Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1614 274822 274671 2026-10-16T17:58:04Z N.Longo 12052 ì 274822 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbenga |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Albenga.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div> |Bandiera = Flag of Albenga.svg |Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga |Stemma = Albenga-Stemma.svg |Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu |var-detàggi = detai |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Riccardo Tomatis |Partito = liste siviche de sèntru-scinistra |Data elezione = 9-6-2019 |Mandato = 2 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 23470 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1203 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref> Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patìsce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref> Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref> {{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}} == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]] </gallery> A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref> U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&nbsp;m), ch'u l'è zà au de là. Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efettu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/> === Frasiùi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda </gallery> * '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref> * '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispettu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpettu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> * '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11| léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/> * '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi. * '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispettu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&nbsp;m). === Climma === Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispettu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref> De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |11,7 |12,4 |14,6 |17,4 |21,2 |25,0 |28,7 |28,5 |25,3 |21,1 |15,7 |12,7 |12,3 |17,7 |27,4 |20,7 |19,5 |- !T. min. media (°C) |0,5 |1,3 |3,2 |6,2 |9,8 |13,3 |15,9 |15,7 |13,1 |9,1 |4,4 |1,4 |1,1 |6,4 |15,0 |8,9 |7,8 |- !Precipitasiùi (mm) |101,4 |89,7 |90,4 |81,6 |76,1 |38,3 |21,3 |43,3 |55,0 |105,5 |96,8 |78,9 |270,0 |248,1 |102,9 |257,3 |878,3 |- !Giurni d'ègua |6,2 |5,2 |6,1 |6,6 |6,5 |4,0 |2,8 |3,8 |4,4 |6,4 |6,3 |5,0 |16,4 |19,2 |10,6 |17,1 |63,3 |- !Ümiditè relatìva media (%) |73 |73 |72 |79 |79 |79 |77 |77 |78 |78 |75 |76 |74 |77 |78 |77 |76 |} == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se riferìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)â fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà inti seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" /> === U periudu prerumàn === A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixìne, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" /> Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" /> I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref> === Dòppu e guère püniche === L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lücciu Emiliu Paulu]], quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specie sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref> E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti ànni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" /> === U svilüppu du municipium === [[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]] Da l'ànnu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna. A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime. Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref> Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persune: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref> === Da l'impe(r)u au mediuevu === A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref> In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" /> Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], duzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref> === U periudu medievâle === Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübìsce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref> Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref> ==== A nascita du Cumitàu ==== A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" /> Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (bèn ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispettu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finìsce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2"> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref> Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> Inte pôcu tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilegi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref> Sti li i veghevan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, tantu da purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxèndu ciü grossu u sèntru abitàu. ==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ==== [[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]] Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scuntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref> Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref> I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispettu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref> U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva. Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref> A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/> ==== Sutta aa Repübbrica de Zena ==== {{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}} Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref> ==== A fundasiùn de vìlle növe ==== Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref> Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncessi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilegi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> ==== Quattrusèntu ==== A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscunti.<ref name="Arbenga2"/> A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/> A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scignu(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünâli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref> Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' bèn chinz'ànni. I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpìsce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref> Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è manimàn abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref> === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in Santa Ma(r)ia in Fontibus, distrüta du Növesèntu Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]] </gallery> A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pezzu. Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref> A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref> Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" /> === Etè cuntempuranea === [[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]] Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixìna valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref> Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref> A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref> Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref> [[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de Santa Marìa in Fontibus]] Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], bèn dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu ànnu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna. Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulupixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva. === Scìmbuli === ==== Bande(r)a de Arbenga ==== [[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Albenga}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref> === Persune lighèi cun Arbenga === [[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]] * San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref> * Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref> * [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref> * Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref> * Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref> * Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref> * Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref> * Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref> * Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref> * Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref> * Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref> * Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref> * Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref> * Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref> * Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref> * Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref> * Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref> * Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> == Pòsti de interesse == [[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]] === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu. ==== Paròcchia de San Michê ==== [[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]] * A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de due navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du pavimèntu, sbasciâ, rispettu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref> [[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]] * '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi pìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispettu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> ==== Batisté(r)u paleucristiàn ==== {{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]] L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batezzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]]. Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" /> L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> ==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ==== [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]] Sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref> A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Santua(r)iu de Puntelungu ==== [[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelungu daa stradda]] U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/> Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma capélla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella de primma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> ==== Gêxa du Sacru Cö ==== [[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]] A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]]. Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ==== [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]] A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinansa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispettu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Leca ==== [[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" /> * '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref> ==== Paròcchia de Campugexa ==== [[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', bèn ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17| léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, bèn ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Zorzu ==== [[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]] * '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia da Bastìa ==== [[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finìscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a due campè. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16| léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Sàlia ==== [[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]] * '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batezzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispettu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)èi.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Lüxignàn ==== [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]] * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèti pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunachèi. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Fé ==== [[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Aree archeulogiche === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta'' </gallery> * '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref> * '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixìna abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a bèn dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref> * '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === ==== Palassi stò(r)ichi ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi </gallery> * '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], ànnu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispettu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref> * '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partèndu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. * '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref> * '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de riferimèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù bèn due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref> ==== Vìlle stò(r)iche ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé) Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' </gallery> *'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)ìsce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù bèn a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref> * '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref> * '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, bèn vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura. * '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'é(r)an mustrèi bèn dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> ==== Âtre architetü(r)e ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu </gallery> * '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squaxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" /> * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'é(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref> * '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa ma(r)ìna Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasìna de cumandu </gallery> * '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] scibèn ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], ànnu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> * '''Caserma Turinetto''', inta regiùn de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref> * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispettu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> ==== E pòrte ==== <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a </gallery> Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref> * A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù bèn vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspettu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lìsce e squadrèi. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13| léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref> * A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispettu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" /> === Natü(r)a === Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ: * [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref> * Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&nbsp;ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalèi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&nbsp;ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù: * '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|ànni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> ;Scö(r)e In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun: * Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" /> === Teâtru === [[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]] Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref> === Dialettu arbenganese === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]] In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref> Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixìne ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu''). == Ecunumia == === Prima(r)iu === Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patìscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre riferimèntu aa nòtta n.115 </ref> Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è bèn svilupàu l'ambitu de arumatiche. bèn difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref> Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. bèn cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispettu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> === Segunda(r)iu === [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]] Limitàu rispettu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se bèn difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'é(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura |léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref> === Tersia(r)iu === U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e bèn dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" /> Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun bèn seguìi di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lezüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn. == Fèste e fe(r)e == * Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'é(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Sport == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva" Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre </gallery> In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve: * Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&nbsp;m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi d'Arbenga === [[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]]. Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> === Feruvìa === [[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]] Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di passegèi,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}} {{Vedrìnn-a}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga| ]] emxvnuuq19h740hmu4r9nz85axhugxf 0 1711 274823 270615 2026-10-16T18:01:20Z N.Longo 12052 î 274823 wikitext text/x-wiki {{Priéze}} {{Divisione amministrativa |Nome = Löa |Panorama = Mónte Màrmi (Boisàn) - vìsta de Lêua.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Löa da Marìn, [[Buinzan|Buisàn]]</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[Comun|cumǜn]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savùna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Luca Lettieri |Partito = lista civica de centru-drîta "Per Loano" |Data elezione = 4-10-2021 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 19-07-1309 <small>(attu de fundasiùn)</small> |var-teritöio = Territòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Ātéssa |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 10733 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn residénte a-u 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2022 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Vèrsci|Vèrxi]]<ref name="statuto">{{Çitta web|url=https://loano-api.municipiumapp.it/s3/3618/allegati/statuto-2016-1.pdf|tìtolo=Statuto comunale|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|p=8|vìxita=2025-07-18}}</ref> |var-divixoìn_confinànti = Cumǜi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Giüstexine|Giüsténixe]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] |var-âtre_informaçioìn = Âtri infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1337 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = De Löa<br />Becùi et al. ([[Blazón popolâre|surv.]]) |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuànni u Batista]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[24 zûgno|24 de zügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafîa |Mappa = Map of comune of Loano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn du cumǜn de Löa in-ta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiâle }} '''Löa'''{{#tag:ref|Scrîtu ascì ''Loèa'' (a-a mainêa de l'Enrico Cavalli<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 84}}</ref>), ''Lœa'' o ''Leua'', ''Leua'' o ''Loeua'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Löa'' [[Dialéttu priéze|a-a Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumǜn da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=43}}</ref>, in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Aràsce|léngoa=LIJ, IT|p=120}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Lêua'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Casaccia|tìtolo=Dizionario Genovese-Italiano|url=https://books.google.com/books?id=lKReD4Ao2oYC&pg=PA861|ediçión=2|ànno=1876|editô=Gaetano Schenone|çitæ=Zéna|léngoa=LIJ, IT|p=861}}</ref>, ''Löia'' in bardenòllu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Hugo Plomteux|outô2=Giacomo Bocca|tìtolo=Osiglia e Alta Val Bormida. Inchieste dialettali: Vocabolario del dialetto di Osiglia|ànno=2023|editô=Comune di Osiglia|çitæ=Uzeja|léngoa=LIJ, IT|p=541|capìtolo=IV. Indice italiano-dialetto}}</ref>, ''Lōēa'' o ''Lœa'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>|group="n."}} (''Loano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumǜn]] [[Liguria|ligüre]] de 10.758 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]], dund'u l'è u sèstu pe pupulasiùn. Cumǜn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], Löa u se spande pe-a valâ du sö [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], da-a simma du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Carmu]] fina a-a riva du mâ, dund'u g'ha de centru. U gh'è ascì ina frasiùn, [[Vèrsci|Vèrxi]], ch'a l'ha fêtu cumǜn pe sö cuntu fina du [[1878]]. Traversòn in antìgu da-a ''[[Via Julia Augusta]]'', da-u [[1263]] stu territòiu u l'è stêtu guernòn da-a famìggia di [[Döia (famiggia)|Doja]], ch'a n'ha fêtu ina [[Cuntêa de Löa|cuntêa]] e che, du [[1309]], a g'ha fundòn a cuntrâ ciǜ inpurtante, quélla d[[A Maîna (Löa)|a Maîna]]. I Doja i l'han tegnǜa fina du [[1737]], quàndu a cuntêa a l'è pasâ a-i [[Savöia (famìggia)|Savoia]]; dapö, du [[1795]], u se gh'è cunbatǜu ina [[Bataja de Löa|gran batàggia]] de [[Goære napoliòniche|guêre napuleoniche]]. Nâtu cumme paîze de canpagna e de artexén, da-u [[XVIII secolo|Setteséntu]] u se gh'è furmòn tante cunpagnìe de navegasiùn, tra-e ciǜ inpurtanti da Ligüria, mentre, da-u [[XX secolo|Növeséntu]], Löa a l'ha cumensòn a vegnî in scitu da vilezzu, cumm'u l'è ancùn a-a giurnâ d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Loano.html|tìtolo=Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-11-28}}</ref>. == Geugrafîa == === Territòiu === U territòiu du cumǜn de Löa, scituòn in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], u g'ha ina ciànta a triangulu lunghìu vèrsu l'entrutêra, dund'u và aprövu a tüttu u percursu du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], pe rivâ fina a-a simma du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Munte Carmu]] (1.389&nbsp;m). Vèrsu levante, dund'u gh'è u cunfìn cu-u cumǜn d[[a Prìa]], e têre de Löa i muntan fina a mezza riva manca da valâ, cu-a parte ciǜ èrta ch'a l'è pe cuntra da Prìa, fina a quand'u se chîna a-e [[Munte Ciazze Secche|Ciàzze Secche]] (428&nbsp;m), cu-i tèrmi ch'i ghe passan pe-a simma. De de lì u cunfìn u chîna vèrsu u mâ pasandu pe-i [[Briccu di Sinquèrbi|Sinquèrbi]] (206&nbsp;m), cun tüttu u bacìn du [[riàn de Berbene]] ch'u ghe finisce drentu e e têre de Vignasse ch'i marcan i tèrmi cu-a Prìa. I cunfìn cun [[Buinzan|Buisàn]] i passan turna ciǜ bassi da custêa ch'a lîga u Carmu cu-u [[Munte Raviné|Raviné]] (1.061&nbsp;m), pe vegnî in zü da [[Munte Marmi|Marìn]] (303&nbsp;m). Ciǜ da bassu, u cunfìn u vegne cu-u cumǜn du Burghéttu d'in-te Furnâxe, pe andâ dunque aprövu a-u [[Riàn Cazasse|riàn da Fìn]] fin'a-u mâ e cunprende in-te Löa tütta a còsta di Gazzi<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il territorio di Loano'', p. 10}}</ref>. === Frasiùi e cuntrê === ;A Maîna [[Immaggine:Loano-centro storico1.jpg|sinistra|miniatura|Burgu Drentu, vista de Ciàssa Rocca]] A Maîna (''A Màina'' in-te Löa) a l'è a burgâ ciǜ grande du paîze, fundâ a-i 19 de lüggiu du [[1309]] pe vuluntê du [[Cuntea de Löa|scignû de Löa]], u [[Raffu Doja|Ràffu Doja]], cu-e primme 71 famìgge ch'i gh'êan vegnǜe a stâ. D'ancö u quartê u l'è cunscideròn cumme u centru du cumǜn, tantu ch'u se ghe tröva a gêxa de San Giuànni u Batìsta e u Palàssiu du Cumǜn, antìga rexidensa di cunti Doja<ref name=":0" />. A Maîna a l'è spartìa a sö otta in-ti dùi quartê du Burgu Drentu e du Burgu de Föa, ciamê cuscì pe-a sö puzisiùn rispèttu a-u gîu de müàgge. U Burgu Drentu u l'è a parte ciǜ antìga da Maîna e u ne vegne drîtu da-a fundasiùn du [[XIV secolo|Trexéntu]], seròn in-te müàgge a sìnque lati ch'i g'han dêtu a sö ciànta caraterìstica; u Burgu de Föa u l'è invêxe custruìu lungu u carùggiu ch'u mena a punénte du Burgu Drentu, dund'u s'è furmòn tra-a segunda mitê du [[XVII secolo|Seiséntu]] e a primma du [[XVIII secolo|Setteséntu]]<ref name=":0" />. ;U Castéllu U Castéllu (scrîtu ascì ''U Kastéllu'', ''Borgo Castello'' in italiàn) u l'è a burgâ ciǜ antìga de Löa, scituâ a munte da Maîna, a-i pé du castéllu ch'u g'ha dêtu u numme. U Castéllu u l'è stêtu fundòn de prubabile tra-i seculi [[X secolo|X]] e [[XI secolo|XI]], pe-a vuluntê di [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véschi d'Arbenga]] de cuntrulâ sta pursiùn du sö territòiu, ma cu-a fundasiùn da Maîna u l'ha finìu pe pèrde de inpurtansa in favû du paîze in riva a-u mâ<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 43}}</ref>. A diferensa da Maîna, u Castéllu u g'ha a strutǜa tipica di paîzi ligüri, tütta serâ e traversâ da carugétti strêti ch'i partan da-a ciasétta a-u sö centru. In simma a-a burgâ u se tröva u castéllu di Doja, fêtu a növu du [[XVI secolo|Sìnque]]-[[XVII secolo|Seiséntu]] pe vuluntê du [[Zane Andria Doia|Giuànni Andrîa Doja]], ch'u g'ha cuscì dêtu in'àia ciǜ de villa cu-a gran lobbia vaciâ sciü-u mâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.touringclub.it/destinazioni/loano/vedere/137211-borgo-castello|tìtolo=Borgo Castello|outô=Touring Club Italiano|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}</ref>. ;Vèrxi [[Immaggine:Loano, frazione Verzi.jpg|sinistra|miniatura|Vista de Vèrxi da-u semitéiu]] [[Vèrsci|Vèrxi]] (''Vèrsci'' o ''Vérsci'' in-tu sö parlâ, ''Verzi'' in italiàn) a l'è ricunusciüa cumme l'ünica frasiùn de Löa<ref name="statuto" />, a se tröva in-te l'âta valâ du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]] (''U Fisòn''), ciǜ a munte du centru du cumǜn. U paîze, misciu a-i pé du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Munte Carmu]], u se cunpûne a sö otta de burghê de Burgaìn, da Gêxa e de l'Ìzua (''da