023]] inta [[Série C1 (futsal)|série C]] da Ligüria<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/IM/CalcioA5SerieC1/GironeUnicoSerieC/Squadra/ToiranoFutsal/1028660/Scheda|tìtolo=A.S.D. Toirano Futsal|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. U palaséttu u l'è intitulàu, da-u [[2019]], a-u Roberto Giuliano, tra i fundatùi de l'asuciasiùn spurtìva e medàja de brùnzu a-u varù civìle p'avé sarvàu in òmmu ch'u se uxêva cacià sùtta in trénu, ch'u l'è mòrtu du [[2007]] int'in incidènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2019/03/toirano-il-palazzetto-dello-sport-intitolato-alla-memoria-di-roberto-giuliano/|tìtolo=Toirano, il palazzetto dello sport intitolato alla memoria di Roberto Giuliano|dæta=23 màrsu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. * Ténnis de Tuiràn: u se tröva a-e Bengiàe, de sutta a-a pruvinciâle in scià zìna drìta da [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]. Gestìu da l'''A.S.D. Tennis Club Gli Ulivi'', u l'è dutàu de sìnque càmpi da zögu, tàntu a-u cuvèrtu che nà, cun quàttru de sti lì ch'i gh'àn in fùndu de tèra e ün de sintéticu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20190630135726/http://www.tennisclubtoirano.com/servizi.html|tìtolo=Tennis Club Gli Ulivi|léngoa=IT|vìxita=2026-03-14}}</ref>. == Aministrasiùn == [[File:Toirano - Palazzo Comunale.jpg|thumb|A cumüna cu-a gêxa da Madònna du Ruzàriu]] [[Immaggine:Giardìn Pommiers (Toiràn) - tàrga.jpg|miniatura|Ina tàrga dedicà a-u binelàggiu cun Pommiers]] === Scìndici de Tuiràn === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Prìmmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|6 de zügnu du 1985|15 de zügnu du 1990|Gino Parodi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|[[Scindico|Scìndicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|15 de zügnu du 1990|24 d'arvì du 1995|Gino Parodi|DC|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 d'arvì du 1995|14 de zügnu du 1999|Marco Bertolotto|lìsta cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 de zügnu du 1999|14 de zügnu du 2004|Marco Bertolotto|[[Partîo Democràtico da Scinìstra|PDS]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 de zügnu du 2004|8 de zügnu du 2009|Silvano Tabò|lìsta cìvica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 de zügnu du 2009|26 de màzzu du 2014|Silvano Tabò|''Viviamo Toirano''<br />(lìsta cìvica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 de màzzu du 2014|27 de màzzu du 2019|Gianfranca Lionetti|''Punto e a capo''<br />(lìsta cìvica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 de màzzu du 2019|10 de zügnu du 2024|Giuseppe De Fezza|''Toirano Continua...''<br />(lìsta cìvica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 de zügnu du 2024|''in càrega''|Marco Bertolotto|''Toirano torna al futuro''<br />(lìsta cìvica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelàggi === U paìze de Tuiràn u l'è binéllu de: * {{Binelàggio|FRA|Pommiers|4=Pommiers (Ròdano)}}, da-u 12 de nuvèmbre du [[2011]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.mairie-pommiers.fr/les_associations/comite-de-jumelage-de-pommiers/|tìtolo=Comité de jumelage de Pommiers|léngoa=FR|vìxita=2024-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2021/12/11/leggi-notizia/argomenti/eventi-spettacoli/articolo/toirano-celebrato-a-distanza-il-decimo-anniversario-di-gemellaggio-tra-il-comune-e-pommiers.html|tìtolo=Toirano, celebrato a distanza il decimo anniversario di gemellaggio tra il comune e Pommiers|dæta=2021-12-11|léngoa=IT|vìxita=2024-05-06}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stràdde === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - vìsta (4).jpg|A SP25 a Dâri Stràdda Boisàn (Dâri, Toiràn) - 5° chilòmetro da SP25.jpg|A prêa du 5° e ürtimu chilòmetru da SP25, a Dâri Stràdda Balestrìn (Baresción, Toiràn) - vìsta (2).jpg|A SP34 a l'inprensìpiu da burgà de Baresciùn Vîa pe Toiàn - Stràdda Provinciâle 60 (O Borghétto) (5).jpg|A SP60 miràndu d'in Patarè vèrsu i cunfìn cun Tuiràn Varatella ponte sp60dir.png|U pònte Mainêru da SP60 a-u Sâtu du Lüu </gallery> Intu teritòriu tuiranìn i ghe pàssa trè stràdde pruvinciâli, ch'i u lìa a-i paìxi a-u reùndu. A ciü impurtànte a l'è a [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|stràdda pruvinciâle 60]], ch'a pàrte da-u Burghéttu e che, traversài Tuiràn (dund'a gh'à u nòmme de "Stràdda Pruvinciâle") e Càrpe (dund'a l'è dìta "Stràdda da Rùggia"), a mùnta fìna a [[Bardenèi]] pasàndu pè u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]]<ref name=":10">{{Çitta|Gallea & Lertora, 2010|p. 10}}</ref>. I âtri dùi stradùi i sùn quélli ch'i vàn d'in Tuiràn a [[Barestin|Barestìn]] e a [[Buinzan|Buisàn]]: u prìmmu, a [[Stradda pruvinciâle 34 Tuiràn-Barestìn|SP34]], dòppu avé pasàu a burgà de Baresciùn a mùnta pè u valùn du [[Riàn du Punte|Riàn de Baresciùn]] fìna a-a cuntrà barestinòlla du Pòzzu. L'âtru stradùn, a [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|SP25]], u pàrte da-u pònte srua u [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] e de lì, traversàu l'intréu cumün de Buisàn, a l'èntra a [[Löa]], chinàndu fìna a-u sö cèntru<ref name=":10" />. Tuiràn u l'è servìu ascì da l'[[Outostràdda A10|autustràdda A10]], pè mèzzu du cazèllu du Burghéttu, ch'u se tröva pròpriu a-i cunfìn tra i dùi cumün, inta regiùn di Canavài<ref name=":10" />. == Nòte == ;Nòte a-u tèstu <references group="n." /> ;Nòte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|outô2=Carlo Tagliafico|tìtolo=Toirano|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0477080|ànno=Dixèmbre 1976|editô=Stringa editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Pesce & Tagliafico, 1976}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|tìtolo=Toirano: storia e vita tra '800 e '900|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0076194|ànno=1988|editô=Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Pesce, 1988}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mario Cennamo|outô2=Orlando Boccone|outô3=Giacomo Nervi|tìtolo=Toirano nel Duecento|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0020669|ànno=Màzzu 1993|editô=Opera Parrocchiale di San Martino vescovo|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|cid=Cennamo, Boccone & Nervi, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Orlando Boccone|tìtolo=La chiesa parrocchiale di San Martino vescovo di Tours|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA28979|ànno=Lüju 2009|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Boccone, 2009}} * {{Çitta lìbbro|outô=Franco Gallea|tìtolo=Toirano e la Val Varatella|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0081345|ànno=Màzzu 2010|editô=Tipografia F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Gallea & Lertora, 2010|outô2=Eugenio Lertora}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pierluigi Bogliorio|tìtolo=Tuiran e tuiranin dinanti|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0478169|ànno=Utùbre 2022|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Impéria|léngoa=IT|cid=Bogliorio, 2022}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Liàmmi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/|tìtolo=Scìtu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}} * {{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/|tìtolo=Scìtu türìsticu ufisià|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Tuiràn| ]] czbehg10gieh2tuh0ey4lyhsqh476k5 Germania 0 2398 274811 262452 2026-10-16T10:33:38Z Luensu1959 1211 detaggi, azonta e nòtte 274811 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} {{Stato | nomeCorrente = Germania | nomeCompleto = Repùbrica Federâle de Germània | nomeUfficiale = (DE) ''Bundesrepublik Deutschland'' | linkBandiera = Flag of Germany.svg | paginaBandiera = Bandêa da Germània | linkStemma = Coat of arms of Germany.svg | paginaStemma = Stémma da Germània | linkLocalizzazione = EU-Germany.svg | didascaliaLocalizzazione = A Germània, indicâ in vèrde ciù scûo inte l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]], in favê. | linkMappa = Germany map.gif | motto = (DE) Einigkeit und Recht und Freiheit<br>''Unitæ, giustìçia e libertæ' | lingua = | altrelingue = Minorànse lengoìstiche riconosciûe | capitale = {{Scìnbolo|DEU Berlin COA.svg}} [[Berlin|Berlìn]] | capitaleAbitanti = 3&nbsp;769&nbsp;491<ref name="bund">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20090503130609/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_bl.asp|tìtolo=Statistisches Bundesamt - Ente statistico federale|vìxita=2019-12-31}}</ref> | capitaleAbitantiAnno = 2019 | governo = [[Repubbrica Parlamentâ|Repùbrica parlamentâre]] [[stâto federâle|federâle]] | presidente = [[Frank-Walter Steinmeier]] | primoMinistro = [[Friedrich Merz]] | elenco capi di stato = [[Prescidénti federâli da Germània|Prescidénte federâle]] | elenco capi di governo = [[Cançelê federâli da Germània|Cançelê federâle]] | proclamazione = 23 màzzo 1949 | ingressoONU = 18 seténbre [[1973]] (cómme [[Repubbrica Federâ de Germania|Germània Òvest]]) | ingressoUE = 25 màrso [[1957]]<br /><small>(mènbro fondatô)</small> (cómme [[Repubbrica Federâ de Germania|Germània Òvest]]) | superficieTotale = 357.582<ref name="bund" /> | superficieOrdine = 64 | superficieAcqua = 2,18 | popolazioneTotale = 83.995.966<ref>https://www.worldometers.info/world-population/germany-population/</ref> | popolazioneAnno = 17-04-2021 | popolazioneOrdine = 19 | popolazioneDensita = 240 | popolazioneCrescita = 0,32% (2020) | confini = | nomeAbitanti = [[Tedéschi]] | continente = [[Euròpa|Eoröpa]] | orario = [[UTC+1]]<br /><small>[[UTC+2]] in [[oâ legâle]]</small> | valuta = | PIL = 4000386<ref name="IMFWEODE">{{çitta web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=41&pr.y=7&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |tìtolo=World Economic Outlook Database, April 2019 |editô=[[Fóndo Monetâio Internaçionâle]] |léngoa=en |vìxita=2019-05-16 |urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210319083009/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=41&pr.y=7&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= }}</ref> | PILValuta = $ | PILAnno = 2019 | PILOrdine = 4 | PILprocapite = 48264<ref name="IMFWEODE"/> | PILprocapiteValuta = $ | PILprocapiteAnno = 2018 | PILprocapiteOrdine = 18 | PILPPA = 4356353<ref name="IMFWEODE"/> | PILPPAValuta = $ | PILPPAAnno = 2018 | PILPPAOrdine = 5 | PILPPAprocapite = 52558<ref name="IMFWEODE"/> | PILPPAprocapiteValuta = $ | PILPPAprocapiteAnno = 2018 | PILPPAprocapiteOrdine = 17 | HDI = 0,926 (tànto âto) | HDIAnno = 2016 | HDIOrdine = 4 | TFT = 1,4 (2010)<ref>{{çitta web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN/countries|tìtolo=Tasso di fertilità nel 2010|vìxita=2013-02-12|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20130223053322/http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN/countries}}</ref> | energia = 0,67 | tld = [[.de]], [[.eu]] | telefono = | targa = | inno = ''[[Das Lied der Deutschen]]''<ref>A vêgne cantâ sôlo a tèrsa ströfa, a quæ a l'incoménsa co-e paròlle ''Einigkeit und Recht und Freiheit'' (''Unitæ, giustìçia e libertæ'').</ref> [[File:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg]] | festa = [[3 òtôbre]] | stato precedente = {{FRG}}<br >{{DDR}} }} Nomme ofiçiâ: ''Bundesrepublik Deutschland'', pàize de l'Euròpa çentrâ, pàize fondatô da [[Union Europea|Comunitæ Europea]] into [[1957]] (a-o tempo [[Repubbrica Federâ de Germania|Germania Oççidentâ]]), a seu capitâ a l'é [[Berlin]]. A Germania a confinn-a a nòrd co-o [[Mâ do Nord|mâ do Nòrd]], a [[Danemarca]] e o [[mâ Baltego]]; a levante co-a [[Polonia|Polònia]] e a [[Repubbrica Ceca]]; a sûd co l'[[Austria]] e a [[Svissea|Svissëa]] e a ponente co-a [[Fransa]], o [[Luscemburgo]], o [[Belgio]] e i [[Paixi Basci]]. A Germania a l'è unn-a repûbbrica federâle de sezze Stâti (dîti ''Bundesländer'' in [[Lengua tedesca|tedesco]]). O pàize into passòu o l'êa formòu da diversci Stâti sovren co-a seu coltûa, religión e stöia. L'unificaçión a l'êa stæta compìa into 1871, mentre a riunificaçión di dôe Stati tedeschi a l'é stæta compìa into 1990<ref>https://www.britannica.com/topic/German-reunification</ref>. A repûbbrica federâle de Germania a l'è parte de [[Organizaçion d'e Naçioin Unïe|Nacioin Unïe]], da [[NATO]], do [[G8]] e de l'[[Union Europea]]. A l'è a ciù popolôsa e economicamente fòrte naçión de l'Union Europea e a tèrsa naçion do móndo pe economia e pe esportaçión. == Stöia == === Stöia antiga e e tribù tedesche (100 aC – 300 dC) === {{Seçión vêua}} === O Sacro Impêo Roman e a Naçion Tedesca (843-1806) === {{Véddi ascì|Sacro Impêo Roman}}{{Seçión vêua}} === Restauraçion e revoluçion (1814-71) === {{Seçión vêua}} === Segondo Impeo Tedesco (1871-1918) === {{Seçión vêua}} === Repubbrica de Weimar (1919-33) === {{Seçión vêua}} === Tèrso Reich (1933–45) === {{Seçión vêua}} === Divixoìn e reunificaçión (1945-90) === Da-a fin da [[Segonda Guæra Mondiâ|segonda guæra mondiâ]] a Germania e a seu capitâ son stæte spartïe in te quattro zöne de ocupaçion. I settoi ocupæ da [[Fransa]], [[Regno Unïo]] e [[Stati Unïi d'America]] se son unîi o 23 de Mazzo do 1949 pe formâ a [[Repubbrica Federâ de Germania]], o settô ocupòu da l'[[Union Sovietica|Union de Repubbriche Soçialiste Sovietiche]] o l'à formòu a [[Repubbrica Democratega Tedesca]] o 7 de otôbre do 1949. I doî stati ean dîti a-e cûrte: Germania Ovest e Germania Est respettivamente. A Germania a l'é stæta riunîa a-i 3 de otôbre do 1990 apreuvo a-a chéita da [[Miâgia de Berlin]] into 1989. [[Immaggine:Deutschland_Besatzungszonen_1945_1946.png|thumbnail|200px|A Germania into mazzo do 1945 sotta l'ocupaçion di potense aleæ|centro]] == Divixioin Amministratïve == A Germania a l'è divîza inte 16 stati: {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:100%;" cellpadding=3 cellspacing=0; | !colspan=3 width=350px|Nomme zeneize !colspan=2 width=350px|Nomme tedesco |- !colspan=2 width=200px|Stato !width=150px| Capitâ !width=200px| Land !width=150px| Hauptstadt |- |'''1'''|| [[Baden-Würrtenberg]]||[[Stoccarda]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |'''2'''|| [[Bavea|Stato franco da Bavea]]||[[Monego de Bavèa|Monego]]||Freistaat Bayern||München |- |'''3'''|| [[Berlin]]|| [[Berlin]] | |Berlin||Berlin |- |'''4'''|| [[Brandenburgo]]||[[Potsdam]]||Brandenburg||Potsdam |- |'''5'''|| [[Franca Çittæ Anseatega de Bremma]]||[[Brema]]||(Freie Hansestadt) Bremen||Bremen |- |'''6'''|| [[Ambùrgo|Franca Çittæ Anseatega de Ambùrgo]]|| [[Ambùrgo]] | |(Freie und Hansestadt) Hamburg||Hamburg |- |'''7'''|| [[Assia]]||[[Wiesbaden]]||Hessen||Wiesbaden |- |'''8'''|| [[Mecklenburgo Pomerania Oççidentâ]]||[[Schwerin]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |'''9'''|| [[Bassa Sassonia]]||[[Hannover]]||Niedersachsen||Hannover |- |'''10'''|| [[Renania do Nòrd-Vestfallia]]||[[Düsseldorf]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |'''11'''|| [[Renania Palatinato]]||[[Mainz]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |'''12'''|| [[Saarland]]||[[Saarbrücken]]||Saarland||Saarbrücken |- |'''13'''|| [[Sassonia|Stato franco da Sassonia]]||[[Dresda]]||(Freistaat) Sachsen||Dresden |- |'''14'''|| [[Sassonia Anhalt]]||[[Magdeburgo]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |'''15'''|| [[Schleswig Holstein]]||[[Kiel]]||Schleswig-Holstein||Kiel |- |'''16'''|| [[Turingia|Stato franco da Turingia]]||[[Erfurt]]||(Freistaat) Thüringen||Erfurt |} == Nòtte == <references /> == Âtri progetti == {{Interprogetto}} == Colegamenti esterni == * {{Çitta web|url=https://www.bundesregierung.de/breg-de|tìtolo=Scîto ofiçiâ do govèrno|léngoa=DE, EN, FR|vìxita=2022-04-16}} * {{Çitta web|url=https://www.bundestag.de/|tìtolo=Scîto ofiçiâ do parlaménto|léngoa=DE, EN, FR, AR, BG, ZH, DA, EL, IT, HR, NL, PL, PT, RO, RU, SR, ES, CS, TR|vìxita=2022-04-16}} * {{Çitta web|url=https://www.bundespraesident.de/DE/Home/home_node.html;jsessionid=76322216C93AD4163EC2F8AF4E6263F3.2_cid333|tìtolo=Scîto ofiçiâ do prescidénte|léngoa=DE, EN|vìxita=2022-04-16}} * {{Çitta web|url=https://www.germany.travel/en/home.html|tìtolo=Scîto turìstico ofiçiâ|léngoa=DE, EN, FR, ES|vìxita=2022-04-16}} {{Stati de l'Euròpa}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Germania| ]] jsmjqasdje88bh62ue0e1ppdjs84udu Nepal 0 3023 274806 263314 2026-10-15T23:54:18Z Alofi Niue 20518 274806 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Nepal.svg|thumb|right|200px|A bandêa do Nepal]] [[Immaggine:Nepal in its region.svg|thumb|right|200px|A poxiçión do Nepal in sciâ càrta giögràfica]] '''Nepal''' (Nomme ofiçiâ: ''नेपाल - Nepāl''), stato de l'[[Asia]] meridionâ, a sò capitâ a l'é [[Katmandu]]. Prescidénte: [[Ram Chandra Poudel]] (रामचन्द्र पौडेल) (2023) Prìmmo Ministro: [[Sushila Karki]] (सुशीला कार्की) (2025) == Galerîa d'inmàgine == <gallery class="center"> Kathmandu-Basantapur Chowk-34-Palast-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Surya Ghats-74-Bagmati wasserfrei-2013-gje.jpg|Pashupatinath Bhaktapur-Yaksheshvara-252-erotische Schnitzerei-gje.jpg|Bhaktapur Changu Narayan-Garuda Narayana-52-sued-Portal-2013-gje.jpg|Changu Narayan Patan-Narsimha-04-Degutale-2014-gje.jpg|Patan Dingboche to Chhukung-06-Traeger-2007-gje.jpg|Himalaya Gokyo surroundings-62-Gletschereis-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Ghami to Lo Gekar-71-Dorf-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-20-2015-gje.jpg|Mustang </gallery> {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'Àzia}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Nepal| ]] [[Categorîa:Membri da SAARC]] 2xgls7ugkjfg4k56zqacg6boybcmqqb 274810 274806 2026-10-16T10:24:10Z Luensu1959 1211 nomme completo 274810 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Nepal.svg|thumb|right|200px|A bandêa do Nepal]] [[Immaggine:Nepal in its region.svg|thumb|right|200px|A poxiçión do Nepal in sciâ càrta giögràfica]] O '''Nepal''' (Nomme ofiçiâ: ''नेपाल - Nepāl'') o l'é 'na repûbbrica federâle<ref>https://www.laenderdaten.de/staat/laendernamen.aspx</ref> de l'[[Asia]] meridionâle. A sò capitâle a l'é [[Katmandu]]. Prescidénte: [[Ram Chandra Poudel]] (रामचन्द्र पौडेल) (2023) Prìmmo Ministro: [[Sushila Karki]] (सुशीला कार्की) (2025) == Galerîa d'inmàgine == <gallery class="center"> Kathmandu-Basantapur Chowk-34-Palast-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Surya Ghats-74-Bagmati wasserfrei-2013-gje.jpg|Pashupatinath Bhaktapur-Yaksheshvara-252-erotische Schnitzerei-gje.jpg|Bhaktapur Changu Narayan-Garuda Narayana-52-sued-Portal-2013-gje.jpg|Changu Narayan Patan-Narsimha-04-Degutale-2014-gje.jpg|Patan Dingboche to Chhukung-06-Traeger-2007-gje.jpg|Himalaya Gokyo surroundings-62-Gletschereis-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Ghami to Lo Gekar-71-Dorf-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-20-2015-gje.jpg|Mustang </gallery> {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'Àzia}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Nepal| ]] [[Categorîa:Membri da SAARC]] 8mg85zotskelz9nif5m41rnxqxpqbby 274812 274810 2026-10-16T10:35:02Z Luensu1959 1211 azonta 274812 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Nepal.svg|thumb|right|200px|A bandêa do Nepal]] [[Immaggine:Nepal in its region.svg|thumb|right|200px|A poxiçión do Nepal in sciâ càrta giögràfica]] O '''Nepal''' (Nomme ofiçiâ: ''नेपाल - Nepāl'') o l'é 'na repûbbrica federâle<ref>https://www.laenderdaten.de/staat/laendernamen.aspx</ref> de l'[[Asia]] meridionâle. A sò capitâle a l'é [[Katmandu]]. Prescidénte: [[Ram Chandra Poudel]] (रामचन्द्र पौडेल) (2023) Prìmmo Ministro: [[Sushila Karki]] (सुशीला कार्की) (2025) == Galerîa d'inmàgine == <gallery class="center"> Kathmandu-Basantapur Chowk-34-Palast-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Surya Ghats-74-Bagmati wasserfrei-2013-gje.jpg|Pashupatinath Bhaktapur-Yaksheshvara-252-erotische Schnitzerei-gje.jpg|Bhaktapur Changu Narayan-Garuda Narayana-52-sued-Portal-2013-gje.jpg|Changu Narayan Patan-Narsimha-04-Degutale-2014-gje.jpg|Patan Dingboche to Chhukung-06-Traeger-2007-gje.jpg|Himalaya Gokyo surroundings-62-Gletschereis-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Ghami to Lo Gekar-71-Dorf-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-20-2015-gje.jpg|Mustang </gallery> {{Clear}} == Stöia == == Nòtte == == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'Àzia}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Nepal| ]] [[Categorîa:Membri da SAARC]] ef8vjbavb9z9x209tialeiwdhz7ag7h 274813 274812 2026-10-16T10:35:44Z Luensu1959 1211 /* Nòtte */ ghe l'ò missa a màn 274813 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Nepal.svg|thumb|right|200px|A bandêa do Nepal]] [[Immaggine:Nepal in its region.svg|thumb|right|200px|A poxiçión do Nepal in sciâ càrta giögràfica]] O '''Nepal''' (Nomme ofiçiâ: ''नेपाल - Nepāl'') o l'é 'na repûbbrica federâle<ref>https://www.laenderdaten.de/staat/laendernamen.aspx</ref> de l'[[Asia]] meridionâle. A sò capitâle a l'é [[Katmandu]]. Prescidénte: [[Ram Chandra Poudel]] (रामचन्द्र पौडेल) (2023) Prìmmo Ministro: [[Sushila Karki]] (सुशीला कार्की) (2025) == Galerîa d'inmàgine == <gallery class="center"> Kathmandu-Basantapur Chowk-34-Palast-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Surya Ghats-74-Bagmati wasserfrei-2013-gje.jpg|Pashupatinath Bhaktapur-Yaksheshvara-252-erotische Schnitzerei-gje.jpg|Bhaktapur Changu Narayan-Garuda Narayana-52-sued-Portal-2013-gje.jpg|Changu Narayan Patan-Narsimha-04-Degutale-2014-gje.jpg|Patan Dingboche to Chhukung-06-Traeger-2007-gje.jpg|Himalaya Gokyo surroundings-62-Gletschereis-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Ghami to Lo Gekar-71-Dorf-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-20-2015-gje.jpg|Mustang </gallery> {{Clear}} == Stöia == == Nòtte == https://www.laenderdaten.de/staat/laendernamen.aspx == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'Àzia}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Nepal| ]] [[Categorîa:Membri da SAARC]] 2yarjcpur436mxj8mfut9tato1xlmo4 Template:Pagina prinçipâ/Urtime pagine 10 4968 274801 274644 2026-10-15T21:00:27Z Arbenganese 12552 {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - 274801 wikitext text/x-wiki <div style="width:95%; -moz-border-radius:2em; margin: 10pt auto 0.5em auto; border:solid 2pt {{{BORDO|#ffdab9}}};"> <div style="background-color:{{{COLORE|#D7FFC7}}}; position:relative; left:-2%; top:-10pt; padding-left:8px; width:102%; -moz-border-radius:2em; margin: 0 auto 0 auto; border:solid 2pt {{{BORDO|#ffdab9}}};"> [[Image:Gtk-new.svg|20px]]&nbsp;&nbsp;<big>'''Urtime pagine'''</big> </div> <div style="margin:-1ex auto 0; padding: 0 2ex .5ex" align=justify> [[Lanifizzi d'Ulmèa]] - [[Er quatter saxonj]] - [[Gustin Scciafin]] - [[U Buschettu (Camuggi)]] - [[Camallo]] - [[Gian Lořenzu Federicu Gavotti]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Cuňigliu brüscau]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} -- [[Farchetto]] - [[Antologia Ovadese]] - [[Uô]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Marcel Firpo]] - [[Cazâbüzùn]] - [[Castello de Caréga]] - [[Ver̭éssu]] - [[Borṡi]] - [[Mòuma]] - [[Magiùncada]] - [[Funtan-a chiüza]] - [[Çitæ]] - [[Lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi]] - [[Cunniu]] - [[Inbocatûa]] - [[Raṿa de Craṿaüna]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Gumbu]] - [[Eclisse de Sû]] - [[Çeramica]] - [[Rêla do fûzo]] - [[Brìcco Càrlo]] - [[Pélle]] - [[Gróppo linfàtico]] - [[Töa da Ponçeivia]]- [[Càmoa di dénti]] - [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus]] - [[Liguria Bakery]] - [[Publius Aelius Paetus (cunsu(r)e du 201 a.C.)|Publius Aelius Paetus]] - [[Gróppo linfàtico]] - [[Lucius Baebius Dives]] - [[Appius Claudius Pulcher (cunsu(r)e du 185 a.C.)|Appius Claudius Pulcher]] - [[Töa da Ponçeivia]] - [[U Lantèrnìn (Berzezzi)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Pigàu]] - [[Tîxi]] - [[Magra]] - [[Anime salve]] - [[Merlettu "al tombolo"]] - [[A Fuxe (Camuggi)]] - [[Punta Ciappa]] - [[Zèrbia]] - [[Rari Nantes Camogli]] - [[Sant'Anna (Camuggi)]] - [[U Migià (Camuggi)]] - [[Cà de l'Ou]] - [[A Murtua (Camuggi)]] - [[Hotel Portofino Kulm]] - [[Trasmetitù de Portufin]] - [[A Vetta de Portufin (Camuggi)]] - [[Tûre da Paciotta (Arbenga)]] - [[Sàngoe]] - [[Semafuru Növu (Camuggi)]] - [[Letiatûa]] - [[Semafuru Vegiu (Camuggi)]] - [[Regio IX Liguria]] - [[Barocco]] - [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)]] - [[Macramè de Camuggi]] - [[Macramè]] - [[ASD Golfo Paradiso Pro Recco Camogli Avegno]] - [[Gexa de Santa Maria Madalena (Ellia)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]] - [[Soçiêtæ]] - [[Metàllo]] - [[Scritûa]] - [[Fêugo]] - [[Parocchie d'a diocexi de Sann-a-Noi]] - [[Diocexi de Sann-a-Noi]] - [[Proculus]] - [[San Prospu (Camuggi)]] - [[Preistöia]] - [[San Fertuzu (Camuggi)]] - [[A Rüa (Camuggi)]] - [[Viturii]] - [[Àrea Marina Prutètta "Îzua de Berzezzi"]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Ôtri]] - [[Sport Club Ligorna 1922]] - [[Giaö]] - [[Energîa]] - [[Proteìnn-a]] - [[Näve (tipu de bärcu)]] - [[Càncou]] - [[Camuggi FC]] - [[Scindici de Camuggi]] - [[Gexe de Camuggi]] - [[Culoumbu Gajòun]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Gexa de Sant'Andrea (U Pöżżu, Barestin)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Caterina Accame (barcu, 1889)]] - [[Farchi]] - [[Emanuele Accame]] - [[Coppa Italia Dilettanti Liguria]] - [[Eccellensa Liguria]] - [[Camuggi]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa Archeulugìa, Belle Arte e Paesaggiu pe'a Ligü(r)ia]] - [[Punte de Prìa (Sann-a)]] - [[Punte Russu (Arbenga)]] - [[Diciaraçión universâle di dirìtti umâni]] - [[Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari (Camuggi)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Müseu Archeulogicu de Camuggi]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} - [[Còlla du Trabichettu]] {{Scìnbolo|Wikisource speaker icon.svg|link=no}} </div> </div> <noinclude>[[Categorîa:Template pàgina prinçipâ]]</noinclude> baal7kotf8cl47j6g3vy34982xgbocy Template:Naz/SAR 1816-1848 10 28966 274805 222530 2026-10-15T22:21:07Z CommonsDelinker 89 Replacing Flag_of_Kingdom_of_Sardinia_(1848).svg with [[File:Civil_Flag_and_civil_Ensign_of_the_Savoyard_States_(1816-1848).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious e 274805 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{1}}} |a = Civil Flag and civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg |b = do&#32; |c = Régno de Sardégna |e = Regno de Sardegna |cat = stòriche }}</includeonly><noinclude>{{Naz/visualizza}}</noinclude> oeo656jpvbw6zzb3ojg64yvy8as13pj Valle du Varatella 0 30737 274775 269386 2026-10-15T18:54:48Z N.Longo 12052 274775 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} {{Valâ |nómme = Vàlle du Varatèlla |âtri_nómmi = Valà, Valâ o Và du Varatèlla |inmàgine = Stràdda Boisàn (Toiràn) - valàdda do Varatèlla.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">U fùndu da pàrte ciü stréita da valà, miràu d'inta Cà de Sàppi, a Tuiràn</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàtu |stâto = {{ITA}} |var-sudivixoìn1 = Regiùn |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]] |var-sudivixoìn2 = Pruvìncia |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savùna]] |var-sudivixoìn3 = Cumün |sudivixoìn3 = {{Scìnbolo|Balestrino-Stemma.svg}} [[Barestin|Barestìn]]<br />{{Scìnbolo|Boissano-Stemma.svg}} [[Buinzan|Buisàn]]<br />{{Scìnbolo|Castelvecchio di Rocca Barbena-Stemma.svg}} [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]<br />{{Scìnbolo|Toirano-Stemma.svg}} [[Tuiran|Tuiràn]]<br />{{Scìnbolo|Borghetto Santo Spirito-Stemma.svg}} [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] |var-caraterìstiche_fìxiche = Caraterìstiche fìxiche |var-òrientaménto = Urientamèntu |òrientaménto = NW/SE |var-longhéssa = Lunghéssa |longhéssa = 7&nbsp;km |nòtta-longhéssa = <ref name=":00">{{Çitta|Piano di bacino, 2017|p. 9}}</ref> |var-cordinæ = Curdinàe |latitùdine = 44.13663824 |longitùdine = 8.19202423 |var-ertéssa = Artéssa |ertéssa = 170 |scîto_ertéssa = cunfruènsa Riàn de Cârpe-Riàn da Vàlle |nòtta-ertéssa = <ref name=":00" /> |var-cadénn-a = Cadéna |cadénn-a = [[Prearpi Lìgüri|Preàrpi Lìgüri]] |var-córso_d'ægoa = Cùrsu d'âiva |córso_d'ægoa = [[Scciumêa Varatella|Scciümàira Varatèlla]] |var-geologîa = Geulugìa |var-tîpo = Tìpu |tîpo = Valà a V |var-cartografîa = Cartugrafìa |sìgla_màppa = IT-LIG |màppa = Varatella map.png |var-caraterìstiche_antròpiche = Caraterìstiche antròpiche |var-popolaçión = Pupulasiùn |popolaçión = 10.395 |nòtta-popolaçión = <ref group="n.">Pupulasiùn di quàttru cumün da valà, a-u 31 de dixèmbre du 2024</ref> |var-localitæ_prinçipæ = Paìxi |localitæ_prinçipæ = [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Carpe|Cârpe]], [[Tuiran|Tuiràn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] |var-traspòrti = Traspòrti |traspòrti = SP25, SP34, SP44, SP60 }} A '''Vàlle du Varatèlla''' (dìta ascì '''Valà'''<ref group="n. ">'''Valâ''' a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]]</ref> '''du Varatèlla''' o, a l'antìga, '''Và du Varatèlla''', ''Val Varatella'' in italiàn) a l'è ina [[Valàdda|vàlle]] ch'a se tröva inta [[Liguria|Ligüria]] [[Rivêa de Ponénte|de Punènte]], in [[Pruvincia de Sann-a|pruvìncia de Savùna]]. A se cumpùne de in valùn principâle e de trèi ciü picenìn, e a l'è traversà da-a [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], ch'a gh'à dàitu u nòmme, e da-i riài du sö bacìn. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Immaggine:Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón da Vàlle (1).jpg|U valùn da Vàlle miràu da-u [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]] Immaggine:Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Valón de Càrpe (1).jpg|U valùn de [[Carpe|Càrpe]], tùrna miràu d'in Sàn Pêru Immaggine:Barestìn-Panuràmma du Burgu e du Pözzu daa SP44 01.jpg|U valùn de Barestìn da-u stradùn pè a [[Colla de Barestin|Còlla]] Immaggine:Grotte di toirano, ambiente attorno alle grotte.jpg|U valùn scavàu da-u Riàn Vêru, a-a senèstra du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] </gallery> A vàlle du Varatèlla a l'è ina vàlle du punènte lìgüre, ch'a và aprövu a-u cùrsu da [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]], desvilüpànduse in diresiùn nordòvest-südèst. A valà a s'estènde tra i brìcchi du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Mùnte Càrmu]], da [[Rocca Barbena|Ròcca Barbéna]] e de l'[[Munte Arixea|Arixéa]] e a s'è furmà pè l'asiùn du Varatèlla e di sö trèi aflüenti ciü impurtànti, ün pè valùn ch'i a cumpùne, sarêa a dì u [[Riàn du Punte|Riàn du Pònte]] ò de Baresciùn, u [[Rian de Carpe|Riàn de Càrpe]] e u [[Riàn da Valle|Riàn da Vàlle]]<ref name=":0">{{Çitta|AA. VV., 2010|p. 17}}</ref>. A vàlle du Varatèlla a l'è spartìa pè u ciü tra i cumün de [[Tuiran|Tuiràn]], de [[Barestin|Barestìn]] e d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], ma u gh'è ascì càrche tòccu ch'u l'è sùtta a quéllu de [[Buinzan|Buisàn]], inta pàrte ciü âta du valùn da Vàlle, e quéllu de [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], ch'u rìva inte di scìti a l'inprensìpiu du valùn de [[Carpe|Càrpe]]. === Geulugìa === I terén dund'a se desvilüppa a valà i sùn sruatüttu inte l'elemèntu geulògicu de cuscì dìte "[[Dolòmia|Dulòmie]] de Sàn Pêru", in scistéma dulumìticu ch'u remùnta a-u perìudu [[Triàscico|triàssicu]]<ref name=":0" /> e ch'u l'à purtàu, cun l'asiùn de l'àiva di riài, a-a furmasiùn de in paizàggiu bèn particulà, cìn de scarpàe, rivasùi, scajarèi e depòxiti de giàira. Sti caràteri, ciü cumün inte rìve au sirìu de quélle lüvie, i se tröva pè u ciü inti scìti a l'in gìru di [[Punta Arsabecchi|Arsabècchi]], du [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], du [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]] e inta regiùn du Sâtu du Lüu<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 7-9}}</ref>, cu-e dulòmie e u calcâre ch'i rìva a cruvì tòstu u 64% da superfìcce du bacìn da Varatèlla<ref name=":3">{{Çitta|Piano di bacino, 2017|p. 8}}</ref>. De ciü, stu fàitu u l'à purtàu a-a furmasiùn de in gràn nümeru de fenòmeni càrsici<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/alta-val-varatella|tìtolo=Area protetta Provinciale Alta Val Varatella|léngoa=IT|vìxita=2023-06-23}}</ref>, cùmme e mensunàe [[Grotte de Tuiran|gròtte de Tuiràn]], cun ciü de ina sinquantèna de tâne, cavitàe o burànchi numà che intu teritòriu tuiranìn<ref name=":1" />. Chinàndu vèrsu u mà u gh'è pè cùntru ina ciâna custêra ch'a s'è furmà da-i depòxiti rübatài a vàlle da-a scciümàira<ref name=":3" />. Cùmme pè u rèstu de [[Àrpi Lìgüri]] centrâli, ascì u bacìn du Varatèlla u l'è rezüu da in edifìssiu a sö mésci in pìlla, furmàu da-u sruascurimèntu de diferènti ünitàe tetòniche intu cùrsu de l'[[Orogénexi arpìnn-a|urugénezi arpìna]]. U sö ùrdine u l'è, partìndu d'in bàssu: ünitàe briansunéze du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Mùnte Càrmu]], ünitàe briansunéze de [[Castrevegliu|Castrevéggiu]]-[[Cirixöa]] e, in pàrte, ünitàe d[[E Vóte|e Vòte]], scicùmme ch'a cröve quélla ciü bàssa numà che pè càrche tòccu. De srua i ghe sùn de ünitàe piemuntéxi pè [[Paleogiögrafîa|paleugeugrafìa]]: sarêa a dì, partìndu d'in fùndu, quélla de Cà Tübèrtu e quélla de [[Arnascu|Arnàscu]]-[[Castergiancu|Castergiàncu]], cun di tòcchi picenìn de ünitàe di grüppi de [[Carizan|Carisàn]] e de [[Buinzan|Buisàn]] furmàe da terén du bazamèntu cristalìn<ref>{{Çitta|Piano di bacino, 2017|p. 10}}</ref>. Sta cumplescitàe a l'à purtàu, prezémpiu, a avé di terén ciü antìghi cùmme e [[Quarsìte|quarsìti]] du [[Punte d'Nova|Pònte de Nâva]] de srua a terén ciü növi cùmme e dulòmie de Sàn Pêru a-u Mùnte, ch'i ghe saràn tùrna in scià lìgna de crèsta, dùnca in sìmma a-e quarsìti. Sti fàiti chi i pòrta a di gròsci prublémi de stabilitàe du teritòriu, cùmme testimuniàu da-u gràn nümeru de frâne e de slùsse<ref>{{Çitta|Piano di bacino, 2017|pp. 10-11}}</ref>. === Mùnti === I mùnti ch'i se fàccia in scià vàlle du Varatèlla, cu-i sö brìcchi segundâri ascì, i sùn: {| class="wikitable" !Mùnte !Artéssa !Curdinàe !Futugrafìa |- | style="text-align:right;" |[[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Mùnte Càrmu]] | style="text-align:right;" |1389&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1772717|8.1876560}} | [[Immaggine:Monte Carmo di Loano da cresta e Rocca Barbena.png|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Briccu Ciazzalonga|Brìccu Ciazzalònga]] | style="text-align:right;" |1216&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1696497|8.1851816}} | [[Immaggine:No free image (camera).svg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Briccu Pajarina|Brìccu Pajarìna]] | style="text-align:right;" |1213&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1762138|8.1780780}} | [[Immaggine:No free image (camera).svg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Rocca Barbena|Ròcca Barbéna]], dìta ascì A Ròcca | style="text-align:right;" |1141&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1571630|8.1315029}} | [[Immaggine:Ròcca Barbena dae Cà du Scravaiùn.jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Munte Raviné|Mùnte Raviné]] | style="text-align:right;" |1061&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1548594|8.1995428}} | [[Immaggine:Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Mónte Raviné (2).jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[U Bancu|U Bàncu]] | style="text-align:right;" |983&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1669744|8.1531464}} | [[Immaggine:O Bànco (Bardinêo-Toiràn) - vìsta da-o Péuzzo Grànde.jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]] | style="text-align:right;" |891&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1483977|8.1950902}} | [[Immaggine:Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (1).jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]] o Ròcca de Barlörie | style="text-align:right;" |844&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1598551|8.1706497}} | [[Immaggine:Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Ròcca Berlöria (2).jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Rocca du Cian de Prai|Ròcca du Ciàn de Prài]] | style="text-align:right;" |827&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1279817|8.1412125}} | [[Immaggine:Ròcca Ciàn de Proéi (Castrevêgio) - vìsta da-o Péuzzo Grànde (1).jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Munte Arixea|Mùnte Arixéa]] o Pözzu Grànde | style="text-align:right;" |813&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1101048|8.1590526}} | [[Immaggine:Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo Grànde.jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[U Casté (Carpe)|U Casté]]<ref group="n.">''Punta Alzabecchi'' inta tuponumàstica ufisià</ref> | style="text-align:right;" |784&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1522809|8.1613948}} | [[Immaggine:Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da Pónta Alsabècchi.jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Munte Aü|Mùnte Aü]] | style="text-align:right;" |748&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1112487|8.1892207}} | [[Immaggine:Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Munte Vardiöra|Mùnte Vardiöra]] | style="text-align:right;" |737&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1419497|8.1337324}} | [[Immaggine:No free image (camera).svg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Rocca Cüraira|Ròcca Cüràira]]<br />o Ròcca Grànde | style="text-align:right;" |721&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1192008|8.1438912}} | [[Immaggine:Còlla de Balestrìn - vìsta (6).jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Munte Srua Tuiran|Mùnte Srua Tuiràn]] | style="text-align:right;" |621&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1096108|8.1966000}} | [[Immaggine:No free image (camera).svg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Pözzu de Barestin|Pözzu de Barestìn]]<br />dìtu ascì de l'Àrpe o<br />muntàgna de Barestìn | style="text-align:right;" |614&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1303131|8.1683890}} | [[Immaggine:Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta do Péuzzo de l'Àrpe.jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Bæzu Mercöiru|Bâsu du Mercöiru]]<ref group="n.">''Bæzu Mercöiru'' in baresté</ref> | style="text-align:right;" |555&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.137546|8.178900}} |[[Immaggine:Bæzu du Mercöiru (Balestrìn-Toiràn) - vìsta da-a Pónta do Ninìn (1).jpg|125x125px|senza cornice]] |- | style="text-align:right;" |[[Munte Cruxe|Mùnte Crùxe]] | style="text-align:right;" |541&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1076320|8.2146888}} | [[Immaggine:Mónte Crôxe (O Borghétto) - vìsta da Boisàn (1).jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Pözzu Reundu|Pözzu Reùndu]]{{#tag:ref|''Pissu Ruùndu'' a-u Burghéttu<ref name=":01">{{Çitta|AA. VV., 2010|p. 43}}</ref>|group=n.}} | style="text-align:right;" |341&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1123394|8.2177407}} | [[Immaggine:Péuzzo Rióndo (O Borghétto) - vìsta da Boisàn (1).jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Munte Piccheu|Mùnte Pìccaru]]{{#tag:ref|''U Picchèu'' a-u Burghéttu<ref name=":01" />|group=n.}} | style="text-align:right;" |281&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1060475|8.2310148}} | [[Immaggine:Sàn Pedrìn (Boisàn) - panoràmma do Mónte Picâro.jpg|senza cornice|125x125px]] |} === Còlle e zùvi === E còlle e i zùvi situài in scì cunfìn o drèntu a vàlle du Varatèlla i sùn: {| class="wikitable" !Mùnte !Artéssa !Curdinàe !Futugrafìa |- | style="text-align:right;" |[[A Sera (Tuiran)|A Sèra]] o<br />Zùvu du Bàncu | style="text-align:right;" |939&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1762138|8.1780780}} | [[Immaggine:No free image (camera).svg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Zuvu de Tuiran|Zùvu de Tuiràn]] | style="text-align:right;" |801&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1688375|8.1598810}} | [[Immaggine:Giogo toirano lato varatella.jpg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Giru de Löa|Gìru de Löa]] | style="text-align:right;" |706&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.14678|8.13308}} | [[Immaggine:U Gìru de Löa (Castrevegliu)-Vista rivandu dau stradùn.jpg|senza cornice|125x125px]] |-- | style="text-align:right;" |[[I Arsabecchi|A Sèlla (di Arsabècchi)]] | style="text-align:right;" |700&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.1542064|8.1571893}} | [[Immaggine:No free image (camera).svg|senza cornice|125x125px]] |- | style="text-align:right;" |[[Colla de Barestin|Còlla de Barestìn]] | style="text-align:right;" |660&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.11714|8.14354}} | [[Immaggine:Còlla de Balestrìn - vìsta (6).jpg|125x125px|senza cornice]] |- | style="text-align:right;" |[[Buchin du Sambüu|Buchin du Sambüu]] | style="text-align:right;" |585&nbsp;m | style="text-align:right;" |{{Coord|44.13059|8.16157}} | [[Immaggine:No free image (camera).svg|senza cornice|125x125px]] |} == Stòria == === Preistòria === Aprövu a-a prezènsa de in gràn nümeru de tâne, a vàlle du Varatèlla a l'è stàita bèn frequentà da l'òmmu inte l'antighitàe, cu-i rèsti chi descruvìi ch'i vàn indaré fìna a-u [[Paleolìtico|Paleulìticu]]. A ògni mòddu e testimuniànse ciü impurtànti i végne tütte da-e gròtte tuiranìne mèntre inta cianüra custéra dùnde ancöi u gh'è [[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], che alantù a l'éra ina palüde, i mànca du tüttu di rèsti da prezènsa de l'òmmu<ref>{{Çitta|AA. VV., 2010|p. 17}}</ref> mèntre a [[Barestin|Barestìn]] a l'è prubàbile ch'a ghe sécce stàita sùlu ina sèrta frequentasiùn de [[Tâne da Bösa]] che però, dàitu ch'i nu sùn vâri prutètte, i n'axêva in gràn üzu<ref name=":2">{{Çitta|Ronco, 2000|pp. 15-16}}</ref>. Pè ste raxùi chi e ciü tànte testimuniànse d'inta vàlle i rìva sruatüttu da gròtte cùmme [[Grotta de l'Urivu|quélla de l'Urìvu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309208|tìtolo=Grotta del Colombo (giacimento in cavità naturale frequentazione antropica)|léngoa=IT|vìxita=2023-0624}}</ref> o [[Grotta du Curumbu|quélla du Curùmbu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309127|tìtolo=Grotta dell'Olivo o del Rivo (giacimento in cavità naturale frequentazione antropica)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref>, ch'i se tröva tra i rivasùi càrsici da zòna Sàn Pêru-Mùnte Càrmu<ref name=":2" />. Vèrsu l'XI séculu prìmma de Crìstu e gròtte i sùn stàite de manimàn abandunàe, cu-a difuxùn tra l'antìga [[Liguri Antighi|siviltàe lìgüre]] du mudèllu de paìze du cuscì dìtu [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]]. In particulà, inta Varatèlla u l'è stàitu descruvìu in castelà picìn intu valùn da Vàlle, mésciu in scià sèlla daré a-u [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]] a cuntrulà a stràdda pè u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]] e frequentàu fìna a-u [[II secolo a.C.|II séculu prìmma de Crìstu]]<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070534.pdf|tìtolo=Torre medievale ed insediamento della seconda età del Ferro|léngoa=IT|vìxita=2023-06-26}}</ref>. Da-u nòmme, a parêa interesànte ascì [[U Castelâ (U Burghettu)|U Castelà]], brìccu bàssu e izulàu a-u fùndu da valà, ma i mànca du tüttu di stüddi in scià zòna<ref name=":4">{{Çitta|AA. VV., 2010|p. 18}}</ref>, cuscì cùmme pè a ròcca dund'u gh'è u [[Castellu de Barestin|castéllu de Barestìn]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|pp. 25-26}}</ref>. === Antighitàe === A vàlle du Varatèlla, ch'a l'éra inte tère di [[Ingauni|Ligüri Ingàuni]], cu-a cunquìsta de ''[[Albium Ingaunum]]'' a l'inprensìpiu du [[II secolo a.C.|II séculu prìmma de Crìstu]] a l'è pasà lèi ascì sùtta a-a [[Repùbrica Romànn-a|Repübbrica de Rumma]]. Chi a nu gh'éra de gròssi paìxi ma, a ògni mòddu, i se sùn truvàe arcüne testimuniànse de quélli àgni, ch'i ne mùstra cùmme a vàlle a fùsse zà frequentà<ref>{{Çitta|Beniscelli & Vado, 1975|p. 27}}</ref>. A ciü impurtànte a l'éra a ''[[Via Julia Augusta]]'', ch'a traversâva stu tòccu da [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punènte]] e da quâle i sùn restàe e ruìne di dùi pònti a levànte du Varatèlla: [[U Puntassu|u Puntàssu]], in scì cunfìn tra [[Löa]] e u [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]] a traversà u [[Riàn Cazasse|Riàn Cazàsse]], e [[U Puntettu|u Puntéttu]], a Löa. Pè cùntru, nu gh'è de pröve da prezènsa de in pònte in scià scciümàira, ch'a nu ghe n'à avüi fìna a-a segùnda metàe de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli Stati di S. M. il Re di Sardegna|url=https://books.google.it/books?id=zZlWTS-TWx4C&printsec=frontcover&hl=it#v=onepage&q&f=false|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=458-459|volùmme=2}}</ref>. Vèrsu punènte, traversàu u teritòriu du Burghéttu, a ''Via Julia Augusta'' a pasâva u [[Cau d'Ansiu|Câvu du Serià]] o de Sàntu Spìritu, a diferènsa de âtri prumuntòri lìgüri ch'i rumài i l'axêva preferìu evità giràndu pè l'entrutèra<ref>{{Çitta|Beniscelli & Vado, 1975|p. 29}}</ref>. Pròpriu d'intu câvu du Serià a rìva a testimuniànsa ciü impurtànte d'alantù, ina prêa vutìva truvà du [[1871]] cu-a custrusiùn du [[Castellu Borelli|Castéllu Borelli]] che, da-e munée e da-e tégule descruvìe da vixìn, a duverêa remuntà a-i àgni de l'[[Impêo Roman|impéru]]<ref name=":4" />. Mèntre intu valùn de Barestìn a l'è stàita descruvìa sùlu càrche munéa<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|p. 23}}</ref>, i rèsti ciü impurtànti i rìva da-i scìti tra Tuiràn e u Burghéttu dùnde, du [[1955]] inta regiùn du Pözzu<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309658|tìtolo=Poggi (insediamento)|léngoa=IT|vìxita=2023-06-27}}</ref>, i sùn stàite truvàe e ruìne de müràje e de ceràmiche lucâli, che fòscia i l'éra de in ''[[vicus]]'' bèn svilüpàu<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 39}}</ref>. A gh'è ascì a questiùn bèn debatüa da ''[[Palmata]]'', in paìze inta valà ch'u l'è mensunàu fìna a l'âtu mediuêvu ma ciü tàrdi sparìu du tüttu. I sö rèsti i nu sùn stàiti ancù descruvìi, cun de teurìe ch'i dìxe ch'a fùsse pròpriu u paìze a-u Pözzu o in âtru inta regiùn da Ramà, a Tuiràn<ref name=":5">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 40}}</ref>; a ògni mòddu a l'è ciü prubàbile ch'a fùsse a-u Burghéttu, dùnde da-i tupònimi antìghi a se végghe ancù cumm'a ghe fùsse in scìtu dìtu pròpriu da Parmà<ref>{{Çitta|AA. VV., 2010|pp. 19-20}}</ref>. Pè de ciü, gh'è ascì u prublêma da puzisiùn du paìze de ''[[Pollupice]]'', mensunàu tra ''[[Albium Ingaunum]]'' e ''[[Vada Sabatia]]'' fìna in scià ''[[Tabula Peutingeriana]]'' ma int'in mòddu nu vâri ciàiru e fòscia ciü a punènte da vàlle du Varatèlla<ref name=":5" />. === Etàe de mèzzu === Cu-a cöita de l'[[Impêo Roman|impéru rumàn]] a vàlle du Varatèlla a l'è fenìa intu régnu di [[Òstrogöti|ostrugòti]], dund'a l'è restà fìna a-a sö scunfìtta cùntru i [[Inpêro bizantìn|bizantìn]], du [[538]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 43}}</ref>. De chi, u cuntròllu bizantìn u l'è düràu pè tòstu in séculu e a l'è pròpriu a sti àgni ch'a remùnta a prìmma mensiùn de quéllu che, fòscia, u l'è stàitu u prìmmu paìze da valà, u ''Castron Baractelìa''. Sta mensiùn a rìva da-a ''Descriptio Orbis Romani'' du geògrafu [[Zòrzo Çìprio|Zòrzu Cìpriu]], scrìta tra u [[591]] e u [[606]], dund'a gh'è ina lìsta, nu vâri precìza, de sitàe e di castélli ch'i l'éra sutt'a-u cuntròllu de [[Costantinopoli|Custantinòpuli]]. U tupònimu cuscì mensunàu, ''Castron Baractelìa'', u l'è bèn impurtànte perché u ne cunterêa da prezènsa de in paìze furtificàu, in ''Castron'', inta vàlle da scciümàira Varatèlla (''Baractelìa''), mésciu a diféza de stràdde vèrsu a [[Valâ du Neva|Nêva]] e a [[Burmia (valä)|Bùrmia]], ch'i l'andaxêva a-e ürtime furtificasiui a-i cunfìn cu-i [[Longobàrdi|lungubàrdi]], cùmme quélla de [[Bardenèi]]<ref name=":8">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 46}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2000|p. 27}}</ref>. Cu-a fìn da duminasiùn bizantìna, du [[643]] a vàlle a l'è pasà a-u [[Régno longobàrdo|régnu lungubàrdu]] de [[Rotari|Ròtari]], e, dòppu di séculi scüri, a l'à cumensàu a desvilüpâse cu-a fundasiùn de l'impurtantìscimu [[Abasia de San Pêru in Varatella|munesté de Sàn Pêru in Varatèlla]], ch'u cuntrulâva di bèlli scìti inta Ligüria de Punènte gràsie a-a dunasiùn fàita da-u [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 49-50}}</ref>. Inte quélli àgni i gh'éra però di fòrti interèssi in scià vàlle, ch'i rivâva da-a [[Diocexi de Arbenga e Impeia|cüria arbenganéze]], da-e cumüne de [[Tuiran|Tuiràn]] e d'[[Arbenga|Arbénga]], da-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] e, ciü tàrdi, ascì da-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]] e da-i [[Cuntea de Löa|Dòria de Löa]], cu-i frâti ch'i l'àn cuscì pèrsu de manimàn e pruprietàe söe, spécce cu-in àttu du véscu [[Lanteru]] du 9 d'utùbre du [[1171]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 54-55}}</ref>. De istitusiùi religiùze, intu rèstu da valà a gh'éra ancù l'impurtànte [[Cunventu de Santu Spiritu (U Burghettu)|uspeà du Sàntu Spìritu]], mésciu srua u [[Câu d'Ansiu|câvu du Serià]] e avèrtu a-i 11 de màrsu du [[1154]], cu-a sö gêxa ch'a l'éra però ancù ciü antìga<ref>{{Çitta|Beniscelli & Vado, 1975|p. 31}}</ref>. Intu valùn de Barestìn de sti àgni a dev'ése cumensà a custrusiùn de prìmme burgàe, d'ancöi abandunàe, da [[Fasciöra]] e du [[Fusau (Barestin)|Fusàu]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|p. 36}}</ref>, cu-a prìmma gêxa ch'a l'è stàita [[Gêxa de San Zorzu (Barestin)|quélla de Sàn Zòrzu]], però rangià intu [[XIV secolo|XIV séculu]], mèntre u cuntròllu in scià regiùn u l'éra fenìu a-a famìja di [[Bava (famiglia)|Bâva]], ch'a l'axêva in castéllu picìn inta burgà de [[Bergàlla]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|pp. 38-40}}</ref>. Sèmpre pè i interèssi srua mensunài, inte l'àmbitu de ina pulìtica de fundasiùn de "vìlle növe" pè cuntrulà i sö teritòri, a cumüna d'Arbénga a l'axêva decìzu d'asegürâse u dumìniu in scià Varatèlla fàndu custruì in növu paìze, in bùrgu cu-e müràje, a-u fùndu da valà. Catài i terén de sùtta a-u câvu du Serià a-i 15 d'arvì du [[1260]], du [[1288]] u l'è stàitu fundàu [[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] che, du [[1293]], u l'à pijàu u nòmme de ''Burgus Sancti Spiritus'' da l'antìgu uspeà<ref>{{Çitta|AA. VV., 2010|pp. 25, 31-32}}</ref>. A Tuiràn, pè cùntru, i gh'éra di interèssi ciü fòrti di véschi d'Arbénga che, tra l'investitüra di cùnti [[D'Aste (famïa)|D'Àste]], e lòtte cu-i [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]] pè u cuntròllu de Sàn Pêru e-e rivendicasiùi di tuiranìn, i l'àn purtàu a de lòtte düràe pè ciü de in séculu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Cennamo|outô2=Orlando Boccone|outô3=Giacomo Nervi|tìtolo=Toirano nel Duecento|ànno=Màzzu 1993|editô=Opera Parrocchiale di San Martino vescovo|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|pp=23-30}}</ref><ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 57-59}}</ref>. A-a fìn, tra u [[1385]] e u [[1386]] u cuntròllu de Tuiràn u l'è pasàu a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]], ch'a l'axêva vagnàu in fòrte créditu vèrsu u [[Pàppa Urbâno VI|Pàppa Urbânu VI]], da lèi pagàu cu-a cesiùn de sèrti paìxi sùtta a-u cuntròllu de diòcexi lìgüri, inclüzu pròpriu Tuiràn<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 63-64}}</ref>. U dumìniu zenéze sciü U Burghéttu u l'è pè cùntru pasàu da-a sutumisiùn da sitàe d'Arbénga, che, a ògni mòddu, a mirâva de cunservà a màscima auturitàe in scé questiùi ch'i capitâva drèntu a-u sö ''Districtus''<ref>{{Çitta|AA. VV., 2010|pp. 31-33}}</ref>. === Etàe mudèrna === Cu-a pèrdia de ürtime pruprietàe söe, i frâti [[Órdine certozìn|certuzìn]] ch'i l'éra andàiti a stà inte l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]] dòppu a scacià di [[benedetìn]], a-u 14 d'aùstu du [[1495]] i l'àn risevüu u perméssu de mesciâse ciü a vàlle, cumensàndu de quéllu ànnu a custrusiùn da [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]] in scià zìna de senèstra da scciümàira<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 68}}</ref>. Sèmpre a Tuiràn, du [[1481]] i [[Órdine di fràtti predicatoî|dumenicài]] i tirâva sciü a [[Gêxa da Madònna du Ruzâriu (Tuiràn)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]] a-a Bràia<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 93}}</ref> e u s'è decìzu de cumensà a recustrusiùn da [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]], cu-u növu edifìssiu ch'u l'è stàitu cunsacràu a-u prìmmu d'aùstu du [[1609]]<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 29}}</ref>. Infàtti, stu perìudu chi u l'è stàitu in mumèntu de gràn desvilüppu ecunòmicu e demugràficu e, in particulà, da l'inchiésta fàita da l'[[Aostin Giustignan|Austìn Giustignàn]] du [[1537]] pè i sö ''[[Castigatissimi annali]]'' a se pò végghe cùmme [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] u gh'avésse ina pupulasiùn de sentuquarànta föi, [[Patarè]] de dêxe, a Bràia de vintisìnque, [[Tuiran|Tuiràn]] de chìnze, Baresciùn de vìnti e a Cà de Sàppi e Dâri de chìnze ciascün<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Austìn Giustignàn|tìtolo=Castigatissimi annali [...]|url=https://books.google.it/books?id=TL_iA0S30TQC&hl=it&pg=PR6-IA1#v=onepage&q&f=false|ànno=1537|çitæ=Zéna|léngoa=IT|volùmme=Car. VI}}</ref>. A despêtu du periùdu de svilüppu, tra u 1 e u 2 de lüju du [[1637]] a-u Burghéttu u gh'è stàitu in mumèntu de gràn pùria, cu-ina [[Saccu du Sejô|gròssa bànda de pirâti türchi che de nöcce a l'à atacàu u paìze]]. I burghetìn, serài inte sö müràje, i sùn però sciurtìi a fà scapà i invaxùi, ch'i l'àn pöi devastàu [[U Sejô|U Serià]]<ref>{{Çitta|AA. VV., 2010|p. 49}}</ref>. A-i 5 d'utùbre du [[1643]] a l'è stàita cunsacrà a [[Gêxa de San Matê (U Burghettu)|növa paruchiâle]], tirà sciü a-u pòstu da prìmma gêxa du bùrgu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=La Chiesa di San Matteo in Borghetto Santo Spirito|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA3731|ànno=Utùbre 1999|editô=Paròcchia de Sàn Maté - Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=16}}</ref>, mèntre du [[1685]] u l'è stàitu inaugüràu l'[[Oratoriu de Sàn Giuseppe (U Burghettu)|oratòriu de Sàn Giusèppe]], dìtu ascì da Mizericòrdia<ref>{{Çitta|AA. VV., 2010|p. 62}}</ref>. Pè [[Barestin|Barestìn]], che pè cùntru u nu faxêva pàrte da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]], u [[XVI secolo|XVI séculu]] u l'è stàitu u perìudu de furmasiùn du [[Marchezàu de Barestìn|Marchezàu]] di [[Du Caréttu (famìa)|Du Caréttu]]: diventàu du [[1545]] scignùru du valùn du [[Rian du Punte|Riàn du Pònte]], u [[Pirru II Du Carettu|Pìrru II Du Caréttu]] u l'à fàitu tirà sciü u gràn [[Castellu de Barestin|castéllu]]. A növa duminasiùn a nu l'éra però pè nènte apresà, ni da-i paizài ni da-i fìji bastàrdi du marchéze, ch'i l'àn [[Masamentu du Pirru II Du Carettu|dùnca decìzu de masâru]], inta nöcce tra u 16 e u 17 de màrsu du [[1561]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|pp. 58-60}}</ref>. Pasài di àgni de rivòlte e de turmènti, sutt'a-u növu marchéze [[Gio Antognu Du Carettu|Gio Antògnu]] a situasciùn a l'è turnà a-a nurmalitàe, cun l'emanasiùn di növi statüti<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|p. 74}}</ref> e a custrusiùn da [[Gêxa de Sant'Andria (U Burgu, Barestin)|gêxa paruchiâle de Sant'Andrìa]] a-u Bùrgu, usciüa da-i frèi De Négri, banchèi in [[Spagna|Spàgna]], e cunsacrà l'11 d'utùbre du [[1632]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|p. 85}}</ref>. Intu [[XVII secolo|Seisèntu]], a vàlle du Varatèlla a l'è stàita sfiurà pè trè vòte da-a guèra, sarêa a dì du [[1614]], du [[1625]] e du [[1672]], inte ucaxùi de caràe di [[Regno de Sardegna|piemuntéxi]] vèrsu a [[Rivêa|Rivéra]] pasàndu pè a [[Valâ du Neva|vàlle du Nêva]], cu-i [[Savoia|Savòia]] ch'i mirâva de cunquistà in pasàggiu vèrsu u mà<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|pp. 99-100}}</ref>. === Etàe cuntempurànea === Cu-a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn franséze]] e-e [[Goære revoluçionâie|guère revulusiunàrie]], a vàlle du Varatèlla a s'è truvà intu mèzzu di gràndi fàiti da fìn du [[XVIII secolo|Setesèntu]], quàndu l'[[Armâ d'Itàlia|Armà d'Itàlia]] a l'è entrà intu teritòriu de [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]], neutrâle, rivàndu a cunquistà a rivéra pròpriu fìna a-a Varatèlla. Chi u s'è furmàu du [[1794]] in frùnte tra i franséxi e i austru-piemuntéxi, ch'u l'andaxêva d'in [[Garesce|Garésce]] fìna a-u mà, chinàndu zü pròpriu pè a valà, che in pàrte a l'éra ina tèra nisciün. Pè tòstu in ànnu i nu ghe sùn stàiti di gròssi cumbatimènti e dùnca, cuscì cùmme inti paìxi a-u reùndu, a lònga ocüpasiùn militâre a l'à purtàu a ina gròssa crìzi inta regiùn, duvéndu mantegnì e trüppe chi acampàe, mèntre i barestèi, dòppu avé patìu di gròssi sachézzi, i l'axêva abandunàu u sö paìze. In scià fìn, prìmma de l'inprensìpiu du növu invèrnu, u generâle [[Pierre Augerau]] u l'à decìzu de pijà l'inisitìva cun l'atàccu generâle du 23 de nuvèmbre, pasàu a-a stòria cùmme a [[Batàggia de Lêua|batàja de Löa]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 101-103}}</ref><ref>{{Çitta|Ronco, 2000|pp. 134-139}}</ref>. Cu-a difuxùn de idée da revulusiùn e a creasiùn de [[Repùbriche giacobìnn-e|repübbriche giacubìne]], a zòna a s'è truvà inta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]], cun l'inprensìpiu de in chiürtu ma impurtànte perìudu de refùrme e cangiamènti. A ògni mòddu, zà du [[1805]] a Repübbrica a l'è fenìa diretamènte sùtta a-u cuntròllo du [[Prìmmo Inpêro françéize|Prìmmu Impêru]], ch'u l'è düràu fìna a-u [[1814]]<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 113-114}}</ref>. Intu chiürtu mumèntu d'indipendènsa renuvà, tra u [[1814]] e u [[1815]], u guvèrnu da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica Zenéze]] u l'axêva cumensàu a métte tùrna in pé u véggiu ùrdine<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|pp. 115-116}}</ref> ma a-a fìn, cu-e decixùi du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]] e l'annesiùn a-u [[Regno de Sardegna|Régnu de Sardégna]], a vàlle u l'è fenìa lèi ascì sùtta a-u növu duminatù<ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 117}}</ref>. Tra i cangiamènti ciü impurtànti du [[XIX secolo|XIX séculu]], vèrsu a sö fìn a gh'è stàita l'avertüra de növe e ciü mudèrne vìe de cümunicasiùn, ch'i l'àn purtàu a di culegamènti ciü spedìi cu-u rèstu da regiùn. In particulà, du [[1877]] a l'è stàita inaugürà a [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|stasiùn du Burghéttu]], sinqu'àgni dòppu a realizasiùn da [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zéna-Ventimìja]]<ref>{{Çitta|AA. VV., 2010|p. 97}}</ref>, e s'è cumensàu a tracià i stradùi tra i paìxi da valà. Tra sti chi, i ghe sùn stàite de gròsse lìti, sruatüttu tra i cumün de [[Barestin|Barestìn]] e de [[Tuiran|Tuiràn]], pè decìdde u percùrsu du culegamèntu cu-a [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e se fâru pasà da-u valùn de Barestìn ò da quéllu de Càrpe; a-a fìn, a mudèrna [[Stradda pruvinciâle 60 U Burghéttu-Bardenèi|SP60]] i l'àn fàita pasà d'in [[Carpe|Càrpe]], sernüu pè a distànsa ciü chiürta de tòstu trèi chilòmetri<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|pp. 145-147}}</ref>. Da-u pùntu de vìsta aministratìvu u l'è turnàu pè cùntu sö u cumün d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], tacàu a-[[U Sejô|u Serià]] inti àgni du dumìniu franséze, mèntre quéllu de Càrpe u s'è füzu cun Barestìn du [[1869]]<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 7 lüju 1869|nùmero=5190|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}</ref> ma, cun l'inprensìpiu di travàji du növu stradùn, du [[1905]] u l'è pasàu sùtta a Tuiràn<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 23 màrsu 1905|nùmero=159|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1869-07-07;5190!vig=}}</ref>. Ciü avànti, du [[1929]], u l'è stàitu suprèssu u cumün de [[Buinzan|Buisàn]] pè tacâru a quéllu de Tuiràn<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Régiu Decrétu 21 màrsu 1929|revìsta=|nùmero=570|léngoa=IT|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1929-03-21;570!vig=}}</ref>, mèntre u l'è falìu in prugèttu d'agregasiùn ciü làrga di tütti i cumün da valà<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|pp=255-256}}</ref>. Pasài i mumènti difìsili da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâle]], cürminà inta vàlle cu-a mòrte de 41 persùne intu tràgicu [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu de Tuiràn]] du 12 d'aùstu du [[1944]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|p. 171}}</ref>, u dòppu guèra u l'è stàitu in mumèntu de növu svilüppu. Zà du [[1946]] u paìze de Buisàn u l'è turnàu pè cùntu sö, vegnìndu prèstu liàu a Tuiràn da-a mudèrna [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|SP25]], avèrta tra u '[[1952|52]] e u '[[1953|53]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=248}}</ref>, mèntre a descuvèrta da [[gròtta da Bàzura]] a-u 28 de màzzu du [[1950]] e i növi palasùi pè e segùnde cà a-u Burghéttu i l'àn purtàu a-a furmasiùn de impurtànti muvimènti türistici<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2023-06-13}}</ref>. A ògni mòddu u gh'è stàitu ascì in picìn desvilüppu industriâle, cuncentràu sruatüttu a-u Burghéttu, che ancù pè càrche tèmpu u l'à rexistìu cùmme cèntru pè a prudusiùn e a trasfurmasiùn di géneri alimentâri, in particulà de [[Pèrsego|pèrseghi]] e de [[Êuio d'oîva|öriu]]<ref>{{Çitta|AA. VV., 2010|pp. 131-135}}</ref>. Da-u [[1973]] a-u 31 de dixèmbre du [[2008]]<ref>{{Çitta publicaçión|tìtolo=Lézze Regiunâle, 4 lüju 2008|nùmero=24|léngoa=IT|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&dpath=document&dfile=15072008190233.pdf&content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+}}</ref> a valà intréga a l'à fàitu pàrte da [[Cumünitàe muntâna Pollupice|Cumünitàe muntâna ''Pollupice'']] e, quàndu sta chi a s'è derfà, föra che u Burghéttu a l'è pasà inta [[Cumünitàe muntâna Punénte Savunéze|Cumünitàe muntâna du Punènte Savunéze]], in funsiùn fìna a-u [[2011]]. == Pòsti de interèsse == {{Véddi ascì|Tuiran#Pòsti de interèsse|Barestin#Sciti de interèsse|U Burghettu (Santu Spiritu)#Posti de interesse|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detàju}} === Architetüre religiùze === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Immaggine:Toirano (SV) - chiesa di San Martino - facciata.jpg|A faciâta da [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa de Sàn Martìn]] a Tuiràn Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|L'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru a-u Mùnte]] Immaggine:P1014087mod.jpg|U [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|santuàriu rüpèstre de Sànta Lesìa]] Immaggine:Gêxa de Sàn Matê (O Borghétto) - faciâta (4).jpg|A [[Gêxa de San Matê (U Burghettu)|gêxa de Sàn Matê]] a-u Burghéttu </gallery> * [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|Gêxa de Sàn Martìn de Tours]]: a paròcchia de Tuiràn, a se tröva intu bùrgu véggiu e a l'è stàita tirà sciü vèrsu a fìn du [[XVI secolo|XVI séculu]] a-u pòstu de l'antìga cêve de Tuiràn, vegnìndu cunsacrà a-u 1° de aùstu du [[1609]] da-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véscu d'Arbénga]] [[Lùcco Fiésco|Luca Fieschi]]. A-u de föra a gêxa a se mùstra cu-ina strutüra sèmplice, cun pòche decurasiùi, e a gh'à cùmme campanìn in'âta tùre du Trexèntu, zà aduerà da-a prìmma cêve. L'intèrnu, a trè navâte separàe cun öttu culònne de [[Prîa de Verésso|prêa de Veréssu]], u l'è invêce in stìle [[Baròcco|baròccu]], cu-in grànde artà "a nâve" du [[1709]] ch'u l'è sruastàu da ina crùxe da prucesiùn realizà da-u scurtù zenéze [[Gianbatìsta Bisón|Giambattista Bissone]]. In scià drìta de l'artà mazù a gh'è quéllu da Sùnta, du [[1758]], mèntre, a-a sö senèstra, se tröva l'artà ciü antìgu da gêxa, sarêa a dì quéllu da Pentecòste, du [[1613]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111645|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21211/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref>. * [[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla]]: cunusciüa ascì cùmme abasìa de Sàn Pêru a-u Mùnte, a se tröva in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]] e a l'è tra e custrusiùi ciü antìghe da vàlle. Infàtti, dàndu amèntu a-a tradisiùn lucâle, a sö realizasiùn a remunterêa fin'a-u perìudu du [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]]; a ògni mòddu e prìmme testimuniànse scrìte i permétte de dâghe ina datasiùn zà presedènte a l'ànnu mìlle. A l'inprensìpiu aministrà da-i [[Órdine de Sàn Benéito|frâti benedetìn]], du [[1313]] a l'è pasà a-i [[Órdine certozìn|certuzìn]] che però, du [[1495]], i sùn andàiti a stà inta [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]] a-u fùndu da vàlle. A véggia abasìa a l'à cuscì perdüu a sö impurtànsa, ma sènsa vegnì mâi abandunà du tüttu. Ancù d'ancöi, a-u giùrnu de Sàn Pêru, inti prài de l'abasìa a se tégne ina fèsta rinumà e, ina vòta ògni sìnqu'àgni, a ghe mùnta da-u bùrgu ina gràn prucesiùn, pasàndu pè l'antìga stràdda da sà<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/5/back/chiesa|tìtolo=Abbazia di San Pietro nei Monti|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref><ref