Bassu'' e ''d'Otu''), ciǜ quélla abandunâ di Quàrxe (''Cuàrsce'')<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.comune.loano.sv.it/it/page/101008|tìtolo=Il Territorio|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}</ref>. In antìgu, u paîze u l'êa spartìu da-u Fusòn tra-e cumünitê de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e de [[Tuiran|Tuiàn]], pe vegnî dunque in cumǜn pe sö cuntu da-u [[XVII secolo|Seiséntu]] fina du [[1878]], cu-u numme de ''Verzi - Giustenice'' e dapö de ''Verzi - Pietra'', pe pasâ a-a fìn sutt'a quéllu de Löa<ref>{{Çitta web|url=https://siusa-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/siusa/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=31887|tìtolo=Comune di Verzi Pietra|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}</ref>. ;Cuntrê * I Masòcchi (scrîtu ascì ''I Masòki'', ''Mazzocchi'' in italiàn): i sun ina burgâ de canpagna, mensönâ fina du [[XVI secolo|Sinqueséntu]], che de prubabile a piggia u numme da üna de famìgge ch'i ghe stavan. In-te sta ''villa'' u [[Aostin Giustignan|Giustiniàn]] u ghe registra chinze föghi in-ti sö anâli, cu-i ommi di Masòcchi ch'i l'han cultivòn de lungu i sciti in-te sta parte da valâ du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 91}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Arecco, 1984|''Il territorio di Loano'', p. 8}}</ref>. * I Meixèi (scrîtu ascì ''I Meyxèy'', ''Meceti'' in italiàn): âtra burgâ de canpagna, i se trövan ciǜ a munte di Masòcchi e i piggian foscia u numme da-a ciànta da [[méixa]] o che dunque da de famìgge du postu o ancùn da-a paòlla "[[maxê]]"<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 92-93}}</ref>. === Cunfìn === U cumǜn de Löa u g'ha di cunfìn cun quéllu d[[a Prìa]] a levante, cun [[Bardenèi|Bardenéi]] e [[Giüstexine|Giüstéxine]] a settentriùn, cun [[Buinzan|Buisàn]] a punénte, e cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] a meridiùn<ref name="statuto" />. == Stoja == === Urìgine du numme === A mensiùn ciǜ antìga de Löa a se tröva in-ta cuscì dîta ''[[Crunaca de San Peru|Crunaca de San Péu]]'', dunde, in-ta dunasiùn fêta du [[775]] da-u [[Carlomagno|Carlu Magnu]] a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasîa de San Péu in Vaâtèlla]], u l'è mensönòn u scitu "''qui Louenis vocatur''". Da-a furma pe ''Lovenis'' a se riva du [[1076]] a ''Lodanum'', scibén che stu papê u segge cunscideròn in fâsu, cumme turna du [[1171]]. Dapö, u se tröva ''Loinis'' du [[1212]], ''Lodanis'' du [[1212]]-[[1213|13]], ''Loenis'' du [[1214]], ''Loganum'' du [[1257]], ''Lodani'' du [[1263]]-[[1283|83]], cun de âtre mensiùi de doppu de ste furme o fina cumme ''Lovanum'', ''Lovanus'', ''Lodoanus'', ''Lodanus'', ''Logdano'' e, tra-e menu latîne, ''L'Ovo'', ''Loan'', ''Loam'', ''Luano'' e ''Loano'', ch'i cumensan zà du [[XIV secolo|Trexéntu]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 84-85}}</ref>. U numme de Löa u ne vegne de prubabile, pe-a sö terminasiùn in ''-anus'', da in antìgu ''fundus'' rumàn che, pe cuntu du [[Nino Lamboglia]], u saiéva da ligâ a-a ''[[gens Lollia]]'', de dunde u se parliéva du ''fundus *Lollianus''. De de lì, u tupònimu u saiéva pasòn a ''*Loeyàn'', pe vegnî dunque ''*Loeàn'' cu-a cazǜa da semivucâle, furma ch'a l'ha portòn tantu a-i nummi, a-a latîna, in ''Lodanum'', ''Lovanum'' e ''Loganum'', che a-u ''Loano'' d'ancö. Dapö, in-tu [[Lengoa ligure|ligüre]] u gh'è stêtu ancùn u mesciâse de l'acéntu a ''Loeua'', Löa, cu-a cazǜa de l'ǜrtima léttia cumm'u l'è capitòn, prezenpiu, pe [[Möa]]. De âtre pruposte i véggan pe cuntru l'urìgine du numme in-ta paòlla ''lovea'', döveâ in-tu sensu de "scitu, terén", da ligâse a l'antìga destinasiùn de ste têre<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 85-86}}</ref>, o ancùn da in ''ovanum'', ch'u ne vegniéva da l'&#8203;''ovum'' mustròn ascì sciü-u stemma du cumǜn<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Origini del nome di Loano'', pp. XXIII-XXIV}}</ref>. === Preistoja e antighitê === Pe-i trêti du sö territòiu, in-tu cumǜn de Löa u nu s'è trövòn guêi de testimunianse da-a preistoja cumme, pe cuntru, u l'è stêtu in-ti paîzi vixìn, scibén ch'u l'è stêtu de segǜu interesòn da-a prezensa de l'ommu fina da alantùa<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La preistoria nelle grotte dei dintorni'', p. 15}}</ref>. A tütte e mainêe, cun di scavi di [[Anni 1990|anni '90]], in-ta regiùn du Castelâ u l'è stêtu trövòn in [[Castelà (furtificasiùn)|vilaggiu]] di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]] cun de strutǜe de l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunzu]] e de tunbe ch'i rivan fina a l'[[Etæ do Ràmmo|Etê du Rammu]]<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2025-09-18}}</ref>. Dapö, da-i tenpi da duminasiùn rumana i sun cunusciüi bén d'âtri rèsti trövê in-tu territòiu de Löa che, da-a sö custrusiùn ösciǜa l'[[Aogusto|Augüstu]], u l'êa traversòn da-a ''[[Via Julia Augusta]]''. Chì, sta vìa a l'êa dutâ de dùi punti, l'ün sciü-u riàn di Gazzi, [[U Puntettu (Löa)|u Puntettu]], d'ancö interòn, e l'âtru ch'u traversava u [[Riàn Cazasse|riàn da Fìn]] dunde se pö ancùn végghelu, [[u Puntassu]]. De ciǜ, u gh'è di rèsti d'alantùa in-te regiùi de Barche, lighê a ina müàggia, e de Ovivétte, mentre de rōbe de st'etê i sun stête descrövîe ascì da âtre parte, tantu in-te Löa che a-u de föa. A tütte e mainêe a testimuniansa ciǜ inpurtante de l'etê rumana a l'è u gran muzaicu descrövîu in-ti Carugétti Òrbi du [[1912]] (ma mensönòn zà du [[XVII secolo|Seiséntu]]), d'ancö cunservòn in-tu [[Palàssiu Doja (Löa)|Palàssiu Doja]], ch'u duveva trövâse in-te ina [[Villa rustica|villa de canpagna]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo romano'', pp. 20-22}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''1.2 Reperti archeologici lasciati dai romani'', pp. 7-9}}</ref>. === Etê de mezzu === [[Immaggine:Löa - A Màina (sec. XIV).svg|miniatura|A Maîna de Löa du [[XIV secolo|Trexéntu]], nu guêi doppu da sö fundasiùn<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.2 L'urbanizzazione del 1300'', p. 15}}</ref>. U se ghe tröva:<br />1 - [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|Cêve de San Giuànni]]<br />2 - [[Cà di Richê (Löa)|Cà di Richê]]<br />3 - [[Ātòju da San Giuànni u Batìsta (Löa)|Gêxa de San Giuànni de Benedetîne]]<br />4 - Ciàssa Grande, d'ancö Ciàssa Rocca, cu-u pussu cìvicu<br />5 - Ciàssa du Pussu in-ti Carugétti Orbi]] Cu-a fìn de l'[[Impêo Roman|inperu]] e u pasàggiu de têre ligüri a-i [[Régno ostrogöto|ostrugoti]] e dunque a-i [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] e a-i [[Régno longobàrdo|lungubàrdi]], u nu gh'è de testimunianse ch'i tanzen u territòiu de Löa. A tütte e mainêe, ste têre i l'han prestu repigiòn d'inpurtansa, vegnindu a sêde d'ina [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|cêve dedicâ a Santa Maria e San Giuànni]], fundâ du [[VI secolo|seculu VI]]-[[VII secolo|VII]] e mensönâ in-ta dunasiùn de [[Carlomagno|Carlu Magnu]] a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasîa de San Péu in Vaâtèlla]] du [[775]]. Sta gêxa, miscia da-e parte du Burgu Drentu d'ancö, a l'è segnu ch'u gh'êa asè de pupulasiùn d'avéghene de bezögnu, sensa però ch'u se sacce dund'i l'êan e chè. De segǜu quarche cà a se trövava vixìn a-a cêve, ma u ghe ne duvéva esse ascì pe-e canpagne<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', p. 11}}</ref>; de ciǜ, a tradisiùn du postu a l'ö che de quélli tenpi scǜi e génti i fussan scurìe d'in-ta ciana a-u Pözu, vèrsu [[Santuàiu de San Dagnàn (Löa)|San Dagnàn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo romano'', p. 22; ''Loano sotto il dominio dei benedettini e dei vescovi albenganesi'', p. 23}}</ref>, dund'u se sajéva trövâ ''Lodanum super podium'' se nu a-u Castellu<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 116}}</ref><ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo I. Suoi primordii ed origine'', pp. 15-16}}</ref>. In-ti tenpi de doppu, cu-a ruina murâle de l'abasîa, e sö têre i sun tachê e destachê ciǜ otte da-a mensa da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] e, cuscì, u véscu u cumensa a fâse rözu pe sti sciti mentre, in gîu a-u [[XI secolo|Mille]], vixìn a-a cêve u gh'è fundòn in [[Munastê de benedetîne (Löa)|munastê de mùnighe benedetîne]]. A-u mêximu urdine religiùzu a sajéva da ligâ ascì a fundasiùn, a-a fuxe du rian de Berbene e vixìn a-u "Purtixö", in ospìssiu dedicòn a-a Madonna da Neve, vegnǜu dapö [[Capélla da Madonna du Luèttu (Löa)|a Madunétta]]. U munastê de benedîte, ligòn a l'abasîa de San Péu, pe-a decadensa di sö custümmi u l'è stêtu a-a fìn seròn du [[1257]], pe mezzu d'ina bulla du [[Pappa Sciandru IV]], cu-e sö prupietê ch'i sun pasê a-u [[Convénto de Sànta Catænn-a (Zêna)|Clarisse de Santa Cateîna de Zéna]]. E têre de Löa e e génti ch'i ghe stavan i l'êan cuscì spartìe tra ciǜ auturitê: quélli sciü-u Pözu e in-ta regiùn tra-u riàn de Carette e [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] i l'êan i ciǜ liberi, misci insémme in-t'ina cumünitê cun di sö cunsuli, dapö i gh'êan quélli ch'i stavan in gîu a-a cêve, sensa d'urganizasiùn a cumünitê e lighê a-u munastê de benedetîne de San Giuanni, e ancùn i ''homines de Gazio'' e i ''homines Monasterii'', ch'i l'êan sèrvi o manenti du munastê de San Péu in Vaâtèlla, scibén che in-ti Gazzi i nu mancassen zà di sciti de padrùi privê<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano sotto il dominio dei benedettini e dei vescovi albenganesi'', pp. 25-27}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', p. 12}}</ref><ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo I. Suoi primordii ed origine'', pp. 13-14; ''Capo II. Avvenimenti dei secoli XII e XIII'', pp. 21-24}}</ref>. In-tu cursu du [[XIII secolo|Duxéntu]] a scituasiùn a l'è però cangiâ du bèllu cu-u muntâ d'in növu scignû: pe méggiu guernâ e sö têre e fâle méggiu rende, a-i 17 de zenâ du [[1263]] u véscu [[Lanfrancu Denegru]] u dà l'investitǜa da sö parte de Löa, quélla a punénte du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], a l'[[Obertu Doja]], ch'u l'êa u scignû ascì de [[Sanremu|Sanremmu]] e de [[Dussaiga|Dusêgua]] e ch'u l'è cuscì vegnǜu u primmu [[Cuntêa de Löa|cunte de Löa]]. A tütte e mainêe u Doja u l'ha prestu cumensòn a catâ de têre ascì a punénte du Fusòn, cunpurtanduse da scignû de quélli sciti. U véscu u l'ha dunque drovìu in debà cuntr'a-u Doja ma, cu-a sentensa du [[1266]] de l'arbitru [[Nicolò Lanfrancu]], guernatû d'Arbenga, a l'è dêta raxùn a-u vasallu, cu-e têre de Löa ch'i rivan cuscì a punénte fina a-u rian da Fìn, cumme a-a giurnâ d'ancö. Stu fèudu, de ciǜ, scibén ch'u l'êa pasòn a in scignû zenéze u nu faxéva pe ninte parte de têre da [[Repùbrica de Zena|Repüblica]], ma in qualitê de cuncesiùn du véscu u l'êa cunscideròn cumme in [[Féodo inperiâle|fèudu inperiâle]], cun pina suvranitê du Doja<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Loano è ceduta ai Doria'', pp. 28-32}}</ref><ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo II. Avvenimenti dei secoli XII e XIII'', pp. 24-28}}</ref>. De doppu de l'Obertu, a-i primmi du [[XIV secolo|Trexéntu]], u fèudu de Löa u l'è dunque pasòn a-u sö fìggiu [[Curâdu Doja|Curâdu]] e dapö a-u nêu [[Raffu Doja|Raffu]]. U nêu, in-tu detàggiu, u l'è stêtu du bèllu inpurtante in-ta stoja de Löa, firmandu ina [[Cunvensiùn fra Raffu Doja e i ommi du Pözu|cunvensiùn cun 71 padrùi de cà du Pözu]] a-i 19 de lüggiu du [[1309]]. Cun stu papê u Raffu u g'ha prumìsciu che, s'i l'avessan fêtu San Martìn da vixìn a-a cêve tenpu de dùi anni, i l'aviévan risevǜu de badda in quaddru de têra de 12 passi pe fiancu, in ortu e da cāsïna pe fabricâse a cà, ciǜ che sbasciâghe e tàsce. A sta vuluntê du Doja a curispunde dunque a fundasiùn da Maîna, cu-ina cumünitê che du rèstu a cunservava i sö antìghi diritti e statǜi, raprezentâ da dùi Cunsuli e da in Cunséggiu de duzze menbri, dund'i se sun prestu ünìi ascì di ommi di Gazzi e du Munastê<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Si abbandona Loano sul Poggio'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', pp. 12-13}}</ref>. De quélli tenpi, u paîze u se spandéva grossu moddu a-u cö du Burgu Drentu, in-tu mezzu tra-a cêve, ch'a duvéva trövâse in curispundensa de l'[[Ātòju da Madonna du Ruzàiu (Löa)|ātòju di Türchìn]], e a gêxa de San Giuànni de Benedetîne, che foscia a l'êa dunde ancö u se tröva l'[[Ātòju da San Giuànni u Batìsta (Löa)|ātòju di Giànchi]]. Pe-a tradisiùn, e primme chè da Maîna i sun stête quélle tra-u Carùggiu du Fusòn (''Via Renato Boragine'') e a Ciàssa Grande, d'ancö Ciàssa Rocca, dund'a se tröva ancùn a [[Cà di Richê]], du [[1310]]. Dapö, u paîze u l'è cresciǜu vèrsu punénte lungu u Carùggiu Drîtu (''Via Cavour'') e vèrsu munte pe-u Carùggiu de San Zane che, rivòn fina da-a gêxa, u l'êa seròn da 'na porte<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.2 L'urbanizzazione del 1300'', pp. 15-16}}</ref><ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo III. Signoria dei Doria in Loano. Forma di governo'', pp. 33-35}}</ref>. Föa da Maîna, da-i tenpi du Raffu ascì u burgu du Castéllu u l'è cresciǜu, svilüpanduse a-i pé da rexidensa d'alantùa di Doja e vegnindu seròn, de prubabile, in-t'in gîu de müàgge cun trê porte e de tûri<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Il Castello'', pp. 35-36}}</ref>. De mentre che u fèudu u se svilüpava, u l'è stêtu interesòn da-i fêti e da-i remésci ch'i l'han tucòn i [[Döia (famiggia)|Doja]] de quélli tenpi, vegnindu tacòn a-a Repüblica cu-a bandìa ch'a l'ha curpìu a famìggia du [[1342]], p'esse dêtu indarê pasòn tréi anni. Du [[1401]], tenpu du cunte [[Durìn Doja]], Löa a patisce u broccu e u saccu du capitàn [[Filippino Cavassola]], ch'u l'êa a-u servìssiu du [[Cumün d'Arbenga|Cumǜn d'Arbenga]], pe mantegnî i sö surdàtti e a despêtu di mille fiurìn de guàsti, a-a fìn d'in debà du [[1403]] u s'è diciaròn che Arbenga a nu gh'avesse da cunpensâ Löa, dêtu che u Cavassola u l'axéva agìu pe sö cuntu<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. I primi Doria in declino'', pp. 36-37}}</ref>. Cu-u muntâ da pupulasiùn, a l'è stêta custruìa ina növa gêxa, dedicâ de lungu a San Giuànni, cunsacrâ a-i 14 de mazzu du [[1458]] e fêta in-tu scitu de l'ātòju di Giànchi, che dapö u n'ha repigiòn ina parte de müàgge<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. La consacrazione della chiesa parrocchiale'', p. 38}}</ref>. === Etê mudèrna === Tra-a fìn du [[XV secolo|Quattruséntu]] e u [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u paîze u l'è cresciǜu ancùn a munte da "Cuntrâ Mêstra", a furmâ e a parte di Carugétti Orbi tra ''Via Bernardo Richeri'' e ''Via del Monte'', mentre ciǜ luntàn, a punénte, i se trövan de primme custrusiùi, cumme l'ospeâ. Sti tenpi i sun marchê ascì da-a chéta di [[Döia (famiggia)|Doja]], cu-u [[Curâdu III Doja|Curâdu III]] che, pe-i puffi ch'u gh'axéva ciantòn, du [[1505]] u l'ha vendǜu u fèudu pe 30.000 scüi a-u [[Gian Loigi Gottardo Fiesco|Gian Luigi Fiescu u Véggiu]]. A despêtu de di ricursi, st'attu u l'è cunfermòn e cuscì, a-i 5 de lüggiu, i raprezentanti de Löa i züan fedeltê a-u növu scignû e du [[1507]] u l'è fêtu l'attu definitìvu de cesiùn. A növa duminasiùn a nu l'ha portòn guêi de cangiamenti in-ta [[Cuntêa de Löa|cuntêa]], cu-i növi scignûi ch'i nu ghe stavan guêi e che, a tütte e mainêe, i l'axévan cunfermòn i statǜi de primma; a-i primmi du Sinqueséntu u véscu [[Aostin Giustignan|Oustìn Giustiniàn]] u registra 265 famìgge in-tu territòiu de Löa, pe pocu ciǜ de mille persùne in-te tüttu. Du [[1508]] u fèudu u l'è dunque pasòn a-u [[Scipión Fiésco|Scipiùn]] e a-u [[Sinibàrdo Fiésco|Sinibardu Fiescu]], pe vegnî dapö du Sinibardu sulu, cu-u Scipiùn ch'u s'êa pigiòn [[Lavagna]], tegnindulu fina a-a sö mòrte du [[1528]], quand'u l'è pasòn indivizu a-i figgi<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', p. 19}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano in possesso dei Fieschi'', pp. 39-41}}</ref>. [[Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - tàrga (1).jpg|sinistra|miniatura|A targa sciü-a faciâ de [[Cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta (Löa)|Sant'Oustìn]] ch'a rigorda l'interventu du [[Gianandrîa Doja]] e da mugê, [[Zenobia Du Carettu]].]] Löa a l'è dunque restâ sutt'a-i [[Fiésco (famìggia)|Fieschi]] ancùn fina du [[1547]], quàndu cu-a [[Conzûa di Fiéschi|cunzǜa falìa]] du [[Gian Loigi Fiesco|Gian Luigi]] a famìggia a l'ha persu tütte e sö rôbe, cunpresu u fèudu de Löa che, pasòn ina cürta ocupasiùn du [[Stâto de Milàn|guernatû spagnollu de Milàn]], u l'è finìu a l'[[Dria Doia|Andrîa Doja]] insémme a-e âtre têre di Fieschi. Pasòn ina dēxéna d'anni, cumme i âtri fèudi du Doja Löa a passa du [[1560]] a-u [[Pagàn Döia|Pagàn]], sensa che però nisciǜn di dùi u se interèsse guêi a-a cuntêa<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano in possesso dei Fieschi'', p. 41; ''I secondi Doria. Andrea Doria conte di Loano'', pp. 42-45}}</ref>. L'ünicu travàggiu inandiòn de quélli tenpi, u l'è stêtu a custrusiùn de müàgge de diféza, fête survatüttu u cuntrastâ u perìculu di piratti türchi e finìe gràssie a l'interventu du növu scignû, u [[Gianandrîa Doja]], scibén ch'i sajàn de lungu de prupietê da cumünitê. A-a fìn de sti travàggi, u Gianandrîa u l'ha cumisciunòn a l'architettu [[Giuànni Punsellu]] a sö növa rexidensa in-te Löa, u [[Palàssu Doja (Löa)|Palàssu Doja]], inandiòn du [[1578]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', pp. 20-22}}</ref>. Dapö u l'ha fêtu ciantâ a levante du palàssiu i cuscì dîti Giardìn du Prìnsipe, mentre u l'ha misciu man ascì a-a [[Castéllu di Doja (Löa)|véggia rexidensa]] a-u Castéllu. A partî da-u cunventu picìn de Santa Maria de Mizeicòrdie, fundòn du [[1578]] pe-i [[Órdine di mìnimi|fratti minimi]] e da-u [[1582]] a-i [[Órdine de Sant'Agostìn|fratti de San'Oustìn]], tra-u [[1588]] e u [[1604]] u l'è tiòn sciǜ u gran [[Cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta (Löa)|cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Le opere pubbliche di Giovanni Andrea'', pp. 49-51}}</ref>. De sti tenpi u Doja u l'ha misciu ascì man a l'urganizasiùn da cuntêa, cu-a pruclamasiùn di [[Statǜi de Löa du 1602|Statǜi du 1602]] ch'i l'êan ciǜ strêti de quélli antìghi da cumünitê<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Gli statuti del 1602'', pp. 52-55}}</ref>. De quéllu annu, pocu primma da sö mòrte du [[1606]], u cunte u l'ha cumandòn l'inprinsìpiu di travàggi pe in âtru cunventu, [[Cunventu de Munte Carmèllu|Munte Carmèllu]], finìu da-u sö fìggiu [[Andrîa I Doja|Andrîa]] du [[1608]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Le opere pubbliche di Giovanni Andrea'', pp. 50-51; ''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 56-58}}</ref>. In-tu cursu de stu seculu u Burgu Drentu u l'ha cuntinuòn a crésce a-u postu di spàssi ancùn tegnǜi a orti, survatüttu da-e parte di Carugétti Orbi, cu-a cà ch'a sêra d'ancö Ciàssa Palèstru da punénte ch'a l'êa vegnǜa a sêde da sécca de Löa<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', pp. 23-24}}</ref>. A l'inprinsìpiu du [[XVII secolo|Seiséntu]] sciǜ sta ciàssa u l'è custruìu u Palàssu du Cumandante e in palàssu pe-u [[Carlu I Doja Du Carettu|Carlu I]], fìggiu du Gianandrîa e [[Ducâto de Tùrsci|dücca de Türsci]], tantu che sta ciàssa a l'êa dîta "du Dücca". A punénte da sécca u Gianandrîa u l'ha cumisciunòn ascì ina fîa de chè da mette a pixùn, mentre a se svilüppa pe sö cuntu a fîa de chè a punénte du Palàssu du Cumandante e e primme du Burgu de Föa<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.4 L'urbanizzazione secentesca'', pp. 27-28}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', p. 58}}</ref>. A-i tenpi tra-u Gianandrîa e l'Andrîa I a remunta ancùn a custrusiùn du cuscì dîtu "béu du Prìnsipe", ch'u portava l'êgua a muìn e gunbi du scignû e pö a-e funtane pübliche e privê du fèudu<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 58-59}}</ref>. A-a mòrte de l'Andrîa I a regensa a l'è pasâ a-a mugê, [[Giuànna Colonna]], ch'a l'ha dêtu i Capìtuli a-u Munte de Pietê, ma a-a sö mòrte du [[1620]] u fìggiu [[Pagàn Giò Andrîa Doja|Pagàn Giò Andrîa]] u gh'axéva sulu trez'anni. In-ta [[Goæra Savöia-Zêna do 1625|guêra tra-i Savoia e Zéna du 1625]] u fèudu a l'è ocüpòn da-i piemuntézi, ch'i ne sun scurìi a-i 16 de zügnu; i Capìtuli da pâxe i sajàn stanpê du [[1634]] pròpiu in-te Löa. Finìu u vöu de putere cu-u muntâ du Pagàn cumme Andrîa II, u sö guèrnu e, dapö, a regensa da mugê [[Maria Polissena Landi]] i sun stêti ancùn in muméntu de inpurtanti travàggi püblici: du [[1633]] a l'è inandiâ a [[Gêxa de San Giuànni u Batìsta (Löa)|gêxa növa de San Giuànni]], cunsacrâ du [[1638]], mentre i cumensan i travàggi pe in cunventu di Capüsìn, ch'u sajà finìu a-i tenpi de l'[[Andrîa III Doja|Andrîa III]] e, a-a sö mòrte, da regente [[Viulante Lumelìn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 67-70}}</ref>. De sti tenpi, cu-i ürtimi Doja a pasâ ancùn du tenpu in-te Löa, u se rigorda a custrusiùn de l'[[Ātòju da Madonna du Ruzàiu (Löa)|ātòju di Türchìn]] sciü-e ruine da gêxa véggia, finìu du [[1661]], e de cumme, du [[1657]], u paîze u fusse scanpòn a-a pèste ch'a l'axéva curpìu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea III e la reggenza di Violante Lomellini'', pp. 71-72}}</ref>. Dapö, u lungu guèrnu du [[Gianandrîa III Doja|Gianandrîa III]] u l'è stêtu in muméntu de svilüppu pe-u fèudu, cun növe ativitê e fàbbriche regulê da sìnque "Urdini" du [[1685]], scibén che u cunte u nu l'agge tostu mâi vixitòn Löa. Du [[1691]] u s'è custruìu u [[Punte du Nicciu (Löa)|punte du Nicciu]] sciü-[[U Fusòn (Löa)|u Fusòn]] e, de lungu de quélli anni, u s'è misciu man ascì a [[Santuàiu di Santi Cosma e Dagnàn (Löa)|San Dagnàn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Giovanni Andrea III e la reggenza di Violante Lomellini'', pp. 77-81}}</ref>. [[Immaggine:Pianta del territorio di Loano feudo di S.A.S. il Prencipe Doria.jpg|miniatura|''Pianta del territorio di Loano feudo di S.A.S. il Prencipe Doria'', mappa de l'inprinsìpiu du [[XVIII secolo|Setteséntu]]]] Du [[1737]], a-a mòrte tantu du Gianandrîa III che du sö fìggiu Andrîa, u fèudu u l'è pasòn ascì de fêtu a-i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], ch'i n'axévan pigiòn a suvranitê a-i 18 de dixenbre du [[1736]]. A tütte e mainêe i növi scignûi i l'han dêtu cunfèrma du fèudu a-i Doja, ch'i sun andêti avanti a numinâ di cumisâi pe guernâlu. Sti-lì i sun vegnǜi ancùn ciǜ liberi da quàndu, du [[1761]], u [[Giò Andrîa IV Doja|Giò Andrîa IV]] u l'axéva fêtu San Martìn da [[Zena|Zéna]] a [[Romma|Rumma]], mentre i Savoia i l'axévan portòn in-te Löa ina guarnixùn cu-in sö Cumandante de Ciàssa<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''L'annessione di Loano al Regno di Sardegna'', p. 89}}</ref>. Cun l'andâ aprövu a-e pulitiche di Savoia, Löa a l'è dunque interesâ da-a [[Goæra de sucescion aostriaca|guêra de sucesiùn austriaca]]: a sö guarnixùn, izulâ, a l'è prestu scurìa a [[Garesce]] insémme a-e génti de ciǜ cuntu e a l'aministrasiùn, mentre u fèudu u l'è pigiòn du [[1745]] da-i spagnolli du marcheize de Castellar. A pezantiscima ocupasiùn spagnolla, cun 40.000 surdàtti ch'i ghe sun stêti fina a-a fìn de l'annu e, in parte, ancùn a-a mitê du [[1746]], a l'ha fêtu pagâ dàssiu pe bén 30.000 franchi, cun saccu de têre e de chè. Turnòn a-a fìn de stu annu a-i Savoia, di növi pruvedimenti ciǜ strêti pe-i feudatâi i l'han spunciòn u Doja a firmâ de cunvensiùi cu-a cumünitê pe gestî l'üzu e e tàsce sciü-i gunbi e i muìn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''L'annessione di Loano al Regno di Sardegna'', pp. 90-91}}</ref>. Du [[1770]], cu-a pruclamasiùn de Regie Custitusiùi Generâli, in-te Löa cumme in-ti âtri fèudi inperiâli i l'intran in vigû a réu e léggi du [[Regno de Sardegna|regnu de Sardegna]], ch'i l'han portòn a strenze diritti e puteri tantu di cunti che cumünitê, cu-a gestiùn da giüstissia, rispetivamente, penâle e civìle ch'a l'è cuscì pasâ a l'aministrasiùn du regnu. Cun st'attu chì e u vegnî menu di diritti feudâli u riva dunque a-a sö fìn u duminiu di Doja sciǜ Löa, tegnǜu a l'ürtimu da-u [[Zorzu Andrîa Doja|Zorzu Andrîa]], cunte cumme Andrîa VI. A tütte e mainêe, de quélli tenpi u gh'è stêtu ascì in sèrtu svilüppu pe-u paîze, cu-a sö növa funsiùn de portu pe-u regnu, survatüttu pe-a sâ, che d'in-te Löa a l'êa camalâ a bastu fina a [[Sêva]]. A dannu di Doja, da-u [[1785]] e tàsce du regnu i sun careghê ascì sciü-i bêni feudâli, che da-u [[1797]] i vegniàn du tüttu paéggi a quélli civìli, mentre du [[1780]] a prupietê de müàgge a l'êa pasâ da-a cumünitê a-u regnu<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Dalla cessazione del feudo alla battaglia di Loano'', pp. 93-97}}</ref>. Cun l'inprinsìpiu du [[XVIII secolo|Setteséntu]] u crésce da Maîna u vegne ciǜ cuntegnǜu, blucòn pe-a primma parte du seculu da-e regule sciü-e custrusiùi ösciǜe da-i Doja. A tütte e mainêe, pasòn quarch'annu u muntâ di cumèrci e a fìn de sti regulamenti i l'han portòn a paéggi interventi in-te chè du Burgu Drentu, isê fìn a-u tersu ciàn survatüttu lungu u Carùggiu du Fusòn e a Cuntrâ Mêstra, tantu che da-u [[1700]] a-u [[1756]] quélle a cadastru i muntan squêxi du dùggiu, tostu tütte in survaelevasiùn. A partî da-u [[1730]] u se cumensa a lastregâ a risö i carùggi du Burgu Drentu e, tra-i âtri travàggi püblici, i se rigordan ancùn a Cà du Capìtulu, palàssu da cumünitê da-u [[1758]], a porte du Relöiu du [[1774]] e a fundasiùn du semitéiu sciü-a vìa di Masòcchi du [[1797]], ciǜ che di travàggi a-e custrusiùi ch'u gh'êa zà<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.5 L'espansione settecentesca'', pp. 33-36}}</ref>. === Etê cuntenpuranea === [[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|Quaddru de l'[[Hippolyte Bellangé]] dedicòn a-a batàggia de Löa.