name=":02">{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref>. * [[Santuariu de Santa Lesia (Tuiran)|Santuàriu rüpèstre de Sànta Lesìa]]: u l'è custruìu in scé rìve du [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], inta gròtta dìta de Sànta Lesìa de Srua, intu mèzzu tra quélla da Bàzura e quélla de Sànta Lesìa de Sùtta, ch'i sùn l'entrâ e a sciurtìa du percùrsu vixitàbile. A prìmma mensiùn du santuàriu a l'è du [[1519]], cuntegnüa int'ina bùlla du [[Pàppa Lión X|Pàppa Leùn X]], ma zà inte l'Etàe de Mèzzu a gh'éra chi in scìtu sâcru dund'i se fermâva i pelegrìn ch'i l'andaxêva a [[Romma|Rùmma]]. De föra a se végghe sùlu a faciâta, cun d'atàccu a cà de l'eremìtta e u campanìn, mèntre l'àula du santuàriu a l'è ricavà drèntu a-a gròtta. L'òpera ciü impurtànte chi cunservà a l'è ina stàtua da sànta titulâre du [[1604]], scurpìa da [[Tadê Carlón|Taddeo Carlone]], mèntre, daré l'artà, a gh'è in pùssu cun de l'àiva benedìa aduerà da-i pelegrìn pè bagnâse i öggi e e ferìe<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700210579|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref>. * [[Gêxa de San Zorzu (Barestin)|Gêxa de Sàn Zòrzu]]: a l'è a gêxa ciü antìga de Barestìn e a remùnta ciü o ménu a-u [[XII secolo|XII séculu]], ma u l'è prubàbile ch'a sécce stàita tirà sciü a-u pòstu de in ciü antìgu scìtu sâcru paleucristiàn. A strutüra a l'è sèmplice, tütta de prêa a vìsta, a ina navâta e dutà de in campanìn quadrâtu. De drèntu, e müràje i sùn pè cùntru decuràe cun de rìcche pitüre du [[XIV secolo|XIV]] e du [[XV secolo|XV séculu]] ch'i raprezènta de stòrie du Véggiu Testamèntu, recuperàe cu-in restàuru di àgni Sciusànta, cuscì cùmme u sufìttu, dund'i ghe sùn e scéne da ''Nativitàe'' e de ''Sàn Zòrzu ch'u màssa u Drâgu'', in ''Crìstu cun Sànti'' e di medajùi ch'i rafigüra i quàttru evangelìsti<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111672|tìtolo=Chiesa di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref>. * [[Gêxa de San Matê (U Burghettu)|Gêxa de Sàn Matê]]: a l'è a paròcchia véggia du Burghéttu e a l'è stàita tirà sciü ina prìmma vòta a-a fundasiùn du bùrgu du [[1288]]. A strutüra d'ancöi a remùnta però a ina recustrusiùn sucesìva, cumensà du [[1621]] e fenìa cu-a cunsacrasiùn sulènne du véscu [[Pier Francesco Costa]] a-u 5 d'utùbre du [[1643]], ch'a l'à purtàu a-a realisasiùn de in edifìssiu in stìle baròccu. U drèntu u l'è spartìu inte trè navâte, separàe cun de culònne in prêa de Finà e u gh'à in gràn artà du [[1715]] fàitu de [[Màrmu de Carâra|màrmu de Carâra]]. Tra e òpere chi cunservàe se regìstra bèn trèi quàddri du [[Giöxèppe Badaràcco|Giuseppe Badaracco]], inclüzu quéllu da Madònna di Àngeri cu-ina rafigürasiùn d'alantù du paìze, ina stàtua da Madalêna du zenéze [[Pòulo Oivê|Paolo Olivari]] e üna de Sàn Matê da scöra du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=La Chiesa di San Matteo in Borghetto Santo Spirito|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA3731|ànno=Utùbre 1999|editô=Paròcchia de Sàn Matê - Tipolitografia Fratelli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111582|tìtolo=Chiesa di San Matteo|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref>. === Âtru === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Immaggine:Grotte di Toirano 215.jpg|U ''Pantheon'' inta gròtta de Sànta Lesìa de Sùtta Immaggine:Balestrino-castello3.jpg|U [[Castellu de Barestin|castéllu de Barestìn]] Immaggine:Varatella Museo 1.jpg|Espusisiùn intu [[Muzêu etnugraficu da Valle du Varatella|muzêu etnugràficu]] Immaggine:Borghetto Santo Spirito - Castello Borelli - 202209021443 6.jpg|U [[Castellu Borelli|Castéllu Borelli]] a-u Burghéttu </gallery> * [[Grotte de Tuiran|Gròtte de Tuiràn]]: cumplèssu càrsicu ch'u se tröva in scé rìve du [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]], u percùrsu ch'u pò ése vixitàu u cumprénde pè dabùn dùe gròtte, sarêa a dì [[Grotta da Bazura|quélla da Bàzura]] e [[Grotta de Santa Lesia de Sutta|quélla de Sànta Lesìa de Sùtta]]. E gròtte, atrasiùn ciü rinumà du Tuiràn e de l'intréa vàlle du Varatèlla, i se sùn svilüpàe inta furmasiùn cunusciüa cùmme e [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, ch'i l'àn dàitu a-a vàlle a sö cunfurmasiùn bèn particulà, pìna de burànchi, tâne e scarpàe<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/52|tìtolo=Grotte - Il carsismo|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref>. L'entrà a-a gròtta da Bàzura a l'è stà descruvìa u 28 de màzzu du [[1950]] da in grüppu de tuiranìn e, dòppu di scâvi archeulògici ch'i gh'àn testimuniàu a prezènsa de l'òmmu 12.000 àgni fà e l'avertüra da galerìa ch'a zùnta cun quélla de Sànta Lesìa, e gròtte i sùn stàite a-a fìn druvìe a-u pübbricu<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/53|tìtolo=Grotte - La scoperta|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref>. * [[Castellu de Barestin|Castéllu de Barestìn]]: custruìu pè vuré de [[Pirru II Du Caréttu|Pìrru II Du Caréttu]], da-u [[1545]] scignùre du paìze, u l'è stàitu tiràu sciü in scià ròcca dùnde u se pöi desvilüpàu u bùrgu, vegnìndu terminàu du [[1559]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|pp. 58-59}}</ref> e ingrandìu inti àgni sucesîvi<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111670|tìtolo=Castello del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2023-06-25}}</ref>. U castéllu u l'è restàitu a residènsa di Du Caréttu de Barestìn bèn dòppu a fìn du féudu, cun l'ürtimu discendènte du Pìrru II, u marchéze Domenico Donato, ch'u ghe staxêva ancù intu [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta|Ronco, 2000|p. 166}}</ref>. * [[Muzêu etnugràficu da Vàlle du Varatèlla]]: inaugüràu du [[1997]], u se tröva drèntu a-u Palàssu D'Àste-Du Caréttu, i antìghi cùnti e marchéxi de Tuiràn. U muzêu u gh'à ina culesiùn de tòstu 1.400 pèssi, divìxi tra dixöttu sesiùi in scià bâze du tìpu de travàju, ch'i remùnta da-i prìmmi àgni du [[XVII secolo|XVII séculu]] fìn'a l'inprensìpiu de quéllu pasàu. Inti vâri alestimènti i se pò végghe i atrèssi aduerài inti mestèi de ina vòta, cùmme quélli pè u travàju inti càmpi, quélli du ferà, du bancarà, du scarpà e du caciò, ciü numerùze testimuniànse da cultüra di paizài e da sö religiuzitàe. A vìxita a-u muzêu a cumprénde ascì l'entrà a-u ciàn nòbile du palàssu D'Àste-Du Caréttu, cu-a capélla da famìja, ina culesiùn de quàddri e arcüne stànsie alestìe cùmme a-i tèmpi di cùnti D'Àste<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/c009061/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/1|tìtolo=Museo Etnografico della Val Varatella|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref>. * [[Castellu Borelli|Castéllu Borelli]]: usciüu da l'inzegné e senatù [[Bartolomeo Borelli]], u l'è custruìu srua a-u [[Càu d'Ansiu|Câvu du Serià]], intu scìtu dund'u gh'éra l'antìgu [[Cunventu de Santu Spiritu (U Burghettu)|cunvèntu de Sàntu Spìritu]], caciàu zù du [[1811]] p'arvì a stràdda "nasiunâle"<ref>{{Çitta|AA. VV., 2010|pp. 91-92}}</ref>. Int'in stâtu d'abandùn, inti ürtimi àgni u l'è stàitu rangiàu pè realizâghe de cà e in albèrgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2023/01/09/news/castello_borelli_a_borghetto_progetto_tra_i_top_100_in_italia-12454332/|tìtolo=Castello Borelli, a Borghetto progetto tra i top 100 in Italia|outô=Giovanni Vaccaro|dæta=2023-01-09|léngoa=IT|vìxita=2023-06-25}}</ref>. == Natüra == === Ciànte === A vegetasiùn a l'è bèn diferènte tra i divèrsi scìti inta vàlle du Varatèlla: dund'i ghe sùn ciü furmasiùi càrsiche e [[Plantae|ciànte]] i végne ciü ràire e picenìne, tàntu ch'i ghe crésce sruatüttu di büschi o a-u màscimu di erburétti. Pè cùntru, intu lüviu se pò truvà di bòschi bèn ciü svilüpài, furmài da èrburi de [[Rôe|rùere]], [[castàgna]], [[Àrboa|àrbura]] o [[Càrpi néigro|càrpe nèiru]], cuscì cùmme a-u fùndu di valùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2023-06-23}}</ref>, rivàndu in tüttu a cruvì a bòscu quâxi u 76% da valà. A gh'è ascì ina sèrta diferensiasiùn tra i scìti de d'âtu e de sùtta a-i 700-800&nbsp;m: de sùtta i bòschi i sùn sruatüttu de castàgna, càrpe, [[Tìggio|téja]], [[Órmo|ùrmu]] e [[Betólla|biùlla]] mèntre, ciü in âtu, a se tröva sruatüttu di [[Fò|fài]] insèmme a castàgne, téje, [[Çëxa|cirêxe]] sarvàire e ùrmi. Inti scìti cuvèrti a büschi, a-i cunfìn tra bòschi e prài o inti scajarèi, tra i cùsti ciü cumün a gh'émmu [[Nisêua|nisöre]], [[Brûgo|brüghi]], [[Èrbo de sciórboe|sciòrbe]], ''[[Mèrxa|cìsti]]'' e [[Ciantagallettu|ginèstre]]<ref>{{Çitta|Piano di bacino, 2017|pp. 17-18}}</ref>. In tüttu, inta Varatèlla a gh'è ina gràn varietàe de spécie, cun tòstu in tèrsu da flöra lìgüre ch'a l'è stàita truvà chi ascì, cun numerüze ciànte ch'i sùn prutètte pè lézze da [[Liguria|Regiùn]] o de l'[[Union Europea|Uniùn Eurupéa]], cùmme ina trentìna de urchidée, a [[Genziànn-a lìgure|gensiâna lìgüre]] e [[Canpanula de Sann-a|campànula de Savùna]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|pp. 25-26}}</ref>. === Béstie === Scibèn che in mezüra ciü cuntegnüa de ciànte, inta vàlle du Varatèlla i ghe sùn ascì de béstie ch'i gh'àn de interèsse natüralìsticu, prutètte pè lézze. Prezémpiu se pò truvà ina varietàe de sgrìgura, a ''[[Timon lepidus]]'', ch'a l'è tra e ciü gròsse d'Euròpa, u [[Gànbou de sciùmme|gàmberu de riàn]], u ''[[Pelodytes punctatus]]'', di insètti prutètti e in quarantìna d'oxèi tütelài a livèllu cumünitàriu. Ina vòta a gh'éra ascì a [[Emys orbicularis|bìscia scròsura ingàuna]], ma da paréggi àgni a l'è sparìa d'inta Varatèlla e d'inti sö aflüenti<ref>{{Çitta|Gallea & Lertora, 2005|pp. 29, 35}}</ref>. === Scìti prutètti === Tra i mùnti e i valùi da Varatèlla u se tröva pàrte du teritòriu de trèi àree prutètte, creàe pè tütelà e sö ciànte e e sö béstie ciü ràire e caraterìstiche: * [[Munte Raviné - Rocca Barbena|SIC Mùnte Raviné - Ròcca Barbéna]]: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scìtu d'interèsse cumünitàriu]] du [[Munte Raviné|Raviné]] e da [[Rocca Barbena|Ròcca]] u l'è in'àrea prutètta de 2.576&nbsp;ha creà du [[1995]], ch'a cumprénde di tòcchi du teritòriu de [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Löa]] e Tuiràn. U scìtu u gh'à cu-in paizàggiu sarvàiru che, pè a prezènsa de [[Dolòmia|dulòmie]] de Sàn Pêru a-u Mùnte, u l'è stàitu scavàu da l'àiva cun di impurtànti fenòmeni de carsìsmu. U SIC u dà prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de bèstie in perìculu, cùmme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campanùla de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gàmberu de riàn]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2023-06-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2023-06-23}}</ref>. * [[Mónte Càrmo - Mónte Settepài|SIC Mùnte Càrmu - Mùnte Settepài]]: âtru scìtu d'interèsse cumünitàriu ch'u se tröva pè ina pàrte inta Varatèlla, u l'è stàitu tùrna creàu du [[1995]] e u cröve in'àrea de 7.575&nbsp;ha, spartìa cu-i paìxi de [[A Prìa|A Prêa]], [[Bardenèi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Bormia|Bùrmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Giüstexine|Giüsténixe]], [[Löa]], [[Magiö|Majö]], [[Riôtu|Riâtu]] e [[Oseria|Uzéria]]. Tra e varietàe de ciànte e de bèstie ch'i tröva chi de prutesiùn, ciü che quélle mensunàe de d'âtu, i ghe sùn ancù u [[Safràn ligùre|safràn ligüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxiàn de muntàgna]] e u [[Felis silvestris|gàttu sarvàiru]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2023-06-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2023-06-23}}</ref>. * [[Munte Aü - Pözzu Grande - Rian Torseru|SIC Mùnte Aü - Pözzu Grànde - Riàn Tursé]]: scìtu d'interèsse cumünitàriu spartìu tra i cumün de [[Arbenga|Arbénga]], [[Barestin|Barestìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücaréllu]], [[Tuiran|Tuiràn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] e [[U Sejô|U Serià]], u se svilüppa in scià crèsta ch'a chìna da-u [[Pözzu Grande|Pözzu Grànde]] fìna a-u [[Munte Piccheu|Pìccaru]]. Stu scìtu u l'è bèn impurtànte pè a prezènsa de in gràn nümeru de ciànte prutètte cùmme, ciü de quélle prìmma mensunàe, u ''[[Gìglio a gàssa|Lilium pomponium]]'', l'[[Eliantêmo lìgure|''Helianthenum lululatum'']] e a ''[[Batisêuxoa a pìgna|Leuzea conifera]]''<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2023-06-23}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=EN|vìxita=2023-06-23}}</ref>. == Nòte == ;Nòte a-u tèstu <references group="n." /> ;Nòte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giannetto Beniscelli|outô2=Piero Vado|tìtolo=Borghetto Santo Spirito e la sua storia|ànno=Mârsu 1975|editô=Stampa - Grafiche F.lli Spirito|çitæ=Savùna|léngoa=IT|cid=Beniscelli & Vado, 1975}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|outô2=Carlo Tagliafico|tìtolo=Toirano|ànno=Dixèmbre 1976|editô=Stringa editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Pesce & Tagliafico, 1976}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=Balestrino: una valle, un feudo, una civiltà|url=https://books.google.it/books?id=dH96AAAACAAJ|ànno=Lüju 2000|editô=De Ferrari Editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Ronco, 2000|ISBN=88-71-72299-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesco Gallea|outô2=Eugenio Lertora|tìtolo=Balestrino. Il Castello e le sue Borgate|ànno=Nuvèmbre 2005|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa‎|léngoa=IT|cid=Gallea & Lertora, 2005}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvèmbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=AA. VV., 2010}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Liàmmi de föra == * {{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/05varatella/documenti/SV_Varatella_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Varatella - Piano di bacino sul rischio idrogeologico|dæta=2017-12-01|léngoa=IT|cid=Piano di bacino, 2017|vìxita=2023-06-25}} * {{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/alta-val-varatella|tìtolo=Area protetta Provinciale Alta Val Varatella|léngoa=IT|vìxita=2023-06-23}} [[Categorîa:Valàdde da Ligùria|Varatella]] 3zmyuxsfe9sy0qbm17rm5ak9hrxw8ql Munte Aü 0 31166 274773 268142 2026-10-15T18:53:01Z N.Longo 12052 274773 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} {{Montàgna |nómme = Mùnte Aü |âtri_nómmi = ''Muntaü'' |inmàgine = Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (1).jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">U Mùnte Aü miràu d'in [[Buinzan|Buisàn]]</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stâtu |stâto = {{ITA}} |var-sudivixoìn1 = Regiùn |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]] |var-sudivixoìn2 = Pruvìncia |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savùna]] |var-sudivixoìn3 = Cumün |sudivixoìn3 = {{Scìnbolo|Balestrino-Stemma.svg}}&nbsp;[[Barestin|Barestìn]]<br />{{Scìnbolo|Toirano-Stemma.svg}}&nbsp;[[Tuiran|Tuiràn]]<br />{{Scìnbolo|Ceriale-Stemma.svg}}&nbsp;[[U Sejô|U Serià]] |var-caraterìstiche_fìxiche = Caraterìstiche fìxiche |var-cordinæ = Curdinàe |latitùdine = 44.1112487 |longitùdine = 8.1892207 |var-ertéssa = Artéssa |ertéssa = 746-748 |nòtta-ertéssa = <ref name="peakbagger" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Comunità Montana Pollupice|tìtolo=Sentiero delle Terre alte|url=https://www.cadeberna.it/images/brochure-terre-alte.pdf|editô=Coop. Strade|çitæ=Tàggia|léngoa=IT|p=26}}</ref> |var-prominénsa = Pruminènsa |prominénsa = 98 |nòtta-prominénsa = <ref name="peakbagger">{{Çitta web|url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=165077|tìtolo=Monte Acuto, Italy|léngoa=EN|vìxita=2025-03-25}}</ref> |var-pónto_mìnimo = pùntu mìnimu |pónto_mìnimo = còlla da-i ''Bæzi de Porte''<ref name="peakbagger" /> |var-çìmma_moæ = sìmma màire |çìmma_moæ = [[Munte Erexea|Mùnte Arixéa]]<ref name="peakbagger" /> |var-izoaménto = Izuramèntu |izoaménto = 2,39 |nòtta-izoaménto = <ref name="peakbagger" /> |var-cadénn-a = Cadéna |cadénn-a = [[Arpi|Àrpi]] |var-geologîa = Geulugìa |var-orogénexi = Urugènexi |orogénexi = [[Orogénexi arpìnn-a|Urugènexi arpìna]] |var-etæ = Etàe |etæ = [[Giuràsico|Giüràssicu]]-[[Triàsico|Triàssicu]] |var-ròcca = Prêa |ròcca = [[Dolòmia|Dulòmie]], [[Carcâ|carcà]] |var-arpinîximo = Arpinìsmu |var-sentê = Sentèi |sentê = Senté de Tère Âte <small>(1<sup>a</sup> tàppa)</small>, Senté de Funtâne |var-cartografîa = Cartugrafìa |sìgla_màppa = IT-LIG |var-dæti_SOIUSA = Dàiti SOIUSA |var-grànde_pàrte = Grànde pàrte |grànde_pàrte = Àrpi de Punènte |var-grànde_setô = Grànde setù |grànde_setô = Àrpi de Süd-Punènte |var-seçión = Sesiùn |seçión = [[Àrpi Lìgüri|Àrpi Lìgüri]] |var-sotoseçión = Sutusesiùn |sotoseçión = [[Prearpi Lìgüri|Preàrpi Lìgüri]] |var-supergrùppo = Süpegrüppu |supergrùppo = Cadéna Sèttepài-Cârmu-Armétta |var-grùppo = Grüppu |grùppo = [[Grüppu du Munte Cârmu|Grüppu du Mùnte Cârmu]] |var-sotogrùppo = Sutugrüppu |sotogrùppo = Custéra du Mùnte Cârmu |var-còdice = Còdice |còdice = I/A-1.I-A.2.a }} U '''Mùnte Aü''' (''Muntaü'' in baresté, ''Monte Acuto'' inta tuponumàstica ufisià) u l'è in [[Mónte|mùnte]] da cadéna de [[Prearpi Lìgüri|Preàrpi Lìgüri]] ch'u rìva a in'artéssa de 748&nbsp;métri srua u livèllu du mà. == Geugrafìa == [[Immaggine:Mónte Aû (Toiràn) - vìsta da Boisàn (2).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Detàju da sìmma, miràndura da-a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]]]] U Mùnte Aü u l'è mésciu tra i cumün de [[Barestin|Barestìn]], d[[U Sejô|u Serià]] e de [[Tuiran|Tuiràn]], cu-a sìmma ciü âta ch'a se tröva pròpriu a-a sö incruxêa. U fà pàrte da lònga cadéna di mùnti ch'a carà zü da-[[Rocca Barbena|a Ròcca]] pè rivà fìna a-u mà in curispundènsa du [[Covu du Sejô|Câvu du Serià]]. U mùnte u spartìsce a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] da quélla de l'[[Rian Ibà|Ibà]] e u gh'à de rìve ch'i sùn surcàe da-e sòtte de paréggi riài, bèn rìpide e sécche pè tòstu tüttu l'ànnu<ref name=":1" />. Da-u fiàncu vèrsu u Serià u ghe nàsce u Riàn Sciacquatoio e u Riàn du Valùn du Serbatù, ch'i se càccia inte l'Ibà, e u Riàn da Crùxe, in afluènte du [[Rian de San Roccu|Riàn de Sàn Ròccu]]; pè l'âtra rìva i câra pè cùntru i riài de la Ùtra, du Runculòngu, da Vìgna Zèrba, de Bandiàsse, Sciòrta, da Ramà e Barèste, ch'i fenìsce tütti intu [[Rian du Punte|Riàn de Baresciùn]], ciü u Riàn di Sgurìn cu-i sò afluènti, che pè cùntru u se càccia drìtu inta [[Scciumêa Varatella|scciümàira Varatèlla]]. U Mùnte Aü u l'è, cu-a cadéna tra l'[[Munte Erexea|Arixéa]] (813&nbsp;m) e u [[Munte Piccaru|Pìccaru]] (281&nbsp;m), cumprézu int'ina regiùn che, pè a geulugìa, a l'è furmà da depòxiti diferènti mésci in pìlla, ch'i remùnta a-u perìudu [[Giuràsico|Giüràssicu]] e [[Triàsico|Triàssicu]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-04-26}}</ref>. In particulà, i ghe sùn e [[Dolòmia|dulòmie]] du Mùnte Arèna e u [[Carcâ|carcà]] da Ròcca Livernà, cun de vène ciü picenìne de carcà de Verâvu e dulòmia de Sàn Pêru a-u Mùnte<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/it/areas/view/30/|tìtolo=Monte Acuto - Picaro|léngoa=IT|vìxita=2024-04-26}}</ref>. Scicùmme se tràtta de scìti ciütòstu âti u nu s'è desvilüpàu vâri de [[Carsìsmo|carsìsmu]], che però u l'è du bèllu antìgu e pè a ciü pàrte incìu e tapàu da frâne<ref name=":1" />. In particulà, in sce l'Aü a l'è cunusciüa nummà ina tâna ch'a l'è quélla de Runculòngu, descruvìa du [[2012]] sùtta a-a vètta du mùnte, in scià rìva vèrsu Barestìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/it/caves/view/1725/|tìtolo=Tana Roncolongo|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref>; de ciü, i ghe sùn ascì di impurtànti depòxiti de [[Tæra róssa|tèra rùssa]]<ref name=":1" />. == Stòria == === Nòmme === Dàndu amèntu a-a tradisiùn du pòstu, u nòmme du mùnte u vegnerêa da-a sö fùrma che, cu-e dùe sìmme ch'i se végghe mirànduru d'inta Varatèlla, a gh'à in prufì ch'u pà ina "u". U nòmme inta tuponumàstica ufisià u l'è pè cùntru ciü mudèrnu e u végne da in erù fàitu da-i cartògrafi furèsti quàndu i-u l'àn tuscanizàu, scicùmme i l'averêa intézu "Aü" intu sénsu de agüssu, fùrma che pè dabùn a nu gh'éntra vâri cu-u prufì du mùnte<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Geraci|tìtolo=Loano isola del Ponente|url=https://books.google.com/books?id=stK_AAAACAAJ|ànno=Mârsu 2000|editô=Monboso|léngoa=IT|p=97|ISBN=88-87-21903-6}}</ref>, scibèn ch'a se ne tröva de scìmili inte testimuniànse ciü antìghe. Tra e mensiùi stòriche du mùnte che se pò truvà inte màppe e inti catàstri d'épuca, a ciü antìga a l'è quélla cùmme ''Montem Acutum'', cuntegnüa int'in àttu de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]] du 31 de màzzu du [[1295]]<ref>{{Çitta|Ciciliot, 2015|p. 9}}</ref>, ch'a se pò lézze tùrna int'in âtru papé du 4 d'arvì du [[1315]]. Da pöi i ghe sùn: ''Monte Aguzo'' o ''Monteagusso'' intu catàstru de Tuiràn du [[1508]]<ref>{{Çitta|Ciciliot, 2015|p. 12}}</ref>, ''Montau'' inte quéllu du [[1568]]<ref>{{Çitta|Ciciliot, 2015|p. 15}}</ref>, ''Monte Aguto'' int'ina màppa du [[Pêo Marîa Gropàllo|Gropallo]] du [[1655]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pier Maria Gropallo|tìtolo=Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra, con quelli di Bardeneto di Zuccarello et il territorio del signor marchese di Carpe e Balestrino fatta a 20 ottobre 1655|ànno=1655|léngoa=IT}}</ref>, ''Monte Aù, ó Alto'' int'ina màppa du [[Matê Vinzón|Vinzoni]] du [[1750]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Matteo Vinzoni|tìtolo=Tipo Geometrico Di Parte della Riviera di Ponente [...]|ànno=1750|léngoa=IT}}</ref><ref group="n.">Int'in âtra màppa söa, {{Çitta lìbbro|outô=Matteo Vinzoni|tìtolo=Carta Generale Geometrica da Albenga a Vezalico, con precisa distinzione delle strade, canali, fiumi e loro denominazioni [...]|ànno=XVIII séculu|léngoa=IT}}, u scrìve ''M<sup>te</sup> Au, o Alto''.</ref>, ''Monte Montau'' du [[1795]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Militairischen Carte von der Riviera di Ponente in dem Gebiethe der Republic Genova|ànno=1795|léngoa=DE}}</ref>, ''Montaù'' du [[1799]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Catasto, o sia Registro [...] del Comune di Balestrino [...]|ànno=1799 (èstimu)|editô=manuscrìtu|léngoa=IT}}</ref> e ''M<sup>te</sup> Aù'' a-a metàe de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Carta topografica degli stati in terraferma di S.M. il Re di Sardegna|ànno=1852-1867|editô=Corpo reale dello Stato Maggiore|léngoa=IT}}</ref>. === Fàiti === Inte sö prìmme mensiùi stòriche u Mùnte Aü u l'éra adueràu cùmme tèrmu de punènte pè i scìti de pruprietàe de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla]], cùmme inte l'àttu du 31 de màzzu du [[1295]] dùnde i frâti i vendêva i sö dirìtti a campà e décime, ch'u l'è ascì a prìmma mensiùn cunusciüa du stu brìccu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Olivieri|tìtolo=Le carte del Monastero di S. Pietro di Varatella (1076-1573)|ànno=Utùbre 2014|editô=Associazione "A cumuna veggia"|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|p=72}}</ref>. U ''Montem Acutum'' u l'è tùrna mensunàu cùmme tèrmu inte l'impurtànte papé du 4 d'arvì du [[1315]], dund'u véscu d'Arbénga [[Emanuele Spinu(r)a|Emanuéle Spìnura]] u cunsegnâva de tère a-a növa gestiùn [[Órdine certozìn|certuzìna]] de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla]], da lèi cumandà pè u gràn spiàntu di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] ch'i ghe staxêva prìmma<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Olivieri|tìtolo=Le carte del Monastero di S. Pietro di Varatella (1076-1573)|ànno=Utùbre 2014|editô=Associazione "A cumuna veggia"|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|p=92}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Beltrutti|tìtolo=La certosa di Toirano|url=https://books.google.it/books?id=CKUlAQAAIAAJ|ànno=1982|editô=Institut für Anglistik und Amerikanistik|çitæ=Salisbùrgu|léngoa=IT|pp=7, 40|cid=Beltrutti, 1982}}</ref>. U Mùnte Aü, cun tütta a custéra ch'a câra a-u [[Munte Cruxe (Prearpi Ligüri)|Mùnte Crùxe]] (541&nbsp;m) e a-u mà, u l'è stàitu adueràu du [[1795]] cùmme scìtu d'uservasiùn da l'[[Armée d'Italie|armà franséze]], ch'a l'éra desccegà in scià zìna drìta du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]] a furmà a cuscì dìta "lìgna du Burghéttu"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonino Ronco|tìtolo=La Battaglia di Loano|ànno=Lüju 1995|editô=B.N. Marconi|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=40-41}}</ref>. In particulà, in scì prài tra l'Aü, u Mùnte Crùxe, u [[Munte Piccaru|Pìccaru]] e u [[Pözzu Reundu|Pözzu Reùndu]] a l'inprensìpiu, intu méze de lüju, a bregàdda du generâle [[Jean-Pierre de Ransonnet-Bosford|Ransonnet]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Léonce Krebs|tìtolo=Campagnes dans les Alpes pendant la Revolution d'après les Archives des états-major, français et austro-sarde [...]|url=https://books.google.com/books?id=-foaAAAAYAAJ&pg=PA290|ànno=1895|editô=E. Plon, Nourrit et C<sup>le</sup>|çitæ=Parìggi|léngoa=FR|p=290}}</ref>, mèntre de setèmbre a regiùn a l'éra vardà cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] da-a bregàdda du generâle [[Guilin Laurent Bizanet|Bizanet]] che, a-i 18 d'aùstu, a gh'axêva tra l'Aü e l'Arixéa<ref group="n.">Marcài rispetivamènte cùmme ''Monte Aù'' e ''Punta dei Fratelli'' in scé màppe militâri sàrde, cu-i prài tra i dùi brìcchi ch'i l'éra ciamài da-i franséxi ''Fraissinet''.</ref> u prìmmu batajùn da [[100e régiment d'infanterie|100° ''demi-brigade'']], pè 304 òmmi in tüttu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Léonce Krebs|tìtolo=Campagnes dans les Alpes pendant la Revolution d'après les Archives des états-major, français et austro-sarde [...]|url=https://books.google.com/books?id=-foaAAAAYAAJ&pg=PA290|ànno=1895|editô=E. Plon, Nourrit et C<sup>le</sup>|çitæ=Parìggi|léngoa=FR|p=315}}</ref>. == Pòsti de interèsse == === Architetüre === I prài in scià vètta du Mùnte Aü i sùn stàiti pè de lòngu in impurtànte scìtu da scö cun caraterìstiche quâxi de muntàgna e de st'ativitài chi, ch'a l'è fenìa inti [[Anni 2000|àgni 2000]]<ref name=":1" />, u n'è restàu in sèrtu nümeru de cuscì dìte cazèlle. Ste chi i sùn de custrusiùi picenìne fàite de [[Maxê|maxèi]], ch'i se tröva sruatüttu in scì prài vèrsu l'[[Munte Erexea|Arixéa]] e ch'i l'éra adueràe da-i pastùi pè sustâse o durmighe quand'i l'éra a scö o a fà di âtri travàji<ref name=":0" />. E cazèlle i gh'àn ina fùrma che de sòlito a l'è reùnda, fàita de prêe méscie a sèrci arembài l'ün sciü l'âtru e ciü stréiti vèrsu a sìmma, dund'i sùn seràe da ina ciàppa ciü gròssa ch'a funsiùna da téitu e ch'a vegnìva cuèrta de tèra de mòddu che, crescéndughe l'èrba, a tegnìsse tüttu insèmme e a nu ghe pasàsse d'àiva<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Alta Via dei Monti Liguri|url=https://books.google.com/books?id=0brBDQAAQBAJ&pg=PA105|ànno=2016|editô=Galata Edizioni|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=105-106|ISBN=88-95-36943-2}}</ref>. De ativitàe de l'òmmu i ghe sùn ascì i rèsti de càrche [[Carbunêa|carbunéra]], ch'i sùn stàite in funsiùn fìna inti [[Anni 1960|àgni '60]] e, a-u fùndu de rìve du mùnte vèrsu Tuiràn, de [[Fàscia (terén)|fàsce]] rezüe da maxèi pè u ciü abandunàe, levàu carchedüna tegnüa a [[Èrbo de oîve|urìve]]<ref name=":1" />. In scià fìn, sèmpre in scià rìva tuiranìna, i se tröva ancù e ruìne de càrche "Cà de Pégure", cà da pastùi ciü gròsse cùmme a Cà da Turétta, Cà de Cùnche, a Cà Leàe, a Cà di Nèiri e a Cà Barèste, e, intu teritòriu du cumün de Barestìn, a [[Capella da Madonna da Vardia (Barestin)|capélla da Madònna da Vàrdia]], dìta a capélla du Sèzze<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Franco Gallea|outô2=Eugenio Lertora|tìtolo=Toirano e la Val Varatella|ànno=Màzzu 2010|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=58-62}}</ref>. In scià vètta ciü âta du Mùnte Aü a gh'è ina crùxe picenìna de légnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.appenninista.it/alpi-liguri/gruppo-del-monte-galero/poggio-grande-albenga/|tìtolo=Poggio Grande - Monte Acuto - Monte Croce|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref>. === Natüra === U Mùnte Aü u l'è cumprèzu intu [[Scîti d'interèsse comunitâio da Ligùria|scìtu d'interèsse cumünitàriu lìgüre]] [[Munte Aü - Arixea - Rian Turseru|Mùnte Aü - Arixéa - Riàn Turséru]], prutèttu ascì cun l'[[Area prutetta pruvinciâle Arixea, Munte Aü e Valle Ibà|àrea pruvinciâle Arixéa, Mùnte Aü e Vàlle Ibà]] pè a gràn richèssa de ciànte ch'i ghe nàsce, ch'i càngia du bèllu tra e rìve lüvie e quélle a-u sirìu: a-u lüviu i ghe sùn de bandìe zuêne ch'i l'àn cumensàu a vegnì sciü inti àgni '60 cu-a fìn di travàji inte carbunére, fàite pè u ciü d'[[Èrxo|èrxeri]] e [[Rôe|rùere]] ma nu ghe mànca de [[Carpìn|càrpi]] e de [[Castàgno|castàgne]] ascì. E rìve a-u sirìu i se mantégne pè cùntru a ciàzze, fìna a-i [[Anni 1990|àgni '90]] brüxàe bèn de spéssu da-u föu, furmàe pè u ciü da-e ciànte da [[màccia]], cùmme [[Brûgo|brüghi]], [[Zenèstra|zenèstre]], [[Arastru|aràstri]] e [[Tùmou|tumìn]], mèntre inti scìti ciü âti, in mèzzu a-i prài, se ghe pò truvà càrche màccia de [[pìn]]<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Tra e [[Èrba|èrbe]], ch'i cumprènde parégge ciànte prutètte, a gh'è de cundisiùi üniche, cun de qualitàe arpìne ch'i se tröva da vixìn a quélle tìpiche da màccia du [[Mâ Mediterraneo|Mediteràgnu]]. Tra e prìmme i ghe sùn de ciànte rivàe chi inte ürtime épuche frèide du [[Quaternâio|quaternàriu]] cùmme ''[[Globularia cordifolia]]'', ''[[Daphne alpina]]'' e ''[[Anthyllis montana]]'', da màccia se pò pè cùntru mensunà bèn 34 qualitàe d'[[Orchidêa|urchidêe]], a [[Canpanòla de Sànn-a|campanùla de Savùna]] e tànte âtre, cu-in tèrsu de ciànte lìgüri prutètte ch'u se pò truvà chi<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref>. In sce l'Aü i ghe sùn ascì de bèstie d'interèsse, cu-ina quarantèna d'[[Aves|oxèi]] sécce de pàssu che de quélli ch'i ghe fàn u nìu, [[insètti]], i [[Mammalia|mamìferi]] du bòscu, e [[Reptilia|rèttili]] e [[anfìbbi]] prutètti, cùmme ''[[Timon lepidus]]'' e ''[[Malpolon monspessulanus]]''<ref name=":0" /><ref name=":2" />. == Cumünicasiùi == U Mùnte Aü u l'è traversàu da-u senté de crèsta ch'u carà zü da l'[[Munte Erexea|Arixéa]] e ch'u ména fìna a-[[U Sejô|u Serià]] e [[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] e che, in curispundènsa du mùnte, u l'è drèntu ascì a-a prìmma tàppa du percùrsu de cuscì dìte "Tère Âte"<ref>{{Çitta web|url=https://passeggiareinliguria.it/2020/02/29/monte-acuto/|tìtolo=Sul Monte Acuto, sopra Balestrino|dæta=2020-02-29|léngoa=IT|vìxita=2024-04-26}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.appenninista.it/ceriale-grande/|tìtolo=Ceriale - Monte Croce - Monte Acuto - Poggio Grande|dæta=2013-12-15|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref>. In pò ciü a punènte da sìmma se ghe destàcca ascì u senté dìtu de Funtâne, ch'u câra zü pè u valùn du Riàn da Crùxe pè rivà a-[[A Peagna|a Peàgna]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.appenninista.it/peagna-acuto/|tìtolo=Peagna - Monte Acuto|dæta=2016-09-22|léngoa=IT|vìxita=2024-04-27}}</ref>, mèntre in pò ciü levànte, d'atàccu a-a sìmma du [[Mùnte Srua Tuiràn]] (621&nbsp;m), u ghe n'è ün ch'u câra drìtu inta vàlle du Varatèlla<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/esperienza/monte-acuto/|tìtolo=Monte Acuto|léngoa=IT|vìxita=2024-04-26}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte a-u tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Toponimi del Comune di Toirano|url=https://books.google.it/books?id=QN2OzgEACAAJ|ànno=Nuvémbre 2015|editô=Società Savonese Storia Patria|çitæ=Savùna|léngoa=IT|volùmme=31|òpera=Progetto toponomastica storica|cid=Ciciliot, 2015|ISBN=88-85-86631-X}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Montàgne da Ligùria]] [[Categorîa:Barestìn]] [[Categorîa:Tuiràn]] [[Categorîa:U Sejô]] 1oquivbeprgxiy9begoatnjaqcovm2h Munte de San Pêru 0 31245 274774 267444 2026-10-15T18:53:33Z N.Longo 12052 274774 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} {{Montàgna |nómme = Mùnte de Sàn Pêru |âtri_nómmi = Mùnte Varatèlla |inmàgine = Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-a Bràia (1).jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">U Mùnte de Sàn Pêru miràu d'inta Bràia, a [[Tuiran|Tuiràn]]</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stâtu |stâto = {{ITA}} |var-sudivixoìn1 = Regiùn |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]] |var-sudivixoìn2 = Pruvìncia |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savùna]] |var-sudivixoìn3 = Cumün |sudivixoìn3 = {{Scìnbolo|Toirano-Stemma.svg}}&nbsp;[[Tuiran|Tuiràn]] |var-caraterìstiche_fìxiche = Caraterìstiche fìxiche |var-cordinæ = Curdinàe |latitùdine = 44.1483977 |longitùdine = 8.1950902 |var-ertéssa = Artéssa |ertéssa = 890-891 |nòtta-ertéssa = <ref name="peakbagger" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Comunità Montana Pollupice|tìtolo=Sentiero delle Terre alte|url=https://www.cadeberna.it/images/brochure-terre-alte.pdf|editô=Coop. Strade|çitæ=Tàggia|léngoa=IT|p=26}}</ref> |var-prominénsa = Pruminènsa |prominénsa = 39 |nòtta-prominénsa = <ref name="peakbagger">{{Çitta web|url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=-168530|tìtolo=Monte Varatella, Italy|léngoa=EN|vìxita=2025-03-25}}</ref> |var-pónto_mìnimo = pùntu mìnimu |pónto_mìnimo = prài de Sàn Pêru |var-cadénn-a = Cadéna |cadénn-a = [[Arpi|Àrpi]] |var-geologîa = Geulugìa |var-orogénexi = Urugènexi |orogénexi = [[Orogénexi arpìnn-a|Urugènexi arpìna]] |var-ròcca = Prêa |ròcca = [[Dolòmia|Dulòmie]] |var-arpinîximo = Arpinìsmu |var-sentê = Sentèi |sentê = Vìa de Sàn Pêru, senté de Tère Âte <small>(2<sup>a</sup> tàppa)</small>, senté di Dâini, senté di Ratairöi |var-cartografîa = Cartugrafìa |sìgla_màppa = IT-LIG |var-dæti_SOIUSA = Dàiti SOIUSA |var-grànde_pàrte = Grànde pàrte |grànde_pàrte = Àrpi de Punènte |var-grànde_setô = Grànde setù |grànde_setô = Àrpi de Süd-Punènte |var-seçión = Sesiùn |seçión = [[Àrpi Lìgüri|Àrpi Lìgüri]] |var-sotoseçión = Sutusesiùn |sotoseçión = [[Prearpi Lìgüri|Preàrpi Lìgüri]] |var-supergrùppo = Süpegrüppu |supergrùppo = Cadéna Sèttepài-Cârmu-Armétta |var-grùppo = Grüppu |grùppo = [[Grüppu du Munte Cârmu|Grüppu du Mùnte Cârmu]] |var-sotogrùppo = Sutugrüppu |sotogrùppo = Custéra du Mùnte Cârmu |var-còdice = Còdice |còdice = I/A-1.I-A.2.a }} U '''Mùnte de Sàn Pêru''', cunusciüu ascì cu-u nòmme de '''Mùnte Varatèlla''' (''Monte San Pietro'' o ''Monte Varatella'' inta tuponumàstica ufisià), u l'è in [[Montàgna|mùnte]] da cadéna de [[Prearpi Lìgüri|Preàrpi Lìgüri]] ch'u rìva a in'artéssa de 891 métri srua u livèllu du mà. == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta da-o sentê pe Sàn Pê (1).jpg|U mùnte miràu d'inta stràdda pè u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]] Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Boisàn) - vìsta do Mónte de Sàn Pê.jpg|Vìsta da-i prài de Sàn Perìn, a Buisàn Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - schéuggi.jpg|I scöji du mùnte mirài d'in sìmma Mónte de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta de Lêua e do Borghétto (2).jpg|A Rivêra tra a Prêa e u Burghéttu, mirà d'intu Mùnte de Sàn Pêru </gallery> U Mùnte de Sàn Pêru u se tröva intu teritòriu du cumün de [[Tuiran|Tuiràn]], da vexìn a-i cunfìn cun quéllu de Buisàn. U se tröva a punènte du [[Munte Raviné|Mùnte Raviné]] (1061&nbsp;m) e, cùmme stu lì, u fà pàrte d'ina cadèna ch'a se destàcca da-u [[Munte Cârmu (Prearpi Ligüri)|Mùnte Càrmu]] (1389&nbsp;m) pè carà dùnca vèrsu u mà. U mùnte, mésciu cumm'ina spéce de prumuntòriu du Raviné vèrsu punènte, u l'è furmàu inta sö pàrte ciü âta da in gràn scöju, cun di âti bâsi e straciùngi in scé rìve de mezugiùrnu e de punènte<ref name=":0">{{Çitta publicaçión|outô=Vittorio Cesa de Marchi|ànno=1937|méize=Lüju|tìtolo=Le Palestre calcaree delle Prealpi Liguri, Potenziamento alpinistico dell'Impero|revìsta=Alpinismo|editô=CAI|çitæ=Türìn|volùmme=IX|nùmero=7|p=153|léngoa=IT|url=https://archive.org/details/to00174187_to0266_per-21_0000000/page/153}}</ref>, mèntre in scià sìmma u l'è ciütòstu cianéllu, cuèrtu da prài e ascì di èrburi<ref>{{Çitta web|url=https://www.appenninista.it/alpi-liguri/gruppo-del-finalese/monte-ravinet/|tìtolo=Monte Ravinét - 1057 m; Monte Varatella - 890 m|léngoa=IT|vìxita=2024-06-08}}</ref>. == Stòria == {{Çitaçión|Monte in guardia<br />a Ciartossini santi<br />mira pianure<br />e bel castel de Lodano|Anònimu, ''[[La raxone de la Pasca e de la luna e le feste|La raxone de la Pasca]] [...]'', 1473}} [[Immaggine:Pier Maria Gropallo, Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra..., 1655 (Monte San Pietro).png|sinistra|miniatura|250x250px|[[Pê Màia Gropàllo|Pier Maria Gropallo]], ''Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra, con quelli di Bardeneto di Zuccarello et il territorio del signor marchese di Carpe e Balestrino fatta a 20 ottobre 1655'', detàju du ''Monte Sanpiero'']] === Nòmme === U nòmme du Mùnte de Sàn Pêru u végne da-a prezènsa de l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa benedetìna in scià sö sìmma]], che zà inte mensiùi ciü antìghe, cùmme prezèmpiu in àttu du ''Liber Instrumentorum Episcoporum Albinganensium'' du prìmmu de màzzu du [[1233]], a l'éra ciamà "Sàn Pêru du Mùnte" (''Sancti Petri de Monte''). In particulà, int'in âtru papé du ''Liber'' du 7 de màrsu du [[1238]], u l'è adueràu pè nòmme intréu quéllu de ''Monte Varatelle'', a testimuniànsa de l'antìga cunsciderasiùn de "u Mùnte da [[Valle du Varatella|Valà du Varatèlla]]"<ref>{{Çitta|Ciciliot, 2015|p. 7}}</ref>, cuscì cùmme u ''Monte Varacelle'' a-u 14 de frevà du [[1284]]<ref>{{Çitta|Ciciliot, 2015|p. 8}}</ref>. Mensiùi scìmili i se tröva tra i àtti du cartàriu de l'abasìa, scibèn che, sruatüttu pè quélle ciü antìghe, i sùn cunusciüe nummà pè de trascrisiùi ciü resènti, cu-i scrìti uriginâli ch'i se sùn pèrsi. Tra e mensiùi intu cartàriu, a ciü véggia a l'è du 29 de setèmbre du [[1076]], cùmme ''Monte Varatella'', e a segùnda, du 30 de lüju du [[1122]], cùmme ''Monte super Varatella'', dùnca pròpriu "Mùnte in scià [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]]"<ref>{{Çitta|Ciciliot, 2015|p. 9}}</ref>. === Fàiti === U Mùnte de Sàn Pêru u l'è liàu in mòddu strèitu a l'abasìa ch'a ghe stà in sìmma, ch'a gh'à dàitu u nòmme, fundà du [[773]]<ref name=":13">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 17}}</ref> o du [[775]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA13|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=13}}</ref> e in funsiùn fin'a-u [[1495]], quàndu i frâti i se sùn mesciài inta [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]] a-u fùndu da valà<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 59}}</ref>. Però, i ghe sùn ascì de testimuniànse de frequentasiùi ciü antìghe, liàe a-a descuvèrta, inte l'ucaxiùn di scâvi du [[1934]], de rèsti de maùi e de tégule de stàmpu rumàn vixìn a-a gêxa<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Debora Zampedri|tìtolo=La chiesa di San Pietro in Varatella ed il mito dello sbarco del Principe degli Apostoli in Liguria|ànno=2021|editô=Tézi de Làurea|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=15}}</ref>. De ciü, l'è puscìbile che prìmma da fundasiùn de l'abasìa u mùnte u fùsse zà frequentàu da di eremìtti, che ciü avànti i se sarêa asuciài inta vìtta munàstica<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://books.google.it/books?id=6nKmzgEACAAJ|ànno=Dixèmbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=67}}</ref><ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 15}}</ref>. == Pòsti de interèsse == === Architetüre === <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|L'abasìa de Sàn Pêru Crôxe de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - vìsta (1).jpg|A crùxe </gallery> In scià vètta du Mùnte de Sàn Pêru a se tröva a famùza [[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla]] o a-u Mùnte, ch'a l'è tra e custrusiùi ciü antìghe da vàlle scicùmme, dàndu amèntu a-a tradisiùn lucâle, a remunterêa a-u perìudu du [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]]. A ògni mòddu, e prìmme testimuniànse scrìte i permétte de dâghe ina datasiùn següra zà a prìmma de l'ànnu mìlle. Aministrà a l'inprensìpiu da-i [[Órdine de Sàn Benéito|frâti benedetìn]], du [[1313]] a l'è pasà a-i [[Órdine certozìn|certuzìn]] che però, du [[1495]], i sùn andàiti a stà inta [[Certussa de Tuiran|növa certùssa]] a-u fùndu da valà. A véggia abasìa a l'à cuscì pèrsu a sö impurtànsa, però sènsa ése mâi abandunà du tüttu. Ancù a-a giurnà d'ancöi, u giùrnu de Sàn Pêru, inti prài in sìmma a-u Mùnte de Sàn Pêru se tégne ina fèsta mensunà e, ina vòta ògni sìnqu'àgni, a ghe mùnta da-u bùrgu ina gràn prucesiùn, pasàndu pè l'antìga stràdda da sà<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/5/back/chiesa|tìtolo=Abbazia di San Pietro nei Monti|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref><ref name=":02">{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-06-24}}</ref>. Intu pràu davànti a l'abasìa, afacià in scià vàlle e u mà, a gh'è ina crùxe de fèru, regalà du [[1896]] a-a cumünitàe da-u Pietro Igino Mainero, scìndicu de Tuiràn. Chi, segùndu a tradisiùn, intu giùrnu da fèsta a se tégne a benedisiùn da valà, fàita cu-a relìquia di vìnculi de Sàn Pêru<ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2024-06-08}}</ref>. === Natüra === U Mùnte de Sàn Pêru u l'è cumprèzu intu [[Scîti d'interèsse comunitâio da Ligùria|scìtu d'interèsse cumünitàriu lìgüre]] [[Munte Raviné - Rocca Barbena|Mùnte Raviné - Ròcca Barbéna]], regiùn scìmile a quélla prutètta ascì da l'[[Area prutetta pruvinciâle Âta Valà du Varatella|àrea pruvinciâle Âta Valà du Varatèlla]]. Sti chi i sùn di scìti cu-a prezènsa de impurtànti fenòmeni càrsici scavài inte l'elemèntu geulògicu de "Dulòmie de Sàn Pêru a-u Mùnte", cu-u carsìsmu ch'u l'è chi in elemèntu de prêxu ascì da-u pùntu de vìsta biulògicu. Tra e ciànte, in scé rìve sécche e inti scajarèi, u ghe crésce in gràn nümeru de urchidêe, ma ascì de spéce ràire e prutètte, cùmme ''[[Lilium pomponium]]'', ''[[Helianthemum lunulatum]]'', a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna lìgüre]] e a [[Canpanòla de Sànn-a|campanùla de Savùna]]. E caraterìstiche da regiùn i l'àn fàita vegnì in pòstu impurtànte pè i oxèi, cu-a prezènsa fìna de càrche qualitàe d'àquila e de fàrcu<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2023-01-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2023-01-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/alta-val-varatella|tìtolo=Area protetta Provinciale Alta Val Varatella|léngoa=IT|vìxita=2024-06-08}}</ref>. == Cumünicasiùi == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - vìsta (4).jpg|U senté tra u Zùvu e Sàn Pêru Sentê pe Sàn Pê (Toiràn) - prinçìpio (1).jpg|L'inprensìpiu du senté pè Sàn Pêru, a Dâri Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Toiràn) - vìsta (1).jpg|U vìa pè Sàn Pêru a-a Burdunàira Sentê de Sàn Pê (Toiràn) - cartéllo pò-u Sâto do Lô e a Vàlle.jpg|U cartéllu dund'i tàcca i sentèi ch'i câra inta Vàlle </gallery> A-u Mùnte de Sàn Pêru se ghe pò rivà pè de vìe diferènti<ref name=":0" />: a ciü impurtànte, scìmile pè percùrsu a l'antìga [[Stràdda da sâ|vìa da sà]] pè a [[Burmia (valä)|Bùrmia]], a l'è quélla ch'a và d'in Tuiràn fin'a-u [[Zuvu de Tuiran|Zùvu]], ch'a rìva in sciù ciàn de l'abasìa da-u fiàncu du mùnte giràu vèrsu u mà, muntàndu da-u scajarèu inta regiùn cunusciüa cùmme a Burdunàira<ref name=":02" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.gambeinspalla.org/gruppi_montuosi/alpi_liguri/monte_varatella_-_sentiero_storico.htm|tìtolo=Monte Varatèlla 891 m - "Sentiero Storico"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-08}}</ref>. Stu senté chi u l'è cumprèzu intu percùrsu de cuscì dìte "Tère Âte", drèntu a-a sö segùnda tàppa<ref>{{Çitta web|url=https://www.cailoano.com/index.php/it/sentiero-delle-terre-alte-it/sentiero-delle-terre-alte-tappa2|tìtolo=Sentiero delle Terre Alte|léngoa=IT|vìxita=2024-06-08}}</ref>. Dapöi i ghe sùn di âtri sentèi ciü picenìn: vèrsu nòrd-èst i mêna quélli pè Péja e pè a sìmma du [[Munte Raviné|Raviné]], a punènte u gh'è pè cùntru u cuscì dìtu "senté di dàini". Stu chi u cumènsa d'intu ciasà de [[Grotte de Tuiran|gròtte]] e de lì u mùnta fìna a sùtta u scöju du Mùnte de Sàn Pêru, dùnde se rìva giràndughe a-u reùndu pè u valùn da Vàlle o rampignànduse drìti vèrsu a vètta<ref>{{Çitta web|url=https://www.parodivalter.com/index.php/itinerari/12-escursionismo-liguria/350-monte-varatella-sentiero-dei-daini.html|tìtolo=Monte Varatella (891m, Sentiero dei Daini)|léngoa=IT|vìxita=2024-06-08}}</ref>. A stu lì se ghe zùnze ascì in âtru senté ch'u se destàcca, a-u fùndu du valà, da-a [[Via da Valle|vìa da Vàlle]], muntàndu dùnca sciü pè i Ratairöi. U gràn scöju du Mùnte de Sàn Pêru e i âtri ciü picenìn in scé sö rìve i sùn stàiti esplurài fìna da-i [[Anni 1930|àgni Trènta]] p'arvìghe de vìe pè a [[Aranpinâ sportîva|rampignà spurtìva]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Vittorio Cesa de Marchi|ànno=1937|méize=Lüju|tìtolo=Le Palestre calcaree delle Prealpi Liguri, Potenziamento alpinistico dell'Impero|revìsta=Alpinismo|editô=CAI|çitæ=Türìn|volùmme=IX|nùmero=7|pp=153-155|léngoa=IT|url=https://archive.org/details/to00174187_to0266_per-21_0000000/page/153}}</ref>. D'ancöi u ghe n'è in sèrtu nümeru in funsiùn a-i pèi du mùnte, intu valùn du Riàn Vêru, d'atàccu a-e [[Grotte de Tuiran|gròtte]], mèntre da-e âtre pàrte u l'è vietàu rampignâse scicùmme i sùn di scìti dund'i nìa de qualitàe prutètte d'oxèi<ref>{{Çitta web|url=http://www.climberstoirano.it/arrampicata.php|tìtolo=A.S.D. Climbers Toirano - Arrampicata|léngoa=IT|vìxita=202-06-11}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Beltrutti|tìtolo=La certosa di Toirano|url=https://books.google.it/books?id=CKUlAQAAIAAJ|ànno=1982|editô=Institut für Anglistik und Amerikanistik|çitæ=Salisbùrgu|léngoa=IT|cid=Beltrutti, 1982}} * {{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Toponimi del Comune di Toirano|url=https://books.google.it/books?id=QN2OzgEACAAJ|ànno=Nuvèmbre 2015|editô=Società Savonese Storia Patria|çitæ=Savùna|léngoa=IT|volùmme=31|òpera=Progetto toponomastica storica|cid=Ciciliot, 2015|ISBN=88-85-86631-X}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Montàgne da Ligùria]] [[Categorîa:Tuiràn]] 6qho3184uxy9s29ni9dzuw1mr854wnz Pruvinsa d'Arbenga 0 31950 274804 273596 2026-10-15T22:21:00Z CommonsDelinker 89 Replacing Flag_of_Kingdom_of_Sardinia_(1848).svg with [[File:Civil_Flag_and_civil_Ensign_of_the_Savoyard_States_(1816-1848).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious e 274804 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Stâto antîgo |nómme corénte = Pruvinsa d'Arbenga |mòtto = ''Provincia delle sette città''<ref name="Stefani1" /> |léngoa = [[Lengoa ligure|Lìgü(r)e]], [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] |capitâle prinçipâ = {{Scìnbolo|Albenga-Stemma.svg}} [[Arbenga]] |dipendénte da = {{Scìnbolo|Civil Flag and civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg}} [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] |govèrno = |inìçio = 1º de zenâ du [[1819]] |fæto iniçiâle = Regiu edittu du 10 de nuvèmbre du 1818 |fìn = [[1859]] |fæto finâ = [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]] |teritöio òriginâle = 681,78&nbsp;km<sup>2</sup><ref name="Stefani1">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 23}}</ref> |popolaçión = 59.903 |perîodo popolaçión = 1848<ref name="Stefani2">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 24}}</ref> |vôxe sudivixoîn aministratîve = 7 mandamènti, 53 cumüi<ref name="Stefani1" /> |esportaçioîn = ö(r)iu, [[Vin|vìn]], [[càneva]]<ref name="Stefani3">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 25}}</ref> |stâto precedénte = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Dipartimentu de Muntenötte]] |stâto sucesîvo = {{Scìnbolo|Flag of Italy (1861–1946).svg}} [[Sircunda(r)iu d'Arbenga]] }} A '''pruvinsa d'Arbenga''' (''Provincia d'Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è stèta ina sudivixùn teritu(r)iâle du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], ch'a gh'axeva a sò sêde in [[Arbenga]] e che, intu scistema d'alantu(r)a, a l'é(r)a pa(r)eggia pe' funsiùi ai ''[[arrondissement]]'' da [[Fransa]]. A pruvinsa d'Arbenga a l'è existìa dau [[1819]] au [[1859]], quandu, cu'u [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]], a l'è vegnüa u [[Sircunda(r)iu d'Arbenga]] e, cumme tâ, a l'è restâ in funsiùn fina du [[1926]], ànnu da sò uniùn cu'u [[Çircundäju de Sann-a|Sircunda(r)iu de Savuna]] inta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Sto(r)ia == A pruvinsa d'Arbenga a l'è intrâ in funsiùn au primmu de zenâ du [[1819]], segundu a növa urganizasiùn aministrativa du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] vusciüa cun edittu du 10 de nuvèmbre du [[1818]]. E tère lìgü(r)i, dau passaggiu ai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] du [[1815]], e l'é(r)an defèti spartìe in scê intendènse de [[Zena]], [[Sann-a|Savuna]] e [[A Spèza|Spezza]], tütte trê intu [[Ducâto de Zêna|dücàu de Zena]], e numma ai fìn giüdisia(r)i a gh'é(r)a ina spartisiùn in sce sette pruvinse. Cun st'edittu s'è pe(r)ò turnàu a in scistema ciü scimile a quellu ch'u gh'é(r)a au tèmpu di fransesi, ch'u l'axeva funsiunàu meju, furmandu e cuscì dìte "divixùi" ch'e mettevan asemme ciü pruvinse, intu mèntre muntèi de nüme(r)u da trê a sette e vegnüe dunca pa(r)egge pe' terito(r)iu a quelle zà duve(r)èi daa giüstissia<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://siusa-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=43244|tìtolo=Divisione di Genova|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}</ref>. Au primmu de zenâ du [[1848]] a pruvinsa d'Arbenga a l'è sciurtìa d'inta [[Divixón de Zêna|divixùn de Zena]], dund'a se truvava daa rifurma du [[1819]], cu'a creasiùn da növa [[Divixùn de Sann-a|divixùn de Savuna]], ch'a cumprendeva ancù e due [[Pruvincia de Sann-a|pruvinse de Savuna]] e [[Pruvinsa de Acqui|de Acqui]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 84}}</ref>. A pruvinsa d'Arbenga a l'è restâ in funsiùn fina a l'intrâ in vigû da lezze n° 3702 du 23 d'utubre du [[1859]], meju cunusciüa cumme u [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]], ch'a l'ha missu a növu a sudivixùn aministrativa du regnu, cu'e divixùi ch'e sun cuscì vegnüe de pruvinse e e vegge pruvinse di sircunda(r)i. Au pòstu da pruvinsa arbenganese u l'è stètu dunca fundàu u [[sircunda(r)iu d'Arbenga]], cumpresu inta növa [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de Zena]] cu'i mèximi cunfìn de primma. == Aministrasiùn == In [[Arbenga]], in qualitè de sêde de pruvinsa, se ghe truvava dife(r)ènti istitusiùi de guèrnu e, intu detaju, u gh'é(r)a in Cumandante, in Cunseju de Giüstissia e in Prefettu, ciü che l'Intendènte o Vice-Intendènte<ref name=":8">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 83}}</ref>. === Intendènti === Cumme pe'e âtre pruvinse du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], a cappu de quella d'Arbenga u gh'é(r)a in intendènte pruvinsâle, furmalmènte au de sutta de l'intendènte de divixùn ma che, in scia fìn, u gh'axeva d'autunumìa de bilanciu e de respunde diretamènte au guèrnu<ref name=":7" />. Intu detaju, da l'anesiùn au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] i intendènti d'Arbenga i sun stèti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=413|cid=Rossi, 1870}}</ref>: {| class="wikitable" !N° ! colspan="2" |Periudu !Intendènte |- |1 |1814 |1815 |V. Peirana |- |2 |1816 |1820 |Mario De Veri |- |3 |1821 |1821 |Giuseppe Zanotti |- |4 |1822 |1823 |Emanuele Gonzalez |- |5 |1824 |1829 |Ignazio Somis di Chiavrie |- |6 |1830 |1834 |Luigi Noè |- |7 |1835 |1840 |Cesare Gio Battista De Marini |- |8 |1841 |1844 |Gaudenzio Melchioni |- |9 |1845 |1847 |Camillo Santi |- |10 |1848 |1849 |Carlo Balladore |- |11 |1850 |1851 |Giulio Cesare Cavalli |- |12 |1852 |1854 |Luigi Cisa Asinari Di Gresy |- |13 |1855 |1858 |Carlo Verani Masin |- |14 |1859 |1859 |Raffaele Solinas |- |15 |1860 |1862 |Giorgio Modegnani |} === Terito(r)iu === A pruvinsa d'Arbenga, parte da [[Divixón de Zêna|divixùn de Zena]], a cunfinava a punènte cu'a [[Pruvinsa d'Inéia|pruvinsa d'Ineja]] ([[divixùn de Nissa]]), a setentriùn cun [[Pruvinsa de Munduvì|quella de Munduvì]] ([[divixùn de Cuni]]) e a levante cu'a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], ciü che faciâse in sciu [[Mâ Ligure|Mâ Lìgü(r)e]] a meridiùn<ref>{{Çitta|De Bartolomeis, 1847|p. 1243}}</ref>. A cumprendeva dunca tütta a parte de [[Rivêa|Rive(r)a]] fra u [[Cou de Noi|Câu de Nûi]] e quellu d[[u Sèrvu]], e a muntava versu l'entrutèra pe'u [[Finô|Finâ]], l'âta [[Burmia (valä)|Burmia]], a [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]], a [[Ciâna d'Arbenga]] cu'e valè ch'e ghe finiscen e a [[valâ du Me(r)ula]]<ref name=":8" />. A pruvinsa d'Arbenga a l'é(r)a spartìa inte sette mandamènti, ch'i ne recampavan i 53 cumüi<ref>{{Çitta|De Bartolomeis, 1847|p. 29}}</ref>. {| class="wikitable" !N° !Capitâle !Cumün !Pupulasiùn (1848) !Estensciùn |- | style="text-align:center;" |I |[[Arbenga]] |[[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Campugexa]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Èrli]], [[Garlenda]], [[Naxin|Naxìn]], [[Sènexi]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Unsu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Utuê]], [[Vendùn]], [[Villanöva]]<ref name=":0">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 26}}</ref> | style="text-align:right;" |16.270<ref name=":0" /> | style="text-align:right;" |189,42&nbsp;km<sup>2</sup><ref name=":0" /> |- | style="text-align:center;" |II |[[Carizan|Ca(r)issàn]] |[[Bardenèi]], [[Carizan|Ca(r)issàn]], [[Mascimin|Mascimìn]]<ref name=":1">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 208}}</ref> | style="text-align:right;" |4.210<ref name=":1" /> | style="text-align:right;" |192,50&nbsp;km<sup>2</sup><ref>Dife(r)ènsa fra l'estensciùn da pruvinsa e quelle di âtri mandamènti, in mancansa du valû</ref> |- | style="text-align:center;" |III |[[Andôa|Andö(r)a]] |[[Andôa|Andö(r)a]], [[Casanöva]], [[Staanéllu|Stananellu]], [[U Téstegu|U Testegu]], [[Vellegu]]<ref name=":2">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 52}}</ref> | style="text-align:right;" |6.259<ref name=":2" /> | style="text-align:right;" |83,52&nbsp;km<sup>2</sup><ref name=":2" /> |- | style="text-align:center;" |IV |[[U Burgu (Finô)|U Burgu de Finâ]] |[[A Marina (Finô)|A Ma(r)ìna de Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Feìn]], [[Gura]], [[Lacremô|Lacremà]], [[Orcu]], [[Pèrti]], [[Pia (Finô)|Pìa]], [[Riôtu|Riâtu]], [[U Burgu (Finô)|U Burgu de Finâ]], [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref name=":3">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 463}}</ref> | style="text-align:right;" |12.739<ref name=":3" /> | style="text-align:right;" |47,20&nbsp;km<sup>2</sup><ref name=":3" /> |- | style="text-align:center;" |V |[[A Prìa]] |[[A Prìa]], [[Bardìn Növu]], [[Bardìn Veggiu]], [[Borṡi|Borzi]], [[Giüstexine|Giüstènexe]], [[Magiö|Majö]], [[Ransci|Ransi]], [[U Tû]], [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]], [[Vèrxi (Löa)|Vèrxi]]<ref name=":4">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 902}}</ref> | style="text-align:right;" |7.173<ref name=":4" /> | style="text-align:right;" |64,35&nbsp;km<sup>2</sup><ref name=":4" /> |- | style="text-align:center;" |VI |[[Arasce|A(r)àsce]] |[[Arasce|A(r)àsce]], [[L'Aigheuja|Leigueja]]<ref name=":5">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 17}}</ref> | style="text-align:right;" |6.848<ref name=":5" /> | style="text-align:right;" |63,66&nbsp;km<sup>2</sup><ref name=":5" /> |- | style="text-align:center;" |VIII |[[Löa]] |[[Barestin|Balestrìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Carpe]], [[Löa]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]]<ref name=":6">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 633}}</ref> | style="text-align:right;" |6.494<ref name=":6" /> | style="text-align:right;" |41,13&nbsp;km<sup>2</sup><ref name=":6" /> |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Guglielmo Stefani|tìtolo=Dizionario generale geografico-statistico degli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=d3s5AAAAcAAJ|ànno=1835|editô=Cugini Pomba e Comp. Editori|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|cid=Stefani, 1835}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi De Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C|ànno=1847|editô=Tipografia Chiro e Mina|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|cid=De Bartolomeis, 1847}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Provinse da Liguria|Arbenga]] [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] euairae1x5bnrjtygrplt6og6xca950 Munsu 0 32110 274772 274742 2026-10-15T18:46:10Z N.Longo 12052 fix 274772 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Munsu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Mons''</div> |Panorama = Mons aero.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du sèntru de Munsu</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = FRA |Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]] |Divisione amm grado 2 = Va(r)u |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]] |Divisione amm grado 3 = Draguignan |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]] |Divisione amm grado 4 = Fayence |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrick de Clarens |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = 76.63 |Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}} |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 909 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=29 dixèmbre 2025|léngoa=FR|vìxita=2026-07-26}} |Aggiornamento abitanti = 2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = ''moussenqui'' <small>([[Dialettu figùn|figùn]])</small><br />''monsois'' <small>([[Lengua françéise|fr]])</small> |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map commune FR insee code 83080.png |Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 909 abitanti (au [[2023]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, situàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. U paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estènde pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilòmetri quaddri, fìn a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1.712 mêtri, a simma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu. Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e, chinandu versu meridiùn, u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.<gallery mode="packed" widths="150"> Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du Fil Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A muntagna de Lachens Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge </gallery>U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, a ''[[Siagnole]]'', ch'a nasce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''<ref name=":12">{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. A ''sourça'' a resta pròpiu sutta a Munsu, a pôcu mênu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750&nbsp;m). L'ègua ch'a chìna dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ramme ch'e campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'&#8203;''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedòtti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]<ref name=":12" />. Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di câxi i sun afluènti da primma<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, cumme u ''Vallon Rouge'', ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè de ''Les Vignes'', e quellu de ''Roque Abellière'', tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. A chinà ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì "munte"<ref>{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de "munti"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}</ref>, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}</ref>. === Preisto(r)ia === I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa [[Preistöia|preisto(r)ia]], tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de dolmen e âtre furme de sepultü(r)e: fra sti lì ün di ciü cunusciüi u l'è u dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>. U gh'è e pröve ch'u funsiunesse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i tuchetti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=vul. 5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}</ref>, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du rammu, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resènti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu<ref name=":02" />. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u dolmen de Riens e de la Colle<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|dæta=10 utubre 2024}}</ref>. === Etè antìga === [[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Ròcca Tajâ|left]] A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedòttu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu<ref>avant prop. pg11</ref>. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta ròcca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. A l'imprinsippiu, inte stu trètu l'aquedòttu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu lì u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa dunca inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i. === Etè medievâle === Pe' Munsu paìse a primma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste lì ascì ''Fulco de Mons''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}</ref>. Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu ''castrum'' ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}</ref>. U ''castrum'' u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ìa de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva pròpiu ai cunfìn cun stu paìse lì. Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na sé(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âta dui o trèi mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni primma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]<ref name=":1" />. Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti [[figùi]], gènte lìgü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da [[Provensa|Pruvènsa]] a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]]. A fà vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de primma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta. E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fà remuntà aa crisi che de cuntru a s'è patìa inta Rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe lìgü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte e ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi ma u se pènsa che, cumme pe'i pòsti a l'in gìru, e ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>. L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pan, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]<ref name=":0" />. === Etè muderna === Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quande inte tütta a Fransa e l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti. Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in ànnu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpindu stu travaju in genere pe' quattru ànni<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}</ref>. Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'e se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì. Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|outô=Pays de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2026-07-18}}</ref>. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu<ref name=":0" />. A partì dai 15 de nuvèmbre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu<ref name=":3" />. Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu'ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixèmbre du [[1591]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presènta turna a pèste, cu'ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> === Etè cuntempuranea === Avanti da [[Rivoluçion françeize|Revulusiùn fransese]], au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu, inte quellu mumèntu, a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}</ref> A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capélla di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A riferì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi. Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte e se truvessen inte 'na situasiùn meschìna, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu lì u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fassili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}</ref> U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a buna, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}</ref> A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}</ref> L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insemme a [[Seillans]] e a [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunca a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietè e i diritti in sci gumbi.<ref name=":0" /> Intu mèntre da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda guèra mundiâle]], cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau [[1940]] l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.