|250x250px|sinistra]] L'inprinsipiu de l'etê cuntenpuranea u l'è stêtu pe Löa in âtru muméntu de gran crizi, cun l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte de armê rivulusiunàie fransêzi che, dapö ch'i gh'axevan tiòn cuntru cun di canùi da-e Ovivétte, du [[1794]] i l'han pigiòn u paîze. U cuntrollu de Löa u l'è però turnòn a-i austru-piemuntêzi cumme che i fransêzi, a-i 9 de lǜggiu du [[1795]], i se sun retiê lungu a cuscì dîta "lìnea du Burghéttu", a-u de là da [[Scciumêa Varatella|Vâatèlla]]. L'ataccu finâle di fransêzi, pasòn a-a stoja cumme a [[Bataja de Löa|batàggia de Löa]], u l'è stêtu a-i 23 de nuvénbre de quéllu annu e, cu-a sö vitôia, Löa a finisce sutt'a-u cuntrollu da Fransa, ch'a g'ha lasciòn ina guarnixùn a Munte Carmèllu e in-ti ātòj. A-i tenpi da [[canpagna d'Egittu]] u l'è ristabilìu u guèrnu di Savoia ma, scurìi sti-lì in [[Sardegna]] a-a fìn du [[1798]], Löa a l'ha dumandòn du [[1799]] l'anesiùn a-a [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligüre]], dund'a l'è fêta capitâle de cantùn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo napoleonico'', p. 99}}</ref>. Du [[1805]], insémme a-u rèstu da Ligüria, Löa a l'è finìa in-tu [[Prìmmo Inpêro françéize|Primmu Inperu fransêze]], dund'a l'è stêta cunprêza in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartiméntu de Muntenötte]], sutt'a-u Cantùn da Prìa. De quélli tenpi i sun stêti serê tütti i cunventi e e cungréghe du paîze, mentre i sun levê i stemmi di Doja in-tu paîze. Vèrsu a fìn du duminiu du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], a-i 15 de frevâ du [[1814]], in-te Löa u gh'è pasòn u [[Pappa Pìu VII]] mentre ch'u ne vegnìva indarê da [[Fontainebleau]], ch'u se gh'è fermòn a pregâ e a benedî u populu in San Giuànni<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo napoleonico'', pp. 100-101}}</ref>. A-i 25 d'arvî du [[1814]] u l'è turna stabilìu u guèrnu di Savoia, cun Löa ch'a l'è vegnǜa a capitâle de ün di séi distrêti da [[Pruvincia d'Inéia|pruvinsa d'Onéggia]], e i l'intran turna in vigû e léggi e i ordinamenti cumm'i l'êan avanti di fransêzi<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Ritornano i Savoia'', pp. 102-103}}</ref>. U cumensa cuscì in perìudu de gran svilüppu, tantu pe-e ativitê a têra che pe-i cumèrci pe mâ, cun paégge famìgge de Löa ch'i l'êan vegnǜe di armatûi inpurtanti, scibén che in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] i l'han duvǜu cangiâ i sö interèssi vèrsu a têra pe-u muntâ da cuncurensa di vapuri e di porti ciǜ grandi<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 104-107}}</ref>. U svilüppu de custrusiùi privê, cumme du [[XVIII secolo|Setteséntu]], u l'è pe-u ciǜ in elevasiùn, che pe stu seculu a l'interèssa survatüttu e chè in-ti Carugétti Òrbi. De sti tenpi i cumensan ascì di travàggi a-e stradde de Löa: du [[1818]] u se cumensa a traciâ a vìa a mâ, vegnǜa a-u dì d'ancö a pasegiâ, e du [[1826]] u s'inbastisce u primmu servissiu de lüminasiùn püblica. In-ta segunda mitê du seculu a l'è caciâ zǜ parte di bastiùi e de müàgge, pe fâ vegnî méggiu i tràffeghi cu-u Burgu Drentu e zùnzine e vìe<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.6 L'urbanizzazione ottocentesca'', pp. 39-41}}</ref>. Du [[1871]] u palàssu di Doja u vegne u növu munisìpiu e, du [[1878]], a-u cumǜn de Löa u ghe vegne tacòn quéllu de [[Vèrsci|Vèrxi]], blucòn pe vuluntê di verxìn u prugèttu de tacâli a [[Giüstexine|Giüsténixe]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Verzi è unito a Loano'', p. 116}}</ref>. Du [[1872]] ascì Löa a l'è zuntâ cu-ina [[Stasiùn de Löa|sö stasiùn]] a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zéna-Vintimìggia]], mentre i se svilüppan ascì paégge istitusiùi, da-e scöe de ciǜ livélli a quélle pe l'asisténsa<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Viabilità e topomastica'', p. 120; ''La scuola'', pp. 131-136; ''Beneficienza e Opere Pie'', pp. 137-140}}</ref>. A-u mêximu tenpu, vèrsu l'inprinsìpiu du [[XX secolo|Növeséntu]], Löa u cumensa a vegnî ina lucalitê inpurtante pe-u türismu, tantu a-i bagni che, survatüttu da-u primmu doppuguêra, in-te culonie, pe rivâ zà du [[1934]] a tostu trexentumilla prezense. Ciǜ che u svilüppu de in pocu d'indüstria, tra-i ürtimi fêti di [[Anni 1930|anni '30]] u l'è stêtu traciòn u növu percursu de l'[[Stradda statâle 1 Vìa Aurelia|Aurelia]], de darê da Maîna, e fêtu méggiu a feruvìa; mentre in-ta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guêra Mundiâle]] Löa a l'ha patìu ascì di bunbardamenti, cu-u pezzu ch'u l'è stêtu quéllu di 6 d'agùstu du [[1944]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''L'amministrazione fra 1800 e 1900'', pp. 141, 147}}</ref>. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Lêua}} === Minurànse furèste === Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixenbre du 2024 i rexidenti furèsti a Löa i sun 1.087<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}</ref>. === Cugnummi ciǜ difüzi === I cugnummi ciǜ difüzi a Löa i sun: ''Burastero'', ''Tassara'', ''Villa'', ''Ferrari'' e ''Rossi''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciǜ difüzi cumǜn pe cumǜn, Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-05-20}}</ref>. === Persùne lighê cun Löa === * [[Ferdinando Elice]] (Löa, [[1786]] - [[Zena|Zéna]], [[1847]]), prufesû e fizicu<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia VIII. Signor Ferdinando Elice'', pp. 334-336}}</ref>. * [[Antonio Stella]] (Löa, [[1787]] - Löa, [[1848]]), prufesû de chimica e spesiâ<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia V. Signor Antonio Stella Chimico Farmacista'', pp. 327-329}}</ref>. * [[Felice Isnardi]] (Löa, [[1802]] - [[Zena|Zéna]], [[1843]]), archeolugu e storicu<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia VII. Signor Felice Isnardi archeologo'', pp. 331-333}}</ref>. * [[Fabio Accame]] (Löa, [[1812]] - [[Zena|Zéna]], [[1875]]), studiûzu de dirittu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Abbondanza|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/fabio-accame_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=ACCAME, Fabio}}</ref><ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia IX. Signor Avvocato Fabio Accame'', pp. 336-337}}</ref>. * [[Giuseppe Valerga]] (Löa, [[1813]] - [[Gerusalemme|Gerüsalemme]], [[1872]]), [[patriarca latìn de Gerüsalemme|patriarca latìn de Gerüsalèmme]]<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia I. Mons. Giuseppe Valerga Patriarca Latino di Gerusalemme'', pp. 314-319}}</ref>. * [[Emanuele Valerga]] (Löa, [[1818]] - [[Varappuzha]], [[1864]]), [[Sêde titolâre de Miriofito|véscu de Miriofitu]] e [[Diocexi de Quilon|vicàiu apustolicu de Quilon]]<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia II. Mons. Carlo Giacinto di S. Elia Vescovo di Miriofidi e Vicario Apostolico di Quilon'', pp. 319-322}}</ref>. * [[Giuseppe Opizzo]] (Löa, [[1818]] - [[Limma|Lima]], [[1867]]), capitàn e patrùn de barchi<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia XII. Signor Giuseppe Opizzo Capitano Marittimo'', pp. 342-343}}</ref>. * [[Pietro Valerga]] (Löa, [[1821]] - Löa, [[1903]]), carmelitàn e urientalista<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pietro-valerga/|tìtolo=Valèrga, Pietro - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-10-09}}</ref>. * [[Giuseppe Lavagna]] (Löa, [[1828]] - [[Turin|Türìn]], [[1876]]), avucatu e studiûzu de dirittu<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia XI. Commendatore Avv. Giuseppe Lavagna nipote'', pp. 338-342}}</ref>. * [[Pietro Guastavino]] (Löa, [[1858]] - [[Zena|Zéna]], [[1909]]), giurnalista e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabio Zavalloni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pietro-guastavino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2003|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 60|capìtolo=GUASTAVINO, Pietro}}</ref>. * [[Gino Pollacci]] ([[Pavia|Pavìa]], [[1872]] - Löa, [[1963]]), butanicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Bracco|outô2=Francesco Sartori|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gino-pollacci_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=POLLACCI, Gino}}</ref>. * [[Giuseppe Garassini Garbarino]] (Löa, [[1885]] - [[Poreč]], [[1917]]), aviatû e militâre<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-garassini-garbarino_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1932|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=GARASSINI GARBARINO, Giuseppe}}</ref>. * [[Gianni Amico]] (Löa, [[1933]] - Löa, [[1990]]), scenegiatû e regista<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gianni-amico/|tìtolo=Amico, Gianni - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-10-09}}</ref>. == Posti de interèsse == === Architetüe religiùze === ;Paròcchia de San Giuànni u Batìsta <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Loano-chiesa San Giovanni2.jpg|A gêxa de San Giuànni Immaggine:Loano - Oratorio delle Cappe Turchine - vista notturna (1).jpg|L'ātòju di Türchìn de nötte Immaggine:Loano - Oratorio di San Giovanni Battista - 2023-09-01 23-45-29 001.jpg|L'ātòju di Giànchi Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (1).jpg|U santuàiu de San Dagnàn Immaggine:Santuàiu da Madonna du Lurêu (Löa) 12.jpg|A Madunétta Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - estèrno (1).jpg|A capélla de Rulandétte </gallery> * Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a l'è a gêxa ciǜ inpurtante de Löa, sêde da paròcchia du paîze da-u [[1662]], finìi i travàggi du [[1633]]-[[1638|38]] pe fabricâla a pigiâ u postu da [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|gêxa véggia du Burgu Drentu]]. A g'ha ina furma a duzze lati, da-u diametru de 75 mêtri, crövìa da 'na cupula âta 43 mêtri ch'a g'ha in simma a stàtua d[[San Gioâne Batista|u Batìsta]], fêta in cangiu du véggiu têtu d'abaìn, derüòn da-u [[Teramottu de Dian|tarantantàn du 1887]]. De drentu, u se tröva in gran ātâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] suviastòn da 'na têja du [[Doménego Fiazélla|Fiasella]]; sciü-u perimetru da gêxa i ghe sun ascì öttu capelétte, quattru pe parte, serê in simma da 'na trabeasiùn pitüâ cun santi e prufêti, travàggiu du [[Gêumo Grafìgna|Graffigna]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa parrocchiale di S. Giovanni Battista'', pp. 155-157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20987/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2025-10-11}}</ref>. * Ātòju da Madonna du Ruzàiu: dîtu ascì di Türchìn da-a cungréga ch'a g'ha a sêde, u l'è stêtu fabricòn du [[1661]] in-tu scitu dund'a gh'êa a gêxa véggia de Löa, caciâ zü e döviâ in-te di töcchi de müàgge de l'ātòju. De güstu baroccu, u g'ha ina ciànta a quattru lati a ina navâ sula, cun l'ātâ ch'u g'ha in simma in quaddru che foscia u l'è du [[Giovan Battista Gaulli|''Baciccio'']] e ina capelétta ch'a se ghe dröve a-a manca<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Oratorio dei Turchini'', pp. 168-169}}</ref>. * Ātòju da San Giuànni u Batìsta: dîtu ascì di Giànchi da-u survanùmme de l'âtra cungréga da Löa, che chì a g'ha de sêde, u l'è misciu in-tu scitu da gêxa de l'antìgu [[Munastê de benedetîne (Löa)|munastê de benedetîne]], pe vegnî ātòju du [[XV secolo|Quattruséntu]]. U l'ha pigiòn e sö furme d'ancö cun di travàggi du [[XVIII secolo|Setteséntu]] e, in-tu nicciu in simma a l'ātâ, u gh'è cunservòn ina stàtua du santu patrùn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Oratorio dei Bianchi'', p. 168}}</ref>. * Santuàiu di Santi Cosma e Dagnàn: dîtu sulu de San Dagnàn ascì, u se tröva a-u Pözu, in-tu scitu du primmu centru de Löa, dund'u l'è stêtu fabricòn in-ta segunda mitê du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe l'interventu du cunte [[Gianandrîa Doja]], sutt'a-u primmu titulu de Maria Santiscima du Munte Oivê. A sö strutǜa a l'è quélla de capélle de canpagna, cun faciâ a cabànna e canpanìn a véja, e de drentu u se svilüppa in-t'in'aula ünica, cun decurasiùi de l'inprinsipiu [[XX secolo|Növeséntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20991/|tìtolo=Santuario dei Santi Cosma e Damiano|léngoa=IT|vìxita=2025-10-12}}</ref>. * Capélla da Madonna du Luèttu: dîta ascì a Madunétta, a l'è stêta custruìa a-u Purtixö, du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII seculu]], pe cuntu di [[Abasia de San Pêru in Varatella|benedetìn de San Péu]], pe esse fêta a növu cumme ātòju du [[XV secolo|Quattruséntu]]. A l'è ina custrusiùn a dùi cén, cu-in portigu davanti a-a faciâ, e de drentu a g'ha ina ciànta squadrâ, ch'a se strenze a-u fundu. L'ātâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] u l'è suviastòn da ina ''Madonna du Luèttu'', quaddru du Quattruséntu a-u-quale i se gh'êan racumandê e génti de Löa pe-a pèste du [[1657]], mentre in-ta müàggia de manca e u se tröva a capélla de l'Imaculâ, cu-a sö a stàtua<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20983/|tìtolo=Cappella di Nostra Signora di Loreto|léngoa=IT|vìxita=2025-10-12}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La Madonna del Loreto'', pp. 178-180}}</ref>. * Capélla da Madonna da Mercêde: cunusciǜa ascì cumme a capélla de Rulandétte o a Madonna de Prè Rafè, a l'è stêta cumisciunâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] da ün di véggi du Prè Rafè Rubâdu che, aministrandula in-tu seculu de doppu, u g'ha lasciòn u numme. Sta capélla, miscia in-ta regiùn de Rulandétte, a g'ha ina ciànta a crûxe gréga e a l'è stêta manezâ ciǜ otte, fina a pigiâ e sö furme d'ancö<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Le Rolandette'', pp. 187-188}}</ref>. ;Paròcchia de Santa Maria Imaculâ <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - faciâta (1).jpg|A gêxa di Capüsìn </gallery> * Gêxa de Santa Maria Imaculâ: méggiu cunusciüa cumme a gêxa di Capüsìn, a l'è stêta cumisciunâ da-i [[Órdine di fràtti minoî capuçìn|capüsìn]] de Löa, caciê da-u sö cunventu in-ta Ciàssa du Mercòn du [[1864]], cunsacrâ du [[1874]] e largâ a-e sö furme d'ancö du [[1971]], p'esse fêta paròcchia du [[1978]]. U cunplèssu, da-a ciànta a tau, u l'è fêtu in-t'in stile rumanicu-eclètticu, cun faciâ a cabànna, canpanìn a véja e nu guêi de decurasiùi, segundu u güstu di capüsìn. U grande ātâ de legnu, du [[XVII secolo|Seiséntu]], u ne vegne da-a gêxa véggia; âtri dùi, turna de legnu, i sun misci in-te dùe capélle a-i sö lati, dedichê a San Franséscu e a Sant'Antoniu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20990/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Immacolata|léngoa=IT|vìxita=2025-10-13}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa dei Cappuccini'', pp. 180-181}}</ref>. ;Paròcchia de San Pîu X <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Loano, chiesa di San Pio X.jpg|A gêxa de San Pîu X </gallery> * Gêxa de San Pîu X: a gêxa a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1975]] e finìa du [[1990]], bén che zà in funsiùn, pe-u ciàn seminteròn, da-u [[1978]]. A sö furma a l'è cuscì fêta a rigordâ quélla d'ina tenda, cun de fundasiùi de ciüméntu armòn ch'i rézzan ina réi de trâvi dund'u gh'è renbòn u têtu. De drentu, a g'ha in-tu mezzu ina grande aula squadrâ, cun l'ātâ ch'u l'è misciu sciü ün di lati ciǜ lunghi, in simma a di scaìn. Sciü-i âtri lati i se trövan de scainê e u coru, ch'u g'ha de darê ascì e stansie da sacrestîa<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20988/|tìtolo=Chiesa di San Pio X|léngoa=IT|vìxita=2025-10-14}}</ref>. ;Paròcchia de Vèrxi <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - estèrno (1).jpg|A Madonna de Gràssie Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - faciâta (1).jpg|A capélla da Visitasiùn Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - estèrno (1).jpg|A capélla de Santa Lìbbia </gallery> * Gêxa da Madonna de Gràssie: in-ta burgâ da Gêxa, a l'è stêta cumensâ du [[1471]] e cunsacrâ du [[1528]], p'esse fêta paròcchia du [[1571]] da-u [[Pe(r)u Fransescu Còsta|Péu Franséscu Còsta]]. Rangiâ ciǜ otte, tenpu da vixita du véscu [[Nicolò Mascardi|Mascardi]] a-a fìn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u se urdina de mette sciü-u frunte l'imàgine da Madonna e de custruî u canpanìn baroccu, spartìu in-te tréi livélli e misciu a-a drîta da gêxa. A faciâ a l'è de stile neuclascicu, cun tantu de portigu, mentre de drentu a l'è de güstu baroccu, a ina sula navâ. L'ātâ, du [[XVIII secolo|Setteséntu]], u l'è de marmu giàncu e russu; da-e parte u se ne tröva âtri tréi, dùi a-a drîta e ün a-a manca<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20989/Chiesa+di+Santa+Maria+delle+Grazie#action=ricerca%2Frisultati&view=griglia&locale=it&ordine=&ambito=CEIA&liberadescr=Loano&liberaluogo=&dominio=2&highlight=Loano|tìtolo=Chiesa di Santa Maria delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2025-10-10}}</ref><ref name=":2" />. * Capélla da Visitasiùn: in-ta burgâ de l'Ìzua de d'Âtu, arenbâ a-e sö chè, u permìsciu pe-a sö custrusiùn u l'è stêtu cuncèssu da-u véscu Còsta du [[1647]]. Tostu abandunâ in-ta primma mitê du [[XX secolo|Növeséntu]], a l'è stêta cumodâ tra-i [[Anni 1980|anni '80]] e [[Anni 1990|'90]]. A capélla a g'ha in'aula squadrâ, crövìa da 'na otta a butte e cu-in pavimentu ciǜ èrtu d'in scaìn da l'ātâ, ch'u g'ha de darê u quaddru da patrùna<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20981/|tìtolo=Cappella della Visitazione|léngoa=IT|vìxita=2025-10-15}}</ref>. * Capélla de Santa Lìbbia: vixîna a-u paîze abandunòn di Quàrxe, a l'è chì mensönâ fina du [[1583]], mentre du [[XVIII secolo|Setteséntu]] a l'êa portâ avanti da di ermitti. A g'ha ina strutǜa da capélla de canpagna, da-a faciâ tütta inbucâ cu-in tinpanu a triangulu e ina lünétta de d'âtu a-u portâ. A sö aula, da-a ciànta squadrâ, a g'ha in simma de otte a cupula e a butte e, sciü-e müàgge, de pitüe de Santa Lìbbia. ;Âtre architetüe <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - faciâta (1).jpg|A gêxa de Sant'Oustìn e Santa Rìtta Immaggine:Loano, suore della Visitazione.jpg|U cunplèssu da Vixitasiùn, cun gêxa a-a manca Immaggine:Loano-convento Monte Carmelo-prospetto sudoccidentale.jpg|Munte Carmèllu </gallery> * Gêxa e cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta: u l'è stêtu u primmu cunventu a esse cumisciunòn da-i Doja, cumensòn du [[1588]] e finìu du [[1604]], sciǜ prugèttu du [[Giovanni Ponzello]]. A gêxa a l'è spartìa in-te trê navê da culònne de [[Prìa de Ver̯éssu|prìa de Vêéssi]], a mêxima döveâ ascì pe-i portê. Da-e parte de l'ātâ, du Setteséntu, u gh'è e dùe capélle da Madonna du Bùn Cunséggiu e de Santa Rìtta, ciǜ che âtre dùe drovìe in-te müàgge d'ogni navâ. Sciü-a drîta da gêxa u se tröva ancùn u sö cunventu, a dùi cén, fêtu tütt'in gîu a-u sö ciostru<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa e convento di S. Agostino'', pp. 169-170}}</ref>. * Gêxa de Nostra Scignùa da Vixitasiùn: vaciâ sciǜ Cursu Europa, a l'è purtâ avanti da-e mùnighe da Vixitasiùn, in urdine religiùzu ch'u l'è stêtu fundòn in-te Löa a l'inprinsìpiu de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] pe mustrâ a scöa a-e figöe. Scicumme che, pe traciâ sta vìa, u n'è stêtu caciòn zǜ u cunventu, e mùnighe i l'han fêtu custruî in-ti [[Anni 1960|anni '60]] u cunplèssu cun gêxa ch'u se ghe végghe a-a giurnâ d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/territorio/storia-e-cultura/|tìtolo=Storia e cultura: un tuffo nel passato|léngoa=IT|vìxita=2025-11-14}}</ref>. * Cunventu de Munte Carmèllu: cumensòn a-a fìn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] e finìu du [[1610]], u cunplèssu de Munte Carmèllu u se cunpûne de ciǜ custrusiùi. A gêxa a g'ha ina ciànta a crûxe latîna, fêta ancùn in-tu güstu du [[Renascimento|Rinascimentu]], cun dùi ātê in-tu transettu e dùi in-ta navâ, ciǜ che quéllu a-u sö fundu. In-ta gêxa u se ghe tröva ascì a cripta dund'i sun stêti suterê i cunti fina du [[1755]]. A-a sö drîta u gh'è u cunventu, fêtu in gîu a-u ciostru, mentre a punénte da gêxa u se tröva ancùn u cazòttu, custrusiùn destinâ a-i scignûi de Löa, e a tûre de diféza<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Monte Carmelo'', pp. 175-178}}</ref>. * Capélla de Cunbétte: capelétta ch'a se tröva tostu sutta a-u punte de Munte Carmèllu, foscia in-tu scitu d'in antìgu ''[[miliarium]]'' rumàn, a l'è mensönâ fina du [[1711]] cumme a capelétta de Nostra Scignùa du Custìn. A piggia u sö numme da-e dùe cunbétte ch'i se veggan sciü-u fundu du tabernaculu<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 52}}</ref>. === Architetüe civìli === ;Palàssi e chè <gallery widths="150" mode="packed"> Loano-municipio1.jpg|Palàssu Doja Loano, palazzo "del Comandante".jpg|U palàssu du Cumandante Loano, casa Richieri.jpg|A cà di Richeri </gallery> * Palàssu Doja: fabricòn tra-u [[1575]] e a fìn de du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe vuluntê du cunte [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]], u l'è in prugèttu du [[Galeazzo Alessi|Galeàssu Alessi]] misciu in ciantê da-u [[Domenico Ponzello]] e, a-a giurnâ d'ancö, devöòn cumme munisìpiu. U grande palàssu u g'ha ina strutǜa ch'a rigòrda ina furtéssa, renbâ a-e müàgge da Maîna e fêta ciǜ legéra da de lobbie e di bigiòli in-te faciê. De drentu u se svilüppa tra fundi, dùi cén, in mezanìn e u sututêtu, cun de stànsie ch'i van aprövu a-a spartisiùn da faciâ sciǜ tréi blocchi. U têtu, a quattru êgue, u l'è crövìu d'abaìn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Monte Carmelo'', pp. 157-158}}</ref>. * Palàssu du Cumandante: u palàssu du Cumandante u l'è in palàssu du Burgu Drentu cumisciunòn da-u cunte [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]] ma fêtu fabricâ da l'[[Andrîa II Doja|Andrîa II]] tra-u [[1606]] e u [[1612]] cumme rexidensa du Cumisâiu du scignû e du tribunâ penâle; ciǜ che sêde du Cumandante de Ciàssa da-u [[1737]]. U palàssu u g'ha ina ciànta squadrâ e u se svilüppa sciǜ tréi cén. Sciü-e e sö faciê, ciǜ che ina lobbia, i se trövan de pitǜe ch'i raprezentavan di [[Döia (famiggia)|Doja]], che ancö i sun tostu spaìe<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Palazzo del Comandante'', p. 166}}</ref>. * Palàssu Capelìn Utùn: in-ta regiùn de Cazèlle, u l'è in palàssu da segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], fêtu a rigordâ e furme de ville ligüri de canpagna, scibén che in-t'ina mainêa ciǜ ordenàia<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111621|tìtolo=Palazzo ottocentesco|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}</ref>. De pocu ciǜ a punente u se tröva ascì in cazòttu, fêtu a-u mêximu tenpu du palàssiu, ch'u l'êa devöòn cumme rüstegu du cunplèssu<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111614|tìtolo=Rustico annesso a Palazzo Cappellini Ottone|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}</ref>. * Cà di Macàggi: a l'è üna de chè ch'i se faccian sciü-u Carùggiu in-tu Burgu de Föa, tiâ sciǜ du [[XVII secolo|Seiséntu]] fina a-u primmu ciàn e isâ a-u segundu pe cuncesiùn du cunte du [[1711]], dund'a l'è stêta fabricâ ascì ina lobbia in-tu frunte vèrsu u mâ. A l'inprinsìpiu de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] u gh'è stêtu zuntòn u tersu ciàn, cun têtu d'abaìn, mentre a-a fìn de stu seculu a cà a l'è finìa a-i Garrassini Garbarino<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Ghiraldello|tìtolo=Arte profana nel caruggio di Loano|ànno=Arvî 2023|editô=De Ferrari|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=87-90}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111629|tìtolo=Casa Maccagli|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}</ref>. * Cà di Richeri: a cà di Richeri a l'è ina cà du Burgu Drentu, vaciâ sciǜ Ciàssa Rocca e sciü-u Carùggiu, che, segundu ina scrîta ch'a gh'êa in simma a-u portâ, a remuntiéva fina a-u [[1310]], tantu da esse üna de ciǜ antìghe de Löa. A g'ha ina ciànta squadrâ, de duzze metri pe séi, e a se issa pe tréi cén, cu-i primmi dùi che, vèrsu a ciàssa, i finiscian in-te in portigu rezzǜu da tréi pilastri. Sciǜ ün de sti chì, a cuscì dîta "Culonna de Ciàssa", u gh'êa pendüu i urdini du cunte e e légge di Cunsuli e du Cunséggiu sitadìn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Palazzo Richeri'', pp. 166-167}}</ref>. * Cà de Rösa Raimundi: a cà dund'a l'è nâta a muê du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]] a l'è üna de quélle faciê sciü-u Carùggiu in-tu Burgu Drentu, nu guêi da distante da-a Porte du Relöiu. A cà, a sinque cén e vinculâ fina da-u [[1934]], a g'ha sciü-a faciâ ina targa miscia du [[1886]] a rigordâ a Rösa Raimundi, ch'a gh'êa nâta du [[1776]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Ghiraldello|tìtolo=Arte profana nel caruggio di Loano|ànno=Arvî 2023|editô=De Ferrari|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=128}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111620|tìtolo=Casa dove nacque Rosa Raimondi|léngoa=IT|vìxita=2025-10-26}}</ref>. ;Âtre architetüe <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Loano, ruderi ex Ospedale Marino Piemontese.jpg|L'ospêa "Marino Piemontese" Immaggine:Viadòtto de Montecarmêlo (Lêua) - vìsta (1).jpg|U punte de Munte Carmèllu Immaggine:Pontàsso (Lêua) - vìsta (2).jpg|[[U Puntassu|U Puntàssu]] sciü-u [[Riàn Cazasse|Riàn da Fìn]] Immaggine:A Logétta (Lêua) - vìsta d'in Palàçio Döia (2).jpg|A Lobiétta miâ d'in Palàssu Doja Immaggine:Loano, fontana "Giovanna".jpg|A funtana Giuànna </gallery> * Fàbbrica di Doja: a-u Castéllu, u mumentu da fundasiùn de stu cunplèssu u nu l'è cunusciüu ma u g'ha da esse bén antìgu, cu-i cunti Doja che, du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Setteséntu]], i g'han inandiòn ina fetàja. A fàbbrica a g'ha ina ciànta a retangulu, furmâ de dùi blocchi squadrê, spartìi sciǜ quattru livélli cuèrti da otte a butte a-u ciàn terén e da di söê in-te quélli de d'âtu. In-te ogni ciàn u se ghe tröva ina spartixùn sciǜ trê stànsie, da-a furma lunghìa, limitê da de müàgge ch'i lascian u postu a di pilastri a-u segundu e a-u tèrsu ciàn<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113016.pdf|tìtolo=Ex opificio Doria|léngoa=IT|vìxita=2025-11-27}}</ref>. * Muìn de Vèrxi: in-ta regiùn ch'a ne piggia u numme, u l'êa in-te dipendénse di [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Péu]] e chì i ghe sustavan i pelegrìn e e génti de passu. A-u cunplèssu, mensönòn zà du [[XIII secolo|Duxéntu]], se gh'è misciu màn cun di travàggi fina de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], sensa cangiâne guêi a strutǜa. U töccu ciǜ antìgu, in-tu mezzu du cunplèssu, u l'è spartìu in-te de grosse stànsie cuèrte da otte de prìa, cun di mazaghìn e de stalle in-ti fundi. A meridiùn u gh'è ascì a "fàbbrica", ina custrusiùn dunde, tra möe e vasche chì cunservê, u se gh'è travagiòn gràn, oîve e papê cu-a forsa de l'Êgua Câda e du [[Fusòn]] Grossu<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210513.pdf|tìtolo=Antico Molino con giardino e pertinenze in Borgata Molin (Verzi, Loano)|léngoa=IT|vìxita=2025-11-27}}</ref>. * Véggiu ospêa "Marino Piemontese": stu cunplèssu, in-ta regiùn de Rulandétte, u l'è stêtu tiòn sciǜ du [[1910]] pe cuntu de in'istitusiùn de [[Turin|Türìn]] che, fina da-u [[1872]], a portava in-te Löa i figiö maòtti de [[scrofula]]. U Marino Piemontese, prugetòn da-u [[Pietro Fenoglio]], tenpu da [[Primma Goæra Mondiâ|primma]] e da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guêra mundiâle]] u l'è stêtu devöòn cumme ospeâ militâre, pe pö pasâ a l'Ospeâ San Giuànni de Türìn e vegnî in véu ospeâ, pe esse a-a fìn seròn du [[1982]]. A strutǜa, fêta de ciüméntu Hennebique, a l'è sciǜ tréi cén, ciǜ ün seminteròn, e a g'ha tütt'in gìu in parcu dund'u gh'è ascì a cà du guardiàn<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210487.pdf|tìtolo=Ex Ospedale Marino Piemontese con parco e annessa casa del custode - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-11-25}}</ref>. * Colònia a-u mâ "Città di Torino": cunplèssu fêtu custruî da-u patrunòn de scöe de [[Turin|Türìn]] du [[1932]], u se tröva a-e Ovivétte e u l'êa devöòn pe portâ a-i bagni i figiö de sta sitê. U cunplèssu da colònia, fabricòn in-tu stile rasiunalista cun di reciàmmi a-u neuclascicu, u se cunpûne d'ina custrusiùn prinsipâle a tréi cén cun de pertinense, ch'i l'êan dîte u "chioscu d'igiene" e a "cà de custodia", ciǜ che in depòxitu<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210881.pdf|tìtolo=Colonia Marina ex Patronato scolastico - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2025-11-22}}</ref>. * Punte du Nicciu: u punte du Nicciu, dîtu ascì u punte de San Bastiàn, u l'è in punte ch'u travèrsa [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] dund'u l'è ciü da vixìn a-e müàgge, sciü-u sö cantu de nord-èst, a-i pé da Lobiétta. Cumm'u gh'è scrîtu cun de prìe giànche in-tu risö du punte, a strutǜa a l'è stêta fabricâ du [[1691]], foscia a-u postu de in'âtra ciǜ antìga. U punte u g'ha in arcu sulu, lungu 12&nbsp;mêtri, cu-in prufî de bluchétti de prìa e de maùi renbòn a de spalêe da mêxima prìa<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il