<ref>{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Munsu}} === Cugnummi ch'u gh'è de ciü === I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''<ref>{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&departmentId=83&departmentName=Var&cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}</ref>''.'' === Persune lighèi cun Munsu === * [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]<ref>{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''<ref>{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]]. <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu Mons Chap Mairie 8.JPG|A capélla de San Bastiàn o di Gianchi Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capélla de San Ròccu Mons Chap Riens.jpg|Capélla de San Pe(r)u de Riens St-Marcellin Chap.jpg|Capélla de San Marcelìn Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard </gallery> * [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntà au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Intu fundu de gêxa, de furma reunda, u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina crûxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi<ref>{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma ina gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[dipartimèntu du Va(r)u]]<ref>{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>: a ''Vénus'', "Vene(r)e", du [[1488]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, e a ''Musane'' du [[1535]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Bastiàn (Munsu)|Capélla de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capélla a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capélla, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a bande(r)etta, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, inta capélla u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]], p'ina parte, a l'è stèta duve(r)â cumme municìpiu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla da Madònna da Pietè (Munsu)|Capélla da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa crûxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u "''Galinette''". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se ghe tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capélla lì e a gêxa du paìse<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Ròccu (Munsu)|Capélla de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de qua(r)antêna in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, u dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Pe(r)u (Munsu)|Capélla de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814&nbsp;m in sciu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i distante da 'n [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne tütti i ànni, de zügnu<ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de San Marcelìn (Munsu)|Capélla de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capélla inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu<ref>{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capélla de Santa Ruselìna (Munsu)|Capélla de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a serviva da capélla privâ<ref>{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha lasciàu u titulu de paruchiâle aa primma gêxa ch'a l'è stèta fabricâ intu scitu de quella d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. === Architetü(r)e sivìli === ;Rexidènse <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon'' Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu </gallery> * [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900&nbsp;m<sup>2</sup>. A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a crûxe de Malta<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna<ref name="Châteaux Var">{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfinan i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], dìtu turna de Bourrigaille<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme <bdi>''Les Ferrages d'Esclapon''</bdi><bdi>, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.</bdi> * Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />. * Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme u castéllu du cumün, u se tröva in scia punta de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da 'n megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugetti e de travai<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. ;Âtru <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan'' Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole'' </gallery> * [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42&nbsp;km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta "Ròcca Tajâ" (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20&nbsp;m<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|bèi]] ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''. * Funtâna "''la plus louancho fouan''": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]<ref name="Fontaines et lavoirs">{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu. * Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Fontaines et lavoirs" />, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''. * I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega<ref>{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye </gallery> * [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660&nbsp;m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]]. === Sciti archeulogichi === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens'' Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye'' Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée'' Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle'' Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros'' Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton'' Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin'' Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches'' </gallery> * ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i segni de in'âtra ucupasiùn aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunzu]], ch'u se tröva a 'n chilòmetru a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i distante daa capélla de San Pe(r)u e daa regiùn de ''Riens'', ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da 'na gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}</ref>. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti stò(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}</ref>. * ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20&nbsp;m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5&nbsp;m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50&nbsp;m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60&nbsp;m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11&nbsp;m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80&nbsp;m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da 'na ciappa missa in tèra<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10&nbsp;m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa primma Etè du Rammu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5&nbsp;m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70&nbsp;m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref> e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia. === Natü(r)a === * [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutetta ch'a cröve ina regiùn 42,96&nbsp;chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}</ref>. == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn<ref>{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. ;Scö(r)e A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. === Dialettu ''moussencou'' === {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}</ref>. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. === Müsei === * Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. * Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. == Ecunumìa == [[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']] {{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvènsa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835<ref name="Garcin" />|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}} L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive<ref name="Garcin">{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}</ref>. Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}</ref> == Fèste e fe(r)e == Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}</ref>. == Sport == Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273&nbsp;m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15&nbsp;m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scindichi de Munsu === [[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugettu nasiunâle dìtu "''Villages Roumains''", u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capélla da San Pe(r)u (Munsu)|capélla da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&task=search&id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina sé(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì<ref name=":2">{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}</ref>. Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''. U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu<ref name=":2" />. === Traspòrtu pübbricu === A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'ha piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref> e a 8334<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil & Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] 18dtu36zli9isd3fsfa9plzrz0a0g34 Borṡi 0 33146 274767 274689 2026-10-15T18:31:52Z N.Longo 12052 /* Etê de méṡṡu */ + 274767 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi |Panorama = Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Borṡi miòn da-a vìa du santuâiu</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]], véggiu [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Borṡi e Veréssi |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-sopresción = Supresciùn |Data soppressione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1944 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00901310001/|tìtolo=Borgio in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-24}} |Aggiornamento abitanti = 31-12-2021 |var-denscitæ = Denscitê |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Borṡi'''{{#tag:ref|''Borṡi'' in [[Ver̭éssu|Veréssi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi: Verezzino-italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=30}}</ref>, ''Bòrzi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''Borsi'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrzi'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/borgio_verezzi-#borgio_verezzi-.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Borgio Verezzi|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-25}}</ref>.|group=n.}} (''Borgio'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in paìṡe [[Liguria|ligüre]] de 1.944 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u l'ha fêtu cumün pe sö cuntu fina a-u [[1933]], cuand'u l'è stêtu tacòn insemme a [[Ver̭éssu|Veréssi]] in-tu növu cumün de [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]]. == Geugrafìa == U paìṡe de Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, numme devöòn pe ciamâ tütte ste têre cianélle misce da vixìn a-a costa, méntre che de darê u se tröva a Valle, ch'a sajêva u valùn ch'u l'è stêtu scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Vèrsu punénte, u teritoriu de Borṡi u rìva fìn a-u Munte Grossu (299&nbsp;m), ch'u l'è misciu sciü-i cunfìn du sö cumün cun cuélli d[[u Tû]] e d[[a Prìa]], ch'i se incuntran in sciü-a vetta. Pe-i rién, vixìn a Borṡi u ghe passa u ciü inpurtante du cumün, u riàn de Butassàn, ch'u l'è lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri, che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn, marcandu ina votta i tèrmi de Borṡi cun Veréssi fra e Vaixélle e Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u ne vegne da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, dund'u se ghe caccia da-u véggiu mö<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mappa territoriale (2)'', p. 38}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2026-09-19|léngoa=IT}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]]<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-09-21}}</ref>. A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>. === Preistòja === U nu s'è truvòn di rèsti da preistòja propiu d'in-tu teritoriu de Borṡi ma, a ogni moddu, i nu mancan di sciti ṡà in-te cuéllu de [[Ver̭éssu|Veréssi]], da-e tante arme a-[[I Castelê (Ver̭éssu)|i Castelê]], paìṡe furtificòn da primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]]. === Etê rumâna === Rivòn u tenpu di rumâni, cumensòn da-a canpagna de cuncuista du cunsule [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]], du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia, u s'è fina cunbatüu ina bataggia in-ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], cu-a vitòja di rumâni<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. Alantùa ste têre i l'êan traversê da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe a Varavêa, pe sciurtî da Borṡi pasandu pe San Péi<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. Pe cuntru, cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]], du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], a l'è stêta traciâ a ''[[Via Julia Augusta]]'', fìn in San Péi a duvêva andâ ancùa aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, da Borṡi a tacâva cun di gîi sciü pe a valâ du Butassàn, fìn a [[Gura]], scartandu a Cravasoppa. Pe du rèstu, u paìṡe ciü vixìn alantùa u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. === Etê de méṡṡu === Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]], cumme u rèstu da [[Liguria|Ligüria]], ste têre i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Borṡi u l'è duncue intròn a fâ parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>. Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. A-i fratti, de prubabile, u l'è ligòn u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>. Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, tenpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>. === Etê de méṡṡu === {{Seçión vêua}} === Etê cuntenpuranea === {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Borṡi}} === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>. * Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>. * Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>. == Posti d'interèsse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Fèste e fée == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1870|1871|Giovanni Battista Staricco||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 26}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1872|1877|Giuseppe Bergallo||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1878|1883|Giovanni Battista Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1884|1893|Bernardo Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1894|1895|Pietro Finocchio||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1896|1899|Carlo Leale||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1899|1912|Pietro Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1912|1914|Francesco De Vincenzi||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1914|1926|Giacomo Claudio Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1926|1931|Giacomo Claudio Staricco||[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestê]]|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1931|1932|Francesco Verdina||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1932|1933|Mario Gallarati||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == {{Seçión vêua}} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi]] [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a]] bzur96h6cvon8m3e0snp21141ly94es 274770 274767 2026-10-15T18:40:13Z N.Longo 12052 + img 274770 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi |Panorama = Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Borṡi miòn da-a vìa du santuâiu</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]], véggiu [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Borṡi e Veréssi |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-sopresción = Supresciùn |Data soppressione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1944 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00901310001/|tìtolo=Borgio in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-24}} |Aggiornamento abitanti = 31-12-2021 |var-denscitæ = Denscitê |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Borṡi'''{{#tag:ref|''Borṡi'' in [[Ver̭éssu|Veréssi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi: Verezzino-italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=30}}</ref>, ''Bòrzi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''Borsi'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrzi'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/borgio_verezzi-#borgio_verezzi-.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Borgio Verezzi|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-25}}</ref>.|group=n.}} (''Borgio'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in paìṡe [[Liguria|ligüre]] de 1.944 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u l'ha fêtu cumün pe sö cuntu fina a-u [[1933]], cuand'u l'è stêtu tacòn insemme a [[Ver̭éssu|Veréssi]] in-tu növu cumün de [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]]. == Geugrafìa == [[Immaggine:Borgio-Pietra Ligure-panorama.jpg|sinistra|miniatura|Panuramma du Ciàn miòn da-u Pöṡṡu de [[Ver̭éssu|Veréssi]]]] U paìṡe de Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, numme devöòn pe ciamâ tütte ste têre cianélle misce da vixìn a-a costa, méntre che de darê u se tröva a Valle, ch'a sajêva u valùn ch'u l'è stêtu scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Vèrsu punénte, u teritoriu de Borṡi u rìva fìn a-u Munte Grossu (299&nbsp;m), ch'u l'è misciu sciü-i cunfìn du sö cumün cun cuélli d[[u Tû]] e d[[a Prìa]], ch'i se incuntran in sciü-a vetta. Pe-i rién, vixìn a Borṡi u ghe passa u ciü inpurtante du cumün, u riàn de Butassàn, ch'u l'è lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri, che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn, marcandu ina votta i tèrmi de Borṡi cun Veréssi fra e Vaixélle e Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u ne vegne da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, dund'u se ghe caccia da-u véggiu mö<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mappa territoriale (2)'', p. 38}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2026-09-19|léngoa=IT}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]]<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-09-21}}</ref>. A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>. === Preistòja === U nu s'è truvòn di rèsti da preistòja propiu d'in-tu teritoriu de Borṡi ma, a ogni moddu, i nu mancan di sciti ṡà in-te cuéllu de [[Ver̭éssu|Veréssi]], da-e tante arme a-[[I Castelê (Ver̭éssu)|i Castelê]], paìṡe furtificòn da primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]]. === Etê rumâna === Rivòn u tenpu di rumâni, cumensòn da-a canpagna de cuncuista du cunsule [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]], du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia, u s'è fina cunbatüu ina bataggia in-ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], cu-a vitòja di rumâni<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. Alantùa ste têre i l'êan traversê da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe a Varavêa, pe sciurtî da Borṡi pasandu pe San Péi<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. Pe cuntru, cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]], du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], a l'è stêta traciâ a ''[[Via Julia Augusta]]'', fìn in San Péi a duvêva andâ ancùa aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, da Borṡi a tacâva cun di gîi sciü pe a valâ du Butassàn, fìn a [[Gura]], scartandu a Cravasoppa. Pe du rèstu, u paìṡe ciü vixìn alantùa u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. === Etê de méṡṡu === Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]], cumme u rèstu da [[Liguria|Ligüria]], ste têre i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Borṡi u l'è duncue intròn a fâ parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>. Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. A-i fratti, de prubabile, u l'è ligòn u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>. Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, tenpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>. === Etê de méṡṡu === {{Seçión vêua}} === Etê cuntenpuranea === {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Borṡi}} === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>. * Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>. * Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>. == Posti d'interèsse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Fèste e fée == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1870|1871|Giovanni Battista Staricco||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 26}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1872|1877|Giuseppe Bergallo||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1878|1883|Giovanni Battista Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1884|1893|Bernardo Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1894|1895|Pietro Finocchio||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1896|1899|Carlo Leale||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1899|1912|Pietro Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1912|1914|Francesco De Vincenzi||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1914|1926|Giacomo Claudio Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1926|1931|Giacomo Claudio Staricco||[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestê]]|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1931|1932|Francesco Verdina||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1932|1933|Mario Gallarati||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == {{Seçión vêua}} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi]] [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a]] alzugvic76zcrd2xpz8pxb4ixbofk5w 274771 274770 2026-10-15T18:44:17Z N.Longo 12052 /* Etê de méṡṡu */ + 274771 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi |Panorama = Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Borṡi miòn da-a vìa du santuâiu</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]], véggiu [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Borṡi e Veréssi |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-sopresción = Supresciùn |Data soppressione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1944 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00901310001/|tìtolo=Borgio in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-24}} |Aggiornamento abitanti = 31-12-2021 |var-denscitæ = Denscitê |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Borṡi'''{{#tag:ref|''Borṡi'' in [[Ver̭éssu|Veréssi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi: Verezzino-italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=30}}</ref>, ''Bòrzi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''Borsi'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrzi'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/borgio_verezzi-#borgio_verezzi-.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Borgio Verezzi|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-25}}</ref>.|group=n.}} (''Borgio'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in paìṡe [[Liguria|ligüre]] de 1.944 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u l'ha fêtu cumün pe sö cuntu fina a-u [[1933]], cuand'u l'è stêtu tacòn insemme a [[Ver̭éssu|Veréssi]] in-tu növu cumün de [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]]. == Geugrafìa == [[Immaggine:Borgio-Pietra Ligure-panorama.jpg|sinistra|miniatura|Panuramma du Ciàn miòn da-u Pöṡṡu de [[Ver̭éssu|Veréssi]]]] U paìṡe de Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, numme devöòn pe ciamâ tütte ste têre cianélle misce da vixìn a-a costa, méntre che de darê u se tröva a Valle, ch'a sajêva u valùn ch'u l'è stêtu scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Vèrsu punénte, u teritoriu de Borṡi u rìva fìn a-u Munte Grossu (299&nbsp;m), ch'u l'è misciu sciü-i cunfìn du sö cumün cun cuélli d[[u Tû]] e d[[a Prìa]], ch'i se incuntran in sciü-a vetta. Pe-i rién, vixìn a Borṡi u ghe passa u ciü inpurtante du cumün, u riàn de Butassàn, ch'u l'è lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri, che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn, marcandu ina votta i tèrmi de Borṡi cun Veréssi fra e Vaixélle e Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u ne vegne da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, dund'u se ghe caccia da-u véggiu mö<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mappa territoriale (2)'', p. 38}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2026-09-19|léngoa=IT}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]]<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-09-21}}</ref>. A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>. === Preistòja === U nu s'è truvòn di rèsti da preistòja propiu d'in-tu teritoriu de Borṡi ma, a ogni moddu, i nu mancan di sciti ṡà in-te cuéllu de [[Ver̭éssu|Veréssi]], da-e tante arme a-[[I Castelê (Ver̭éssu)|i Castelê]], paìṡe furtificòn da primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]]. === Etê rumâna === Rivòn u tenpu di rumâni, cumensòn da-a canpagna de cuncuista du cunsule [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]], du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia, u s'è fina cunbatüu ina bataggia in-ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], cu-a vitòja di rumâni<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. Alantùa ste têre i l'êan traversê da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe a Varavêa, pe sciurtî da Borṡi pasandu pe San Péi<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. Pe cuntru, cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]], du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], a l'è stêta traciâ a ''[[Via Julia Augusta]]'', fìn in San Péi a duvêva andâ ancùa aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, da Borṡi a tacâva cun di gîi sciü pe a valâ du Butassàn, fìn a [[Gura]], scartandu a Cravasoppa. Pe du rèstu, u paìṡe ciü vixìn alantùa u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. === Etê de méṡṡu === Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]], cumme u rèstu da [[Liguria|Ligüria]], ste têre i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Borṡi u l'è duncue intròn a fâ parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>. Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. A-i fratti, de prubabile, u l'è ligòn u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>. Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, tenpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>. In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe u ciü a-a Prìa, cu-e génte de Borṡi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-10-15|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>. === Etê de méṡṡu === {{Seçión vêua}} === Etê cuntenpuranea === {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Borṡi}} === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>. * Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>. * Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>. == Posti d'interèsse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Fèste e fée == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1870|1871|Giovanni Battista Staricco||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 26}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1872|1877|Giuseppe Bergallo||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1878|1883|Giovanni Battista Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1884|1893|Bernardo Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1894|1895|Pietro Finocchio||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1896|1899|Carlo Leale||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1899|1912|Pietro Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1912|1914|Francesco De Vincenzi||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1914|1926|Giacomo Claudio Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1926|1931|Giacomo Claudio Staricco||[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestê]]|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1931|1932|Francesco Verdina||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1932|1933|Mario Gallarati||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == {{Seçión vêua}} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi]] [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a]] 6x2nmuuw945wj9uayys984whucjii8f Cuňigliu brüscau 0 33205 274776 274177 2026-10-15T19:46:33Z Arbenganese 12552 rev, + 274776 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l’è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l’è ch’a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l’eiřa dau daa tèrè è dae bestie che gh’eiřan. Üna de se bestie u l’eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch’a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l’eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: i u metian in scia sciama bassa è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh’eiřa da brüscassařlu, u nu se puřeva brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand’u s’eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařsiglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà. U l'arestava ün cuňigliu ch’u l’eiřa grossu ascaixi u dugiu d’en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l’eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu’a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l’è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d’uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s’è ün poucu pèřsè, peřché u gh’è ciü pouchi ch’i aglien a cà en campagna è ch’i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. Ente i üřtimi ani u gh’è i "gourmet" ch’i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch’u ghe scie cařcün c’u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch’u l’è üňicu, èscì peřché a pèle a l’è grassa è u gh’è u grassu ch’u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu’u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d’agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř brüscassař u cuňigliu ven prepařařlu a seiřa prima è levaighe i büeli. Üna vouta ch’u s’è brüscau lavařlu cun ün poucu de savun de Mařsiglia, è sciügařlu cun üna pèssè. Cand’u l’è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixèřlu. Agiuntařghe e èřbe, s’u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}}</ref> == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] 7hktnk74f3v588jt7jhe9y62okjhmff 274777 274776 2026-10-15T19:47:16Z Arbenganese 12552 /* Prepařassiun */ +, azunte e curesiui dau Marco Cassini 274777 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l’è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l’è ch’a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l’eiřa dau daa tèrè è dae bestie che gh’eiřan. Üna de se bestie u l’eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch’a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l’eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: i u metian in scia sciama bassa è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh’eiřa da brüscassařlu, u nu se puřeva brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand’u s’eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařsiglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà. U l'arestava ün cuňigliu ch’u l’eiřa grossu ascaixi u dugiu d’en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l’eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu’a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l’è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d’uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s’è ün poucu pèřsè, peřché u gh’è ciü pouchi ch’i aglien a cà en campagna è ch’i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. Ente i üřtimi ani u gh’è i "gourmet" ch’i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch’u ghe scie cařcün c’u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch’u l’è üňicu, èscì peřché a pèle a l’è grassa è u gh’è u grassu ch’u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu’u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d’agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř prima cousa u cunigliu u dev’èsse vegliu, grassu è robüstu, peř aglìe üna bèle pèle fořte. U ghe vöř ün bigu de tempu. Ven desangařlu arachèndughe ün ögliu, faghèndu cuřàř u sanghe ente üna cupeta, sanghe che pöi u s’adupeřa peř fař üna bona bagna. Cand’u l’è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixèřlu. Agiuntařghe e èřbe, s’u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}}</ref> == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] f3mtchm2mbjkdwn5kfjg11ekgfky8ja 274778 274777 2026-10-15T19:47:56Z Arbenganese 12552 /* Prepařassiun */ +, rev 274778 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l’è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l’è ch’a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l’eiřa dau daa tèrè è dae bestie che gh’eiřan. Üna de se bestie u l’eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch’a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l’eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: i u metian in scia sciama bassa è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh’eiřa da brüscassařlu, u nu se puřeva brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand’u s’eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařsiglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà. U l'arestava ün cuňigliu ch’u l’eiřa grossu ascaixi u dugiu d’en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l’eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu’a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l’è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d’uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s’è ün poucu pèřsè, peřché u gh’è ciü pouchi ch’i aglien a cà en campagna è ch’i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. Ente i üřtimi ani u gh’è i "gourmet" ch’i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch’u ghe scie cařcün c’u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch’u l’è üňicu, èscì peřché a pèle a l’è grassa è u gh’è u grassu ch’u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu’u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d’agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř prima cousa u cunigliu u dev’èsse vegliu, grassu è robüstu, peř aglìe üna bèle pèle fořte. U ghe vöř ün bigu de tempu. Ven desangařlu arachèndughe ün ögliu, faghèndu cuřàř u sanghe ente üna cupeta, sanghe che pöi u s’adupeřa peř fař üna bona bagna. Ente a bagna u se ghe metìa u figatu è i rugnui, ch’i se cöixissen. Üna vouta ch’u s’è brüscau lavařlu cun ün poucu de savun de Mařseglia, è sciügařlu cun üna pèssè. Cand’u l’è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixiřlu. Agiuntařghe e èřbe, s’u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}}</ref> == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] fgdh6o5sylejtaom5yzxhbzyv007l1t 274779 274778 2026-10-15T19:48:35Z Arbenganese 12552 /* Prepařassiun */ + 274779 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l’è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l’è ch’a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l’eiřa dau daa tèrè è dae bestie che gh’eiřan. Üna de se bestie u l’eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch’a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l’eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: i u metian in scia sciama bassa è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh’eiřa da brüscassařlu, u nu se puřeva brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand’u s’eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařsiglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà. U l'arestava ün cuňigliu ch’u l’eiřa grossu ascaixi u dugiu d’en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l’eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu’a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l’è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d’uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s’è ün poucu pèřsè, peřché u gh’è ciü pouchi ch’i aglien a cà en campagna è ch’i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. Ente i üřtimi ani u gh’è i "gourmet" ch’i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch’u ghe scie cařcün c’u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch’u l’è üňicu, èscì peřché a pèle a l’è grassa è u gh’è u grassu ch’u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu’u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d’agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř prima cousa u cunigliu u dev’èsse vegliu, grassu è robüstu, peř aglìe üna bèle pèle fořte. U ghe vöř ün bigu de tempu. Ven desangařlu arachèndughe ün ögliu, faghèndu cuřàř u sanghe ente üna cupeta, sanghe che pöi u s’adupeřa peř fař üna bona bagna. Ente a bagna u se ghe metìa u figatu è i rugnui, ch’i se cöixissen. Üna vouta ch’u s’è brüscau lavařlu cun ün poucu de savun de Mařseglia, è sciügařlu cun üna pèssè. Cand’u l’è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixiřlu. Agiuntařghe e èřbe, s’u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}} </ref> Üna veřa lèchè e eiřan e ouřeglie, che scřusciavan sute i denti e i nu sacian de grassu. == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] oa1kv1rfz6t78moc2fzm0fev3t21qn0 274780 274779 2026-10-15T19:49:00Z Arbenganese 12552 Giüstàu i apostrufi <’>, sensa cangi de cuntegnüu 274780 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l'è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l'è ch'a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l'eiřa dau daa tèrè è dae bestie che gh'eiřan. Üna de se bestie u l'eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch'a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l'eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: i u metian in scia sciama bassa è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh'eiřa da brüscassařlu, u nu se puřeva brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand'u s'eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařsiglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà. U l'arestava ün cuňigliu ch'u l'eiřa grossu ascaixi u dugiu d'en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l'eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu'a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l'è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d'uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s'è ün poucu pèřsè, peřché u gh'è ciü pouchi ch'i aglien a cà en campagna è ch'i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. Ente i üřtimi ani u gh'è i "gourmet" ch'i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch'u ghe scie cařcün c'u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch'u l'è üňicu, èscì peřché a pèle a l'è grassa è u gh'è u grassu ch'u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu'u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d'agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř prima cousa u cunigliu u dev'èsse vegliu, grassu è robüstu, peř aglìe üna bèle pèle fořte. U ghe vöř ün bigu de tempu. Ven desangařlu arachèndughe ün ögliu, faghèndu cuřàř u sanghe ente üna cupeta, sanghe che pöi u s'adupeřa peř fař üna bona bagna. Ente a bagna u se ghe metìa u figatu è i rugnui, ch'i se cöixissen. Üna vouta ch'u s'è brüscau lavařlu cun ün poucu de savun de Mařseglia, è sciügařlu cun üna pèssè. Cand'u l'è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixiřlu. Agiuntařghe e èřbe, s'u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}} </ref> Üna veřa lèchè e eiřan e ouřeglie, che scřusciavan sute i denti e i nu sacian de grassu. == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] gs2p5anqspjiolsx49tzgeb2agvbla1 274781 274780 2026-10-15T19:50:56Z Arbenganese 12552 - a cappi 274781 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l'è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l'è ch'a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l'eiřa dau daa tèrè è dae bestie che gh'eiřan. Üna de se bestie u l'eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch'a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l'eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: i u metian in scia sciama bassa è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh'eiřa da brüscassařlu, u nu se puřeva brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand'u s'eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařsiglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà. U l'arestava ün cuňigliu ch'u l'eiřa grossu ascaixi u dugiu d'en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l'eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu'a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l'è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d'uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s'è ün poucu pèřsè, peřché u gh'è ciü pouchi ch'i aglien a cà en campagna è ch'i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. Ente i üřtimi ani u gh'è i "gourmet" ch'i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch'u ghe scie cařcün c'u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch'u l'è üňicu, èscì peřché a pèle a l'è grassa è u gh'è u grassu ch'u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu'u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d'agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř prima cousa u cunigliu u dev'èsse vegliu, grassu è robüstu, peř aglìe üna bèle pèle fořte. U ghe vöř ün bigu de tempu. Ven desangařlu arachèndughe ün ögliu, faghèndu cuřàř u sanghe ente üna cupeta, sanghe che pöi u s'adupeřa peř fař üna bona bagna. Ente a bagna u se ghe metìa u figatu è i rugnui, ch'i se cöixissen. Üna vouta ch'u s'è brüscau lavařlu cun ün poucu de savun de Mařseglia, è sciügařlu cun üna pèssè. Cand'u l'è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixiřlu. Agiuntařghe e èřbe, s'u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}} </ref> Üna veřa lèchè e eiřan e ouřeglie, che scřusciavan sute i denti e i nu sacian de grassu. == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] t96wkiqyhpzv5qna7wfsy4ndppm376a 274783 274781 2026-10-15T19:55:32Z Arbenganese 12552 +Vuxe parlà, letüřa fà dau Marco Cassini 274783 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} {{Wikipedia parlâ|Cuňigliu brüscau.ogg|274781|15-10-2026|Marco Cassini, Bligař}} U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l'è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l'è ch'a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l'eiřa dau daa tèrè è dae bestie che gh'eiřan. Üna de se bestie u l'eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch'a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l'eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: i u metian in scia sciama bassa è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh'eiřa da brüscassařlu, u nu se puřeva brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand'u s'eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařsiglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà. U l'arestava ün cuňigliu ch'u l'eiřa grossu ascaixi u dugiu d'en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l'eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu'a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l'è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d'uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s'è ün poucu pèřsè, peřché u gh'è ciü pouchi ch'i aglien a cà en campagna è ch'i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. Ente i üřtimi ani u gh'è i "gourmet" ch'i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch'u ghe scie cařcün c'u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch'u l'è üňicu, èscì peřché a pèle a l'è grassa è u gh'è u grassu ch'u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu'u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d'agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř prima cousa u cunigliu u dev'èsse vegliu, grassu è robüstu, peř aglìe üna bèle pèle fořte. U ghe vöř ün bigu de tempu. Ven desangařlu arachèndughe ün ögliu, faghèndu cuřàř u sanghe ente üna cupeta, sanghe che pöi u s'adupeřa peř fař üna bona bagna. Ente a bagna u se ghe metìa u figatu è i rugnui, ch'i se cöixissen. Üna vouta ch'u s'è brüscau lavařlu cun ün poucu de savun de Mařseglia, è sciügařlu cun üna pèssè. Cand'u l'è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixiřlu. Agiuntařghe e èřbe, s'u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}} </ref> Üna veřa lèchè e eiřan e ouřeglie, che scřusciavan sute i denti e i nu sacian de grassu. == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] e00jqekn3sf92u0opb02d2laiwnnd6v 274787 274783 2026-10-15T20:07:25Z Arbenganese 12552 +Futugrafie 274787 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} {{Wikipedia parlâ|Cuňigliu brüscau.ogg|274781|15-10-2026|Marco Cassini, Bligař}} [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (1).jpeg|thumb|U cuňigliu puliu dau peř en sce u descu, přima de èsse fau a tochi è messu ente a casařola]] U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l'è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l'è ch'a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l'eiřa dau daa tèrè è dae bestie che gh'eiřan. Üna de se bestie u l'eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch'a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (2).jpeg|thumb|left|Gabriela a brüscassa u cuňigliu en sce a sciama viva]] U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l'eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: i u metian in scia sciama bassa è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh'eiřa da brüscassařlu, u nu se puřeva brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand'u s'eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařsiglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà. U l'arestava ün cuňigliu ch'u l'eiřa grossu ascaixi u dugiu d'en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l'eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu'a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l'è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d'uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s'è ün poucu pèřsè, peřché u gh'è ciü pouchi ch'i aglien a cà en campagna è ch'i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (3).jpeg|thumb|A prepařassiun a l’è longa e u ghe vöř tanta pasciènsè, en futugřafia Gabriella Rossi e Franco Lanteri]] Ente i üřtimi ani u gh'è i "gourmet" ch'i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch'u ghe scie cařcün c'u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch'u l'è üňicu, èscì peřché a pèle a l'è grassa è u gh'è u grassu ch'u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu'u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d'agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř prima cousa u cunigliu u dev'èsse vegliu, grassu è robüstu, peř aglìe üna bèle pèle fořte. U ghe vöř ün bigu de tempu. Ven desangařlu arachèndughe ün ögliu, faghèndu cuřàř u sanghe ente üna cupeta, sanghe che pöi u s'adupeřa peř fař üna bona bagna. Ente a bagna u se ghe metìa u figatu è i rugnui, ch'i se cöixissen. Üna vouta ch'u s'è brüscau lavařlu cun ün poucu de savun de Mařseglia, è sciügařlu cun üna pèssè. Cand'u l'è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixiřlu. Agiuntařghe e èřbe, s'u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}} </ref> Üna veřa lèchè e eiřan e ouřeglie, che scřusciavan sute i denti e i nu sacian de grassu. == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] 604eewutba9kdcy7m3o280jco7h6s7c 274788 274787 2026-10-15T20:08:41Z Arbenganese 12552 sorting, dimensciui 274788 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} {{Wikipedia parlâ|Cuňigliu brüscau.ogg|274781|15-10-2026|Marco Cassini, Bligař}} [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (1).jpeg|thumb|U cuňigliu puliu dau peř en sce u descu, přima de èsse fau a tochi è messu ente a casařola]] U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l'è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l'è ch'a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l'eiřa dau daa tèrè è dae bestie che gh'eiřan. Üna de se bestie u l'eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch'a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (2).jpeg|thumb|left|Gabriela a brüscassa u cuňigliu en sce a sciama viva|352x352px]] U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l'eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: i u metian in scia sciama bassa è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh'eiřa da brüscassařlu, u nu se puřeva brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand'u s'eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařsiglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà. U l'arestava ün cuňigliu ch'u l'eiřa grossu ascaixi u dugiu d'en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l'eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (3).jpeg|thumb|A prepařassiun a l’è longa e u ghe vöř tanta pasciènsè, en futugřafia Gabriella Rossi e Franco Lanteri|400x400px]]Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu'a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l'è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d'uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s'è ün poucu pèřsè, peřché u gh'è ciü pouchi ch'i aglien a cà en campagna è ch'i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. Ente i üřtimi ani u gh'è i "gourmet" ch'i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch'u ghe scie cařcün c'u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch'u l'è üňicu, èscì peřché a pèle a l'è grassa è u gh'è u grassu ch'u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu'u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d'agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř prima cousa u cunigliu u dev'èsse vegliu, grassu è robüstu, peř aglìe üna bèle pèle fořte. U ghe vöř ün bigu de tempu. Ven desangařlu arachèndughe ün ögliu, faghèndu cuřàř u sanghe ente üna cupeta, sanghe che pöi u s'adupeřa peř fař üna bona bagna. Ente a bagna u se ghe metìa u figatu è i rugnui, ch'i se cöixissen. Üna vouta ch'u s'è brüscau lavařlu cun ün poucu de savun de Mařseglia, è sciügařlu cun üna pèssè. Cand'u l'è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixiřlu. Agiuntařghe e èřbe, s'u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}} </ref> Üna veřa lèchè e eiřan e ouřeglie, che scřusciavan sute i denti e i nu sacian de grassu. == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] cbv1rlizm6u0dtet1wn87e525sgmxbo 274790 274788 2026-10-15T20:12:45Z Arbenganese 12552 /* */ plur. 274790 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} {{Wikipedia parlâ|Cuňigliu brüscau.ogg|274781|15-10-2026|Marco Cassini, Bligař}} [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (1).jpeg|thumb|U cuňigliu puliu dau peř en sce u descu, přima de èsse fau a tochi è messu ente a casařola]] U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l'è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l'è ch'a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l'eiřa dau dae tère è dae bestie che gh'eiřan. Üna de se bestie u l'eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch'a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (2).jpeg|thumb|left|Gabriela a brüscassa u cuňigliu en sce a sciama viva|352x352px]] U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l'eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: i u metian in scia sciama bassa è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh'eiřa da brüscassařlu, u nu se puřeva brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand'u s'eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařsiglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà. U l'arestava ün cuňigliu ch'u l'eiřa grossu ascaixi u dugiu d'en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l'eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (3).jpeg|thumb|A prepařassiun a l’è longa e u ghe vöř tanta pasciènsè, en futugřafia Gabriella Rossi e Franco Lanteri|400x400px]]Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu'a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l'è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d'uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s'è ün poucu pèřsè, peřché u gh'è ciü pouchi ch'i aglien a cà en campagna è ch'i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. Ente i üřtimi ani u gh'è i "gourmet" ch'i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch'u ghe scie cařcün c'u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch'u l'è üňicu, èscì peřché a pèle a l'è grassa è u gh'è u grassu ch'u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu'u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d'agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř prima cousa u cunigliu u dev'èsse vegliu, grassu è robüstu, peř aglìe üna bèle pèle fořte. U ghe vöř ün bigu de tempu. Ven desangařlu arachèndughe ün ögliu, faghèndu cuřàř u sanghe ente üna cupeta, sanghe che pöi u s'adupeřa peř fař üna bona bagna. Ente a bagna u se ghe metìa u figatu è i rugnui, ch'i se cöixissen. Üna vouta ch'u s'è brüscau lavařlu cun ün poucu de savun de Mařseglia, è sciügařlu cun üna pèssè. Cand'u l'è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixiřlu. Agiuntařghe e èřbe, s'u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}} </ref> Üna veřa lèchè e eiřan e ouřeglie, che scřusciavan sute i denti e i nu sacian de grassu. == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] c1n42g4tizlzdmuq9b8c2k6jof6ssm6 274802 274790 2026-10-15T21:34:11Z Arbenganese 12552 /* Stořia */ paregiau 274802 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} {{Wikipedia parlâ|Cuňigliu brüscau.ogg|274781|15-10-2026|Marco Cassini, Bligař}} [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (1).jpeg|thumb|U cuňigliu puliu dau peř en sce u descu, přima de èsse fau a tochi è messu ente a casařola]] U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l'è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l'è ch'a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l'eiřa dau dae tère è dae bestie che gh'eiřan. Üna de se bestie u l'eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch'a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (2).jpeg|thumb|left|Gabriela a brüscassa u cuňigliu en sce a sciama viva|352x352px]] U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l'eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: peř netegiařlu da tütu u peř, i u metian in scia sciama bassa è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh'eiřa da brüscassařlu, u nu se puřeva brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand'u s'eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařsiglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà. U l'arestava ün cuňigliu ch'u l'eiřa grossu ascaixi u dugiu d'en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l'eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (3).jpeg|thumb|A prepařassiun a l’è longa e u ghe vöř tanta pasciènsè, en futugřafia Gabriella Rossi e Franco Lanteri|400x400px]]Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu'a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l'è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d'uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s'è ün poucu pèřsè, peřché u gh'è ciü pouchi ch'i aglien a cà en campagna è ch'i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. Ente i üřtimi ani u gh'è i "gourmet" ch'i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch'u ghe scie cařcün c'u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch'u l'è üňicu, èscì peřché a pèle a l'è grassa è u gh'è u grassu ch'u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu'u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d'agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř prima cousa u cunigliu u dev'èsse vegliu, grassu è robüstu, peř aglìe üna bèle pèle fořte. U ghe vöř ün bigu de tempu. Ven desangařlu arachèndughe ün ögliu, faghèndu cuřàř u sanghe ente üna cupeta, sanghe che pöi u s'adupeřa peř fař üna bona bagna. Ente a bagna u se ghe metìa u figatu è i rugnui, ch'i se cöixissen. Üna vouta ch'u s'è brüscau lavařlu cun ün poucu de savun de Mařseglia, è sciügařlu cun üna pèssè. Cand'u l'è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixiřlu. Agiuntařghe e èřbe, s'u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}} </ref> Üna veřa lèchè e eiřan e ouřeglie, che scřusciavan sute i denti e i nu sacian de grassu. == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] rnoks7yy5jv6tyij3wpff2g5wrm9ll8 274803 274802 2026-10-15T21:37:29Z Arbenganese 12552 /* Stořia */ Rev 274803 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu|càngio variànte=Sa pagina a l'è scrita en '''bligařencu'''}} {{Wikipedia parlâ|Cuňigliu brüscau.ogg|274781|15-10-2026|Marco Cassini, Bligař}} [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (1).jpeg|thumb|U cuňigliu puliu dau peř en sce u descu, přima de èsse fau a tochi è messu ente a casařola]] U '''cuňigliu brüscau'''<ref group="n.">U se ghe dixe {{IPA|[ku'ɹiʎu bry'skau]}}, cun <ň> fantasma ch'a se pařesce ciǜ a üna <ř></ref> u l'è ün mangiař tipicu deu paieřse de [[Avrigâ|Bligař]], ente a [[valà deu Nèřvia]]. Stiani a pupulassiun bligařenca u nu l'è ch'a l'aglisse trope sustanse, a l'eiřa gènte poveřa, è u ciǜ gřossu sustentamentu u l'eiřa dau dae tère è dae bestie che gh'eiřan. Üna de se bestie u l'eiřa přopiu u cuňigliu è a prepařassiun fa ente su modu u pařesce ch'a scie üna de ciǜ antighe deu punènte ligüře. == Stořia == [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (2).jpeg|thumb|left|Gabriela a brüscassa u cuňigliu en sce a sciama viva|352x352px]] U se diixe cuňigliu brüscau perché, a diferènsè deu solitu, u cuňigliu u l'eiřa fau cöixe sènsè ch'u se ghe levesse a pèle è i u faixian “brüscař”{{#tag:ref|U veřbu brüscař u l'è aixiau cume l'italian 'abbrustolire', 'tostare'. U se pařesce a brüscassař, ven dìe brüxatař ('bruciacchiare').<ref>{{Çitta|Cassini, 2023|p. 67}}</ref>|group=n.}}: peř netegiařlu da tütu u peř. I u metian en scia sciama viva è u peř u se brüxiava tütu. Ma candu u gh'eiřa da brüscassařlu, u nu se puřia brüscař en cà, perché senù u faxia ouduř de brüxiau è de sařvaigu. Cand'u s'eiřa tütu brüscassau, ascaixi cume u cařbun, cun u [[Savùn de Marseja|savun de Mařseglia]], i pulian a pèle ras-ciènduřà cun üna spügna de paglia. U l'arestava ün cuňigliu ch'u l'eiřa grossu ascaixi u dugiu d'en cuňigliu spelau, peřché a pèle a mantegnia u grassu è tütu u restu. Üna vota prepařau a su modu i u tagliavan a tochi è i u faxian cöixe enta cassařola, o devoute i u faixian èscì en sce u speu, u l'eiřa u piatu ciǜ tipicu deu paieřse. [[Immaggine:Cuňigliu brüscau (3).jpeg|thumb|A prepařassiun a l’è longa e u ghe vöř tanta pasciènsè, en futugřafia Gabriella Rossi e Franco Lanteri|400x400px]]Decheli auř i adupeřan u gařzu o a bumbula cu'a canèlè, peř netegiařlu dau peř, ma u nu l'è a stessa cousa: peř tradissiun u faxia lögu propiu a sciama de sfèřlè d'uřiva, sechenù pin o abeu. Auř a tradissiun a s'è ün poucu pèřsè, peřché u gh'è ciü pouchi ch'i aglien a cà en campagna è ch'i cunuscen a prepařassiun, nunca u nu se ne mangia ciǜ tantu. Ente i üřtimi ani u gh'è i "gourmet" ch'i seřcan è i dumandan entu paieřse peř pruařlu, ma ven ch'u ghe scie cařcün c'u sace fař. U cuňigliu brüscau a tanti u ghe fa anguscia peřché i sènten cheř ouduř de sařvaigu. Brüxènduřsé, u piglia ün güstu ch'u l'è üňicu, èscì peřché a pèle a l'è grassa è u gh'è u grassu ch'u se descaglia. == Prepařassiun == * Ün cuňigliu cu'u peř * Öřiu * Rusmařin * Uřibagu * Tùmbau * Üna sevula * Üna tèstè d'agliu sciacà sènse peřařla (o numa cařche àussa) * Sař * Vuglièndu, ün poucu de peve è due tache de limun * Uřive, scia sařae che fřesche Peř prima cousa u cunigliu u dev'èsse vegliu, grassu è robüstu, peř aglìe üna bèle pèle fořte. U ghe vöř ün bigu de tempu. Ven desangařlu arachèndughe ün ögliu, faghèndu cuřàř u sanghe ente üna cupeta, sanghe che pöi u s'adupeřa peř fař üna bona bagna. Ente a bagna u se ghe metìa u figatu è i rugnui, ch'i se cöixissen. Üna vouta ch'u s'è brüscau lavařlu cun ün poucu de savun de Mařseglia, è sciügařlu cun üna pèssè. Cand'u l'è sciüütu vèn tagliařlu a tochi, cuscì da cöixiřlu. Agiuntařghe e èřbe, s'u se vöř èscì üna pumata è pöi deu [[Ruscese (vin)|vin russeřse]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.levantenews.it/2022/09/03/le-ricette-di-renzo-bagnasco-coniglio-bruscau/|tìtolo=Le ricette di Renzo Bagnasco: “coniglio bruscau”|léngoa=IT|vìxita=2026-09-15}} </ref> Üna veřa lèchè e eiřan e ouřeglie, che scřusciavan sute i denti e i nu sacian de grassu. == Bibliugřafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Marco Cassini|tìtolo=Apricaleidoscopica: Storia - Personaggi - Racconti - Leggende - Fatti e Luoghi misteriosi - Aneddoti - Zibaldino e Dizionario della lingua ancestrale di Apricale|url=https://www.rplibri.it/2023/08/25/francesco-improta-per-apricaleidoscopica-di-marco-cassini/|ànno=2023|editô=Erredi Grafiche Editoriali|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|cid=Cassini, 2023}} == Note == ;Rifeřimenti au dialetu <references group="n." /> ;Rifeřimenti au testu <references responsive="" /> {{Cuxinn-a ligure}} [[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]] 49qaligmrhkz5g6vhgmv7ds18ilhtnl Vittoiale di Italien 0 33275 274765 274764 2026-10-15T14:15:43Z Luensu1959 1211 /* Stançia da muxica */ me pä ciù ciaeo 274765 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna representante a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, o sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da de damaschi preçioxi in neigro e in argento, representanti bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage s'attreuvan dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio ch'a mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === === ''Zambracca'' === === Stançia da Leda === === Poggiölo de l'Apollino === === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] i8446jmpn9fhiosuqsn92rr3wrx25in 274807 274765 2026-10-16T08:15:13Z S1880C 20449 /* Stançia do mappamondo */ azzonto 274807 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna representante a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, o sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da de damaschi preçioxi in neigro e in argento, representanti bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage s'attreuvan dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio ch'a mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a-o Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, ch'o sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> === ''Zambracca'' === === Stançia da Leda === === Poggiölo de l'Apollino === === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] g5zq17kgbne3lhkhg3o2dkabmrzxay2 274808 274807 2026-10-16T08:42:57Z S1880C 20449 /* Zambracca */ azzonto zambracca 274808 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna representante a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, o sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da de damaschi preçioxi in neigro e in argento, representanti bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage s'attreuvan dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio ch'a mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a-o Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, ch'o sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> [[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]] === ''Zambracca'' === Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" /> O nomme coioso da stançia a deriva da unna antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio. === Stançia da Leda === === Poggiölo de l'Apollino === === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] 8j0xnakqvlhkzpxegi63wvw55m9ovjr 274809 274808 2026-10-16T08:44:29Z S1880C 20449 274809 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna representante a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, o sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da de damaschi preçioxi in neigro e in argento, representanti bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage s'attreuvan dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio ch'a mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a-o Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, ch'o sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> [[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]] === ''Zambracca'' === Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" /> O