ponte di S. Sebastiano'', pp. 164-166}}</ref>. * Punte de Munte Carmèllu: a punénte de Munte Carmèllu, pe traversâ u valùn du [[riàn de Berbene]], u se ghe tröva in gran punte a trezze archi, prugetòn pe vuluntê du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]] a-a fìn du [[XVII secolo|Sinqueséntu]]. U punte u l'è lungu 160&nbsp;mêtri, largu 7&nbsp;m e u g'ha in'ātéssa a-u ciǜ de 12&nbsp;m. In'otta u l'êa decuròn a-e sö estremitê cun de funtane, pasandughe in simma u bêu du Prìnsipe, mentre, in-ti tenpi de mizeîa, sutt'a-i sö erchi i se ghe trövavan fina de chè a dùi cén, ch'i rèstan ancùn pe-u livéllu di fundi<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il viadotto di Monte Carmelo'', p. 175}}</ref>. * [[U Puntassu|U Puntàssu]]: in-ta regiùn di Puntàssi, a-i cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], i se trövan e ruine d'in punte ch'u traversava u [[Riàn Cazasse|Riàn da Fìn]], fabricòn in-te l'etê rumana in-te l'ocaxùn di travàggi a-a ''[[Via Julia Augusta]]'' ösciǜi da l'inperatû [[Adriàn]] tra-u [[124]] e u [[125|125 d.C.]] U Puntàssu u l'è lungu 22 mêtri in-te tüttu, di-quali 6,60&nbsp;m de arcu a tüttu sèstu, pe-ina larghéssa de 6,20&nbsp;m e in'ātéssa de l'arcu sciü-u fundu du riàn ch'a l'êa de 3,30&nbsp;m<ref>{{Çitta lìbbro|outô=B. Massabò|tìtolo=Strade romane, ponti e viadotti|url=https://books.google.it/books?id=hLz37Hxn7uIC&pg=PA222|ànno=1996|editô=L'Erma di Bretschneider|çitæ=Rómma|léngoa=IT|pp=222-230|capìtolo=I ponti romani di Loano lungo la Via Julia Augusta|cid=Massabò, 1996|ISBN=88-70-62951-1}}</ref>. * U Punte de Burgu: punte ch'u travèrsa [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] a-u Castéllu, u l'è dîtu ascì u punte rumàn, ma pe da bun u l'è bén ciǜ mudèrnu, fabricòn pe dùe otte in-ta primma mitê du [[XVIII secolo|Setteséntu]] scicumme ch'u l'êa stêtu purtòn vìa da l'êgua du Fusòn. U g'ha in arcu sulu de duzze mêtri, cu-u prufî de maùi, de spalìne de prìa e u fundu de risö. U g'ha di archi sciü-u pāpêtu de settentriùn ch'i sun i rèsti du béu du Prìnsipe, ch'u ghe pasava in simma, mentre a meridiùn u punte u l'êa traversòn da-u béu du Cumǜn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il ponte di Borgo Castello'', p. 172}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 117-118}}</ref>. * A Lobiétta: sciü-u bastiùn de levante de müàgge de Löa, da-i tenpi da sö custrusiùn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u se ghe tröva ina lobbia da-a furma a bardachìn, cuèrta da in têtu d'abaìn e pōsâ sciǜ quattru pilastri che, pe-i lati lunghi, i g'han ina culonna de [[Pria de Finô|prìa de Finâ]] in-tu mezzu. Chì, segundu a tradisiùn, i cunti Doja i ghe pasavan e seiâne d'estê, a-u fréscu du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La Loggetta'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 87}}</ref>. * Funtana Giuànna: a l'è ina funtana du [[XVIII secolo|Setteséntu]], foscia prugetâ da-u [[Giovanni Battista Cantoni]], cu-in pilastrìn in-tu mezzu de [[Pria de Finô|prìa de Finâ]] e scurpìu a tritùi e ninfe, ch'u rézze in vâzu inbeletòn da mascherùi de dund'u ne rugiva l'êgua. Sta funtana, insémme a de âtre, a l'inprinsìpiu a l'êa miscia in-tu viâle dîtu de Funtane, che da-u Castéllu u chinava a-a Maîna, pe esse mesciâ du [[1959]] in-tu giardìn tra-a Tûre pentagunâle e u Palàssu du Cumǜn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La Fontana Giovanna'', p. 160}}</ref>. === Architetüe militâri === <gallery widths="150" mode="packed"> Castéllo di Döia (Lêua) - vìsta da Sàn Damiàn.jpg|U castéllu di Doja Loano-mura.jpg|In töccu de müàgge Loano - Torre Pentagonale - 202209021800.jpg|U Turiùn cu-e müàgge Porta Passorino Loano, SV.jpg|A porte du Relöiu </gallery> * Castéllu de Löa: misciu in simma a-a cuntrâ du Castéllu, ch'a n'ha pigiòn u numme, u l'è stêtu a primma rexidensa di Doja de Löa. A sö fundasiùn a ne vegniéva da primma du [[XII secolo|Milleséntu]], pe pasâ cu-u tenpu da strutǜa pe-a diféza a rexidensa di scignûi e pigiâ, du [[XVI secolo|Sinque]]-[[XVII secolo|Seiséntu]], e sö furme d'ancö. Sti travàggi i g'han dêtu l'àia d'in palàssu du [[Renascimento|Rinascimentu]], da-e müàgge tütte tenzǜe e cun ciǜ àe vaciê sciü-u curtî, ch'i g'han in simma ina lobbia<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il Castello'', pp. 170-172}}</ref>. * Müàgge de Löa: u Burgu Drentu u g'ha tüttu in gîu de müàgge ch'i u sèran, fabrichê in-ta segunda mitê du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe vuluntê de génti de Löa, ch'i l'han avüe de lungu in prupietê, e finìe du [[1578]], gràssie ascì a-e dunasiùi du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]]. E müàgge i g'han ina ciànta a sìnque lati e i sun stête fabrichê cun prìe du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]] e cāsïna de furnâxi a munte du paîze. Lunghe ciǜ o menu mille mêtri in-te tüttu, ste müàgge i l'han in spesû a-e fundasiùi d'in mêtru e i rivan a in'ātéssa de sìnque mêtri, cun tantu de pasàggiu in simma<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Le mura'', p. 162}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''3.3 Le mura'', pp. 53-54}}</ref>. * Tûre pentagunâle: cunusciüa in antìgu cumme u Turiùn, sta tûre a l'è stêta isâ in simma a-u bastiùn de nord-ovest, in-te müàgge a punénte du Palàssu di Doja. A l'è stêta fabricâ ciǜ tardi de müàgge, foscia du [[1602]], e a se svilüppa sciǜ quattru cén: tra de sti lì, in-ti dùi ciǜ èrti u se ghe pö intrâ sulu che pe-u pasàggiu in simma a-e müàgge, ch'u riva drîtu da-u Palàssu e che ina otta u l'êa cuèrtu da ina lobbia<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''3.6 Il bastione di nord-ovest e la Torre Pentagonale'', p. 59}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Torre pentagonale'', pp. 160-162}}</ref>. * Porte du Relöiu: a porte du Relöiu, dîta ascì a porte di Passuìn, a l'è üna de quattru porte ch'i l'êan drovìe in-te müàgge du Burgu Drentu, fabricâ sciǜ prugèttu du Domenico Catibini, [[Órdine de Sant'Agostìn|fratte de San'Oustìn]], pe cuntu du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]], ch'u l'ha ösciǜa cumme a méggiu decurâ. U relöiu ch'u g'ha dêtu u numme u l'è stêtu zuntu du [[1774]], quàndu lì in simma u se gh'è mesciòn a canpanétta che, da-u [[XVIII secolo|Setteséntu]], a sönava in-tu caxu de perìculu<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Le porte'', pp. 163-164}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''3.7 Le porte della città e la Torre dell'Orologio'', p. 61}}</ref>. * Bastiùn Mazza: u Mazza u l'è u bastiùn méggiu cunservòn di séi ch'i gh'êan a-a Maîna, misciu sciü-u cantu de levante de müàgge. A-a giurnâ d'ancö, u l'è èrtu pocu ciǜ de tréi mêtri scicumme che u terén in gîu u l'è stêtu isòn quand'u s'è lastregòn e vîe, cu-e sö müàgge ch'i g'han de scarpâ e fina ina garitta renbâ sciǜ ün di sö canti<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I baluardi'', pp. 162-163}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''3.4 I bastioni sul mare e l'antico palazzo comunale'', p. 55}}</ref>. === Sciti archeulogichi === * U Castelâ: in-ta regiùn cu-u mêximu numme, nu guêi da luntàn da-i cunfìn cu-[[a Prìa]], in-te di scavi di [[Anni 1990|anni '90]] u l'è stêtu trövòn in vilaggiu di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]], ün di cuscì dîti [[Castelà (furtificasiùn)|castelê]], de dund'u ne vegne ascì u tupònimu. In-te stu scitu i sun stête trövê de strutǜe de l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunzu]] antìga e de mezzu, ciǜ ina tunba che, pe-i rèsti ch'i ghe sun stêti scrövèrti, a l'è stêta döveâ fina in-te l'[[Etæ do Ràmmo|Etê du Rammu]]<ref name=":4" />. === Müzei === <gallery widths="150" mode="packed"> Loano museo del mare.jpg|Vista du Müzeu du Mâ </gallery> * Müzeu du Mâ: u müzeu du mâ u l'è in müzeu de Löa ch'u se tröva in-tu Palàssu du Kursaal, in-tu salùn a-u centru du ciàn terén, dund'u l'è stêtu inaugüròn a-i 8 d'agùstu du [[2005]]. In-tu müzeu, ch'u canpa de testimunianse da vitta de mâ a Löa e in-ta sö parte de [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], u gh'è misciu in mustra de libbri, papê, futugrafìe de l'[[XIX secolo|Öttu]]-[[XX secolo|Növeséntu]] e mudelìn de barchi, ciǜ che di arnêzi e di strümenti da mainâ e de burdu<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/6567/news/museo-del-mare-e-della-marineria/|tìtolo=Museo del Mare della Marineria|dæta=1 frevâ 2016|léngoa=IT|vìxita=2025-11-14}}</ref>. === Natǜa === * SIC Munte Raviné - Rocca Barbena: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scitu d'interèsse cumünitàiu]] du [[Munte Raviné]] e da [[Rocca Barbena]] u l'è ina regiùn prutètta de 2.576&nbsp;ha creâ du [[1995]], ch'a cunprende di töcchi du territòiu di cumǜi de [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], Löa e [[Tuiran|Tuiàn]]. Caraterìstica de stu scitu a l'è in paizàggiu servêgu che, pe-a prezensa de [[Dolòmia|dulomie]] da furmasiùn de San Péu a-u Munte, u g'ha di fenòmini inpurtanti de carsismu. U SIC u dà ascì de prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de béstie in perìculu, cumme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|canpanula de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gànberu de riàn]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2025-11-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2025-11-18}}</ref>. * SIC Munte Carmu - Munte Settepàn: u l'è in âtru scitu d'interèsse cumünitàiu ch'u se svilüppa in-t'ina parte du territòiu de Löa. U l'è stêtu creòn turna du [[1995]] e u cröve ina regiùn de 7.575&nbsp;ha, spartìa cu-i cumǜi d[[a Prìa]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Bormia|Burmia]], [[Carizan|Caisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Giüstexine|Giüsténixe]], Löa, [[Magiö]], [[Riôtu|Riâtu]], [[Tuiran|Tuiàn]] e [[Oseria|Uzéia]]. Tra-e varietê de ciànte e de béstie ch'i trövan chì de prutesiùn, ciǜ che quélle mensönê de d'âtu, i ghe sun ancùn u [[Safràn ligùre|safràn ligüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxàn de muntagna]] e u [[Felis silvestris|gattu servêgu]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2025-11-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2025-11-19}}</ref>. * SIC Munte Ciàzze Secche: stu scitu prutèttu, ch'u piggia u numme da-u [[Ciàzze Secce|briccu]] ch'u se ghe tröva, u se spande sciǜ 302&nbsp;ha tra-i cumǜi d[[a Prìa]], [[Giüstexine|Giüsténixe]] e Löa, tegnǜi a màccia e bòschi bén che ruinê da-u fögu. In parte, a regiùn a l'è ancùn cuèrta da èrbi de [[Natta (erbu)|natta]], cun de âtre ciànte rêe cumme, turna, a [[Canpanòla de Sànn-a|canpanula de Savùna]] e a ''[[Tuberaria lignosa]]'', mentre in-ti sciti a prê i ghe nascian tante qualitê d'[[orchidêe]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic42/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ciazze Secche|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324007|tìtolo=Monte Ciazze Secche|léngoa=EN|vìxita=2025-11-21}}</ref>. * SIC Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru SIC custituìu in-tu meze de zügnu du [[1995]], u se spande sciǜ 541&nbsp;ha de mâ tra-i cumǜi d'Arbenga, Löa, [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] e [[U Sejô|U Seiâ]], cu-ina créna ch'a l'è cuèrta da ün di prê de ''Posidonia oceanica'' ciǜ inpurtanti da regiùn. De ciǜ, i ghe sun ascì di prê de ''Cymodocea nodosa'' e, tra-e specie ciǜ rêe, u se ghe pö trövâ a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> == Ecunumîa == [[Immaggine:Monnaie - Italie, Ville de Loano, Giovanni Andrea III Doria, Luigini, 1665, Loano - btv1b113115131 (1 of 2).jpg|miniatura|In [[Loigìn|luigìn]] du cunte [[Gianandrîa III Doja|Gianandrîa III]], batǜu in-te Löa du [[1665]]]] A-a giurnâ d'ancö l'ecunumîa de Löa a l'è fundâ sciü-i servissi e u türismu ma, in-tu pasòn, a l'êa du bèllu ciǜ varia. A partî da 'n'ecunumîa ch'a l'êa ligâ pe-u ciǜ a-e canpagne, cu-u crésce da Maîna i sun rivê cu-u tenpu de növe ativitê, spunciê ascì da-u cunti Doja. A cumensâ survatüttu da-u [[XVI secolo|Seiséntu]] u gh'êa in gran nümeru de fàbbriche, tütte di Doja, cumme muìn, gunbi, fàbbriche de saùn, de pùe negra, de cāsîna e de prudòtti de têra da custrusiùn, ciǜ che i furni, ina fetàja e paéggi mazaghìn; aministrê da agenti du cunte o dêti a pixùn. Du [[XVIII secolo|Setteséntu]], scicumme che i bêni feudâli i l'axévan cumensòn a pagâ e tàsce a-u [[Regno de Sardegna|regnu]], i cunti i l'han vendǜu cu-u tenpu e sö ativitê tantu a-i véggi aministratûi che a di sitadìn privê<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Organizzazione politico-finanziaria della Contea Doria'', p. 62}}</ref>. Du Setteséntu a s'êa svilüpâ ancùn de ciǜ a cultivasiùn de oîve che, pe-u sö réu ciǜ bun che u gran, a cuntinuava a levâghe de têre zà da-u seculu de primma. Alantùa i muntavan ascì i cumèrci a bastu cu-u [[Piemonte|Piemunte]], mentre a pesca a nu l'êa guêi inpurtante, cun poche famìgge ch'i ghe travagiavan. De cuntru, du [[1776]], bén ün cappu de famìggia sciǜ quattru u l'è dîtu esse in mainâ, ciǜ âtri sètte ch'i l'êan patrùi de barchi. Tra-i artexèn, e ancùn pe-u seculu de doppu, in-te Löa u gh'è dîtu essighe caigâ e savatìn, argentê, curdâ, cāfêtu, bancâ, ferâ, barilâ, butâ, tintû, capelâ e mestru d'ascia. De fàbbriche u gh'êa ancùn paéggi muìn e gunbi, a papelêa de l'Ursuàn e in'âtra du cunte in-tu territòiu de [[Vèrsci|Vèrxi]], ciǜ che fàbbriche de fidê e de saùn, cun ste-lì che du [[1795]]-[[1796|96]] i l'êan bén vintisìnque<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Vita economica nel 1700'', pp. 85-87}}</ref>. De l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], de mentre che sèrte indüstrie i cumensavan a vegnî ciǜ poche, a l'è bén cresciǜa a maîna cumerciâle de Löa, che fina a-i tenpi di vapuri a l'è stêta üna de ciǜ inpurtanti da Ligüria. I barchi de Löa i l'êan fêti pe-u ciǜ in-ti ciantê du postu, survatüttu quélli de Amico e de Cerruti, e i l'êan tantu de cabutàggiu pe-u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] che, ciǜ tardi, bui a navegâ tütti i mâ. Fra de sti-lì, ch'i sun stêti tostu séntu a esse custruìi in-te Löa tenpu d'ina trenténa d'anni, ina sinquanténa i l'êan sutta patrùn da famìggia Rocca, che cu-i sö scagni e mazaghìn a serviva u Mediteraneu intrégu. Dapö, fra-i âtri patrùi inpurtanti de Löa u gh'è stêtu i Coxe, i Chiozza, i Patrone, i Traverso, i Isnardi e i Lavagna; cuscì cumme paégge famìgge de capitèn de barchi<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 85-87}}</ref>. A-a fìn, du [[XX secolo|Növeséntu]], i sun vegnǜe menu e ciǜ tante tra-e ativitê da tradisiùn, mentre u s'êa drovìu quarche indüstria picìna cumme ina fàbbrica de licuri e üna de arme, ciǜ che u maxellu du cumǜn. A tütte e mainêe, in-tu primmu doppuguêra i sun rivê i primmi bagni che, insémme a-e culonie a-u mâ, i l'han fêtu da fundasiùn a l'inpurtansa de Löa cumme destinasiùn pe-u türismu d'estê<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 145-147}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Loano SV biblioteca.jpg|A Bibliutêca Cìvica "Antonio Arecco" </gallery> ;Bibliutêche A Bibliutêca Cìvica "Antonio Arecco" a l'è a bibliutêca du cumǜn de Löa, miscia in-tu Palàssu du Kursaal dund'a l'è stêta fundâ du [[1970]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.loano.sv.it/it/unita_organizzative/biblioteca|tìtolo=Biblioteca|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}</ref>. In-ta bibliutêca, ch'a se spande sciǜ 400&nbsp;mêtri quaddri, u gh'è cunservòn ciǜ de 22.000 ünitè, tantu a stanpa che, pe ina parte picìna, ascì d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0056|tìtolo=Biblioteca civica Antonio Arecco|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Biblioteca civica'', p. 225}}</ref>. ;Scöe Löa a g'ha de scöe da l'azìlu a-e superiuri, ch'i fan tütte parte de l'Istitǜu Cunprensìvu Löa-Buisàn<ref>{{Çitta web|url=https://unica.istruzione.gov.it/cercalatuascuola/istituti/SVIC808009/i-c-loanoboissano/|tìtolo=I. C. Loano-Boissano|outô=Ministéru de l'Istrusiùn e du Meritu|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}</ref>. In-tu detàggiu, u gh'è in azìlu a-e Cazèlle dedicòn a-u Simone Stella, e scöe elementâri pübliche "Mons. Valerga" e "Milanesi", misce in-te Cursu Europa e in-ti Gazzi, ciǜ che e "Rossello" de [[Figge de Nostra Scignùa d'a Mizeicordia|mùnighe da Madonna da Mizeicòrdia]], privê, ch'i l'han seròn du [[2025]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2025/06/loano-dopo-150-anni-chiude-listituto-rossello-suor-antonia-valori-accoglienza-e-misericordia-pilastri-della-nostra-scuola/|tìtolo=Loano, dopo 150 anni chiude l'istituto Rossello. Suor Antonia: "Valori, accoglienza e misericordia pilastri della nostra scuola"|outô=Luca Berto|dæta=13 zügnu 2025|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}</ref>. Dapö u gh'è ancùn, in-ti Gazzi, e medie "Mazzini-Ramella" e, in-te Ovivétte, l'istitǜu superiure "Giovanni Falcone", spartìu in-te trê ramme scientifica, ecunomica e tecnulogica<ref>{{Çitta web|url=https://isfalcone.edu.it/|tìtolo=Istituto d'Istruzione Secondaria Superiore "Giovanni Falcone" Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}</ref>. === Parlâ de Löa === [[Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - tàrga in léngoa lìgure (2).jpg|miniatura|Targa in-tu parlâ de Vèrxi miscia da-u munuméntu a-a Madonna]] In-te Löa u se ghe parla u [[Lengoa ligure|ligüre]] in-t'ina mainêa che, cumme pe-[[a Prìa]] e pe [[Borṡi|Borzi]], a l'è miscia a-u cunfìn tra-e [[Lìgure céntro-òcidentâle|varietê de centru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|quélle du centru]], cun ciǜ infruénse da-u [[Lengoa zeneize|parlâ de Zéna]] e ciǜ destacâ da-e vixîne varietê da [[Valle du Varatella|Vaâtèlla]], de tipu bén ciǜ [[Dialettu arbenganese|arbenganeze]]. Trêtu caraterìsticu du parlâ de Löa u l'è a velarizasiùn de [[A tònica velarizâ|"a" tonica]], ch'a nu gh'è né a-a Prìa né a Borzi, mentre pe du rèstu u se ghe suméggia asê, cumme che a-e canpagne d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] sciü-u cunfìn, ch'i ne sun stête bén infruensê. Pe cuntru, u gh'è paégge diferense tra Löa e u parlâ de [[Vèrsci|Vèrxi]], ch'u s'è mantegnǜu ciǜ antìgu e cun mênu infruense da Rivêa: a sö sciurtìa tipica a l'è l'asurdiméntu de {{IPA|[ʒ]|lij}} a {{IPA|[ʃ]}}, ch'u se tröva presenpiu in-tu numme mêximu du paîze, dîtu ''Vèrsci'' da-i verxìn, cu-in'evulusiùn che, a l'in gîu, a l'è stêta trövâ sulu che a [[Giüstexine|Giüsténixe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|curatô=[[Giulia Petracco Sicardi]], [[Fiorenzo Toso]] e Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1985-1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zéna|léngoa=LIJ, IT|p=113|volùmme=Vul. IV}}</ref>. Pe scrîve u parlâ de Löa üna de primme pruposte a l'è stêta quélla, funética, du prufesû Enrico Cavalli, ch'u l'ha döveâ pe-i sö stüddi sciü-i tupònimi du cumǜn sciurtìi sciü-a ''Gazzetta di Loano'' du [[1936]] e, dapö, in-t'in vulümme du [[1939]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 5}}</ref>. Löa a g'ha ascì in puêta in ligüre, u [[Luigi Panero]] di Prigê, dîtu u "Patâ", che cu-i sö scrîti da-u vîvu sensu da natǜa u g'ha in stile ch'u se suméggia asê a quéllu du [[Doardo Firpo|Firpo]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/antologia/luiggi-pane/|tìtolo=Luigi Panero (1903-1960)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-11-12}}</ref>. === Cuxina === * Crùstuli de Löa: i crùstuli i sun in dûse tipicu de Löa pe-u tenpu de [[Carlevâ]], fêti in-t'ina mainêa ch'a se suméggia a-e [[Pêti de muniga|bōxîe]]. I g'han ina pasta de faîna, bitìru, lête e süccu, ciǜ che di güsti cumme l'êgua de limunétti, u vìn giàncu o âtru segundu a versciùn. I crùstuli de Löa i sun stêti misci a ricètta pe-a primma otta du [[1958]] e a stu dûse u gh'è dedicòn fina ina sagra, ch'a se tegne de lüggiu. A-a giurnâ d'ancö, sta sagra a l'è fêta sciü-a pasegiâ ma in tenpu a se tegniva a-u Castéllu, pe rigordâ l'[[Andrîa II Doja|Andrîa II]] che lì, segundu a tradisiùn, u l'axéva dêtu di crùstuli a-e génti de Löa a-u muméntu de l'inaugürasiùn de Munte Carmèllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/crostolo-di-loano-sv/|tìtolo=Crostolo di Loano|outô=Umberto Curti|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Sagra del crostolo'', p. 218}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/loano-sul-lungomare-torna-la-sagra-del-crostolo/|tìtolo=Loano, sul lungomare torna la "Sagra del Crostolo"|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref>. * [[Turta de sücca dûse|Turta de sücca]]: sta turta a l'è in dûse fêtu in-te Löa, a-[[a Prìa]] e in-te quarche paîze in gîu, dunde a tradisiùn a ne tröva e urìgini fina du [[XVII secolo|Seiséntu]]. Turta da téstigu, a se cunpûne d'in röu fêtu de sföggia de faîna, êgua e öiu, mentre u pìn u l'è pe-u ciǜ de sücca, mescciâ insémme a öve, faîna de cêxi, pignö, üghétta, vìn e süccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/torta-di-zucca/|tìtolo=Torta di zucca|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/eventi/2017/09/04/news/la-gastronomica-a-pietra-ligure-e-dolce-con-la-torta-di-zucca-1.30867127|tìtolo="La Gastronomica" a Pietra Ligure è dolce con la torta di zucca|outô=Marco Oliveri|dæta=4 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref>. A sta ricètta, insémme a-a [[turta vèrde]] e a de âtre turte da tradisiùn, a l'è dedicâ a "Fèsta da Turta Ligüre", ch'a se tegne tütti i anni sciü-a pasegiâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2025/04/16/sul-lungomare-di-loano-torna-la-festa-della-torta-ligure-3/|tìtolo=Sul lungomare di Loano torna la "Festa della Torta Ligure"|dæta=16 arvî 2025|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref>. * Pocìn: u pocìn u l'è ina ricètta tipica de [[Vèrsci|Vèrxi]], fêta da ina mescciüa d'êgua, sâ, bitìru e furmàggiu. Du pocìn u n'exìste ascì ina versciùn dûse che, pe cuntru, a g'ha drentu de lête, süccu e scòrsia de limùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/pocin-di-verzi/|tìtolo=Pocin di Verzi|outô=Umberto Curti|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref>. == Manifestasiùi == <gallery widths="150" mode="packed"> Loano CarnevaLöa 2025 estate.jpg|U CarnevaLöa d'estê Loano, serata DORIA, 14 giugno 2025.jpg|Seiâna du Riturnu di Doja </gallery> * CarnevaLöa: in-te Löa u l'è inandiòn tütti i anni ün di carlevê ciǜ inpurtanti de l'Italia, u ciǜ grande da Ligüria. U CarnevaLöa u se tegne, a tenpu, in-te dùe duméneghe de fîa: in-ta primma u gh'è u "Paliu di Burghi" cu-i câri de cuntrê de Löa, in-ta segunda u gh'è de cuntru u "Paliu di Cumǜi", cu-i câri fêti da-i paîzi a l'in gîu. De ciǜ, u carlevâ de Löa u se tegne ascì in-t'in'edisiùn d'estê. Sta manifestasiùn, ch'a g'ha de raìxe antìghe, a l'è stêta ricunusciüa cumme carlevâ storicu, cu-a sitê de Löa ch'a l'è raprezentâ ascì da quattru maschere: ''Beciancin'', ''Puè Pepin'', ''Capitan Fracassa'' e a ''Principessa Doria del Castello''<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/carnevaloa/|tìtolo=CarnevaLöa|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. * Prémmiu nasiunâle "Città di Loano": prémmiu de livéllu italiàn dedicòn a-a mǜxica tradisiunâle, u l'è inandiòn da-u [[2005]] e guagnòn da-u méggiu album de stu genere a sciurtî in-te l'annu de primma<ref>{{Çitta web|url=https://premioloano.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi siamo|outô=Premio Nazionale Città di Loano per la Musica Tradizionale Italiana|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. * Fèsta de Bàzue: in-te sta manifestasiùn, ch'a se tegne in gîu a mez'agùstu, a l'è miscia in scêna a càccia a-e bàzue, cu-in curteu de figüe mascherê e d'artisti e, a-a fìn, i föghi<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/festa-delle-basue/|tìtolo=Festa delle Basüe|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. * U Riturnu di Doja: u se tratta d'ina rievucasiùn storica di tenpi di Doja, cun di spetaculi a-a mainêa du [[Renascimento|Rinascimentu]], ch'a repiggia u muméntu quàndu, du [[1575]], a l'êa stêta diciarâ a libera [[cuntêa de Löa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/rievocazione-storica-e-ritorno-dei-doria/|tìtolo=Ritorno dei Doria|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. * Nötte Giànca: d'estê, in-te st'ocaxùn chì u gh'è de mǜxica da-u vîvu in-te tütta a Maîna, cu-in cuncèrtu in ciàssa e di banchetti cu-u mangiâ o de artisti in gîu pe-i carùggi, mentre e bütéghe i rèstan drovìe fin a-a nötte<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/notte-bianca/|tìtolo=Notte Bianca|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. == Fèste e fée == <gallery widths="150" mode="packed"> Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - arîvo (3).jpg|E cungréghe in ciàssa pe-i 2 de lüggiu Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - salûo a-o mâ (2).jpg|U salüu a-u mâ in-ta prucesciùn du Carmèllu </gallery> * Fèsta da Madonna da Vixitasiùn: a se tegne tütti i anni a-i 2 de lüggiu, cu-ina prucesciùn de cungréghe da tütta a Rivêa ch'a parte d'in-ta ciàssa du Cumǜn pe chinâ a-u mâ e fâghe u salüu e, dapö, a benedisiùn, a rigordâ tütti i morti in mâ. Sta fèsta a l'è de antìga tradisiùn, vegnindune fina da-u [[1637]], quàndu e génti de Löa, pe pùja d'in ataccu di türchi, i l'êan sciurtìe in prucesciùn pe racumandâse a-a Madonna da Vixitasiùn ma, cu-a lüxe ch'i favan, i l'han fêtu crédde a-i pirati ch'u ghe fusse ina gran guarnixùn, sarvandu cuscì a sitê<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/12049/news/tre-giorni-eventi-la-festa-della-madonna-della-visitazione/|tìtolo=Tre giorni di eventi per la festa della Madonna della Visitazione|dæta=25 zügnu 2018|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Processioni e feste religiose'', pp. 217-218}}</ref>. * Fèsta da Madonna du Carmèllu: a fèsta de Munte Carmèllu, ch'a cazze i 16 de lüggiu, a l'è ina ricurensa rispetâ fina da-u [[XVII secolo|Seiséntu]], a-i tenpi da fundasiùn du cunventu, cu-ina sö mensiùn ch'a ne vegne fina da-u [[1723]]. A-a giurnâ d'ancö, pe sta fèsta u se tegne ina prucesciùn a-a séja, fêta tra-u cunventu e a capelétta da-a Fetàja, cu-in salüu a-u mâ da càscia primma ch'a l'intre turna in gêxa<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10113/news/festa-della-madonna-del-carmelo/|tìtolo=Festa della Madonna del Carmelo|dæta=14 lüggiu 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. * Tra-e âtre fèste de gêxa, pe-u ciǜ cun tantu de prucesciùn, i se pöan rigordâ a fèsta de San Xidòu, festezâ da ciǜ de sent'anni a-i 5 de zügnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/9718/news/festa-san-isidoro-2/|tìtolo=Festa di San Isidoro|dæta=3 zügnu 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>, quélla pe [[San Gioâne Batista|San Giuànni u Batìsta]], u patrùn de Löa, a-i 24 de zügnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/5243/news/festa-patronale-san-giovanni-battista/|tìtolo=Festa patronale di San Giovanni Battista|dæta=24 zügnu 2015|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>, a Nativitê de Maria a Vèrxi, cu-a sagra "di 8", a-i 8 de seténbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/5918/news/processione-religiosa-santa-nativita-maria-vergine/|tìtolo=Processione religiosa Santa Natività di Maria Vergine|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>, u Santìscimu Numme de Maria a-i 12 de seténbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/2105/news/festa-del-santissimo-nome-maria/|tìtolo=Festa del