nomme coioso da stançia a deriva da unna antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio, conservâ ancon intatta. === Stançia da Leda === === Poggiölo de l'Apollino === === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] iyjvtzg2pf74y34h4vgpegeb4vk7dug 274814 274809 2026-10-16T10:51:34Z S1880C 20449 /* Stançia da Leda */ azzonto leda/poggiolo 274814 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna representante a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, o sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da de damaschi preçioxi in neigro e in argento, representanti bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage s'attreuvan dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio ch'a mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a-o Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, ch'o sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> [[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]] === ''Zambracca'' === Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" /> O nomme coioso da stançia o deriva da unna antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio, conservâ ancon intatta. === Stançia da Leda === A camia da letto do d'Annunzio: o nomme a deriva da-o grande gesso de Leda, a regiña de Sparta ammâ da-o dio Zove ch'o se trasforma inte un çigno pe cortezzâla sensa inspaximâla, pòsto de d’ato a-o camin. A corpisce ancon o strafaläio gusto do d'Annunzio ch'o mesccia oggetti da tutte e parte do mondo inta mæxima stançia: da elefanti de çeramica e bronzi cineixi à tondi arabo-perscen e mòbili inspiræ da-o stilo do Levante. De d’ato a-a pòrta gh'é scrito ''Genio et voluptati'' (a-o genio e a-o piaxei) e de fronte, in sce unna ciappella, ''Per un dixir'' (pe un solo dexidëio). Da arente a-o letto gh'é unna còpia do ''Schiavo morente'' do Micheangeo co-i scianchi coverti da un drappo pòsto da-o Vate pe asconde e gambe tròppo curte respetto a-o busto. === Poggiölo de l'Apollino === Azzonto da-o Maroni a-a struttua originäia da villa pe dâ assosto da-a luxe do sô a-a stançia da Leda. A vegniva deuviâ comme saletta da lettua, con vista in scî giardin do Vittoiale che se chiñan in sciô lago. O nomme o deriva da-o ''kouros'' (antighe scurtue greghe) decorou da-o Vate con euggi bleuçê, un perizöma e un fascio de spighi indoæ, scimbolo de abondansa. A stançia a l'é addobbâ con reproduçioin de famoxi retræti italien do [[Renascimento|Rinascimento]], animæ de porçellaña, tappeti e vaxi perscen. In sce un töin doe föto: da moæ e da Eleonora Duse. === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] q6zlxpbsp83rjychdeqwb4x94eynacl 274815 274814 2026-10-16T10:52:04Z S1880C 20449 /* Poggiölo de l'Apollino */ 274815 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna representante a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, o sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da de damaschi preçioxi in neigro e in argento, representanti bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage s'attreuvan dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio ch'a mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a-o Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, ch'o sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> [[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]] === ''Zambracca'' === Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" /> O nomme coioso da stançia o deriva da unna antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio, conservâ ancon intatta. === Stançia da Leda === A camia da letto do d'Annunzio: o nomme a deriva da-o grande gesso de Leda, a regiña de Sparta ammâ da-o dio Zove ch'o se trasforma inte un çigno pe cortezzâla sensa inspaximâla, pòsto de d’ato a-o camin. A corpisce ancon o strafaläio gusto do d'Annunzio ch'o mesccia oggetti da tutte e parte do mondo inta mæxima stançia: da elefanti de çeramica e bronzi cineixi à tondi arabo-perscen e mòbili inspiræ da-o stilo do Levante. De d’ato a-a pòrta gh'é scrito ''Genio et voluptati'' (a-o genio e a-o piaxei) e de fronte, in sce unna ciappella, ''Per un dixir'' (pe un solo dexidëio). Da arente a-o letto gh'é unna còpia do ''Schiavo morente'' do Micheangeo co-i scianchi coverti da un drappo pòsto da-o Vate pe asconde e gambe tròppo curte respetto a-o busto. === Poggiölo de l'Apollino === Azzonto da-o Maroni a-a struttua originäia da villa pe dâ assosto da-a luxe do sô a-a stançia da Leda. A vegniva deuviâ comme salletta da lettua, con vista in scî giardin do Vittoiale che se chiñan in sciô lago. O nomme o deriva da-o ''kouros'' (antighe scurtue greghe) decorou da-o Vate con euggi bleuçê, un perizöma e un fascio de spighi indoæ, scimbolo de abondansa. A stançia a l'é addobbâ con reproduçioin de famoxi retræti italien do [[Renascimento|Rinascimento]], animæ de porçellaña, tappeti e vaxi perscen. In sce un töin doe föto: da moæ e da Eleonora Duse. === Bagno bleu === === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] ga8bndsb79whizun1jvgfrni26p9llq Immaggine:Cuňigliu brüscau.ogg 6 33302 274782 2026-10-15T19:53:05Z Arbenganese 12552 {{Dæti vôxe parlâ |tìtolo=Cuňigliu brüscau |duâta=04:00 |nómme_uténte=Arbenganese |dæta=07-10-2026 |variànte=bligařencu |sèsso=òmmo |}} 274782 wikitext text/x-wiki == Detàggi == {{Dæti vôxe parlâ |tìtolo=Cuňigliu brüscau |duâta=04:00 |nómme_uténte=Arbenganese |dæta=07-10-2026 |variànte=bligařencu |sèsso=òmmo |}} r2tqil5eotfil3r0f0lg47bzqw73evp Immaggine:Cuňigliu brüscau (1).jpeg 6 33303 274784 2026-10-15T20:00:07Z Arbenganese 12552 U cuňigliu puliu dau peř en sce u descu, přima de èsse fau a tochi è messu ente a casařola. Il coniglio pulito dal pelo messo in tavola, prima di essere tagliato a pezzi e messo in casseruola. Foto d'archivio (fine anni '90, inizi 2000), per gentile concessione di Gabriella Rossi e Franco Lanteri 274784 wikitext text/x-wiki == Detàggi == U cuňigliu puliu dau peř en sce u descu, přima de èsse fau a tochi è messu ente a casařola. Il coniglio pulito dal pelo messo in tavola, prima di essere tagliato a pezzi e messo in casseruola. Foto d'archivio (fine anni '90, inizi 2000), per gentile concessione di Gabriella Rossi e Franco Lanteri l03v7s49pm42hvz8lpmc455fojbqlgn Immaggine:Cuňigliu brüscau (2).jpeg 6 33304 274785 2026-10-15T20:02:22Z Arbenganese 12552 Gabriela a brüscassa u cuňigliu en sce a sciama viva Gabriella abbrustolisce il coniglio sulla fiamma viva Foto d'archivio (fine anni '90, inizi 2000), per gentile concessione di Gabriella Rossi e Franco Lanteri) 274785 wikitext text/x-wiki == Detàggi == Gabriela a brüscassa u cuňigliu en sce a sciama viva Gabriella abbrustolisce il coniglio sulla fiamma viva Foto d'archivio (fine anni '90, inizi 2000), per gentile concessione di Gabriella Rossi e Franco Lanteri) et6v0dsx2kfdhuepcgn7o0d26krxqqe Immaggine:Cuňigliu brüscau (3).jpeg 6 33305 274786 2026-10-15T20:04:35Z Arbenganese 12552 A prepařassiun a l’è longa e u ghe vöř tanta pasciènsè, en futugřafia Gabriella Rossi e Franco Lanteri La preparazione è lunga ed è necessaria molta pazienza, in fotografia Gabriella Rossi e Franco Lanteri Foto d'archivio (fine anni '90, inizi 2000), per gentile concessione di Gabriella Rossi e Franco Lanteri) 274786 wikitext text/x-wiki == Detàggi == A prepařassiun a l’è longa e u ghe vöř tanta pasciènsè, en futugřafia Gabriella Rossi e Franco Lanteri La preparazione è lunga ed è necessaria molta pazienza, in fotografia Gabriella Rossi e Franco Lanteri Foto d'archivio (fine anni '90, inizi 2000), per gentile concessione di Gabriella Rossi e Franco Lanteri) 7bqlo5fi3k4yd3o0zhjwjdecwpu553r Discûscion:Cuňigliu brüscau 1 33306 274789 2026-10-15T20:11:11Z Arbenganese 12552 /* Rengřassiamenti */ Rengrassiamenti, testu scritu da mi (MS), cun curesiui e cunsürti vari 274789 wikitext text/x-wiki == Rengřassiamenti == U se rengřassia Marco Cassini peř a letüřa e a curessiun deu tèstu, Gabriella Rossi e Franco Lanteri peř e futugřafie, Paolo e Matteo Cassini peř e infuřmassiun dae. [[Utente:Arbenganese|Arbenganese]] ([[Discûscioîn ûtente:Arbenganese|discuscioìn]]) 22:11, 15 òtô 2026 (CEST) b28pmo2nqczzjgwv3dwy616idc9vl5u Antonio Giuseppe Santagata 0 33307 274791 2026-10-15T20:22:31Z Arbenganese 12552 Creâ - travaggiu du sciù Vinai, du sciù Amato, de N.Longo e de mi meximu 274791 wikitext text/x-wiki = Antonio Giuseppe Santagata = '''Antonio Giuseppe Santagata''' (Zena, 10 de nuvembre du 1888 – Reccu, 13 de setembre du1985) u l’é stetu ün pitù e scultù italian. U l’ha pigiou parte a di muvimenti d’arte fra i ciü impurtanti du Növesentu, cumme u scimbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneze. U l’é stetu ativu pe’u ciü a Rumma, a Bergamu e in Ligüria. Cunusciüu mascima pe’a pitüa in sce miage, u l’ha fetu di muzaici e u l’è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch’u l’aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in t’ün primmu mumentu u g’ha avüu benben de incareghi, specie da l’Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe’a decurasiun de Caze du Mütilou. U l’ha fetu pöi stramüu[1] ai Muinetti, frasiun de Reccu, duve u l’ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu Gurfu Paradizu. Finia a guera u l’ha travagiou u ciü tantu in Ligüria, cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du Santuaiu da Madonna da Guardia. 5qaz9vtg9s5eal8qaaeaf5oaenje6sw 274792 274791 2026-10-15T20:23:34Z Arbenganese 12552 + 274792 wikitext text/x-wiki = Antonio Giuseppe Santagata = '''Antonio Giuseppe Santagata''' (Zena, 10 de nuvembre du 1888 – Reccu, 13 de setembre du1985) u l’é stetu ün pitù e scultù italian. U l’ha pigiou parte a di muvimenti d’arte fra i ciü impurtanti du Növesentu, cumme u scimbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneze. U l’é stetu ativu pe’u ciü a Rumma, a Bergamu e in Ligüria. Cunusciüu mascima pe’a pitüa in sce miage, u l’ha fetu di muzaici e u l’è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch’u l’aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in t’ün primmu mumentu u g’ha avüu benben de incareghi, specie da l’Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe’a decurasiun de Caze du Mütilou. U l’ha fetu pöi stramüu[1] ai Muinetti, frasiun de Reccu, duve u l’ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu Gurfu Paradizu. Finia a guera u l’ha travagiou u ciü tantu in Ligüria, cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du Santuaiu da Madonna da Guardia. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l’é nasciüu a Zena ai 10 de nuvembre du 1888, da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch’u l’aiva stüdiou a l’Academia Ligüstica, zà in tu 1912 u fa a so primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu 1915 u va a surdattu, in te l’11° Regimentu de Fanteia Casale cu’u graddu de suttatenente.[1] Düante l’ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de Gurissia, in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l’Izunsu, u l’ea stetu feiu[2], ma u l’aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campue suviatüttu pe’ da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu 1921 u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu 1922 a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh’aiva cuncessu üna sala pe’ so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigiùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu 1928 u vegne missu tra i academici de meritu a l’Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu 1751 e erezüa a ente murale in tu 1938). Santagata u l’ea stetu prestu impiu de dumande da parte de l’Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d’arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a Rumma. In tu 1925 u l’ha guagnou a Medaggia d’argentu aa Mustra Internasiunale de Pariggi. L’annu de doppu u l’ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d’Arte da Sitè de Venessia e u l’ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau  Carlo Carrà (pitù, Quargnento 1881-Milan 1996). In tu 1930 u l’ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe’u büstu de brunzu da Medaggia d’Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l’aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d’Arte Nasiunale a Rumma, in tu 1931. In tu meximu annu u l’é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l’espuxisiun  da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancù vinsente, in tu 1935 u l’ha utegnüu a medaggia d’ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu 1936 quella d’argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu 1942 quella d’ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe’u cartun pe afrescu ispirou aa guera du 1914-1918. olxnebuj5gwdrqu7lvcug75zhptl4a3 274793 274792 2026-10-15T20:24:07Z Arbenganese 12552 /* Vitta */ + 274793 wikitext text/x-wiki = Antonio Giuseppe Santagata = '''Antonio Giuseppe Santagata''' (Zena, 10 de nuvembre du 1888 – Reccu, 13 de setembre du1985) u l’é stetu ün pitù e scultù italian. U l’ha pigiou parte a di muvimenti d’arte fra i ciü impurtanti du Növesentu, cumme u scimbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneze. U l’é stetu ativu pe’u ciü a Rumma, a Bergamu e in Ligüria. Cunusciüu mascima pe’a pitüa in sce miage, u l’ha fetu di muzaici e u l’è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch’u l’aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in t’ün primmu mumentu u g’ha avüu benben de incareghi, specie da l’Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe’a decurasiun de Caze du Mütilou. U l’ha fetu pöi stramüu[1] ai Muinetti, frasiun de Reccu, duve u l’ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu Gurfu Paradizu. Finia a guera u l’ha travagiou u ciü tantu in Ligüria, cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du Santuaiu da Madonna da Guardia. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l’é nasciüu a Zena ai 10 de nuvembre du 1888, da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch’u l’aiva stüdiou a l’Academia Ligüstica, zà in tu 1912 u fa a so primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu 1915 u va a surdattu, in te l’11° Regimentu de Fanteia Casale cu’u graddu de suttatenente.[1] Düante l’ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de Gurissia, in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l’Izunsu, u l’ea stetu feiu[2], ma u l’aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campue suviatüttu pe’ da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu 1921 u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu 1922 a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh’aiva cuncessu üna sala pe’ so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigiùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu 1928 u vegne missu tra i academici de meritu a l’Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu 1751 e erezüa a ente murale in tu 1938). Santagata u l’ea stetu prestu impiu de dumande da parte de l’Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d’arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a Rumma. In tu 1925 u l’ha guagnou a Medaggia d’argentu aa Mustra Internasiunale de Pariggi. L’annu de doppu u l’ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d’Arte da Sitè de Venessia e u l’ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau  Carlo Carrà (pitù, Quargnento 1881-Milan 1996). In tu 1930 u l’ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe’u büstu de brunzu da Medaggia d’Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l’aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d’Arte Nasiunale a Rumma, in tu 1931. In tu meximu annu u l’é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l’espuxisiun  da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancù vinsente, in tu 1935 u l’ha utegnüu a medaggia d’ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu 1936 quella d’argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu 1942 quella d’ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe’u cartun pe afrescu ispirou aa guera du 1914-1918. A fala cürta, Santagata u l’ha pigiou parte ae edisiuin da Biennale de Venezia daa XV du 1926 aa XXIII du 1942, ae Mustre Biennali de Rumma du 1921 e 1923 e e Quadriennali de doppu, daa primma du 1931 aa VI du 1952, ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du 1926, ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Scindacali de Zena du 1928, ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du 1942. U meistru zeneize u l’ha fetu de mustre internasiunali. A New York in tu 1924 a Mustra internasiunale della Medaglia, poi in tu 1925 a Parigi, in tu 1928 a Madrid, in tu 1929 a Barcellona, in tu 1931 a Baltimora e Atene, in tu 1935 a Budapest e Bruxelles e infine in tu 1942 a Vienna in tu contesto della Mustra di Artisti in armi. A Segunda Guera Mundiale a l’ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu in sciuu a so ativitè a l’ha cuminsou a già in giu aa Ligüria e au Gurfu Paradizu, scicumme ch’u l’aiva  vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g’han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch’a se vedeiva, ma mai deciarà. Se a so impurtansa a l’esteru (levou l’Espoxisiun de Arte Ligüre du 1949 a Cordoba e a Galleria Mueller a Buenos Aires, ciü di articuli püblichè in tu Perù e in tu Brazile, pe’ pruva a intrò in te quellu mercou) a l’é aneta a scentà e finn-a se in Italia u nu gh’agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni de primma, u s’è de cuntru rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizum,  cun Zena e a Ligüria. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l’é anetu a l’Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du 1952. In tu 1961 u riseve a medaggia d’ou da  Grande Mustra d’Arti Figürative tegnüa a  Palassiu Chiablese a Türin in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia ‘61” e in tu 1968 u Prexidente da Repübbrica Italiann-a, u socialdemucraticu Giuseppe Saragat, u g’ha cuncessu a medaggia d’ou a memoia du  Sinquanteximu da Vitoia. In tu 1971 u vegne elezüu cumme Cunsegé d’Aministrasiun de l’Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu 1973 u l’é  missu cumme Accademiu  Aspertu, in tu Rollu d’Unù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l’Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivanancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l’aiva partecipou in qualitè d’ospite d’unù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l’Ambascià di Stati ünii d’America. klh14d855ju5iymhw8n7t38rvgkt9wl 274794 274793 2026-10-15T20:24:31Z Arbenganese 12552 /* Vitta */ + 274794 wikitext text/x-wiki = Antonio Giuseppe Santagata = '''Antonio Giuseppe Santagata''' (Zena, 10 de nuvembre du 1888 – Reccu, 13 de setembre du1985) u l’é stetu ün pitù e scultù italian. U l’ha pigiou parte a di muvimenti d’arte fra i ciü impurtanti du Növesentu, cumme u scimbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneze. U l’é stetu ativu pe’u ciü a Rumma, a Bergamu e in Ligüria. Cunusciüu mascima pe’a pitüa in sce miage, u l’ha fetu di muzaici e u l’è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch’u l’aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in t’ün primmu mumentu u g’ha avüu benben de incareghi, specie da l’Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe’a decurasiun de Caze du Mütilou. U l’ha fetu pöi stramüu[1] ai Muinetti, frasiun de Reccu, duve u l’ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu Gurfu Paradizu. Finia a guera u l’ha travagiou u ciü tantu in Ligüria, cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du Santuaiu da Madonna da Guardia. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l’é nasciüu a Zena ai 10 de nuvembre du 1888, da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch’u l’aiva stüdiou a l’Academia Ligüstica, zà in tu 1912 u fa a so primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu 1915 u va a surdattu, in te l’11° Regimentu de Fanteia Casale cu’u graddu de suttatenente.[1] Düante l’ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de Gurissia, in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l’Izunsu, u l’ea stetu feiu[2], ma u l’aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campue suviatüttu pe’ da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu 1921 u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu 1922 a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh’aiva cuncessu üna sala pe’ so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigiùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu 1928 u vegne missu tra i academici de meritu a l’Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu 1751 e erezüa a ente murale in tu 1938). Santagata u l’ea stetu prestu impiu de dumande da parte de l’Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d’arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a Rumma. In tu 1925 u l’ha guagnou a Medaggia d’argentu aa Mustra Internasiunale de Pariggi. L’annu de doppu u l’ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d’Arte da Sitè de Venessia e u l’ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau  Carlo Carrà (pitù, Quargnento 1881-Milan 1996). In tu 1930 u l’ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe’u büstu de brunzu da Medaggia d’Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l’aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d’Arte Nasiunale a Rumma, in tu 1931. In tu meximu annu u l’é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l’espuxisiun  da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancù vinsente, in tu 1935 u l’ha utegnüu a medaggia d’ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu 1936 quella d’argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu 1942 quella d’ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe’u cartun pe afrescu ispirou aa guera du 1914-1918. A fala cürta, Santagata u l’ha pigiou parte ae edisiuin da Biennale de Venezia daa XV du 1926 aa XXIII du 1942, ae Mustre Biennali de Rumma du 1921 e 1923 e e Quadriennali de doppu, daa primma du 1931 aa VI du 1952, ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du 1926, ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Scindacali de Zena du 1928, ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du 1942. U meistru zeneize u l’ha fetu de mustre internasiunali. A New York in tu 1924 a Mustra internasiunale della Medaglia, poi in tu 1925 a Parigi, in tu 1928 a Madrid, in tu 1929 a Barcellona, in tu 1931 a Baltimora e Atene, in tu 1935 a Budapest e Bruxelles e infine in tu 1942 a Vienna in tu contesto della Mustra di Artisti in armi. A Segunda Guera Mundiale a l’ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu in sciuu a so ativitè a l’ha cuminsou a già in giu aa Ligüria e au Gurfu Paradizu, scicumme ch’u l’aiva  vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g’han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch’a se vedeiva, ma mai deciarà. Se a so impurtansa a l’esteru (levou l’Espoxisiun de Arte Ligüre du 1949 a Cordoba e a Galleria Mueller a Buenos Aires, ciü di articuli püblichè in tu Perù e in tu Brazile, pe’ pruva a intrò in te quellu mercou) a l’é aneta a scentà e finn-a se in Italia u nu gh’agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni de primma, u s’è de cuntru rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizum,  cun Zena e a Ligüria. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l’é anetu a l’Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du 1952. In tu 1961 u riseve a medaggia d’ou da  Grande Mustra d’Arti Figürative tegnüa a  Palassiu Chiablese a Türin in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia ‘61” e in tu 1968 u Prexidente da Repübbrica Italiann-a, u socialdemucraticu Giuseppe Saragat, u g’ha cuncessu a medaggia d’ou a memoia du  Sinquanteximu da Vitoia. In tu 1971 u vegne elezüu cumme Cunsegé d’Aministrasiun de l’Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu 1973 u l’é  missu cumme Accademiu  Aspertu, in tu Rollu d’Unù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l’Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivanancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l’aiva partecipou in qualitè d’ospite d’unù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l’Ambascià di Stati ünii d’America. U l’aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e Siannexi, duve tra u 1963 e u 1966 u l’aiva dipintu a vorta cu’i afreschi. In tu 1976 a SItè de Ciavai u g’ha detu u distintu da Frunda d’Ou, mentre u Cumüne de Reccu g’ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu 1978 u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l’ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d’unù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d’Arte Sacra Cuntempuranea, du 1980 cu’u patruciniu de l’Ispeturia di Salesien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d’Aministrasiun de l’ente murale Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena u g’ha detu a Medaggia de Benemeransa. Tre anni doppu cun l’arembu de l’Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d’Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de  Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d’antulugia. Reccu, che uramai a nu l’ea ciü in sciuu a sitè duv’u staxeiva, gh’aiva detu a Sitadinansa Unuraria u distintu du  Recchelin d’Ou in tu 1979, doppu ch’u l’aiva uspitou 1976 üna Mustra umaggiu e in tu 1981 a presentasiun di 21 busetti de “Recco destrüta” dunè da l’autù. Ma finn-a in ta vixinn-a Camuggi s’ean feti ciü streiti i rapporti. tu 1983 a l’ea steta feta üna Mustra drentu au Tiatru Suciale de Camuggi, in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, ighè aa tematica da gente e de cose de mà. ockqlwybmm97hu9qmbeioojitd5pc0o 274795 274794 2026-10-15T20:42:08Z Arbenganese 12552 /* Vitta */ wl vari 274795 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} '''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – Reccu, 13 de setembre du [[1985]]) u l’é stetu ün pitù e scultù italian. U l’ha pigiou parte a di muvimenti d’arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u scimbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneze. U l’é stetu ativu pe’u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe’a pitüa in sce miage, u l’ha fetu di muzaici e u l’è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch’u l’aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in t’ün primmu mumentu u g’ha avüu benben de incareghi, specie da l’Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe’a decurasiun de Caze du Mütilou. U l’ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l’ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l’ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]]. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l’é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch’u l’aiva stüdiou a l’[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a so primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l’11° Regimentu de Fanteia Casale cu’u graddu de suttatenente. Düante l’ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l’[[Izonso|Izunsu]], u l’ea stetu feiu, ma u l’aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe’ da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh’aiva cuncessu üna sala pe’ so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigiùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l’Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e erezüa a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l’ea stetu prestu impiu de dumande da parte de l’Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d’arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]]. In tu [[1925]] u l’ha guagnou a Medaggia d’argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L’annu de doppu u l’ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d’Arte da Sitè de Venessia e u l’ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]]-[[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l’ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe’u büstu de brunzu da Medaggia d’Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l’aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d’Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l’é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l’espuxisiun  da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancù vinsente, in tu [[1935]] u l’ha utegnüu a medaggia d’ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d’argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d’ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe’u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]]. A fala cürta, Santagata u l’ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venesia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali de doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Scindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l’ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale della Medaglia, poi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi. A Segunda Guera Mundiale a l’ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu in sciuu a so ativitè a l’ha cuminsou a già in giu aa Ligüria e au Gurfu Paradizu, scicumme ch’u l’aiva  vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g’han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch’a se vedeiva, ma mai deciarà. Se a so impurtansa a l’esteru (levou l’Espoxisiun de Arte Ligüre du 1949 a Cordoba e a Galleria Mueller a Buenos Aires, ciü di articuli püblichè in tu Perù e in tu Brazile, pe’ pruva a intrò in te quellu mercou) a l’é aneta a scentà e finn-a se in Italia u nu gh’agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni de primma, u s’è de cuntru rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizum,  cun Zena e a Ligüria. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l’é anetu a l’Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du 1952. In tu 1961 u riseve a medaggia d’ou da  Grande Mustra d’Arti Figürative tegnüa a  Palassiu Chiablese a Türin in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia ‘61” e in tu 1968 u Prexidente da Repübbrica Italiann-a, u socialdemucraticu Giuseppe Saragat, u g’ha cuncessu a medaggia d’ou a memoia du  Sinquanteximu da Vitoia. In tu 1971 u vegne elezüu cumme Cunsegé d’Aministrasiun de l’Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu 1973 u l’é  missu cumme Accademiu  Aspertu, in tu Rollu d’Unù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l’Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivanancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l’aiva partecipou in qualitè d’ospite d’unù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l’Ambascià di Stati ünii d’America. U l’aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e Siannexi, duve tra u 1963 e u 1966 u l’aiva dipintu a vorta cu’i afreschi. In tu 1976 a SItè de Ciavai u g’ha detu u distintu da Frunda d’Ou, mentre u Cumüne de Reccu g’ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu 1978 u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l’ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d’unù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d’Arte Sacra Cuntempuranea, du 1980 cu’u patruciniu de l’Ispeturia di Salesien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d’Aministrasiun de l’ente murale Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena u g’ha detu a Medaggia de Benemeransa. Tre anni doppu cun l’arembu de l’Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d’Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de  Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d’antulugia. Reccu, che uramai a nu l’ea ciü in sciuu a sitè duv’u staxeiva, gh’aiva detu a Sitadinansa Unuraria u distintu du  Recchelin d’Ou in tu 1979, doppu ch’u l’aiva uspitou 1976 üna Mustra umaggiu e in tu 1981 a presentasiun di 21 busetti de “Recco destrüta” dunè da l’autù. Ma finn-a in ta vixinn-a Camuggi s’ean feti ciü streiti i rapporti. tu 1983 a l’ea steta feta üna Mustra drentu au Tiatru Suciale de Camuggi, in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, ighè aa tematica da gente e de cose de mà. In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia, urganizà in tu 1981, che aprövu u l’ha tegnüu ascì a mustra du  1982 de l’Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, u gh’ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Riviea de Levante fra primmu ‘800 e primmu ‘900” cun l’arembu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l’aiva cürou ün intrega sala d’espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de  gran impurtansa e ben avuxè. Stu lì u l’è l’ürtimu eventu che Santagata u l’ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du 1985 in tu sö stüddiu ai Muinetti, frasiun de Reccu. 37q2ny26jzu7se9ec2g1hbm29h9bzik 274796 274795 2026-10-15T20:55:00Z Arbenganese 12552 wl 274796 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} '''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l’é stetu ün pitù e scultù italian. U l’ha pigiou parte a di muvimenti d’arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u scimbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneze. U l’é stetu ativu pe’u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe’a pitüa in sce miage, u l’ha fetu di muzaici e u l’è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch’u l’aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in t’ün primmu mumentu u g’ha avüu benben de incareghi, specie da l’Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe’a decurasiun de Caze du Mütilou. U l’ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l’ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l’ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]]. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l’é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch’u l’aiva stüdiou a l’[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a so primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l’11° Regimentu de Fanteia Casale cu’u graddu de suttatenente. Düante l’ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l’[[Izonso|Izunsu]], u l’ea stetu feiu, ma u l’aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe’ da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh’aiva cuncessu üna sala pe’ so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigiùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l’Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e erezüa a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l’ea stetu prestu impiu de dumande da parte de l’Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d’arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]]. In tu [[1925]] u l’ha guagnou a Medaggia d’argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L’annu de doppu u l’ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d’Arte da Sitè de Venessia e u l’ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l’ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe’u büstu de brunzu da Medaggia d’Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l’aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d’Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l’é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l’espuxisiun  da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancù vinsente, in tu [[1935]] u l’ha utegnüu a medaggia d’ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d’argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d’ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe’u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]]. A fala cürta, Santagata u l’ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venesia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali de doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Scindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l’ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale della Medaglia, poi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi. A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l’ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu in sciuu a so ativitè a l’ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch’u l’aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g’han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch’a se vedeiva, ma mai deciarà. Se a so impurtansa a l’esteru (levou l’Espoxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe’ pruvà a intrà in te quellu mercou) a l’é aneta a scentà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh’agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni de primma, u s’è de cuntru rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l’é anetu a l’Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riseive a medaggia d’ou da Grande Mustra d’Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia ‘61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g’ha cuncessu a medaggia d’ou a memoia du  Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d’Aministrasiun de l’Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l’é  missu cumme Accademiu  Aspertu, in tu Rollu d’Unù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l’Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivanancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l’aiva partecipou in qualitè d’ospite d’unù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l’Ambascià di Stati ünii d’America. U l’aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e Siannexi, duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l’aiva dipintu a vorta cu’i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] u g’ha detu u distintu da Frunda d’Ou, mentre u Cumüne de Reccu g’ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l’ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d’unù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d’Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu’u patruciniu de l’Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d’Aministrasiun de l’ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g’ha detu a Medaggia de Benemeransa. Tre anni doppu cun l’arembu de l’Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d’Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d’antulugia. Reccu, che uramai a nu l’ea ciü in sciuu a sitè duv’u staxeiva, gh’aiva detu a Sitadinansa Unuraria u distintu du  Recchelin d’Ou in tu 1979, doppu ch’u l’aiva uspitou 1976 üna Mustra umaggiu e in tu 1981 a presentasiun di 21 busetti de “Recco destrüta” dunè da l’autù. Ma finn-a in ta vixinn-a Camuggi s’ean feti ciü streiti i rapporti. tu 1983 a l’ea steta feta üna Mustra drentu au Tiatru Suciale de Camuggi, in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, ighè aa tematica da gente e de cose de mà. In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia, urganizà in tu 1981, che aprövu u l’ha tegnüu ascì a mustra du  1982 de l’Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, u gh’ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Riviea de Levante fra primmu ‘800 e primmu ‘900” cun l’arembu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l’aiva cürou ün intrega sala d’espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de  gran impurtansa e ben avuxè. Stu lì u l’è l’ürtimu eventu che Santagata u l’ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du 1985 in tu sö stüddiu ai Muinetti, frasiun de Reccu. clkkfv38jseivfmbs5vsu9jk32f5iav 274797 274796 2026-10-15T20:56:13Z Arbenganese 12552 /* Vitta */ wl 274797 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} '''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l’é stetu ün pitù e scultù italian. U l’ha pigiou parte a di muvimenti d’arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u scimbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneze. U l’é stetu ativu pe’u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe’a pitüa in sce miage, u l’ha fetu di muzaici e u l’è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch’u l’aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in t’ün primmu mumentu u g’ha avüu benben de incareghi, specie da l’Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe’a decurasiun de Caze du Mütilou. U l’ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l’ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l’ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]]. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l’é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch’u l’aiva stüdiou a l’[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a so primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l’11° Regimentu de Fanteia Casale cu’u graddu de suttatenente. Düante l’ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l’[[Izonso|Izunsu]], u l’ea stetu feiu, ma u l’aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe’ da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh’aiva cuncessu üna sala pe’ so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigiùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l’Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e erezüa a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l’ea stetu prestu impiu de dumande da parte de l’Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d’arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]]. In tu [[1925]] u l’ha guagnou a Medaggia d’argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L’annu de doppu u l’ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d’Arte da Sitè de Venessia e u l’ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l’ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe’u büstu de brunzu da Medaggia d’Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l’aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d’Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l’é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l’espuxisiun  da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancù vinsente, in tu [[1935]] u l’ha utegnüu a medaggia d’ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d’argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d’ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe’u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]]. A fala cürta, Santagata u l’ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venesia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali de doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Scindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l’ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale della Medaglia, poi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi. A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l’ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu in sciuu a so ativitè a l’ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch’u l’aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g’han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch’a se vedeiva, ma mai deciarà. Se a so impurtansa a l’esteru (levou l’Espoxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe’ pruvà a intrà in te quellu mercou) a l’é aneta a scentà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh’agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni de primma, u s’è de cuntru rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l’é anetu a l’Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riseive a medaggia d’ou da Grande Mustra d’Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia ‘61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g’ha cuncessu a medaggia d’ou a memoia du  Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d’Aministrasiun de l’Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l’é  missu cumme Accademiu  Aspertu, in tu Rollu d’Unù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l’Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivanancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l’aiva partecipou in qualitè d’ospite d’unù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l’Ambascià di Stati ünii d’America. U l’aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e Siannexi, duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l’aiva dipintu a vorta cu’i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] u g’ha detu u distintu da Frunda d’Ou, mentre u Cumüne de Reccu g’ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l’ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d’unù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d’Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu’u patruciniu de l’Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d’Aministrasiun de l’ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g’ha detu a Medaggia de Benemeransa. Tre anni doppu cun l’arembu de l’Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d’Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d’antulugia. Reccu, che uramai a nu l’ea ciü in sciuu a sitè duv’u staxeiva, gh’aiva detu a Sitadinansa Unuraria u distintu du  Recchelin d’Ou in tu [[1979]], doppu ch’u l’aiva uspitou [[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 busetti de “Recco destrüta” dunè da l’autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s’ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l’ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, ighè aa tematica da gente e de cose de mà. In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], che aprövu u l’ha tegnüu ascì a mustra du  1982 de l’Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, u gh’ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu ‘800 e primmu ‘900” cun l’arembu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l’aiva cürou ün intrega sala d’espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de  gran impurtansa e ben avuxè. Stu lì u l’è l’ürtimu eventu che Santagata u l’ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu ai Muinetti, frasiun de Reccu. ggybnh2brvffknaivlpso038u322vhl 274798 274797 2026-10-15T20:56:35Z Arbenganese 12552 /* Vitta */ turin 274798 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} '''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l’é stetu ün pitù e scultù italian. U l’ha pigiou parte a di muvimenti d’arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u scimbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneze. U l’é stetu ativu pe’u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe’a pitüa in sce miage, u l’ha fetu di muzaici e u l’è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch’u l’aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in t’ün primmu mumentu u g’ha avüu benben de incareghi, specie da l’Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe’a decurasiun de Caze du Mütilou. U l’ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l’ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l’ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]]. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l’é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch’u l’aiva stüdiou a l’[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a so primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l’11° Regimentu de Fanteia Casale cu’u graddu de suttatenente. Düante l’ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l’[[Izonso|Izunsu]], u l’ea stetu feiu, ma u l’aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe’ da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh’aiva cuncessu üna sala pe’ so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigiùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l’Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e erezüa a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l’ea stetu prestu impiu de dumande da parte de l’Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d’arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]]. In tu [[1925]] u l’ha guagnou a Medaggia d’argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L’annu de doppu u l’ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d’Arte da Sitè de Venessia e u l’ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l’ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe’u büstu de brunzu da Medaggia d’Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l’aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d’Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l’é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l’espuxisiun  da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancù vinsente, in tu [[1935]] u l’ha utegnüu a medaggia d’ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d’argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d’ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe’u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]]. A fala cürta, Santagata u l’ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venesia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali de doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Scindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l’ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale della Medaglia, poi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi. A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l’ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu in sciuu a so ativitè a l’ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch’u l’aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g’han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch’a se vedeiva, ma mai deciarà. Se a so impurtansa a l’esteru (levou l’Espoxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe’ pruvà a intrà in te quellu mercou) a l’é aneta a scentà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh’agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni de primma, u s’è de cuntru rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l’é anetu a l’Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riseive a medaggia d’ou da Grande Mustra d’Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia ‘61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g’ha cuncessu a medaggia d’ou a memoia du  Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d’Aministrasiun de l’Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l’é  missu cumme Accademiu  Aspertu, in tu Rollu d’Unù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l’Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivanancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l’aiva partecipou in qualitè d’ospite d’unù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l’Ambascià di Stati ünii d’America. U l’aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e Siannexi, duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l’aiva dipintu a vorta cu’i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] u g’ha detu u distintu da Frunda d’Ou, mentre u Cumüne de Reccu g’ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l’ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d’unù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d’Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu’u patruciniu de l’Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d’Aministrasiun de l’ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g’ha detu a Medaggia de Benemeransa. Tre anni doppu cun l’arembu de l’Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d’Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d’antulugia. Reccu, che uramai a nu l’ea ciü in sciuu a sitè duv’u staxeiva, gh’aiva detu a Sitadinansa Unuraria u distintu du  Recchelin d’Ou in tu [[1979]], doppu ch’u l’aiva uspitou [[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 busetti de “Recco destrüta” dunè da l’autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s’ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l’ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, ighè aa tematica da gente e de cose de mà. In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], che aprövu u l’ha tegnüu ascì a mustra du  1982 de l’Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, u gh’ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu ‘800 e primmu ‘900” cun l’arembu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l’aiva cürou ün intrega sala d’espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de  gran impurtansa e ben avuxè. Stu lì u l’è l’ürtimu eventu che Santagata u l’ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu ai Muinetti, frasiun de Reccu. mo7c19q2ji70vqyeoc7kku8n5pe46a3 274799 274798 2026-10-15T20:57:31Z Arbenganese 12552 /* Vitta */ cat 274799 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} '''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l’é stetu ün pitù e scultù italian. U l’ha pigiou parte a di muvimenti d’arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u scimbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneze. U l’é stetu ativu pe’u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe’a pitüa in sce miage, u l’ha fetu di muzaici e u l’è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch’u l’aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in t’ün primmu mumentu u g’ha avüu benben de incareghi, specie da l’Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe’a decurasiun de Caze du Mütilou. U l’ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l’ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l’ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]]. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l’é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch’u l’aiva stüdiou a l’[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a so primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l’11° Regimentu de Fanteia Casale cu’u graddu de suttatenente. Düante l’ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l’[[Izonso|Izunsu]], u l’ea stetu feiu, ma u l’aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe’ da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh’aiva cuncessu üna sala pe’ so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigiùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l’Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e erezüa a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l’ea stetu prestu impiu de dumande da parte de l’Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d’arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]]. In tu [[1925]] u l’ha guagnou a Medaggia d’argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L’annu de doppu u l’ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d’Arte da Sitè de Venessia e u l’ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l’ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe’u büstu de brunzu da Medaggia d’Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l’aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d’Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l’é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l’espuxisiun  da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancù vinsente, in tu [[1935]] u l’ha utegnüu a medaggia d’ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d’argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d’ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe’u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]]. A fala cürta, Santagata u l’ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venesia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali de doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Scindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l’ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale della Medaglia, poi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi. A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l’ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu in sciuu a so ativitè a l’ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch’u l’aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g’han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch’a se vedeiva, ma mai deciarà. Se a so impurtansa a l’esteru (levou l’Espoxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe’ pruvà a intrà in te quellu mercou) a l’é aneta a scentà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh’agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni de primma, u s’è de cuntru rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l’é anetu a l’Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riseive a medaggia d’ou da Grande Mustra d’Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia ‘61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g’ha cuncessu a medaggia d’ou a memoia du  Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d’Aministrasiun de l’Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l’é  missu cumme Accademiu  Aspertu, in tu Rollu d’Unù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l’Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivanancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l’aiva partecipou in qualitè d’ospite d’unù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l’Ambascià di Stati ünii d’America. U l’aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e Siannexi, duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l’aiva dipintu a vorta cu’i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] u g’ha detu u distintu da Frunda d’Ou, mentre u Cumüne de Reccu g’ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l’ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d’unù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d’Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu’u patruciniu de l’Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d’Aministrasiun de l’ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g’ha detu a Medaggia de Benemeransa. Tre anni doppu cun l’arembu de l’Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d’Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d’antulugia. Reccu, che uramai a nu l’ea ciü in sciuu a sitè duv’u staxeiva, gh’aiva detu a Sitadinansa Unuraria u distintu du  Recchelin d’Ou in tu [[1979]], doppu ch’u l’aiva uspitou [[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 busetti de “Recco destrüta” dunè da l’autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s’ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l’ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, ighè aa tematica da gente e de cose de mà. In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], che aprövu u l’ha tegnüu ascì a mustra du  1982 de l’Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, u gh’ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu ‘800 e primmu ‘900” cun l’arembu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l’aiva cürou ün intrega sala d’espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de  gran impurtansa e ben avuxè. Stu lì u l’è l’ürtimu eventu che Santagata u l’ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu ai Muinetti, frasiun de Reccu. [[Categorîa:Biografìe]] o5de5gg0bovpgapa6oru0wtlhj64mne 274800 274799 2026-10-15T20:58:05Z Arbenganese 12552 Giüstou i apostrufi <’>, sensa cangi de cuntegnüu 274800 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} '''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l'é stetu ün pitù e scultù italian. U l'ha pigiou parte a di muvimenti d'arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u scimbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneze. U l'é stetu ativu pe'u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe'a pitüa in sce miage, u l'ha fetu di muzaici e u l'è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch'u l'aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in t'ün primmu mumentu u g'ha avüu benben de incareghi, specie da l'Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe'a decurasiun de Caze du Mütilou. U l'ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l'ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l'ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]]. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l'é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch'u l'aiva stüdiou a l'[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a so primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l'11° Regimentu de Fanteia Casale cu'u graddu de suttatenente. Düante l'ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l'[[Izonso|Izunsu]], u l'ea stetu feiu, ma u l'aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe' da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh'aiva cuncessu üna sala pe' so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigiùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l'Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e erezüa a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l'ea stetu prestu impiu de dumande da parte de l'Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d'arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]]. In tu [[1925]] u l'ha guagnou a Medaggia d'argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L'annu de doppu u l'ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d'Arte da Sitè de Venessia e u l'ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l'ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe'u büstu de brunzu da Medaggia d'Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l'aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d'Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l'é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l'espuxisiun  da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancù vinsente, in tu [[1935]] u l'ha utegnüu a medaggia d'ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d'argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d'ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe'u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]]. A fala cürta, Santagata u l'ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venesia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali de doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Scindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l'ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale della Medaglia, poi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi. A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu in sciuu a so ativitè a l'ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch'u l'aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g'han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch'a se vedeiva, ma mai deciarà. Se a so impurtansa a l'esteru (levou l'Espoxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe' pruvà a intrà in te quellu mercou) a l'é aneta a scentà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh'agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni de primma, u s'è de cuntru rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l'é anetu a l'Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riseive a medaggia d'ou da Grande Mustra d'Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia '61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g'ha cuncessu a medaggia d'ou a memoia du  Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d'Aministrasiun de l'Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l'é  missu cumme Accademiu  Aspertu, in tu Rollu d'Unù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l'Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivanancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l'aiva partecipou in qualitè d'ospite d'unù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l'Ambascià di Stati ünii d'America. U l'aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e Siannexi, duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l'aiva dipintu a vorta cu'i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] u g'ha detu u distintu da Frunda d'Ou, mentre u Cumüne de Reccu g'ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l'ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d'unù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d'Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu'u patruciniu de l'Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d'Aministrasiun de l'ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g'ha detu a Medaggia de Benemeransa. Tre anni doppu cun l'arembu de l'Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d'Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d'antulugia. Reccu, che uramai a nu l'ea ciü in sciuu a sitè duv'u staxeiva, gh'aiva detu a Sitadinansa Unuraria u distintu du  Recchelin d'Ou in tu [[1979]], doppu ch'u l'aiva uspitou [[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 busetti de “Recco destrüta” dunè da l'autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s'ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l'ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, ighè aa tematica da gente e de cose de mà. In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], che aprövu u l'ha tegnüu ascì a mustra du  1982 de l'Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, u gh'ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu '800 e primmu '900” cun l'arembu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l'aiva cürou ün intrega sala d'espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de  gran impurtansa e ben avuxè. Stu lì u l'è l'ürtimu eventu che Santagata u l'ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu ai Muinetti, frasiun de Reccu. [[Categorîa:Biografìe]] c58nddneg833pywaeebugss8vikrr1k