Santissimo Nome di Maria|dæta=11 seténbre 2013|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>, Santa Lìbbia, a-i Quàrxe e cun tantu de sagra, a-i 15 de seténbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10769/news/agra-campestre-santa-libera-processione/|tìtolo=Sagra campestre di Santa Libera e processione|dæta=12 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref> e a Madonna da Mercêde a-i 24 de stu meze<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10829/news/festa-nostra-signora-della-mercede/|tìtolo=Festa di Nostra Signora della Mercede|dæta=26 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Processioni e feste religiose'', pp. 217-218; ''Sagre campestri'', p. 218}}</ref>. == Sport == <gallery widths="150" mode="packed"> Palaçétto do Spòrt 'Eliodoro Garassini' (Lêua) - vìsta (1).jpg|U Palaséttu du Sport "Eliodoro Garassini" Loano SV.jpg|I canpi da bocce a-u cuèrtu du "Bocciodromo" </gallery> In-tu cumǜn de Löa u se ghe tröva paégge strutǜe pe-e ativitê spurtive che, in-tu detàggiu, i sun: * Canpu da balùn cumünâle "Giorgio Ellena": in-ti Gazzi, ciǜ che u canpu regulamentâre u cunplèssu u cunprende ancùn in canpu da balùn a 5 e ün da balùn a 7<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2023/08/loano-stanziati-150mila-euro-per-la-sistemazione-dei-campetti-in-sintetico-dello-stadio-ellena/|tìtolo=Loano, stanziati 150mila euro per la sistemazione dei campetti in sintetico dello stadio Ellena|dæta=18 agùstu 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. Stu canpu u l'è quéllu de cà pe l'A.S.D. San Francesco Loano, che d'ancö a zöga in [[Eccellensa Liguria|Ecelensa]] ma che, in-ta sö stoja, a l'êa rivâ fina in-ta [[Série D (zêugo do balón)|Serie D]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.asdsanfrancescoloano.it/la-societa/|tìtolo=La società|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. * Palaséttu du Sport "Eliodoro Garassini": strutǜa mudèrna fêta de legnu e cun de grandi vedrê, a g'ha dùe piscine a-u cuèrtu, de-quale üna da 25 metri, ciǜ che in canpu da basket/volley e ina palèstra. De cunplèssu i fan parte ancùn ina piscina a l'avèrtu da 50 metri e dùe ciǜ picìne<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://loanoperlosport.it/strutture-sportive/|tìtolo=Strutture sportive|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. Chì a g'ha de sede a sucietê spurtiva Doria Nuoto 2000 Loano, ch'a g'ha de squaddre de nöu, nöu artisticu, ballanöu e triathlon, e ch'a ghe inandia tütti i anni u meeting nasiunâle "Città di Loano"<ref>{{Çitta web|url=https://www.dorianuotoloano.com/|tìtolo=Doria Nuoto Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. U canpu da basket u l'è quéllu de cà pe-a squaddra de Löa, a Basket Loano Eliodoro Garassini, che d'ancö a zöga in-ta segunda serie ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.playbasket.it/liguria/club.php?obj=3462|tìtolo=A.S.D. Basket Loano Eliodoro Garassini|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. * Palaséttu du Sport "Giuseppe Guzzetti": palaséttu du sport da vixìn a-e scöe medie, u l'è stêtu inauguròn du [[2011]] e u cuntegne in canpu a-u cuèrtu devöòn tantu da-e scöe che da-e sucietê spurtive de basket e de volley da sitê<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2011/10/loano-inaugura-il-nuovo-palazzetto-pignocca-sport-marchio-di-fabbrica-della-citta/|tìtolo=Loano inaugura il nuovo Palazzetto, Pignocca: "Sport marchio di fabbrica della città"|dæta=27 utùbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. * Bocciodromo de Löa: strutǜa pe-u zögu de bocce, a se tröva a-e Ovivétte e a se cunpûne de öttu canpi cuèrti e öttu a l'avèrtu, de 27,5/28&nbsp;m pe tréi<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2025/08/loano-pubblicato-il-bando-di-gara-per-la-gestione-del-bocciodromo/|tìtolo=Loano, pubblicato il bando di gara per la gestione del bocciodromo|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241103091656/https://www.visitloano.it/331/senza-categoria/bocciodromo/|tìtolo=Bocciodromo|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. * Tennis Loano: pe-u zögu du tennis u se ghe tröva i circulu in-ta regiùn de Vignasse che, in-tu detàggiu, u g'ha sìnque canpi de têra e dùi de scinteticu<ref>{{Çitta web|url=https://www.loano.tennis/service/campi-da-tennis/|tìtolo=Campi da tennis|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. Du rèstu, u gh'è ancùn e palèstre de Valerga e du Falcone, devöê ascì da-e sucietê spurtive, in circulu nauticu e u canpettu a l'avèrtu "San Giuseppe"<ref name=":3" />. Da primma de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] e ancùn in-ti [[Anni 1970|anni '70]], in-te Löa u se ghe zögava ascì a-u [[Balón (zêugo)|balùn]], cun dùi canpi dedichê. L'ün, ciǜ picìn, u l'êa in-tu Burgu Drentu, in curispundensa da Ciàssa du Dücca, d'ancö Ciàssa Palèstru, l'âtru u l'êa in-tu ciàn strêtu tra-e [[Müàgge de Löa|müàgge da Maîna]] e [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]], alantùa dîtu u "Zögu du Fusòn" e cunusciüu ancùn a-a giurnâ d'ancö cumme u "Zögu du Balùn"<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 79}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/la-pallapugno-torna-a-loano/|tìtolo=La pallapugno torna a Loano|dæta=18 utùbre 2009|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scindichi de Löa === [[Immaggine:Loano-municipio2.jpg|miniatura|Palàssiu Doja, u palàssiu du cumǜn de Löa]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Robado|||<ref name="Arecco1984,148">{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 148}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1800|1800|Francesco Aicardi|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Patrone|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Robado|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||G. Nicolò Ghiglioni|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Patrone|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Giacomo Isnardi|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Zeffirino Accame|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Maria Spalla|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Tomaso Elice|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Nicola Bertoluzzo|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Francesco Aicardi|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1803|1803|Vincenzo Patrone||Sitadìn prescidénte|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1803|1807|G.B. Robado||''Maire''|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1808|1814|Vincenzo Patrone||''Maire''|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1815|1816|G.B. Robado||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1816|marsu 1817|Matteo Musso||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|marsu 1817|8 lüggiu 1817|Carlo Porro||Scindicu pruvisòiu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1817|1819|Tomaso Rocca Ceresola||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1820|1823|Vincenzo Pairone||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1824|1825|G.B. Lanteri||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1826|1827|Antonio Lanteri||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1828|1831|Pietro Olivieri||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1832|1833|Antonio Lanteri||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1834|1835|Antonio Isnardi||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1836|1838|Saverio Marchesano||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1839|1844|Giacomo Rocca||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1845|1848|Simone Stella||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1849|1852|Ambrogio Ramella||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149">{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 149}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1852|1853|Domenico Garassini||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1854|1860|Carlo Rubadi||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1861|1871|Giuseppe Isnardi||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1872|1877|Alessandro Rocca||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1878|1880|Antioco Accame||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1881|1883|Giuseppe Accame||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1884|1885|Simone Rocca||Scindicu|<ref group="n.">U l'ha dêtu e dimisciùi da-a càrega</ref><ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1878|1880|Giuseppe Isnardi||Scindicu|<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', pp. 149-150}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1890|seténbre 1893|Giuseppe Rocca||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150">{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 150}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|seténbre 1893|1895|Nicolò Torello||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|1896|1898|Francesco Garassini-Garbarino||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|4 agùstu 1900|1900|Giuseppe Amico||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|1900|1900|||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|1900|lüggiu 1914|Emanuele Accame||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|lüggiu 1914|4 nuvénbre 1920|Nicolò Torello||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|4 nuvénbre 1920|6 marsu 1923|Emanuele Accame||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|13 mazzu 1923|1924|Guglielmo Bruna|Partìu Nasiunâle Fascista|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151">{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 151}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1924|11 utùbre 1926|G.B. Chiozza||Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1926|1927|Giuseppe Adalberto Angelelli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|16 nuvénbre 1927|1928|Carlo Scotti||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1928|1929|Vincenzo Violante||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1929|1934|Ottavio Borsarelli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1934|1934|Ottavio Borsarelli||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|27 lüggiu 1934|1938|Eugenio Genta|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1938|Bernardo Berio||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1938|Giuseppe Rinonapoli||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|26 agùstu 1938|zenâ 1944|Giuseppe Rinonapoli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Emanuele Cerruti||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Vincenzo Lisi||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1944||Mario Valerio||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Lisi||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|31 lüggiu 1945|23 arvî 1946|Stefano Carrara|[[Partio Comunista Italian|Partìu Cumunista Italiàn]]<br />Partìu Repüblicàn Italiàn<br />Partìu d'Asiùn |[[Scindico|Scindicu]]|<ref group="n.">Misciu in càrega da-u Cumitòn de Liberasiùn Nasiunâle</ref><ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|23 arvî 1946|21 nuvénbre 1946|Giuseppe Canepa|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|26 nuvénbre 1946|11 zügnu 1951|Felice Vignola|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|11 zügnu 1951|17 nuvénbre 1951|Gerolamo Bossi|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|17 nuvénbre 1951|29 nuvénbre 1962|Pietro Ciarlo|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|29 nuvénbre 1962|29 zenâ 1967|Felice Elice|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|29 zenâ 1967|7 utùbre 1967|Felice Elice|La Palma<br />(lista civica)|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|7 utùbre 1967|5 frevâ 1974|Mario Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|5 frevâ 1974|30 lüggiu 1978|Giuseppe Guzzetti|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|30 lüggiu 1978|15 utùbre 1988|Eliodoro Garassini|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|15 utùbre 1988|7 zügnu 1993|Mario Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 zügnu 1993|28 arvî 1997|Francesco Cenere|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 arvî 1997|14 mazzu 2001|Francesco Cenere|Polu pe-e Libertê|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Angelo Vaccarezza|Cà de Libertê|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|17 mazzu 2011|Angelo Vaccarezza|U Populu da Libertê|Scindicu|<ref group="n.">Da-u 24 de zügnu du 2009 u l'è stêtu ascì prescidénte da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]]</ref>}} {{ComuniAmminPrec|17 mazzu 2011|7 zügnu 2016|Luigi Pignocca|U Populu da Libertê|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 zügnu 2016|4 utùbre 2021|Luigi Pignocca|Pignocca sindaco<br />(lista civica de centru-drîta)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 utùbre 2021|''in càrega''|Luca Lettieri|Per Loano<br />(lista civica de centru-drîta)|Scindicu|<ref group="n.">In-ta [[Léga Nord|Lega]]</ref>|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelàggi === U cumǜn de Löa u l'è binéllu de: * {{Binelàggio|FRA|Francheville|4=Francheville (metropuli de Liùn)}}, da-i 11 de dixénbre du [[2003]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/loano-e-il-gemellaggio/|tìtolo=Comitato Promotore dei Gemellaggi, per sentirsi cittadini d'Europa|léngoa=IT|vìxita=2025-07-25}}</ref>. == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === U cumǜn de Löa u l'è traversòn da-a [[Stradda statâle 1 Vìa Aurelia|Vìa Aurelia]], che in-te stu töccu a lìga [[A Prìa]], a levante, cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], a punénte. Da-i tenpi da fundasiùn da Maîna sta vìa a traversava u paîze pe-u Carùggiu, pe turnâ lungu l'antìgu percursu da ''[[Via Julia Augusta|Julia Augusta]]'' cumme ch'a ne sciurtìva. Dapö, du [[1837]], u tràffegu u l'è stêtu mesciòn lungu a növa "vìa da Maîna", a mâ du Burgu Drentu, pe esse purtâ a munte de stu lì, a l'ürtimu, du [[1940]], in-tu scitu dunde l'Aurelia a passa ancùn a-a giurnâ d'ancö<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Viabilità e toponomastica'', p. 120}}</ref>. De ciǜ, in-tu territòiu du cumǜn u se tröva ascì a [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|stradda pruvinsâle 25]], ch'a parte d'in-ti Gazzi pe traversâ dunque u cumǜn de [[Buinzan|Buisàn]] e chinâ fina in-tu territòiu de [[Tuiran|Tuiàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp25|tìtolo=SP 25 Loano-Boissano-Toirano|léngoa=IT|vìxita=2025-07-26}}</ref>. A frasiùn de [[Vèrsci|Vèrxi]] a l'è ligâ cun Löa pe mezzu de ciǜ vìe, ch'i repiggian, in parte, u percursu de végge müatêe. In-tu detàggiu, a müatêa ch'a chinava d'in Vèrxi a se deramava in-te dùe vìe ina otta rivâ in-te l'Ursuàn: l'üna a pasava pe-e Bulâxe mentre l'âtra, pasâ a-u de là du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], a chinava in-te Löa pe-i Gazzi. U prugèttu d'in stradùn ch'u zuntasse Vèrxi cun Löa u remunta fina a-u [[1850]], a tütte e mainêe u l'è stêtu drovìu sulu che du [[1874]], cu-u punte sciü-u Fusòn ch'u l'è du [[1876]]<ref name=":2">{{Çitta|Arecco, 1984|''Verzi è unito a Loano'', p. 118}}</ref>. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Löa|càngio variànte=U mêximu argumentu in detàggiu}} [[Immaggine:Stazione di Loano - fabbricato viaggiatori lato binari.jpg|miniatura|U fabricòn pe-i viagiatùi]] Löa u g'ha ina sö stasiùn sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zéna-Vintimìggia]], ativâ du [[1872]] insémme a l'inaugürasiùn da lìnea intréga, cu-in primmu fabricòn pe-i viagiatùi, de legnu, ch'u l'êa misciu a munte da feruvìa. U fabricòn ch'u se végghe a-a giurnâ d'ancö u l'è in prugèttu du [[Roberto Narducci]] du [[1936]], ch'u l'è stêtu inaugüròn a-i 22 d'arvî du [[1937]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 132}}</ref>. In-ta stasiùn de Löa i se ghe fèrman tütti i [[Trêno regionâle (Itàlia)|trêni regiunâli]] ch'i ghe pàssan, ciǜ che ina cùbbia de [[InterCity (Italia)|trêni InterCity]] a-u giurnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.e656.net/orario/stazione/loano/treni-dalle-00-alle-12.html|tìtolo=Stazione di LOANO|léngoa=IT|vìxita=2025-11-16}}</ref>. === Portu === [[Immaggine:Pòrto de Lêua.jpg|miniatura|Vista du portu|sinistra]] Löa a g'ha in portu türìsticu, ciamòn a ''Marina di Loano'', cun in'estensciùn che a l'inprinsìpiu a l'êa ciǜ picìna<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il porticciolo turistico'', p. 221}}</ref>. Difêti, stu portu u l'è stêtu prugetòn a l'inprinsìpiu pe-e barche da pescòi, cun di travàggi ch'i sun cumensê a-i 25 de zügnu du [[1957]] pe finî du [[1961]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 122}}</ref>. A-a giurnâ d'ancö u portu de Löa u l'è rivòn a squêxi mille posti barca in-te tüttu, u segundu ciǜ grande da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] intréga, pe di pescàggi da 3,5 a 5&nbsp;m e de lunghésse fina a 85&nbsp;m<ref>{{Çitta web|url=https://www.marinadiloano.it/it/la-marina/il-porto|tìtolo=Il porto|outô=Marina di Loano|léngoa=IT, EN, FR, DE|vìxita=2025-07-28}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Padre Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.com/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA13|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Padre Enrico, 1874}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Loano. Storia - Monumenti - Itinerari - Turismo|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0007518|ànno=Arvî 1984|editô=Editrice - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Arecco, 1984}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Loano e il suo sviluppo nei secoli (centro storico)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0438684|ànno=Frevâ 1996|editô=Cumǜn de Löa - Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Löa - Arbenga|léngoa=IT|cid=Arecco, 1996|colànn-a=Quaderni della Civica Biblioteca}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Val Nimbalto con Loano e Verzi Boissano|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0244079|colànn-a=Le nostre località: toponomastica storica dell'Ingaunia orientale|ànno=Utùbre 2013|editô=Tipografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|cid=Arecco, 2013}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.loano.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumǜn|léngoa=IT|vìxita=2025-07-19}} * {{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/|tìtolo=Scitu türìsticu uficiâle|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-07-19}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Löa| ]] cs1te29lcl6z5agz4n08u9x03qpkaih 0 5841 274818 251373 2026-10-16T17:47:13Z N.Longo 12052 rev 274818 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Divisione amministrativa |Nome = Villanueva de la Jara |Panorama = Villanuevadelajaranoche.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Villanueva de la Jara de néutte</div> |Stato = ESP |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Castìggia-A Mància |Divisione amm grado 2 = Cuenca |Amministratore locale = Johanna León Collado |Partito = PSOE |Data elezione = 2023 |Abitanti = 2396 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/index.htm?padre=525|tìtolo=Detalle municipal|outô=INE|léngoa=ES|vìxita=2026-10-16}} |Aggiornamento abitanti = 2025 |Sottodivisioni = Casas de Santa Cruz |Divisioni confinanti = [[Casasimarro]], [[El Peral]], [[El Picazo]], [[Iniesta]], [[Pozorrubielos de la Mancha]], [[Quintanar del Rey]], [[Villagarcía del Llano]] |Nome abitanti = {{Es}} ''Jareño'' |Raggruppamento = [[Manchuela]] |Mappa = Karte Gemeinde Villanueva de la Jara 2022.png |Didascalia mappa = Poxiçión do comùn de Villanueva de la Jara inta provìnsa de Cuenca }} '''Villanueva de la Jara''' o l'é 'n [[Comun|comùn]] da [[Spagna|Spàgna]] de 2.396 abitànti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'o se trêuva inta [[Comunitæ outònome da Spàgna|comunitæ outònoma]] da [[Castìggia-A Mància]], inta [[provìnsa de Cuenca]]. == Giögrafîa == {{Seçión vêua}} == Stöia == {{Seçión vêua}} == Pòsti de interèsse == <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Basilicajara.jpg|A baxìlica de l'Asonçión Immaggine:VillanuevaJara-ElCarmen.JPG|A gêxa da Nòstra Scignôa Càrmo Immaggine:Convento de la jara.jpg|O convénto di Carmelitén descâsi Immaggine:Rollo de la jara.jpg|O ''Rollo de Justicia'' Immaggine:Villa Enriqueta.jpg|Villa Enriqueta </gallery> === Architetûe religiôze === * Baxìlica de l'Asonçión * Gêxa da Nòstra Scignôa Càrmo * Convénto di Carmelitén descâsi * Éremo de Sant'Antönio === Architetûe civîli === * Ciàssa Magiô * Palàçio do monicìpio * Villa Enriqueta * Rollo de Justicia * Câza da mûxica * Tréuggi in sciô riâ Valdemembra == Coltûa == {{Seçión vêua}} == Economîa == {{Seçión vêua}} == Manifestaçioìn == {{Seçión vêua}} == Fèste e fêe == * 5 d'agósto: fèsta do pàize, inta ricorénsa da Vèrgine de Néive. == Aministraçión == === Scìndichi de Villanueva de la Jara === [[Immaggine:Ayuntamientojara.jpg|miniatura|O palàçio do monicìpio]] {{ComuniAmminPrecTitolo}} {{ComuniAmminPrec|1979|1983|Joaquín Peraile Lara|UCD|[[Alcalde]]|}} {{ComuniAmminPrec|1983|1987|Joaquín Peraile Lara|PDL|Alcalde|}} {{ComuniAmminPrec|1987|1991|Gabriel Simarro Lara|PSOE|Alcalde|}} {{ComuniAmminPrec|1991|1995|Gabriel Simarro Lara|PSOE|Alcalde|}} {{ComuniAmminPrec|1995|1999|Joaquín Peraile Tinaut|PP|Alcalde|}} {{ComuniAmminPrec|1999|2003|Joaquín Peraile Tinaut|PP|Alcalde|}} {{ComuniAmminPrec|2003|2007|Joaquín Peraile Tinaut|PP|Alcalde|}} {{ComuniAmminPrec|2007|2011|Juan Francisco García Peraile|PSOE|Alcalde|}} {{ComuniAmminPrec|2011|2015|Mercedes Herreras Fogarty|PP|Alcalde|}} {{ComuniAmminPrec|2015|2019|Mercedes Herreras Fogarty|PP|Alcalde|}} {{ComuniAmminPrec|2019|2023|Mercedes Herreras Fogarty|PP|Alcalde|}} {{ComuniAmminPrec|2023|''in càrega''|Johanna León Collado|PSOE|Alcalde|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Comunicaçioìn == === Stràdde === O pàize de Villanueva de la Jara o l'é servîo da-e stràdde chi aprêuvo: * N-310: a lîga o pàize con [[Manzanares]], a ponénte * N-320: a lîga o pàize con [[Venturada]] e [[Cuenca]] == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ligàmmi de fêua == * {{Çitta web|url=http://www.villanuevadelajara.es/|tìtolo=Scîto ofiçiâ|léngoa=ES|vìxita=2023-06-18}} {{Contròllo de outoritæ}} {{O}} [[Categorîa:Castìggia-A Mància]] [[Categorîa:Comùn da Spàgna]] ss20elxadeo4luvxyxa0mkevtdlkqmu 0 25293 274827 214904 2026-10-17T08:34:37Z Luensu1959 1211 nomme locale 274827 wikitext text/x-wiki '''Pognana Lario''' (''Pognana'' inta lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Pognana Lario |Panorama = 20170707_LakeComo_0175_(36027854144).jpg |Didascalia = Vìsta de Pognana Lario da-o [[lâgo de Còmmo]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Claudio Corbella |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 27-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Faggeto Lario]], [[Laglio]], [[Nesso (Italia)|Nesso]] |Nome abitanti = (it) ''Pognanesi'' |Patrono = |Festivo = |Mappa = Map_of_comune_of_Pognana_Lario_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Pognana Lario inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] 50bjhr9ju8n7v7z7rjxp2ypt6022jr6 0 25295 274828 214868 2026-10-17T09:02:19Z Luensu1959 1211 nomme locale 274828 wikitext text/x-wiki '''Ponte Lambro''' (''Pont Lamber'' ò anche sôlo ''Pont'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Ponte Lambro |Panorama = PLapertura.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Ettore Pelucchi |Partito = lìsta cìvica ''Insieme per Ponte Lambro'' |Data elezione = 26-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Caslino d'Erba]], [[Castelmarte]], [[Erba (Italia)|Erba]] |Nome abitanti = (it) ''Pontelambresi'' |Patrono = Sànta Màia Nonçiâ |Festivo = |Mappa = Map_of_comune_of_Ponte_Lambro_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Ponte Lambro inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] p5l2xnc97vhe2r3s84djadk7y0waqfe 0 25296 274829 214869 2026-10-17T09:04:51Z Luensu1959 1211 nomme locale e seu origine 274829 wikitext text/x-wiki '''Porlezza''' (coscì anche in lombardo; derivòu da-o nomme in latìn ''Portus Lætitiæ'') o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Porlezza |Panorama = Porlezza_Lago_di_Lugano.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Sergio Erculiani |Partito = lìsta cìvica ''Passione comune'' |Data elezione = 2017 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Bene Lario]], [[Carlazzo]], [[Claino con Osteno]], [[Corrido]], [[Ponna]], [[Tremezzina (Italia)|Tremezzina]], [[Val Rezzo]], [[Valsolda]] |Nome abitanti = (it) ''Porlezzini'' |Patrono = Sàn Vitô |Festivo = |Mappa = Map_of_comune_of_Porlezza_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Porlezza inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] qtftotabwcf8pzq0569az5ctvyars7c 0 30839 274820 269388 2026-10-16T17:50:17Z N.Longo 12052 274820 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} [[Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - estèrno (1).jpg|miniatura|300x300px|Vìsta da gêxa de Sàn Martìn]] A '''gêxa de Sàn Martìn''' a l'è in edifìssiu religiùzu de [[Tuiran|Tuiràn]], situàu intu sö cèntru stòricu, u Turàccu. Architetüra [[Baròcco|baròcca]] du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'è a sêde da paròcchia du paìze da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbénga-Impéria]], pàrte du vicariàu de [[Löa]]. == Stòria == === A prìmma gêxa === [[Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - canpanìn (2).jpg|sinistra|miniatura|267x267px|U campanìn du Trexéntu, pàrte da prìmma cêve]] A gêxa d'ancöi a végne da ina recustrusiùn de l'antìga cêve du paìze, ch'a l'è stàita pè di bèlli àgni l'ünica de tütta a [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]]. A prìmma mensiùn dirètta da gêxa tuiranìna a remùnta a-i 3 de setèmbre du [[1235]], cuntegnüa inte in àttu firmàu "''in castro Toirani in ecclesia Sancti Martini''"<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 7}}</ref>. Du rèstu, de stu séculu a gh'è sùlu de âtre chiürte mensiùi da àtti d'alantù, ch'i n'ajütta a inténdine l'impurtànsa e l'àmbitu terituriâle de l'antìga cêve. In particulà, inte ina létera du 10 de dixèmbre du [[1232]] a gh'è tra i destinatâri l'arsiprève "''de Tolan''", ségnu prubàbile che Sàn Martìn a l'éra in'arsiprevüra zà a l'inprensìpiu du [[XIII secolo|XIII séculu]], e nu da-u 16 d'utùbre du [[1308]], cùmme mensunàu intu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''. A prezènsa tòstu cuntempurànea de bèn trè cêve inte in teritòriu picenìn, sarêa a dì quélle de Tuiràn, de Löa e da Prêa, a l'è de difìsile interpretasiùn ma, cunscideràndu l'intitulasiùn ciü mudèrna de quélla tuiranìna e i fàiti stòrici ch'i l'àn interesàu a ciâna custêra, cu-u sö abandùn pè i atàcchi di saracéni, a se purêa teurizà u mesciâse du prevòstu de Löa intu paìze furtificàu du ''Castron Baractelìa'' a partì da-u [[IX secolo|IX séculu]] e fìna a l'inprensìpiu du Trexèntu, quàndu Löa a l'è stàita tùrna fundà<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://books.google.it/books?id=6nKmzgEACAAJ|ànno=Dixémbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=53-54}}</ref>. Da-i liàmmi tra e âtre paròcchie da regiùn a l'è prubàbile che a prìmma cêve a sécce stàita quélla de Löa, dedicà a Sànta Marìa e Sàn Giuànni, pöi derfà cu-u sö abandùn, e che dùnca a dev'ése ascì a gêxa màire de Sàn Martìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://books.google.it/books?id=6nKmzgEACAAJ|ànno=Dixémbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=251}}</ref>. [[Immaggine:Ciàssa Præ Giàcomo Röba (Toiràn) - chinòlla de l'antîga céive (2).jpg|miniatura|267x267px|Üna de culònne de l'antìga cêve, d'ancöi intu pòrtegu tra a gêxa e l'oratòriu di disciplinài]] Inti àgni tra XIII e XIV séculu l'arsiprevüra tuiranìna e l'è stàita interesà da-e brìghe ch'i l'éra nasciüe inte l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasìa de Sàn Pêru]], fàndu pàrte du sö teritòriu, tàntu che pròpriu d'in Sàn Martìn u l'è stàitu minaciàu de scumünica u Pagàn, abâte nu legìttimu, cu-u pàrecu ch'u l'à dàitu a nutìssia da scumünica a-i tuiranìn a-i 4 de màzzu du [[1282]]. Da-a lìsta de paròcchie du Bunifàsiu Baamùnte, tuiranìn ch'u servìva inta [[Catedrâle de San Michê Arcàngeu (Arbenga)|catedrâle arbenganéze]], scrìta tra u [[1343]] e u [[1345]], a se végghe cùmme in sèrtu dàssiu straurdenâriu, determinàu in scì bêni da paròcchia, u fùsse de 30 frànchi pè Sàn Martìn, de 8 pè a gêxa da Prêa e de 16 pè quélla de Löa<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 8-9}}</ref>. A testimuniànsa ciü impurtànte de l'antìga strutüra a l'è però di ürtimi àgni da sö existènsa, cu-a vìxita da paròcchia de Tuiràn, insèmme a-u rèstu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi]], du vèscu de [[Diòcexi de Mariànn-a|Mariâna]] e [[Diòcexi de Àccia|Àccia]], u [[Nicolò Mascardi]] tra u [[1585]] e u [[1586]], ch'u n'à cuntrulàu u rispèttu de növe dispuzisiùi da [[Controriforma|Cuntrurifùrma]]. U sö verbâle, du 17 d'avrì du [[1586]], u gh'à in'interesànte e ünica descrisiùn de l'architetüra, ch'a l'éra girà in diresiùn Levànte-Punènte, spartìa inte quàttru navâte e cu-in sèrtu nümeru de capélle laterâli. U Mascardi, inte in âtru di sö verbâli, u l'à indicàu a lìsta di gròssi travàji di quâli a gêxa a gh'axêva de bezögnu, ch'i l'andaxêva da-u pitürà in'imàgine du sàntu in scià faciâta a cacià zü a müràja tra còru e artà e a rangià e tùmbe, alantù drèntu a l'edifìssiu. A cumünitae tuiranìna a l'à dùnca cumensàu, nu sènsa di bèlli prublémi intu campà e finànse, i gràn travàji pè cacià zü l'antìga cêve de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]] e tirà sciü a-u sö pòstu a gêxa ch'a se végghe ancù a-a giurnà d'ancöi<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 11-12}}</ref><ref name=":0">{{Çitta|Chiesa di S. Martino, 2013|p. 1|tìtolo=Relazione storico-artistica}}</ref>. === A strutüra d'ancöi === A custrusiùn du növu edifìssiu, da l'inprensìpiu pìna de rùgne pè a mancànsa de sustànse, a l'è bèn ducümentà inti papé di nutâri tuiranìn, ch'i ne permétte de recustruì u prucèssu de realizasiùn. Du [[1596]] i cumènsa i preparatìvi pè campà e palànche ch'i servìva pè a fàbrica da növa gêxa, insèmme a de süpliche a-u [[Senâto da Reùbrica de Zêna|Senâtu de Zéna]] e a-u véscu d'Arbénga p'avé di vantàggi ecunòmici e retardà e scadènse pè i travàji. Föra de càrche intervèntu zà pagàu du [[1599]], l'òpera sâcra a nu l'éra però ancù cumensà, cu-a cumünitàe ch'a nu l'éra vâri següra se rangiâra o caciâra zü du tüttu. Spuncià da ina létera du véscu du 31 d'utùbre du [[1603]], a cumüna a l'à numinàu in sö funsiunâriu pè a questiùn, ch'u l'à dumandàu in paré a di entrànti de architetüra, ch'i l'àn rilevàu ina sprupursiùn inte fùrme du prugèttu da gêxa, ch'a duvêva ése lònga 72 pârmi zenéxi. Pè u prugèttu definitìvu u l'è stàitu dùnca ciamàu u [[Zâne Batìsta Cantón|Giuànni Batìsta Cantùn]], che inte quélli àgni u travajâva pè u prìnsipe [[Cuntea de Löa|Dòria de Löa]] a-u [[Cunventu de Munte Carmelu|cunvèntu de Mùnte Carmélu]], e u Batìsta Péggi, ch'u l'éra a-u [[Finô|Finà]]. Dòppu a relasiùn du Cantùn a-a cumünitàe, prezentà a-i 13 de zügnu du [[1604]], i travàji i sùn andàiti avànti ciü spedìi, cu-a demulisiùn de càrche cà e de trè pòrte du bùrgu, mesciàe inte in'âtra puzisiùn, dòppu avéne risevüu u perméssu da-u [[Dûxe da Repùbrica de Zêna|Düxe]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 23-26}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 94}}</ref>. I travàji i sùn fenìi tra u [[1608]] e u [[1609]], cu-a gêxa ch'a l'è stàita cunsacrà a-u prìmmu d'aùstu du 1609 da-u véscu d'Arbénga, u [[Luca Fieschi]]<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Çitta|Boccone, 2009|p. 29}}</ref>, u mèximu che a-i 11 de nuvèmbre du [[1592]] u l'axêva decìzu de fà paròcchia pè cùntu sö a [[Gêxa de Santa Maria Madalêna (Buisan)|gêxa buisanìna de Sànta Marìa Madalêna]], destacàndura da-a gêxa màire de Sàn Martìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|Arecco, 1995|tìtolo=Boissano: Storia di una comunità collinare autonoma dal 1600|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA24822|ànno=1995|editô=Associazione Culturale Boissano|çitæ=U Serià|léngoa=IT|p=49}}</ref>. U Paneri, intu sö ''Giardinello'', u scrìve però in'âtra dâta pè a cunsacrasiùn da növa gêxa tuiranìna, da lèi indicà a-u mèximu giùrnu ma de l'ànnu [[1610]]<ref name=":2" />. Da stu mumèntu a strutüra da gêxa a nu l'è cangià vâri, cu-i travàji du [[XVIII secolo|Settesèntu]] e de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] ch'i l'àn purtàu a de decurasiùi ciü rìcche e a l'avertüra de növe capélle. L'artà ch'u se végghe ancù a-a giurnà d'ancöi u rìva pè cùntru da in intervèntu ciü resènte, fàitu du [[1709]], mèntre u pürpitu u l'è du [[1755]], in stìle ''[[rococò]]''<ref name=":3">{{Çitta|Chiesa di S. Martino, 2013|p. 2|tìtolo=Relazione storico-artistica}}</ref>. A vòta centrâle da gêxa a l'éra a l'inprensìpiu sènsa decurasiùi, ma ancöi a l'è cuèrta da pitüre realizàe, ciü o mênu du [[1893]], da-u zenéze [[Gerolamo Graffigna]]<ref name=":3" />, ch'u l'à fàitu de quéllu ànnu ascì a pitüra in scià faciâta. Du [[1811]] e culònne de [[Prîa de Verésso|prêa röza de Veréssi]] i sùn stàite tenzüe da-u [[Giovanni Nobile]] pè fâre semejà a-u màrmu ma, cu-in restàuru du séculu pasàu, i sùn turnàe a-u natürâle cumm'i l'éra intu Seisèntu<ref name=":3" />. Tra i ürtimi intervènti, du [[1963]] u l'è stàitu rangiàu u campanìn, fàndughe recüperà a sö fùrma uriginâle, dòppu avé derfàu e azùnte ciü mudèrne a-a strutüra uriginâle du Trexèntu<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 13-14}}</ref>, e di travàji intu drèntu a müràje e pitüre, tra u [[2011]] e u [[2014]]<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21211/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2023-08-03}}</ref>. == Descrisiùn == === De föra === <gallery mode="packed" widths="250" heights="180" style="text-align:center"> Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - faciâta (1).jpg|Vìsta da faciâta Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - Sàn Martìn in sciâ faciâta do Gêumo Grafìgna.jpg|A pitüra du [[Gerolamo Graffigna|Graffigna]] in scià faciâta Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - antîga mezûa (1).jpg|L'antìga mezüra zenéze, in scià müràja de drìta Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - relêuio a sô.jpg|A meridiâna, fàita du [[1834]] Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - derê (4).jpg|Vìsta de daré da gêxa </gallery> De föra, a gêxa a gh'à ina strutüra sèmplice, cu-in prufì a cabànna desvilüpàu sciü dùi livèlli cuscì cùmme u sö téitu. A faciâta a l'è pè u ciü tàntu cuèrta sùlu da vernìxe e a-u sö cèntru a l'è decurà da ina pitüra de [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn]] a cavàllu a-u mumèntu du tàju du mantéllu pè spartìru cu-u pòveru, fàita da-u pitù zenéze [[Gerolamo Graffigna]] du [[1893]], dòppu ina bòssa sciü dumànda da paròcchia de l'ànnu prìmma, ancöi cunservà inti sö depòxiti. Sécce in scià faciâta, dund'i sùn in curispundènsa di purtài, che in scé müràje laterâli, dund'i sùn mésci a l'artéssa de ciaschedüna capelétta, i ghe sùn di barcùi da-a fùrma areundà cun di lòbi in scì lâti, ch'i permétte l'illüminasiùn du drènto da gêxa. In scià faciâta i ghe sùn ancù i trèi purtài p'entrà inte l'edifìssiu, ün pè navâta, fàiti de [[Prîa de Verésso|prêa röza de Veréssi]]<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 29-31}}</ref>. Davânti a-a faciâta, inta Ciàssa de Sàn Martìn, in tòccu du fùndu a l'è lastregàu a [[Riseu (mozàico)|risöi]], mésci segùndu in sèmplice dizégnu geumétricu a ràggi. In scià müràja de drìta, girà in scià ciasétta "da Giòstra" (d'ancöi dedicà a-u prève Giacomo Roba, pàrecu de Tuiràn tra u [[1916]] e u [[1947]]), a gh'è cunservà ina bàrra de fèru ch'a l'éra aduerà pè a mezüra di tesciüi segùndi i pârmi zenéxi d'alantù, decìza ufisialmènte cu-ina lézze du [[1532]] e méscia inte tütti i paìxi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] cu-in decrétu du [[1632]]. Sèmpre in scià müràja de drìta, a gh'è u pòrtegu de l'oratòriu di Disciplinài, rezüu da dùe culònne de [[Pria du Finô|prêa de Finà]] e cun capitéllu iònicu semplificàu ch'i végne da l'antìga cêve<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 14-15}}</ref>. Quâxi in sìmbulu du bùrgu de Tuiràn e rèstu ciü impurtànte de l'antìga cêve u l'è l'âtu campanìn du [[XIV secolo|Trexèntu]], l'ünica de tùre du cèntru stòricu ch'a sécce supravisciüa fìna a-a giurnà d'ancöi. U campanìn, che inte l'Öttusèntu a se credêva ch'u fùsse nasciüu cùmme tùre de diféza, u l'è de fùrma quadrâta e u gh'à di barcùi cun èrcu a sèstu aüssu, mésci a grüppi de trèi inte di spàssi cavài inte müràje, cu-u sö prufì ch'u l'è decuràu da ina rìga de maùi. I barcùi i sùn divìxi da culònne picenìne de [[Màrmo de Carâra|màrmu de Carâra]], rangiàe du [[1963]] cu-u restàuru da tùre, ma u l'è prubàbile che e avertüre du livèllu ciü èrtu i n'avésse de divixùi, pè mescià e campâne quàndu i sunâva fìna a fâre sciurtì de föra du campanìn. In sìmma a-a tùre a gh'è ina curnìxe de maùi dund'u gh'è arembàu u bazamèntu di mèrli de tìpu ghibelìn che, dàndu amèntu a-u [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], i vegnerêa da in'azùnta du [[XVI secolo|XVI séculu]]<ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 13-14}}</ref><ref>{{Çitta|Chiesa di S. Martino, 2013|pp. 1-2|tìtolo=Relazione storico-artistica}}</ref>. === De drèntu === <gallery mode="packed" widths="250" heights="180" style="text-align:center"> Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - drénto (1).jpg|Vìsta du drèntu Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - ârta prinçipâ (1).jpg|U presbitériu cun l'artà magiù e de pitüre du [[Gerolamo Graffigna|Graffigna]] Immaggine:Gêxa de San Martin (Tuiràn)-Pitüre in scia vôta.jpg|E pitüre du Graffigna in scià vòta a bùtte da navâta de mèzzu Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - controfaciâta (1).jpg|Vìsta da cuntrufaciâta cun l'òrganu da dìtta Agati Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - pùrpito (1).jpg|U pürpitu du [[1755]] </gallery> U drèntu da gêxa u l'è divìzu inte trè navâte, ch'i sùn separàe da dùe lìgne de quàttru culònne de [[Prîa de Verésso|prêa röza de Veréssi]]. A-a giurnà d'ancöi ste culònne i gh'àn a prêa a vìsta, cuscì cùmme u l'è prubàbile ch'i fùsse a-u mumèntu da sö custrusiùn, ma du [[1811]] i l'éra stàite tenzüe da-u [[Giovanni Nobile]] de mòddu ch'i parésse de màrmu, decurasiùn ch'a l'è stàita levà inte ün di ürtimi restàuri. U Nobile u n'à ascì decuràu i capitèlli, dàndughe in stìle curìnsiu e cruvìnduri in pàrte d'òru. Du [[1893]], i stücchi du curnixùn i sùn stàiti rangiài da-u [[Bartolomeo Gilardoni]], cun l'azùnta de ina decurasiùn d'òru ch'a l'è stàita fàita da-u sciù Peràssu<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 31}}</ref>. E vòte i sùn de fùrma diferènte: quélla in scià navâta centrâle a l'è difàtti a bùtte mèntre e navâte laterâli i gh'àn de vòte a vèira. In particulà, u sufìttu da navâta de mèzzu u l'è decuràu da in gràn cìclu de pitüre fàite da-u zenéze [[Gerolamo Graffigna]] du [[1893]], tütte dedicàe a de stòrie da vìtta du sàntu titulâre, a-u pòstu du prìmmu rangiamèntu di sufìtti e de müràje, ch'i l'éra sùlu intunacài cùmme da güstu du [[XVII secolo|Seisèntu]]. Inte l'ùrdine, da l'entrà vèrsu u fùndu, i rafigüra u ''Sògnu de Sàn Martìn'', u ''Mirâculu da méssa de Tours'', u ''Mirâculu du fijö resuscitàu'' e u ''Sàn Martìn in glòria'' srua a l'artà magiù, a pitüra ciü gròssa e a prìmma a ése stàita realizà. E decurasiùi du sufìttu da navâta centrâle i sùn cumpletàe, in scì lâti, da medajùi cu-e Virtù cardinâli, i evangelìsti e âtre figüre bìbliche mèntre, inte navâte laterâli, a gh'è ina série de pitüre reùnde de àngeri. Sèmpre du Graffigna i sùn ascì e pitüre in scé müràje du presbitériu, ch'i mùstra a ''Sùnta'', ''Sàn Giusèppe'', ''Sàn Bastiàn'', a ''Trasfigürasiùn'', ''Sàn Ròccu'' e ''Sànta Bàrbara'', cun de pitüre ciü picenìne de Virtù teulugâli. Intu mèzzu da müràja de l'àbside a gh'è in nìcciu cu-a stàtua de Sàn Martìn, òpera de autù scunusciüu du [[XVIII secolo|XVIII séculu]], méscia chi cun l'avertüra du nìcciu tra u [[1800]] e u [[1811]]. A l'inprensìpiu stu spàssiu chi u l'éra ocüpàu da in gràn quàddru du [[Grigheu De Feræ|Gregorio De Ferrari]] dedicàu a-u titulâre, mensunàu ascì da-u [[Càrlo Giöxèppe Ràtto|Ratti]] inta sö güidda artìstica de Rivére<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Càrlo Giöxèppe Ràtto|Carlo Giuseppe Ratti]]|tìtolo=Descrizione delle pitture, scolture e architetture ecc., che trovansi in alcune città, borghi, e castelli delle due riviere dello stato Ligure|url=https://books.google.it/books?id=YVnSAAAAMAAJ&pg=PA57|ànno=1780|editô=Ivone Gravier|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=57|capìtolo=Toirano}}</ref>, ma, dòppu ch'u l'éra stàitu mesciàu p'arvì u nìcciu, u l'è sparìu du tüttu. Inte l'àbside a gh'è pöi u còru ''rococò'', fàitu de légnu de nùxe, dunasiùn da famìja Garasìn, prìmma du [[1766]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 31-35}}</ref>. U gràn artà magiù, de güstu baròccu, u l'è du tìpu a nâve e u remùnta a l'ànnu [[1709]], òpera da bütega di Stèlla de Zéna. Realizàu cu-u [[Màrmo de Carâra|màrmu giàncu de Carâra]], u l'è pìn de intàrsci, sruatüttu de [[Rósso de Levànto|rùssu de Levàntu]], e decurasiùi, cun dùi cherubìn ch'i rézze a mènsa. A pàrte ciü âta de l'artà, a trèi ciài e divìza intu mèzzu da-u tabernàculu, a gh'à tùrna di intàrsci de rùssu de Levàntu, cu-i bùrdi ch'i sùn de nèiru de [[Portòro|Portòru]]. U tabernàculu a tempiéttu u gh'à intu tìmpanu ina figüra de curùmbu e ina pùnta a seùlla. U spurtéllu d'argèntu, cu-a figüra du titulâre, a l'è in òpera de scöra zenéze du XVIII séculu<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 35-36}}</ref>. In sce l'artà u gh'è mésciu in cruxefìssu da prucesiùn ch'u duverêa ése in'òpera du scurtù zenéze [[Zâne Batìsta Bisón|Giovanni Battista Bissone]], dìtu "U Venesiàn"<ref name=":3" />. D'atàccu a l'ürtima culònna in scià senèstra, a gh'è ancù u pürpitu, òpera de màrmu de gràn prêxu, fàita du [[1755]]. U pürpitu u l'è arembàu srua a ina culònna, de màrmu lèi ascì e pìna d'intàrsci, dund'a gh'è scurpìa a dâta de realizasiùn. U parapétu u l'è furmàu de trèi panèlli cun di basuriliévi: quéllu intu mèzzu u gh'à a figüra de Sàn Martìn a cavàllu cu-u pòveru e, in scì lâti, i ghe sùn i sìmbuli di véscui, sarêa a dì a mìtria e u pasturà cu-in messà. Du [[1764]], cùmme scrìtu srua u prìmmu parapétu, a gh'è stàita azùnta a scâra pè muntâghe in sìmma, cu-u mèximu güstu du rèstu de l'òpera, e u gh'éra ascì in baldachìn de légnu, ciü tàrdi levàu<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 52-53}}</ref><ref name=":3" />. Inta cuntrufaciâta, a l'entrà principâle, du [[1881]] a l'è stàita realizà ina büsciura de légnu, fèru e stücchi, fàita insèmme a-u növu òrganu, du [[Luigi Agati]] de [[Pistòia|Pistoia]], adueràu ancù a-a giurnà d'ancöi<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 31}}</ref>. Da fiàncu a l'entrà a gh'è ancù inta tàrga a-a memòria du Giuseppe Colatto, tuiranìn ch'u l'éra andàitu a stà a [[Càdiçe|Càdice]] e ch'u l'à fàitu de rìcche dunasiùi a-a gêxa<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 46}}</ref>. ==== Capelétte ==== Inte dùe navâte laterâli a gh'è ina série de capelétte, alestìe intu cùrsu di àgni lòngu e müràje da gêxa. Inte quélla de drìta, pasàu in nìcciu dund'a gh'éra prìmma a fùnte de l'àiva benedìa e aù ocüpàu da ina stàtua da Madònna du Càrmu du [[1932]]<ref name=":5">{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 45-46}}</ref>, andàndu vèrsu l'artà i ghe sùn e capélle de: * ''Capélla du fùnte batezimâle'': a l'inprensìpiu dedicà a Sàn Càrlu, du [[1938]] a l'è stàita méscia chi a fùnte da batézzu du [[XVIII secolo|XVIII séculu]], arivà insèmme a-e vixìne culònne da-a [[Gêxa vêgia de Sànta Sabìnn-a (Zêna)|gêxa smantelâ de Sànta Sabìna]], a [[Zena|Zéna]]. Daré a-a fùnte a gh'è ina pitüra a öriu sciü ciàppa de bazanìte ch'a rafigüra u ''Batézzu du Segnù'', fàita du [[1950]]<ref name=":5" />. * ''Capélla di Sànti'': alestìa, tra u [[1937]] e u [[1938]], lèi ascì cun materiâle da-a gêxa de Sànta Sabìna, cùmme di màrmi du [[XVII secolo|XVII]] e du [[XVIII secolo|XVIII séculu]], a gh'à cùmme quàddru in'òpera du [[1939]] ch'a rafigüra sèrti tra i sànti ciü câri a-i tuiranìn, sarêa a dì a Madònna cu-u Bambìn, Sant'Ànna, Sàn Giuànni Batìsta, Sàn Càrlo, Sàn Ròccu e Sànta Bàrbara. Drèntu a l'artà i ghe sùn cunservài di rèsti di màrtiri Paulìn, Abùndiu, Casiàn, Furtünàu, Albàn, Curnéliu e Primisiàn, mésci insèmme a nàstri de sêa e a balétte argentàe<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 47}}</ref>. * ''Capélla da Madònna du Ruzâriu'': chi u gh'è cunservàu u gràn pulìtticu da ''Madònna du Ruzâriu'', fìna a-u [[1983]] adueràu cùmme pâra d'artà inta [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxa a-a Bràia]] e ch'u remùnta a-u Sinquesèntu. U quàddru u l'è furmàu da-a tèira intu mèzzu cu-a Madònna e u Bambìn e, a-u reùndu, da âtre pitüre ciü picìne cu-i sànti dumenicài, i chìnze mistéri du Ruzâriu e, in sìmma, u Segnù. Inte stu scìtu chi, fìna a-u [[1935]] a gh'éra üna de capélle ciü antìghe da gêxa, dedicà a Sàn Giuànni Batìsta e fundà u 29 d'aùstu du [[1426]], a-i tèmpi da prìmma cêve. Sta capélla a l'éra gestìa da-a Cumüna tuiranìna, ch'a-a purtâva avànti gràsie a-e dunasiùi di paizài. Cu-a realizasiùn da paruchiâle d'ancöi a l'è stàita rangià du [[1769]], cun l'azùnta di stücchi ch'i se pò ancù végghe a-u reùndu du quàddru<ref name=":6">{{Çitta|Boccone, 2009|p. 49}}</ref>. * ''Nìcciu da Sùnta'': chi a nu gh'è ina capélla intréa pè a prezènsa de l'entrà laterâle a-a gêxa. A ògni mòddu, srua a-a pòrta u l'è stàitu realizàu in nìcciu dund'a gh'è cunservà ina stàtua da Sùnta fàita da-u scurtù zenéze [[Zâne Batìsta Drâgo|Giovanni Battista Drago]] tra u [[1858]] e u [[1860]] e cumisciunà da l'Òpera Pìa<ref name=":6" />. * ''Capélla da Sùnta'': a l'è a gràn capélla a-u fùndu da navâta de drìta, cürà da l'Òpera Pìa sùtta a-a mèxima intitulasiùn. L'artà da capélla u l'è du [[1758]], cu-a cunsacrasiùn söa ch'a remùnta a l'8 de setèmbre de l'ànnu dòppu, e u l'è stàitu tiràu sciü a-u pòstu de ina strutüra ciü antìga, du Seisèntu, slargà tra e müràje du campanìn. Intu nìcciu srua a l'artà a gh'è ina stàtua du [[XVII secolo|XVII séculu]] da ''Madònna de Vìgne'', òpera de anònimu e, de d'âtu a sta chi, u quàddru da Sùnta cumisciunàu, tra e âtre dunasiùi, da-u Giuseppe Colatto. A capélla a l'è delimità da dùi parapéti ch'i gh'àn scurpìa a figüra da Madònna, e u sö arédu u cumprénde ascì di âtri quàddri ciü picìn<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 49-51}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="180" heights="250" style="text-align:center"> Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 1° capélla in sciâ drîta (1).jpg|A prìmma capélla in scià drìta, cu-u fùnte da batézzu Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 2° capélla in sciâ drîta (1).jpg|A segùnda capélla inta navâta de drìta Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 3° capélla in sciâ drîta (1).jpg|A tèrsa capélla, cu-u quàddru da Madònna du Ruzâriu Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 4° capélla in sciâ drîta (1).jpg|A quàrta campâta, cu-u nìcciu da stàtua da Sùnta Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 5° capélla in sciâ drîta.jpg|A capélla a-u fùndu da navâta de drìta, dedicà a-a Sùnta </gallery> Inta navâta de senèstra i ghe sùn âtre sìnque capélle, ch'i se àrve a-u fùndu de l'andàmme e inte ògni sö campâta, föra da prìmma che, a l'inprensìpiu ocüpà da ina fùnte de l'àiva benedìa d'ancöi arembà a-a prìmma culònna, a gh'à sùlu ina stàtua da Madònna e, d'atàccu, üna de Sàn Bastiàn. In particulà, miràndu vèrsu l'artà, i ghe sùn e capélle de: * ''Capélla de Sàn Càrlu'': capélla a l'artéssa da prìmma campâta, a l'è ch'i ch'u l'è stàitu mesciàu u quàddru du [[XVII secolo|Seisèntu]] du ''Cruxefìssu cun Sàn Càrlu'', a l'inprensìpiu mésciu inta prìmma capélla da navâta de drìta, fundà da-u Luduvìcu Vâra du [[1632]]. A prìmma capélla a l'è stàita cacià zü tra u [[1932]] e u [[1935]], cu-u quàddru ch'u l'è fenìu chi inte quélli àgni<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 61}}</ref>. * ''Capélla du Spìritu Sàntu'': u l'è l'artà ciü antìgu a ésise cunservàu fìna a-a giurnà d'ancöi, cu-a sö capelània ch'a l'è stàita fundà du [[1597]], tiràu sciü gràsie a de dunasiùi de l'Austìn Garasìn. Drèntu a-a curnìxe de stücchi, tra dùe culònne cun capitèlli curìnsi, u gh'è u quàddru da ''Pentecòste'' du pitù zenéze [[Zâne Carlón|Giovanni Carlone]], u fìju du famùzu scurtù [[Tadê Carlón|Taddeo Carlone]]. Intu spesù de müràje da capélla i ghe sùn dùe stàtue de stüccu da-u güstu tàrdu-manierìsta ch'i rafigüra ''Sàn Giasìntu'', in scià drìta, e ''Sant'Austìn'', in scià senèstra. De d'âtu a l'artà a gh'è ancù a scurtüa de stüccu du Segnù, òpera lèi ascì de in autù scunusciüu e, de sùtta a-e dùe stàtue in scì lâti, dùe tàrghe ch'i reùrda a fundasiùn da capélla<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 58-60}}</ref>. * ''Tèrsa capélla in scià senèstra'': capélla d'ancöi sènsa artà, drèntu a-a sö curnìxe de stüccu a gh'è cunservà ina ''Madònna cu-u Bambìn e i Sànti Pêru, Nicòlla da Tulentìn e Brìgida'' de l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]], atribuìa a-u pitù zenéze [[Cézare Córte|Cesare Corte]]. Inte sta capélla chi a gh'è sustà a stàtua da prucesiùn de Sàn Martìn, òpera du [[Pòulo Oivâ|Paolo Olivari]] da-u pézu de trèi quintâli, camalà pè i carùggi du bùrgu intu giùrnu da fèsta patrunâle<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 57-58}}</ref>. * ''Capélla de Sàn Giusèppe'': grànde capélla de güstu ''rococò'', a l'è stàita tirà sciü a-u pòstu de l'antìga sacrestìa du Seisèntu gràsie a in'impurtànte dunasiùn du Giàcumu Dürànte, tuiranìn ch'u staxêva inta "[[Los Angeles|''sitàe di Àngeri inte Ìndie'']]", ch'u l'à pagàu ascì pè a realizasiùn da növa sacrestìa. Du [[1764]], u Dürànte u l'à mandàu a Tuiràn ascì a stàtua de ''Sàn Giusèppe cu-u Bambìn'' méscia intu nìcciu, òpera de scöra spagnòlla, e öttu quàddri picìn ch'i rafigüra di sànti e a ''Madònna de Guadalupe'', tèira ch'a duverêa rivà da ina bütega de Ìndie de punènte<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|pp. 55-56}}</ref>. * ''Capélla du Sâcru Cö'': a capélla a-u fùndu da navâta de senèstra, u sö nìcciu u l'è quéllu dund'u l'éra cunservà a stàtua de Sàn Martìn. A sö dispuzisiùn d'ancöi a rìva da di travàji di àgni trènta, fàiti, cùmme pè de âtre capélle, cun di materiâli catài da-a demulisiùn da [[Gêxa vêgia de Sànta Sabìnn-a (Zêna)|gêxa zenéze de Sànta Sabìna]]. A stàtua du ''Sâcru Cö'', méscia srua a l'artà, a l'è in'òpera du scurtù ladìn [[Ferdinand Stuflesser]], dunasiùn a-a paròcchia du [[1926]], afiancà in scé müràje da capélla da dùi quàddri. Sti chi, ch'i rìva da l'oratòriu di disciplinài, i remùnta a-i prìmmi àgni du [[XVIII secolo|XVIII séculu]] e i rafigüra in ''Àngeru Custòde'', a-a senèstra, e e ''Sànte Àgata, Apulònia e Lìbbia'', in scià drìta<ref>{{Çitta|Boccone, 2009|p. 54}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="180" heights="250" style="text-align:center"> Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 1° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|A prìmma capélla in scià senèstra Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|A segùnda capélla, dedicà a-u Spìritu Sàntu Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 3° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|A tèrsa capélla de senèstra, cu-a càscia de Sàn Martìn Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|A capélla de Sàn Giusèppe, a quàrta Immaggine:Gêxa de Sàn Martìn (Toiràn) - 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|A capélla a-u fùndu da navâta de senèstra, dedicà a-u Sâcru Cö </gallery> == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|outô2=Carlo Tagliafico|tìtolo=Toirano|ànno=Dixèmbre 1976|editô=Stringa editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Pesce & Tagliafico, 1976}} * {{Çitta lìbbro|outô=Orlando Boccone|tìtolo=La chiesa parrocchiale di San Martino vescovo di Tours|ànno=Lüju 2009|editô=Tipolitografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|cid=Boccone, 2009}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Liàmmi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21211/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2023-08-03}} * {{Çitta web|url=http://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13258773_00111645.pdf|tìtolo=Chiesa di S. Martino - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|cid=Chiesa di S. Martino, 2013|vìxita=2023-08-03}} [[Categorîa:Tuiràn]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] 08iwgbexfsr1d3eldd3z5ygftodszpm 0 30861 274821 267230 2026-10-16T17:51:01Z N.Longo 12052 274821 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} [[Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - vìsta (1).jpg|miniatura|250x250px|U santuâriu miràu da l'antìga müratêra ch'a ghe mùnta]] U '''santuàriu de Sànta Lesìa''' u l'è in edifìssiu religiùzu de [[Tuiran|Tuiràn]], mésciu drèntu a-a [[Grotta de Santa Lesia de Srua|gròtta dìta de Sànta Lesìa de Srua]], ch'a se tröva de d'âtu a-u paìze in scé rìve du [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], vixìn a-e famùze [[Grotte de Tuiran|gròtte de Tuiràn]]. D'urìgine scunusciüa, a ògni mòddu ciü antìga du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], u l'è cumprézu inta [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|paròcchia du bùrgu]], dedicà a [[San Martìn de Tours|Sàn Martìn]]. == Stòria == [[Immaggine:Matteo Vinzoni, santuario e grotta di Santa Lucia di Toirano, 1773.jpg|sinistra|miniatura|281x281px|A màppa du santuàriu e de dùe gròtte de Sànta Lesìa fàita da-u cartogràfu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]] du [[1773]]]] Nu gh'è de testimuniànse in sce l'urìgine du santuàriu, ch'a l'è du tüttu scunusciüa, e che fòscia u l'éra zà in'impurtànte tàppa da cuscì dìta "stràdda da còsta", in camìn pè i pelegrìn ch'i l'andaxêva a [[Santiago de Compostela]] e ch'u traversâva a [[Rivêa|Rivéra]] adueràndu l'antìga ''[[Via Julia Augusta]]''. Pè de ciü, [[Sànta Luçîa|Sànta Lesìa]] a l'éra stàita numinà cùmme prutetrìxe de l'àrte di paperài, in'indüstra ch'a l'éra bèn praticà inta [[Valle du Varatella|vàlle du Varatèlla]] zà da-u [[XV secolo|XV séculu]] cu-e gròsse papelére tra u Martinéttu e i Defìssi<ref name=":0">{{Çitta|Cycnus & Boccone, 1997|p. 22}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.toirano.sv.it/c009061/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/9|tìtolo=Santuario rupestre di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2023-08-28}}</ref>. A prìmma mensiùn cunusciüa du santuàriu a l'è du [[1519]], cuntegnüa inta bùlla ''Pastoralis Officii'' du [[Pàppa Lión X|Pàppa Leùn X]] du 22 de setèmbre<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21212/|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2023-08-26}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Santuario di Santa Lucia, 2012|p. 1|tìtolo=Relazione storico-artistica}}</ref>. Chi, a végne recunusciüa l'''Opera di S. Lucia ed Ospizi'', creà inte quéllu mumèntu tacàndu insèmme e gestiùi du santuàriu e de l'uspeà de Tuiràn, ch'u l'éra föra de müràje inta diresiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghéttu]], dùnde ancöi a gh'è a burgà dìta de Bengiàe. St'uspeà u l'éra sruatüttu "de pàssu", a-u servìsiu dùnca di pelegrìn, ch'i l'éra quélli ch'i mantegnìva l'òpera pìa cun dunasiùi e dàssi. L'òpera a l'è dürà fìna a-i àgni da [[Rivoluçion françeize|revulusiùn franséze]], quand'a l'è fenìa sùtta a-a Cumisciùn de Pübrica Beneficènsa, pè pasà cu-i [[Savoia|Savòia]] inta Cungregasiùn de Caritàe<ref name=":2">{{Çitta|Cycnus & Boccone, 1997|p. 25}}</ref>. Di àgni dòppu a gh'è a mensiùn du [[Nichiôzo Mascàrdo|Niccolò Mascardi]], vixitatù apustòlicu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi d'Arbénga]] tra u [[1585]] e u [[1586]], ch'u fà stréitu cumàndu de separà i òmmi da-e dònne inte l'uspeà de Sànta Lesìa, sutta a-a péna de scumünica<ref name=":2" />, e ch'u scrìve de cùmme u santuàriu u gudìsse de indurgènse pè quélli ch'i ghe fùsse andài inti giùrni de fèsta<ref name=":1" />. Da l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]] a gh'è dapöi a relasiùn du [[Giovanni Ambrogio Paneri]] cuntegnüa intu sö ''[[Sacro, e vago Giardinello|Sâcru e vâgu giardinéllu]]'', dund'u scrìve de ina bèlla pitüra da sànta méscia in scià faciâta, aù tòstu scentà, e da stàtua de Sànta Lesìa ch'a se végghe ancù a-a giurnà d'ancöi, cu-e müràje d'atàccu a l'artà ch'i l'éra tütte tenzüe<ref name=":1" />. U Paneri u scrìve püre de l'uspeà a-e Bengiàe, che alantù u gh'axêva nùmma quàttru stànsie cun di létti pè i maròti<ref name=":2" />. Intu sö ''Il Dominio della Serenissima Repubblica di Genova in terraferma'' du [[1773]] u cartògrafu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]] u ghe métte trèi dizégni du santuàriu: a vìsta de föra, ina sesiùn de prufì e a ciànta da gròtta<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Cycnus & Boccone, 1997|pp. 25-26}}</ref>. Du [[1819]] a l'è stàita sccianelà a pavimentasiùn da gêxa, cuèrta de risöi mésci a quàddri alternài<ref name=":6">{{Çitta|Cycnus & Boccone, 1997|p. 27}}</ref>, mèntre u làstregu du ciasà a l'avèrtu u l'è du nuvèmbre du [[1886]], cu-a müràja ch'a-u rézze ch'a l'éra vegnüa zü inte ina gràn buriâna<ref name=":1" />. Inti àgni da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâle]] e génte du pòstu, pasàu u tràgicu [[Bumbardamentu de Tuiran|bumbardamèntu du 12 d'aùstu du '44]], pè pùira de âtri atàcchi i se sùn aciatàe pròpriu inta gròtta du santuàriu, dùnde inte quélli giùrni i sùn fìna nasciüi dùi tuiranìn ch'i l'àn dùnca pijàu u nòmme de Lucio e de Lucia<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Santuario di Santa Lucia, 2012|p. 2|tìtolo=Relazione storico-artistica}}</ref>. == Descrisiùn == === De föra === <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - faciâta (2).jpg|A faciâta du santuàriu Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - Martìrio de Sànta Luçîa do Gêumo Grafìgna (2).jpg|Quéllu ch'u rèsta da pitüra du Graffigna Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - canpanìn (3).jpg|U canpanìn d'ancöi Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - câza de l'ermìtto (1).jpg|A cà de l'eremìtta Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - portâ do ciasâ (2).jpg|U purtà, miràu de drèntu Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - riseu do ciasâ (1).jpg|U ciasà cu-i rèsti du [[Riseu (mozàico)|risö]] du [[XVII secolo|Seisèntu]] </gallery> U santuàriu u se desvilüppa a 214 métri srua u livèllu du mà<ref name=":8">{{Çitta lìbbro|outô=Franco Gallea|outô2=Eugenio Lertora|tìtolo=Toirano e la Val Varatella|ànno=Màzzu 2010|editô=Tipografia F.lli Stalla|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|pp=22-23}}</ref> drèntu a-a [[Grotta de Santa Lesia de Srua|gròtta de Sànta Lesìa de Srua]] e dùnca sùlu pè ina pàrte se pò végheru d'in de föra, cu-i edifìssi ch'i sèra l'entrà a-a tâna. Sti chi i sùn mésci a-u reùndu de in ciasà, recavàu daré a in'âta müràja du [[1886]], fàita a-u pòstu da prìmma perché danezà da ina slùssa, a ògni mòddo andàndu aprövu a-e antìghe raprezentasiùi du [[Matê Vinzón|Vinzoni]]. Intu ciasà i ghe sùn dùi vêgi ciprèssi, ciantài insèmme a-u rangiamèntu da müràja<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Santuari|url=https://books.google.it/books?id=ESAAQwAACAAJ|ànno=Dixémbre 1989|editô=Guido Mondani Editore & Associati|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=71-72|volùmme=vol. VII|òpera=Castelli, chiese, santuari, musei in Liguria}}</ref>, e ina funtanétta ch'a pìja l'àiva da-a gròtta. Arembàu sciü l'èrcu a l'entrà du ciasà a gh'è in edifìssiu da-a ciànta a pulìgunu ina vòta adueràu cùmme capelétta e dapöi cùmme bàgnu e, in fàita a stu chi, a cuscì dìta "cà de l'eremìtta", a trèi ciài e dund'i se pò ancù végghe e cèlle di frâti. Intu ciasà a gh'è ancù ina vàsca, zà descrìta da-u Vinzoni, dund'i pelegrìn i se bagnâva a prìmma vòta cun l'àiva benedìa<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Çitta|Cycnus & Boccone, 1997|p. 26}}</ref>. Srua a in recàntu da cà de l'eremìtta u l'è stàitu tiràu sciü u picìn campanìn da-a bâze quadrâta, decuràu de fìnte culònne e cu-in barcùn pè fiàncu, mèntre in scià pùnta u gh'à ina cüpula cuèrta de ciàppe de baìn. A sö realizasiùn a duverêa remuntà a l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], fàita cu-in güstu [[Architetûa neobaròcca|neu-baròccu]] a-u pòstu du ciü antìgu campanìn a vèira, mésciu de travèrsu a-a faciâta, cumm'u se végghe inte raprezentasiùi d'épuca. P'entrà inta gròtta a gh'é ina scarinà ch'a và inta prìmma pàrte da gêxa, traversàndu u gràn purtà ch'u se àrve sciü u ciasà. De fiàncu a-a scarinà a gh'è, ciantà inta müràja, in'antìga mezüra da öriu du [[1609]], aù aduerà pè tegnìghe de l'àiva sànta<ref name=":8" />. A faciâta, ch'a l'è arembà a-a prêa da muntàgna, a l'éra a l'inprensìpiu decurà cu-ina pitüra de [[Sànta Luçîa|Sànta Lesìa]], mensunà ascì da-u Paneri, che però a s'éra aruinà cu-u tèmpu e, pè sta raxùn chi, a-a fìn de l'Öttusèntu cuèrta da in ''Martìriu du Sànta Lesìa'' du pitù zenéze [[Gêumo Grafìgna|Gerolamo Graffigna]] (o, segùndu in'âtra teurìa, du [[Siro Orsi]]), che inte quélli àgni u l'axêva tenzüu ascì a [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|gêxa du bùrgu]]. A pitüra du Graffigna, fàita srua a-u növu intònacu de müràje a-u de föra, a-a giurnà d'ancöi a l'è tòstu scentà lèi ascì, cu-a sö bâze ch'a s'è pè a ciü pàrte destacà<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4" />. === De drèntu === <gallery mode="packed" widths="200" heights="180"> Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - drénto (1).jpg|Vìsta du drèntu du santuàriu Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - artâ (1).jpg|Vìsta de l'artà Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - stàtoa de Sànta Luçîa do Tadê Carlón (2).jpg|A stàtua da sànta du [[Tadê Carlón|Taddeo Carlone]] Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - Sant'Agâ e Sant'Apolònia de l'Agostìn Oxìlia.jpg|''Sant'Àgata e Sant'Apulònia'', de [[Agostino Oxilia]] Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - pósso de Sànta Luçîa (1).jpg|U pùssu da sànta, daré l'artà Immaggine:Santoâio de Sànta Luçîa (Toiràn) - beneitìn (1).jpg|A vàsca de l'àiva benedìa, a l'inprensìpiu mezüra pè l'öriu </gallery> U drèntu du santuàriu u l'è recavàu inta prìmma pàrte da gròtta, de dùnde u l'à pijàu a sö fùrma iregulâre. Cùmme se pàssa u purtà e l'edifìssiu ch'u sèra l'entrà da gròtta, in scià senèstra a l'è stàita realizà ina têca ch'a cunsèrva in quàddru dund'u gh'è raprezentàu ''Sant'Àgata e Sant'Apulònia'', de sànte spésse vòte liàe a [[Sànta Luçîa|Lesìa de Siracüza]]<ref name=":8" />, fàitu du [[1819]] da-u pitù savunéze [[Agostino Oxilia]]. Ciü avànti e müràje da gêxa i sùn tütte de prêa a vìsta, cun l'òmmu ch'u l'è intervegnüu sùlu pè livelà u pavimèntu, lastregàu cu-in [[Riseu (mozàico)|risö]] a quàddri giànchi e nèiri du [[1816]]<ref>{{Çitta|Cycnus & Boccone, 1997|pp. 26-27}}</ref>. Pròpriu in scé müràje, sécce chi che intu rèstu da cavitàe, se pò ancù végghe arcüne de fìrme di vixitatùi du santuàriu; tra i nòmmi ciü famùzi i ghe sùn quélli de l'[[Ugo Foscolo]] e de l'[[Anton Giulio Barrili]]<ref name=":5" />. U cö du santuàriu u l'è però u sö presbitériu, a-u fùndu da pàrte da gròtta rangià a gêxa e custruìu ciü in âtu du livèllu de l'àula. U l'è tüttu seràu da ina grìa de fèru batüu de güstu e épuca baròcca, cu-in'avertüra intu mèzzu a-a fìn da scarétta ch'a ghe mùnta. Cumme a se végghe ascì da-e tòre du Vinzoni, l'entrà du presbitériu a l'éra a l'inprensìpiu daré l'artà, cu-a scarétta ch'a l'è stàita dùnca tirà sciü inta prìmma pàrte de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. In scì lâti du presbitériu i ghe sùn ancù dùe pòrte, ch'i permétte d'entrà intu rèstu da gròtta<ref name=":1" /><ref name=":6" />. Quéllu ch'u rezâta u l'è però a gràn màchina d'artà, de scöra zenéze e fòscia da bütega di [[Tomâxo Orsolìn|Orsolino]], da-u güstu de mòdda a l'inprensìpiu du [[XVII secolo|Seisèntu]]. L'artà u l'è cuèrtu da ina ciàppa de màrmu decurà cun di intàrsci de âtre prêe, méscie a furmà trèi mutìvi, e, arembà a-u scarìn de d'âtu, a gh'è a tàrga de in'antìga ''tabella secretarum'', dund'a gh'è scurpìa a frâze da dì a-a cunsacrasiùn de l'eucarestìa<ref name=":7">{{Çitta|Cycnus & Boccone, 1997|p. 28}}</ref>. Intu nìcciu srua a l'artà a gh'è a famùza stàtua de Sànta Lesìa fàita de màrmu de [[Àrpi Apoànn-e|Àrpi Apuâne]], òpera du [[1604]] du scurtù zenéze [[Tadê Carlón|Taddeo Carlone]]. Sta stàtua, mensunà ascì da-u Paneri, a l'inprensìpiu a l'éra in pàrte pitürà a tèmpera cuscì cùmme u nìcciu, ch'u gh'axêva in fùndu de stèlle ma, a l'inpresìpiu du [[XX secolo|XX séculu]], s'è usciüu turnà a-u màrmu a vìsta<ref name=":3" />. U prufì du nìccu u l'è fenìu cun dùe culònne, ciaschedüna int'in sùlu blòccu de brucatéllu de Frànsa, tacàe insèmme da festùi cun srua in cherubìn<ref name=":7" />. Intu santuàriu se cunsèrva in gràn nümeru de ecs-vòtu, sécce d'argèntu che d'òru, che prìmma i l'éra mésci d'atàccu a l'artà a cruvì e sö müràje<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Cycnus & Boccone, 1997|pp. 28-29}}</ref>. In scià fìn, daré a-a müràja a-u fùndu du presbitériu, a gh'è ina vàsca ch'a càmpa l'àiva ch'a stìssa da-a prêa, benedìa e aduerà da-i pelegrìn pè bagnâse i öggi e-e ferìe<ref name=":1" /><ref name=":3" />. == Fèsta == De tradisiùn a-i 13 de dixèmbre, dì da fèsta de Sànta Lesìa, a Tuiràn a s'è sèmpre tegnüa ina gràn fêra. Sta manifestasiùn chi a l'è zà ducümentà intu [[XVII secolo|Seisèntu]] e fòscia a remùnta fìna a quéllu prìmma, e a l'éra tra quélle ciü sentìe da valà intrêa, cu-u pasàggiu de génte da-i paìxi vixìn ch'i ghe vegnìva a catà atrèssi, semènse, ròbe e mangià. Inti séculi, a ricurènsa da fêra a l'è satà sùlu inte de ràire ucaxùi e, in particulà, du [[1799]], quand'a l'è stàita vietà da-a cumüna tuiranìna pè a gràn crìzi ch'a gh'éra, apéna fenìa l'ocüpasiùn franséze, cu-a ruìna purtà da-e requizisiùi e da-i cumbatiménti da [[Batàggia de Lêua|batàja de Löa]]. Tòstu in séculu e mèzzu ciü avànti, a fêra a l'è stàita pöi scancelà du [[1944]], cu-i tuiranìn ch'i s'éra aciatài intu santuàriu pè a pùira de növi bumbardaménti<ref name=":5">{{Çitta|Cycnus & Boccone, 1997|p. 29}}</ref>. Pasài di àgni sènsa a stòrica manifestasiùn<ref name=":5" />, in scià fìn a s'è tùrna sciurtìu a inandiâra, cu-in mercatìn e di ''stand'' gastrunòmici, e a-a sèira a muntà a-u santuàriu, a-u ciàiru de lantèrne e di lümmì purtài in prucesiùn da-i fedéli<ref>{{Çitta web|url=https://www.templarioggi.it/testimony/processione-al-santuario-rupestre-di-s-lucia-toirano-savona/|tìtolo=Processione al Santuario Rupestre di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-01}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gruppo Speleologico Cycnus|outô2=Orlando Boccone|tìtolo=Santa Lucia: la grotta, l'eremo, le tradizioni|url=https://www.catastogrotte.net/liguria/it/bibliography/view/623/|ànno=1997|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|cid=Cycnus & Boccone, 1997}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Liàmmi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21212/|tìtolo=Santuario di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2023-08-26}} * {{Çitta web|url=http://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825273_0700210579_dec.pdf|tìtolo=Santuario di Santa Lucia - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|cid=Santuario di Santa Lucia, 2012|vìxita=2023-08-26}} [[Categorîa:Tuiràn]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] 92osuuexheqhs843kektrzm2rqdj48i 0 30926 274819 272905 2026-10-16T17:49:42Z N.Longo 12052 274819 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=, inta varietàe tuiranìna}} [[Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (3).jpg|miniatura|250x250px|A faciâta da gêxa]] L''''abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla''' a l'è in edifìssiu religiùzu de [[Tuiran|Tuiràn]], situàu a 891 mêtri srua a-u livèllu du mà, in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|mùnte dìtu de Sàn Pêru]] o Varatèllu. A l'è a ciü antìga architetüra religiùza da [[Valle du Varatella|Vàlle du Varatèlla]] e a l'è stàita in cèntru de puré de màscima impurtànsa inta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punènte]] de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]], sêde de in'abasìa, di frâti prìmma [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] e dòppu [[Órdine certozìn|certuzìn]], fìna a l'ànnu [[1495]], quàndu s'è tiràu sciü a [[Certùssa de Tuiràn|növa certùssa]] a-u fùndu da valà. Inta véggia abasìa, ancöi cumpréza inta [[Gêxa de San Martin (Tuiran)|paròcchia tuiranìna de Sàn Martìn]], se ghe tégne tütti i àgni ina gràn fèsta, celebrà a-u prìmmu de màzzu. == Stòria == === Urìgine === E urìgine du scìtu i se pèrde inti prìmmi àgni da [[Crestianêximo|crestianizasiùn]] da [[Liguria|Ligüria]], fàitu ch'u l'à purtàu a-u desvilüppu de parégge legénde, bèn liàe a-a tradisiùn lucâle da vegnüa de [[San Pê|Sàn Pêru]] inte l'[[Ingaunia|Ingàunia]]. De ciü, bèn prìmma da fundasiùn de l'abasìa, a ghe dev'ése zà stàita ina strutüra in sìmma a-u [[Munte de San Pêru|Mùnte de Sàn Pêru]], cùmme testimuniàu da-a descuvèrta, inti scâvi di [[Anni 1930|àgni Trènta]], de rèsti de maùi e de tégule de stàmpu rumàn vixìn a-a gêxa<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 15}}</ref>. Tra e ipòtezi ch'i sùn stàite teurizàe a gh'è quélla da prezènsa de in scìtu sâcru pè i [[Liguri Antighi|Lìgüri Antìghi]] liàu a-u [[Castelà (furtificasiùn)|castelà]] in sìmma a-u [[Bâsu du Giudeu|Bâsu du Giudéu]], mensunàu zà a l'inprensìpiu du [[XX secolo|Nuvesèntu]] ma tùrna descuvèrtu sùlu inti [[Anni 1990|àgni Nuvànta]], mésciu pròpriu in fàccia a-u Mùnte de Sàn Pêru e cu-in'ocüpasiùn simbòlica di pòsti de devusiùn ciü antìghi ch'a nu l'è mìa ràira inta regiùn<ref>{{Çitta|Mattiauda, 1925|p. 42}}</ref>. A ògni mòddu, a rèsta ciü prubàbile a teurìa de in prìmmu asùstu de eremìtti, presedènte a-a fundasiùn du munasté, che cu-u tèmpu i se sarêa asuciài int'ina vìtta munàstica, fòscia cun l'arèmbu di [[Carolìnghi|carulìngi]], sernèndu a [[Régola benedetìnn-a|régula benedetìna]]<ref name=":0">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 67}}</ref><ref name=":12">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 15}}</ref>. U mumèntu da fundasiùn de l'abasìa u l'è du tüttu scunusciüu e u l'è fenìu lêi ascì tra e legénde. Dàndu amèntu a-a teurìa ciü difùza, l'abasìa a duverêa remuntà a-u perìudu du [[Carlomagno|Càrlu Màgnu]], cu-u [[773]]<ref name=":13">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 17}}</ref> o u [[775]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA13|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=13}}</ref>, intu perìudu da carà di [[Frànchi]] inta [[Cianûa padann-a|Cianüra Padâna]] cùntru i [[Longobârdi|Lungubàrdi]], ch'i sùn stàiti prupòsti cùmme dâte de fundasiùn, teurizàe parìndu da-a cuscì dìta ''[[Crunaca du munasté de San Pêru in Varatella|Crùnaca de Sàn Pêru]]''<ref name=":13" />. A ''Crùnaca'' a l'éra in tèstu, cumpilàu intu [[XIV secolo|Trexèntu]], in scià stòria de l'abasìa, scrìtu sciù papìru da-i frâti ch'i ghe staxêva e che, inta sö pàrte ciü antìga, a duverêa ése ina còpia di ducümènti uriginâli d'épuca carulìngia, aù sparìi cùmme a ''Crùnaca''<ref name=":12" />. A ògni mòddu st'antìgu ducümèntu, mensunàu pè a prìmma vòta da-u [[Giovanni Ambrogio Paneri]] intu sö ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''<ref name=":7">{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Ambrogio Paneri|tìtolo=Sacro e Vago Giardinello|ànno=1624 ss|çitæ=Arbénga|léngoa=LA, IT|volùmme=1|capìtolo=Parochiale di Toirano}}</ref>, u l'è in pàrte cunusciüu pè mèzzu de trascrisiùi ciü resènti, fàite da autùi sucesìvi<ref name=":12" />. A-u Càrlu Màgnu a l'è atribuìa ascì a dunasiùn di prìmmi, impurtànti, scìti ch'i sécce pasài sutt'a-u cuntròllu de l'abasìa, ch'a l'à inandiàu ina pulìtica terituriâle lià a quélla de l'insediamèntu, sèmpre benedetìn, [[Abasia de San Martin (Arbenga)|de Sàn Martìn]] sciü l'[[Ìsua Gainâa|ìzura Gainâra]], ch'u gh'axêva u ciü tàntu di sö pusedimènti vèrso punènte, mèntre Sàn Pêru u gh'axêva di interèssi sruatüttu vèrsu l'entrutèra e u [[Bàsso Piemónte|Bàssu Piemùnte]]<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 17}}</ref>. Tra e prìmme pruprietàe, zà mensunàe inta dunasiùn carulìngia, u ciü tàntu u l'éra cuncentràu inte l'Ingàunia de levànte ma a ghe n'éra ascì de âtre spantiàe pè u teritòriu ch'u s'estènde tra l'âta [[Burmia (valä)|Bùrmia]] e-e [[Valà de l'Aroscia|valàe de l'Aròscia]] e [[Valâ du Neva|du Néva]], pè rivà fìna inte [[Vàlle do Tànou|quélla du Tànaru]], inta zòna de [[Garesce|Garésce]]<ref name=":0" />. Tütte ste pruprietàe i nu l'éra però vâri cumpàtte e i se truvâva insèmme a scìti pübbrici e privài, sègnu de ina richéssa ciutòstu cuntegnüa, cuscì cùmme testimuniàu da-a strutüra mèxima de l'abasìa, tegnüa inta màscima puvertàe e mài slargà a de fùrme ciü grandiùze, cumm'u l'è capitàu a-i âtri munastèi benedetìn. L'è ascì puscìbile che a mancànsa de grandiuzitàe a ne végne da-a puzisiùn izulà de Sàn Pêru, ma i ghe sùn di âtri ségni de finànse nu vâri rìcche, cùmme prezèmpiu i benefìcci acurdài da nòbili e véschi d'Arbénga e-e suvènti agregasiùi a-a [[Ménsa vescovî|mènsa vescuvì]]<ref name=":0" />. A ògni mòddu, intu [[IX secolo|IX séculu]], l'abasìa benedetìna de Sàn Pêru a duvêva ése ün di munastèi ciü gròsci e putènti de l'intréa Ligüria de Punènte, cu-in'ativitàe impurtantìscima ascì intu cuntèstu lucâle gràsie a-u recüperu da curtivasiùn de [[Oîva|urìve]], du sfrüttamèntu de l'àiva di riài e da custrusiùn di maxéi, tècniche musciàe a-i cuntadìn du pòstu e ch'àn cuscì purtàu a in gràn desvilüppu da regiùn<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 17-18}}</ref>. === Etàe d'òru === Da-u lòngu perìudu cumprézu tra u [[IX secolo|IX]] e l'[[XI secolo|XI séculu]] nu gh'è vâri de testimuniànse o de mensiùi de l'abasìa ma, miràndu a-i fàiti d'alantù e a di àtti sucesìvi, se purêa teurizà in sachézzu di [[Saracêni]] cùmme pè di âtri scìti religiùzi da regiùn o armênu ina pùria de atàcchi ch'a l'averêa scurìu i frâti. A cunfèrma de st'ipòtezi chi a parêa ésighe ina cunsègna di bêni du [[Cenòbio|cenòbiu]] a l'aministrasiùn dirètta da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diòcexi arbenganéze]], mèntre l'è puscìbile che l'edifìssiu, in scià vètta du Mùnte de Sàn Pêru, u l'avésse pijàu de funsiùi d'avistamèntu e de diféza<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 18}}</ref>. Pasàu l'ànnu mìlle e turnà ina sèrta següréssa, u gh'è stàitu in növu desvilüppu da regiùn e di sö munastèi, cu-a cüria ch'a l'à dàitu indaré de tère a l'abasìa. In particulà, se fà riferimèntu a in àttu, aù sparìu, du véscu [[Diudau (vescu d'Arbenga)|Diudàu]], firmàu a-u 3 de lüju du [[1076]]<ref name=":13" /><ref name=":1">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 86}}</ref>, dund'u daxêva a-i frâti di dirìtti in scì paìxi de [[Cunscente|Cunscènte]], [[Tuiran|Tuiràn]], [[Bardenèi]], [[Carizan|Carisàn]], [[Borṡi|Bòrzi]] e a pàrte de [[Löa]] vèrsu l'antìgu abitàu du [[Pözzu (Löa)|Pözzu]]. Stu chi u l'éra tòstu u mèximu teritòriu da ciü antìga dunasiùn du Càrlu Màgnu, raxùn ch'a l'à mésciu in dübbiu a veritàe de l'àttu, ma ch'u purêa bèn ése a cunfèrma de in presedènte pasàggiu di bêni a-a diòcexi inti mumènti ciü scüri de l'[[Etæ de Mëzo|Etàe de Mèzzu]]. Du 1076 a gh'è in âtru àttu, sèmpre du véscu Diudàu e firmàu a-i 20 de zügnu, ch'u pàrla da dunasiùn de in murìn a Tuiràn a-i benedetìn<ref name=":13" /><ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 54}}</ref>. U 23 de setèmbre du [[1129]] l'[[Utun (vescu d'Arbenga)|Utùn]], véscu d'Arbénga, u l'à cunfermàu ina dunasiùn du sö predecesù, [[Bunifasiu (vescu d'Arbenga)|Bunifàssiu]], che fòscia a l'è lià a quélle ciü antìghe du Diudàu e, da st'àttu chi, a se végghe cùmme l'abâte de Sàn Pêru u l'avésse pijàu ascì di purèi giurìdici, entràndu fìna inti tribunài di ''[[Placitum|placita]]'', dund'u puxêva emétte de sentènse<ref name=":14">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 27}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 19}}</ref>. Da l'intéza, du [[1127]]-[[1128]], de cesiùn a-u [[Badîa de Lerìn|munasté de Lerìn]] du [[Gexa vegia de San Luensu (Varigotti, Finô)|priuràu de Sàn Lurènsu]] de [[Varigotti|Varigòtti]], sèmpre firmàu da l'Utùn, a paré che, avànti d'entrà inta mènsa vescuvì, stu priuràu u fùsse ina dirètta dipendènsa de l'abasìa in Varatèlla<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|p. 90}}</ref>. A l'abâte de Sàn Pêru u véscu Utùn u gh'à dunàu ascì e tère de [[Ve(r)avu|Verâvu]] e pàrte de [[Àutu]], cun l'àttu firmàu a-i 11 d'aùstu du [[1149]]<ref name=":14" />. Tra u [[XII secolo|Millesèntu]] e u [[XIII secolo|Duxèntu]], gràsie a-u növu desvilüppu, u gh'è stàitu in repijâse di tràfeghi cumerciâli ch'u l'à inrichìu l'abasìa, favurìa da-a sö puzisiùn pròpriu sciü u camìn de üna de [[Stràdda da sâ|stràdde da sà]] ch'i l'andaxêva d'inta [[Rivêa|Rivéra]] a-u [[Piemonte|Piemùnte]] e a-a [[Cianûa padann-a|Cianüra Padâna]]. I frâti i l'àn cuscì pusciüu rinfursà a sö pulìtica terituriâle, pijàndu pàrte a-a fundasiùn de növe gêxe e ascì de uspeài: in particulà, a ciü impurtànte a l'è stàita a gêxa de Sàn Pê de [[Borṡi|Bòrzi]], ancöi cunusciüa cu-u nòmme de [[Santuàju da Madònna du Bun Cunsiggiu|santuàriu da Madònna du Bòn Cunséju]], mèntre a Löa a gh'éra l'[[Santuâju da Madonna du Lurêtu (Löa)|uratòriu, aù santuàriu, da Madònna du Lurêtu]], adueràu ascì cùmme asòstu e magazìn pè i tràfeghi cumerciâli, nu luntàn da-i cunfìn cu-e tère pasàe ciü avànti a-i [[Döia (famiggia)|Dòria]], marcàu da-u [[Fusòn Grossu|Fusàu Gròssu]] segùndu l'àttu du [[1312]] cu-u [[Raffo Doria|Ràffu]], tèrsu [[Cuntea de Löa|scignùru de Löa]]<ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 40}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA21|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=21}}</ref>. Dapöi, l'abasìa a cuntrulâva in sèrtu nümeru d'uspeài: dùi i l'éra a-[[A Prìa|a Prêa]], ün intitulàu a-u Sàntu Spìritu e l'âtru a Sàn Nicòlla, e i l'éra stàiti tirài sciü cun l'ajüttu di véschi arbenganéxi; in âtru, cun gêxa, u l'éra inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna d'Arbénga]], inta regiùn de [[Puntelungu|Puntelòngu]], e u l'éra dedicàu a Sàn Pêru. Pè in sèrtu muméntu i benedetìn de Sàn Pêru i l'àn cuntrulàu ascì a [[Cunventu de Santu Spiritu (U Burghettu)|gêxa e uspeà du Sàntu Spìritu]] in sìmma a-u [[Câvu du Serià]], de urìgine nu vâri ciàira e fòscia fundà da l'[[Órdine de Sàn Zâne de Geruzalèmme|ùrdine de Sàn Giuànni de Geruzalèmme]], mèntre u [[Munasté de San Giuànni (Löa)|munasté de benedetìne de Sàn Giuànni de Löa]] u dev'ése stàitu lêi ascì ina fundasiùn de Sàn Pêru in Varatèlla<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 67-69}}</ref><ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 28-29}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA21|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=21-24}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 20-21}}</ref>. De ciü, inti teritòri de l'abasìa a gh'éra ancù in gràn nümeru de gêxe e de capélle, cùmme prezèmpiu [[Gêxa de San Paulu (Buisan)|quélla de Sàn Pàulu]] a [[Buinzan|Buisàn]], ch'a l'è u ciü antìgu edifìssiu du paìze e dund'u chinâva in frâte tütti i giùrni pè dìghe a méssa<ref name=":2">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 69}}</ref>. === Decadènsa === [[Immaggine:Matteo Vinzoni, abbazia di San Pietro in Varatella, 1773.pdf|sinistra|miniatura|450x450px|Màppa de l'abasìa fàita da-u cartogràfu zenéze [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]] du [[1773]]. Föra da gêxa, ancù in pé, u rèstu de l'abasìa u l'éra urmài in ruìna.]] U gràn puré de l'abasìa, ch'a l'éra aprövu a creà u sö fèudu ecleziàsticu, u l'à però fenìu pè méttira a-u cèntru de pretéze di nòbili e, sruatüttu, da gêxa arbenganéze, ch'a l'éra intu mumèntu de custrusiùn du sö dumìniu terén. In particulà, a gh'è in àttu du véscu [[Lantériu]] o Lantéru du 18 d'utùbre du [[1171]], che però u l'è cunscideràu in fâsu da sèrti autùi, ch'u dispunêva l'agregasiùn di dumìni du munasté a-a mènsa vescuvì d'Arbénga, ufisialmènte p'evità ch'a fenìsse inte mài di scignuròtti du pòstu<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 69-70, 94, 179}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=P. Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.it/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA19|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=19}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 21}}</ref>. A ògni mòddu, inte l'àttu i sùn mensunài nùmma i scìti de Cunscènte, Löa, Tuiràn, Bardenèi e Bòrzi, cun quélli spantiài da-e âtre pàrte ch'i duverêa ése restài a-i mùneghi, tàntu che l'è puscìbile che l'agregasiùn a-a mènsa vescuvì a l'interesàsse giüstu i dirìtti feudâli e dùnca ni l'abasìa ni di bêni in particulà. De ciü, a-i 15 de mârsu du [[1184]], pròpriu a l'abasìa u Lantériu u gh'à dunàu in ''[[manso]]'' in Tuiràn e, sinqu'àgni dòppu, u [[Bonifàçio I de Clavezànn-a|Bunifàssiu I de Clavezâna]] u gh'axêva lasciàu de tère a Bardenèi, dund'i frâti i l'àn fundàu, pòcu prìmma o sübitu dòppu, in sö priuràu<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 26}}</ref><ref name=":3">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 179}}</ref><ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 55}}</ref>. E tère de Sàn Pêru i l'axêva ina sèrta impurtànsa stratégica pè i véschi d'Arbénga perché i l'éra a-i cunfìn du sö dumìniu terén e, cu-a növa fòrsa de l'auturitàe vescuvì, i sùn cumensài a pasà a-a diòcexi e a-a Cumüna de Tuiràn, nu sènsa de bèlle ratèlle in scià pruprietàe di scìti. In particulà, l'abasìa a cuntrulâva quâxi tütti i scìti de muntàgna a-u reùndu du Mùnte de Sàn Pêru, cun gràn dànnu pè e gènte du pòstu ch'i nu ghe puxêva andà a scö e cu-e pretéze in scì prài du [[Munte Cârmu de Löa|Mùnte Càrmu]] ch'i l'àn purtàu a in prucèssu ch'u s'è giüstàu cun l'intervèntu du [[D'Aste (famïa)|Bungiuànni D'Àste]] e di [[Bava (famiglia)|Bâva]] inte l'àttu du prìmmu de lüju du [[1230]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 47}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 22}}</ref>. In particulà, scicùmme inte sèrti perìudi u l'éra vietàu andà a scö, a Cumüna tuiranìna a l'axêva diciaràu ina bandìa che, nu rispetà da-i frâti, a l'à purtàu a-u sequèstru di sö sciàmmi, fàndu nàsce ina ratèlla che da-u véscu d'Arbénga a l'è rivà fìn'a-u [[Pàppa Grigheu IX|Pàppa Gregòriu IX]], ch'u l'à curpìu u paìze de [[Interdétto|interdéttu]] pè fà acetà e cundisiùi di benedetìn<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 30}}</ref>. A ògni mòddu, a-i 18 de màrsu du [[1231]], i benedetìn i sùn sciurtìi tùrna a liberâse da-u cuntròllu da diòcexi, cu-ina bùlla du Pàppa Gregòriu IX ch'u gh'axêva cuncèssu a prutesiùn puntifìccia e cunfermàu e pruprietàe, scibèn che ciü picenìne da sö prìmma estensiùn<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 136-137}}</ref>. Pè rinfursà i sö dumìni, l'abâte Dumènegu Enrìcu u l'à usciüu scangià de pruprietàe inta Ciâna d'Arbénga cun de âtre inta vàlle du Varatèlla, cùmme da ducümèntu du frevà du [[1238]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 31}}</ref>. Da-i àtti de sti àgni a se végghe ancù cùmme i frâti i gh'axêva di scìti ascì a-[[a Cêve]], dund'i sùn mensunàe de cà e di defìssi<ref name=":0" />, e a [[Giüstexine|Giüsténexi]]<ref name=":3" />. Intu frattèmpu, fòscia pròpriu pè a ciü grànde libertàe, l'abasìa a l'éra però interesà da ina grâve "decadènsa murâle", che càrche ànnu prìmma a l'axêva interesàu ascì a sö fundasiùn a Löa du munasté de benedetìne. Stu fàitu chi, insèmme a-a nùmina a abâte de l'Enrìcu Du Caréttu, òmmu de pèscime manêre e dürìscimu cu-i mùneghi, u l'à purtàu i frâti, tra a fìn d'arvì e a metàe de lüju du [[1259]]{{#tag:ref|Tra u [[1255]] e u [[1259]] dàndu amèntu a quéllu ch'u scrìve l'[[Paolo Accame|Accame]]<ref name=":15" />|group=n.}}, a méttise d'acòrdu pè masâru<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 33}}</ref>. Cumm'u l'à saciüu da nutìssia, u véscu [[Lanfrancu De Negru|Lanfràncu De Néiru]] u l'à fàitu arestà i benedetìn e cunfiscà i bêni de l'abasìa, mandàndughe in aministratù da lêi numinàu e u nutâru Pêru Fiàllu, da Prêa. L'aministratù vescuvì, in mùnegu de nòmme Rainàrdu o Raimùndu, pè recüperà i bêni de l'abasìa che intu frattèmpu i l'éra stàiti ocüpài, u l'à fàitu recùrsu a-u [[Pàppa Lisciàndro IV|Pàppa Sciàndru IV]], ch'u l'à cuscì incariàu l'arsiprève de [[Mondovì|Munduvì]], Bunifàssiu, ch'u-i l'à pijài indaré cu-a minàccia de scumünica<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 180-181}}</ref><ref name=":15">{{Çitta|Accame, 1893|pp. 51-52}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 57}}</ref>. A-i 20 de lüju du [[1259]] u Lanfràncu u l'à numinàu in aministratù de l'abasìa, u Pagàn de Nuxéu, e, fòscia cun l'idéa de serâra, a-i 27 de zenà du [[1282]] u gh'à cumandàu de nu fâghe entrà di növi frâti ch'i nu gh'avésse u sö perméssu speciâle. U Pagàn u l'à però dezubedìu a l'urdìne du véscu e, dòppu ina létera d'avìzu, u l'è stàitu curpìu da scumünica a-i 4, o fòscia a-u prìmmu<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 35}}</ref>, de màzzu de quéllu ànnu<ref name=":4">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 181}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 53}}</ref>. A ògni mòddu a questiùn a l'è dürà pè du bèllu tèmpu, tàntu che u Pagàn, segùndu in àttu du 30 de màzzu du [[1295]], u duxêva ancù ése l'abâte du munasté. A-i 11 de setèmbre du [[1297]], inte l'àmbitu de in'âtra ratèlla cu-i tuiranìn, a paré ch'u ghe sécce stàitu in càngiu de aministrasiùn, cunscideràndu che l'abâte ch'u l'à fàitu u recùrsu a-u [[Pàppa Bonifàçio VIII|Pàppa Bunifàssiu VIII]] u l'éra in sèrtu Emanuéle<ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 53-54}}</ref>. A-u Bunifàssiu VIII sécce l'abâte che i mùneghi i gh'àn mandàu ascì de létere de mugùgnu cùntru i dàgni caxunài a l'abasìa da-u véscu d'Arbénga, alantù raprezentàu da-u sucesù du Lanfràncu, u [[Nicolò Vascùn]]. U Pàppa u l'à decìzu d'incarià da questiùn l'arsiprève du [[Finô|Finà]], Giàcumu Màlla, che a-i 25 d'utùbre du [[1301]] u l'à fàitu cunsegnà a-u véscu létere e mandâtu de sitasiùn da-u sö nùnsiu Curâdu Vaccalìn<ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 54}}</ref>. Dòppu u falimèntu de in tentatìvu de mandâghe di növi frâti, fòscia pè l'upuzisiùn du partìu du Pagàn cumm'u se végghe da in àttu du 17 d'aùstu du [[1301]]<ref name=":16">{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 39}}</ref>, u Vascùn u l'à a-a fìn dumandàu a supresiùn de l'abasìa, prucèssu ch'u l'è stàitu cüràu da-u [[Napulión Orsìn (cardinâ)|Napuleùn Ursìn]], [[Sant'Adriàn a-o Föo (diaconîa)|cardinà diàcunu de Sant'Adriàn]], sciü dispuzisiùn du [[Pàppa Cleménte V|Pàppa Clemènte V]]. L'arsiprève de Tuiràn, Guglièlmu, a-i 16 d'utùbre du [[1308]] u l'à dùnca tacàu a-a mènsa vescuvì d'Arbénga i bêni ch'i l'éra restài a-u munasté, mèntre quélli a Bardenèi, Camerâna e Finà i l'éra stàiti ocüpài da-i [[Du Carettu (famiggia)|Du Caréttu]]<ref name=":9" /><ref name=":4" /><ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 36}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 54-55}}</ref><ref name=":8">{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 23}}</ref>. U sucesù du Vascùn, l'[[Manoælo Spìnoa|Emanuéle Spìnura]], u l'à però decìzu de nu serà du tüttu u munasté, cumm'u se faxêva inte sti àgni pè quéllu da Gainâra, ciamàndu a purtâru avànti i certuzìn ch'i staxêva inte l'[[Cašté ed Cazótu#A certuza ed Cazótu|abasìa de Cazòttu]], ina növa ràmma di benedetìn ch'a l'andaxêva aprövu a-a stréita régula de [[Sàn Brùn|Sàn Brün]] e ch'a gh'axêva ina gràn fàmma de rigù murâle<ref name=":16" /><ref name=":8" /><ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 181-182}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 56}}</ref>. === Certuzìn === [[Immaggine:Pier Maria Gropallo, Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra..., 1655 (Monte San Pietro).png|miniatura|250x250px|[[Pê Màia Gropàllo|Pier Maria Gropallo]], ''Delineazione de territorii de confini di Boissano, Toirano e Giustenesi della Pietra, con quelli di Bardeneto di Zuccarello et il territorio del signor marchese di Carpe e Balestrino fatta a 20 ottobre 1655'', [[1655]]; detàju da raprezentasiùn, de fantazìa, de l'abasìa]] L'abasìa a l'è stàita cunsegnà a-i certuzìn, inta persuna du priù Niculìn Inceriu de Munduvì, a-i 5 d'arvì du [[1315]]{{#tag:ref|A-i 4 d'arvì dàndu amèntu a quéllu ch'u scrìve u Paneri intu ''Sacro, e vago Giardinello''<ref name=":7" />|group=n.}}, cu-u véscu Emanuéle Spìnura ch'u gh'à lasciàu cùmme bêni l'intréa vàlle du Varatèlla da-i mùnti a-u mà e da-u [[Munte Aü|Mùnte Aü]] a-u riàn de [[Verzi (Löa)|Vèrzi de Löa]]. De ciü, a gh'éra ancù tütta Giüstènexi e a [[Gêxa de Sàn Floriàn (Camerànn-a)|gêxa de Sàn Fluriàn de Camerâna]] cu-e pruprietàe söe<ref name=":5">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 181}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 155}}</ref><ref name=":10">{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 58}}</ref>. Pè cùntru, i certuzìn i gh'axêva da pagà e décime a-u véscu d'Arbénga ciü ina tàssa a-a sö persùna de dêxe [[Monetaçión zenéize|frànchi de Zéna]], redüti a 100 scüi pè i sö sucesùi<ref name=":5" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 154-157}}</ref>. I certuzìn i l'àn firmàu ascì ina cunvensiùn cu-u véggiu priù, u Pagàn, ciü tàrdi cangià a sö favù dòppu de lagnànse ch'u l'axêva mandàu a-u véscu. U frâte, ch'u l'éra sciurtìu cu-ina scüza a turnà a Sàn Pêru, u l'axêva però cumensàu a fâghe di dàgni, rivàndu a gratà i arêdi sâcri de l'abasìa, e cuscì u priù Giràrdu u-u l'à fàitu segnalà a-u véscu mandàndu u frâte Uddìn a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prêa]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 181-182}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 157-160}}</ref>. A-i 6 de màzzu du [[1316]] u véscu u gh'à dùnca scrìtu ina létera cu-a minàccia de scumünica, fàita registrà da-u priù a-u nutâru Baamuntìn Baamùnte de Tuiràn cu-a cunsciderasiùn "chi i fenìsce e impréze de stu famùzu abâte, pagàn de nòmme e de fàitu"<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 41-43}}</ref><ref name=":6">{{Çitta|Arecco, 2003|p. 183}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 57-58, 159-160}}, dund'u gh'è però in sbàju de trascrisiùn, cu-a létera ch'a l'è datà da l'Accame a-i 16 de màzzu.</ref>. A-a mòrte du Pagàn, ciü o mênu inta prìmma metàe du [[1321]], l'abasìa a l'è sciurtìa a rèndise autònuma da quélla de Cazòttu, cun l'àttu ufisià ch'u l'è du 17 d'aùstu de quéllu ànnu<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 58}}</ref> e cun prìmmu priù u Pêru Garzàn, de [[Verçelli|Vercèlli]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 45}}</ref>, ch'u l'è restàu in càrega fìna a-u [[1326]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 45}}</ref><ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 69}}</ref>. A gràn numêa di certuzìn a l'à fàitu tùrna rivà de dunasiùi, ch'i l'àn purtàu a in sö desvilüppu e a-u recüperu di scìti abandunài da-i benedetìn, nu sènsa di növi cuntràsti cu-e gènte du pòstu. Cuscì, a-i 2 de zügnu du [[1325]], sciü dumànda di frâti, u [[Pàppa Zâne XXII|Pàppa Giuànni XXII]] u gh'à dàitu a prutesiùn puntifìccia<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 47}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 160-161}}</ref>, fàndu ciàira mensiùn de pruprietàe du munasté<ref name=":10" />. A ògni mòddu e lagnànse i sùn prèstu scciupàe cun de asiùi sèmpre ciü grâvi e, zà a-i 7 de nuvèmbre du [[1326]], i tuiranìn i l'àn cumensàu a scrìve a-u véscu d'Arbénga, inte quéllu ànnu u Federìgu di [[Marchexâto de Çêva|marchéxi]] de [[Çêva|Séva]]. E lìte cu-i tuiranìn i sùn bèn cuntignàe inti àgni dòppu, cu-i frâti ch'i l'axêva numinàu cùmme sö procuratù u Rubàrdu, da putènte famìja arbenganéze di [[Seulla (famïa)|Seùlla]], rivàndu pè u mumèntu a giüstâse cu-a sentènsa du véscu du 25 d'utùbre du [[1341]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 47-50}}</ref>. Ciü o mênu rangià a descusciùn cu-i tuiranìn, a l'è prèstu cumensà ina növa bêga cu-i òmmi de Bardenèi, inti fèudi di Du Caréttu, che a-u [[1361]] i se refüâva de pagà e décime a-a certùssa. I dàgni da-i cunflìtti cu-i vexìn e-e gròsse spéze giüdisiàrie i l'axêva purtàu a ina pèscima situasiùn inte sustànse di certuzìn, cu-u priù Tumâzu che, du [[1364]], u l'è stàitu curpìu da scumünica pè n'avé pagàu ina tàscia religiùza, levà dòppu u pagamèntu cun àttu du 29 de màrsu du [[1365]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 50-51}}</ref>. Intu frattèmpu a s'è tùrna druvìa a custiùn di prài du Càrmu, cu-in tentatìvu di frâti de diciarà nu vàlida a sentènsa du 1341, mèntre a-i 20 de màrsu du [[1377]] u priù Dumènegu u l'è andàu in Arbénga p'evità in'âtra scumünica da décime nu pagàe<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 51}}</ref>. Intu [[Scìsma de Ponénte|scìsma du 1378]], pè i sö stréiti liàmmi cu-a [[Sànta Sêde]], l'abasìa a l'è restà fedéle a-u [[Pàppa Urbàn VI|Pàppa Urbânu VI]] a diferènsa du gròssu de l'ùrdine certuzìn e da ''[[Grande Chartreuse]]'', refüàndu ascì in prugèttu de l'[[antipàppa Cleménte VII|antipàppa Clemènte VII]] ch'u n'uxêva l'uniùn cu-a [[Certôza do Monbràcco|certùssa scismàtica du Mumbràccu]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 53}}</ref>, cun l'Urbânu VI che, pè ringrasiâra, u l'è dapöi intervegnüu cun quàttru létere in sö favù inti mumènti de dificultàe ecunòmica de Sàn Pêru<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 63}}</ref>. Però i sùn tùrna cumensài i cuntràsti cu-a Cumüna tuiranìna pè i dirìtti in scì prài du Mùnte Càrmu che, a despêtu de càrche intéza, i nu se sùn mài giüstài du tüttu, e di âtri cu-a Cumüna d'[[Arbenga|Arbénga]] pè i scìti d'atàccu a-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], cuscì cùmme inta Bùrmia cu-i scignùri de Bardenèi. I frâti i l'àn dùnca cumensàu a métte ùrdine inte pruprietàe söe, cuncentrànduse inti scìti ciü vixìn a-a certùssa e vendéndu, a-i 6 de zügnu du [[1440]], quélli ciü luntài inte valàe du Tànaru, da Bùrmia e inta Ligüria de punènte. In particulà, cun st'àttu chi i sùn stàite vendüe e [[Gràngia|grànge]] de [[Carizan|Carisàn]], [[Bagnàsco|Bagnàscu]], [[Mascimin|Mascimìn]], [[Batifòllo|Batifòllu]], [[Camerànn-a|Camerâna]], [[Malpotrêmo|Malputrêmu]], [[Nuxéo|Nuxéu]], [[U Duseu|Duséu]], [[Moriaodo|Meriàdu]] e [[Triöra]] e, gràsie a-a növa cundisiùn ecunòmica ciü sâda, i certuzìn i l'àn cumensàu a pijà a pixùn di "defìssi" inta Varatèlla, cu-u ciü tàntu de sö ativitàe ch'u s'éra cuncentràu in Tuiràn<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 57}}</ref>. I frâti, cun di gròsci travàji, i sùn pöi sciurtìi a guernà l'àiva du [[Scciumêa Varatella|Varatèlla]], nu sènsa ina gràn cuntéza terminà du [[1479]]<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 24}}</ref>, cu-a fòrsa da scciümàira ch'a l'éra aduerà inta prudusiùn e trasfurmasiùn de [[Càneva|cànava]], [[Papê|papé]], [[Gran|gràn]], [[Êuio|öriu]], [[Pôvie néigra|pùve néira]], [[Ciongio|ciùngiu]], [[Öo|òru]], [[Argento|argèntu]], [[Món|maùi]] e [[Câsìnn-a|casìna]]<ref name=":6" /><ref>{{Çitta|Accame, 1893|p. 67}}</ref>. Pè sta raxùn chi, i frâti i l'axêva musciàu ciü vòte u vuré de mesciâse int'ina növa certùssa ch'a fùsse a-u fùndu da valà e ciü vixìna a-e sö pruprietàe, cunscideràndu ascì che l'antìga stràdda da sà ch'a traversâva u Mùnte de Sàn Pêru a s'éra urmài mescià ciü in bàssu, a-u fùndu du valùn<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 59}}</ref>. Pasài di àgni sènsa ése cuntentài, a-i 14 d'aùstu du [[1495]] i l'àn a-a fìn resevüu u permèssu de stà inta növa [[Certussa de Tuiran|Certùssa de Tuiràn]], cu-u duvé de tegnì avèrta l'antìga abasìa e de dì méssa tütti i giùrni inta gêxa de Sàn Pàulu de Buisàn<ref>{{Çitta|Arecco, 2003|pp. 182-183}}</ref><ref>{{Çitta|Accame, 1893|pp. 69-70}}</ref><ref>{{Çitta|Pesce & Tagliafico, 1976|p. 68}}</ref>. Föra che in chiürtu mumèntu du [[1525]], quand'i certuzìn i l'éra tùrna andài a stà inte l'abasìa pè scampà a-a pèste, l'antighìscima strutüra a l'è però fenìa de manimàn abandunà e in ruìna, tàntu che cu-in àttu du 18 de lüju du [[1713]] se decidêva de pêne e de mürte pè quélli ch'i l'avésse sustàu e pròprie béstie drèntu a-a géxa, nutàndu cùmme inte quélli àgni u l'éra fìna "''ciò occorso mentre vi si celebrava la S. Messa''"<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|p. 72}}</ref>. A ògni mòddu, Sàn Pêru u l'è restàu in pé e cuscì, ancù a-a giurnà d'ancöi, se ghe tégne a gràn fèsta, aù a-u prìmmu de màzzu, da séculi tra e ciü sentìe da-e gènte da valà<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 25}}</ref>. A-u prìmmu d'arvì du [[1937]] u cumplèssu de l'abasìa u l'è stàitu ascì diciaràu bêne de interèsse cultürâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13258577_00111641.pdf|tìtolo=Abbazia di S. Pietro in Varatella - decréttu de tütela|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}}</ref>. == Lìsta di abâti == Chi sùtta a gh'è a lìsta, nu cumplêta, di abâti benedetìn e di priùi certuzìn de Sàn Pêru cunusciüi a-a giurnà d'ancöi da-a fundasiùn de l'abasìa fìna a-u sö abandùn du 1495, pijài da-e mensiùi inti àtti e inti ducümènti d'alantù. Pasàu st'ànnu i certuzìn i sùn andài a stà inta növa certùssa, dund'a gh'è a [[Certussa de Tuiran#Lìsta di priùi|lìsta di ürtimi priùi]]<ref>{{Çitta|Beltrutti, 1982|pp. 77-79}}</ref>: * 1122: Pêru, u l'è u prìmmu abâte de Sàn Pêru a ése mensunàu inti àtti, in particulà inte in'enfitèuzi du 1122 e int'ina dunasiùn de l'Utùn, véscu d'Arbénga, du 1129. * 1184: Ubèrtu, mensunàu int'ina dunasiùn du véscu arbenganéze Lantériu. * 1222: Enrìcu, u l'è mensunàu int'in àttu de véndia de l'11 de frevà du 1222 e inta cunvensiùn cu-i tuiranìn pè i prài de Mùnte Càrmu du prìmmu de lüju du 1230. * 1255: Bunifàssiu, u 14 de nuvèmbre du 1255 u l'à cedüu in pràu a pixùn. * 1258: Rainàrdu, u 24 d'arvì du 1259 u l'à prezentàu ina létera a l'Uddùn Trüccu de Tuiràn da l'arsiprève de Munduvì, intervegnüu daré mandàu du Pàppa Sciàndru IV pè prutézze i bêni de l'abasìa. * 1259: Abâte Du Caréttu, u sö nòmme u nu l'è cunusciüu, u l'è fenìu masàu da-i âtri frâti inte l'estàe de quéllu ànnu. * 1282: Pagàn de Nuxéu, u l'è stàitu l'ürtimu abâte benedetìn ma nu se sà a dâta da sö urdinasiùn. U l'è mensunàu inte paréggi àtti de quélli àgni, cùmme a scumünica du véscu Lanfràncu d'Arbénga du 4 de màzzu du 1282. * 1317: Giràrdu: mùnegu de Cazòttu e prìmmu priù certuzìn, scibèn che Sàn Pêru alantù a l'éra a-e dirètte dipendènse da certùssa de Cazòttu, u l'è mensunàu int'in àttu du 6 de màzzu du 1317. * 1321: Pêru Garsàn o de Grasàn de Vercèlli, prìmmu priù autònumu, da-u 1325 e u 1330 u l'è stàitu priù de Cazòttu, da-u 1330 a-u 1334 de Mumbràccu e de [[Bologna|Bulògna]] da-u 1334 a-u 1339. * 1327: Uddùn Cuméllu, zà priù inta [[Certôza de Rîeu|Certùssa de Rivaròllu]] du 1311, du 1327 u l'è pasàu a Sàn Pêru e du 1337 a Cazòttu; du 1341 u l'è turnàu a Sàn Pêru. * 1331: Benedéttu, numinàu da-u capìtulu cùmme prucüratù de Sàn Pêru. * 1332: Rulàndu de Vigùn, zà priù de Cazòttu tra u 1330 e u 1332. * 1333: Curâdu, u l'à numinàu, u 10 d'aùstu du 1333, u priù de [[Rîeu|Rivaròllu]] cùmme prucüratù pè ina càuza a [[Zena|Zéna]]. * 1333: Gràddu, mensunàu cùmme priù int'in àttu pè diciarà di antìghi dirìtti de l'abasìa, firmàu u 21 d'utùbre du 1333. * 1337: Pêru da Muncalé, zà priù da [[Certôza de Pézio|Certùssa de Péziu]] tra u 1311 e u 1312, de Mumbràccu tra u 1325 e u 1329, pöi tùrna a [[Chiusa di Pesio|Péziu]] e tra u 1332 e u 1336 a Cazòttu, per vegnì in scià fìn a Sàn Pêru du 1337. * 1341: Uddùn Cuméllu: priù pè ina segùnda vòtta dòppu ch'u l'éra fenìu pè càrche ànnu a Cazòttu, u l'è mensunàu int'in àttu du 3 d'arvì du 1341 dund'u nòmina, pè in prucèssu cùntru a Cumüna de Tuiràn, u Rubàrdu Seùlla cùmme prucüratù de l'abasìa. * 1341: Gabrié De Néiru, mensunàu inta sentènsa de ina càuza cùntru Tuiràn du 25 d'utùbre du 1341, diciarà da-u Federìgu, véscu d'Arbénga. *1343: Antògnu, u 23 de màrsu du 1343 u pâga de décime a-u campaù da diòcezi arbenganéze. *1349: Pêru de Muntebelliviàn o Puntebelliviàn, u pâga di cànuni a-u véscu Federìgu d'Arbénga a-u 4 d'arvì du 1349. *1358: Brìssiu, u l'è prubàbile ch'u sécce u Brìssu da Bàrge, priù de Cazòttu inti àgni 1347-1348 e 1352-1355. Du 1358 u l'è priù Sàn Pêru, pagàndu e décime papâli a l'arsiprève Carbùn d'Arbénga, e u l'è mensunàu a-i 4 d'aùstu du 1361, quàndu u l'à difézu i dirìtti da certùssa in scé décime de Bardenèi, da-u [[Casté de Bardenèi|castéllu de quéllu paìze]]. Tra u 1368 e u 1369 u l'è stàitu priù de Mumbràccu. *1363: Tumâzu, u pâga de décime a-u Pàppa du 1363, mèntre du 1365 u l'è scumünicàu pè n'avére pagàe in tèmpu, giüstàndu però a sö puzisiùn a-i 29 de màrsu de quéllu ànnu. A-u scciöppu de in'âtra ratèlla cu-a Cumüna tuiranìna u l'à fàitu recùrsu a-a sentènsa du 1341 du véscu Federìgu. *1370: Bunifàssiu da Munduvì, fòscia u Bunifàssiu Marcériu priù de Péziu inti àgni 1340-1343, de Cazòttu inti perìudi 1350-1352 e 1357-1359 e de [[Certôza de Sàn Gêumo|Muntéllu]] tra u 1360 e u 1362. U l'è mensunàu a càppu de Sàn Pêru in Varatèlla inte l'acàttu de ina cà a Tuiràn a-i 30 de màrsu du 1370. *1376: Antògnu, mensunàu inta sentènsa du véscu d'Arbénga [[Giuanni Fieschi|Giuànni Fiéschi]], du 22 de dixèmbre du 1376, ch'u ghe levâva u pagamèntu de ina sèrta sùmma. *1377: Dumènegu, u 20 de màrsu du 1377 u se impegnâva a pagà de décime papâli. *1381: Giàcumu di Arnàldi, u duverêa ése ascì u priù de Cazòttu tra u 1366 e u 1369, a lèi u gh'à scrìtu u Giuànni, [[Certôza de Firénse|priù de Firénse]], pè spunciâru a méttise da-a pàrte du Pàppa Urbânu VI intu scìsma de quélli àgni. U l'è mensunàu ancù inta bùlla papâle scrìta a-i 14 de màzzu du 1381 in favù de l'abasìa, mandà a-i [[Diòcexi de Àsti|véschi de Àsti]], [[Diòcexi de Àrba|de Àrba]] e [[Arçidiòcexi de Turìn|de Türìn]]. *1384: Dumènegu Medìa, mensunàu int'in àttu de véndia du 12 de zügnu du 1384. *1386: Scirvèstru de Cervìziu, mensunàu int'in àttu du 6 de dixèmbre du 1386 e tùrna inta sentènsa du 18 de dixèmbre du 1389, diciarà da-u Daminàn Carpanéu a favù da certùssa cùntru u véscu d'Arbénga. *1389: Federìgu, u pâga a-a fìn de l'ànnu e décime a-u campaù Bertumé Bergàlla. *1413: Antògnu Gerbìn, de [[Monasterolo Casotto]], zà priù de Cazòttu tra u 1407 e u 1413, a Sàn Pêru tra u 1413 e, fòscia, u 1418, e tùrna a Cazòttu tra u 1418 e u 1425. *1434: Giuànni Spìnura, numinàu prucüratù da certùssa a-i 4 d'aùstu du 1434, u 2 de lüju du 1438 u l'à resevüu ina dunasiùn e u 24 d'aùstu de quéllu ànnu u l'à acatàu ina cà in Tuiràn. U l'è mensunàu ascì inte di acàtti in dâta 10 de lüju e 17 de nuvèmbre du 1439. *1439: Gerònimu da Séva, mensunàu inte l'àttu d'acàttu de in'âtra cà a Tuiràn. *1443: Bertumé, mensunàu p'avé pagàu de décime a-u Pàppa. *1450: Antògnu da Prêa, u l'à pagàu 15 frànchi a-u cardinà [[Zòrzo Fiésco|Zòrzu Fiéschi]]. *1454: Paulu de Sant'Àgata, mensunàu a-u pagamèntu da pixùn de in [[Gumbu|gùmbu]] a-u véscu d'Arbénga. *1457: Raimùndu de Brìga, u l'à ratificàu u cuntràttu d'enfitéuzi du murìn da Ròcca. *1464: Giuànni Spìnura, priù de Sàn Pêru pè a segùnda vòta, u l'à cedüu a-u marchéze Tumâzu de Séva di scìti a Bagnàscu in scàngiu de âtri ciü vixìn a-u munasté, a-u Burghéttu e a Giüstènexi. *1464: Nicòlla Carâra, da Cêve, u 29 de dixèmbre du 1464 u l'à dàitu a pixùn di terén a Batifòllu, u 25 de zenà du 1466 u l'à acatàu ina cà a Tuiràn e u 29 de dixèmbre du 1467 in scìtu a Bardenèi. Pasàu nu vâri tèmpu u l'è pasàu a-a certùssa de Péziu cùmme priù. *1468: Zòrzu de Vàlle, da Munduvì, u l'è mensunàu p'avé scangiàu di scìti a Bagnàscu, du 1475 u l'è priù a Péziu. *1470: Franséscu di Cijâri, da Munduvì, mensunàu int'in àttu du 28 de nuvèmbre du 1470, u 25 de frevà du 1479 u l'à renuvàu l'enfitéuzi du murìn da Ròcca. Du 1482 u l'è pasàu cùmme priù a Cazòttu, dund'u l'è mòrtu a-i 8 de nuvèmbre du 1495. *1479: Nicòlla di Scarpadiùi, u 14 de màrsu du 1479 u l'à seràu in pùffu da mìlle sciurìn de Savùna vèrsu u rìccu mercànte Ruffìn Ròbbi da [[Cherasco|Cheràscu]]. *1482: Dumènegu Gàspare de Serén, u 12 d'utùbre u l'à òtegnüu in murìn a pixùn da-u véscu d'Arbénga, du 1493 u l'è cùmme priù a-a Certùssa de Péziu. *1490: Nicòlla Carâra, tùrna priù ma pè pòcu, perché u l'éra maròttu. *1490: Pàulu de Sant'Àgata, priù de Sàn Pêru tra u 1490 e u 1496, mensunàu int'in àttu du 5 de frevà du 1491. U [[Diòcexi de Nöi|véscu de Nòri]], [[Doménego Vacâ|Dumènegu Vacâri]], u l'à apruvàu in'intéza tra stu priù e u véscu d'Arbénga Leunàrdu Marchéze a-i 20 de nuvèmbre du 1491; u 4 de frevà du 1495 u l'è mensunàu inte l'acàttu de in scìtu a [[Patarè]] da-a cunfratèrnita du Sàntu Spìritu de Tuiràn. == Descrisiùn == === Evulusiùn architetònica === U cumpléssu de l'abasìa u l'è cangiàu du bèllu cu-u pasà di séculi, slargàu cun de növe azùnte fìna a-u sö abandùn, ch'u l'à purtàu a-a ruìna du ciü tàntu de l'abasìa föra che a gêxa e i edifìssi a lêi arembài. Da l'anàlizi architetònica e da l'ünica raprezentasiùn stòrica cunusciüa, sarêa a dì quélla du Vinzoni inte ''Il Dominio della Serenissima Repubblica di Genova in terraferma'' du [[1773]], s'è pusciüu teurizà che a pàrte ciü antìga a sécce pròpriu a gêxa, cu-ina prupòsta de datasiùn da gêxa ancöi in pé a-u [[XII secolo|XII séculu]]<ref name=":11">{{Çitta|Marino, 2019|pp. 79-80}}</ref>. Sèmpre da-u Vinzoni a se végghe a prezènsa de in'àbside reùnda, aù sparìa, che da-u Paneri, intu ''Sacro, e vago Giardinello'' e dùnca a-u [[1624]], u végne però mensunà a-a tramuntâna<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 45}}</ref>. Da prìmma strutüra i faxêva pàrte ascì e custrusiùi in scià müràja de drìta, ancù existènti ma bèn cangiàe a furmà a stànsia ünica aduerà cùmme depòxitu pè légne, fòscia aduerà cùmme prìmmu asòstu di frâti, föra da tùre picenìna sübitu ciü a süd ch'a duvêva ése in magazìn. Inta müràja de drìta da gêxa a gh'éra dùe avertüre ch'i permettéva u pasàggiu tra sta chi e-e âtre custrusiùi, ma üna a l'è stàita ciü avànti tapà<ref name=":11" />. A segùnda fâze de custrusiùn a duverêa cumprènde i edifìssi, tütti ruinài, a punènte da pàrte ciü antìga che, dàndu amèntu a-a raprezentasiùn du Vinzoni, i sùn ancù liài a in'edilìsia da Etàe de Mèzzu, marcà da-u gràn spesù de müràje, paréggiu a quéllu da gêxa. L'è prubàbile che i travàji de növe custrusiùi i sécce cumensài giüstu dòppu u pasàggiu de l'abasìa a-i frâti certuzìn, vixìn a l'ànnu [[1315]], mumèntu cuntempuràgnu a-u rinfòrsu da vòta da gêxa cu-i èrchi ch'i se pöne ancù végghe. Sti edifìssi i l'éra mésci a-u reùndu de in ciòstru cu-in pùssu, ch'u l'exìste ancù, e l'è prubàbile ch'i fùsse aduerài cùmme stàlle e magazìn a-u servìssiu de ativitàe agrìcule du munasté, a ògni mòddu u nu gh'è restàu vâri de st'âra du cumplèssu, föra de càrche müràja dund'a gh'éra a stasiùn da teleférica e di rèsti ch'i sùn cuèrti da-u terén<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 81-82}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 46}}</ref>. A-a fìn, u gh'è stàitu in ürtimu mumèntu de custrusiùn ch'u duverêa remuntà a-u [[XV secolo|XV séculu]], cun l'üzu de tècniche ciü mudèrne ch'i sùn marcàe da de müràje ciü sutì. Inte sta fâze chi u l'è stàitu alungàu u presbitériu vèrsu süd e, sèmpre inte quélla diresiùn, u l'è stàitu tiràu sciü in gràn edifìssiu, fòscia adueràu cùmme dormitòriu. Cun sti travàji, l'abasìa a l'éra rivà a-a sö màscima estensiùn, ma a l'è prèstu ruinà cùmme i frâti i sùn andài a stà inta növa certùssa<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 83}}</ref>. Dòppu u [[1495]] u ghe dev'ése stàitu giüstu u rinfùrsu da faciâta a-a tramuntâna cu-i cuntrafòrti ch'i se végghe intu dizégnu du Vinzoni, ciü avànti cuèrti da ina müràja; de rèstu, u gròssu du cumpléssu u s'è derfàu da l'abandùn e, fòscia, pè di dàgni patìi inte uperasiùi militâri da [[Batàggia de Lêua|batàja de Löa]]<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 84}}</ref><ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 47}}</ref>. === De föra === <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - faciâta (1).jpg|A faciâta vèrsu nòrd Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - portâ.jpg|U purtà da gêxa Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - barcón.jpg|U barcunéttu srua a-u purtà </gallery> L'abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla a gh'à in'architetüra sèmplice e pòvera, in armunìa cu-a vìtta benedetìna, cun nu vâri d'avertüre e di masìcci cuntrafòrti a-e muràje pè dâghe de stabilitàe. A strutüra, da-u prufì a cabànna, a l'è stàita interesà da paréggi intervènti cu-u pasà di àgni, cu-a pàrte restà in pé ch'a l'è quélla ciü antìga de l'intréu cumpléssu. A faciâta vèrsu nòrd, ch'a l'è ascì quélla da gêxa, a l'è tra e ciü antìghe, giüstu rimanezà cu-a realizasiùn di cuntrafòrti mensunài de d'âtu, ciü tàrdi inglubài inta müràja. Chi se ghe dröve u purtà prinsipà, p'entrà inta gêxa, e dùi barcunétti picenìn pè a lüminasciùn da navâta. Gh'è ascì in âtru purtà, in scià drìta du quéllu da gêxa, ch'u s'àrve intu lucâle paralêlu a-a navâta, ancöi adueràu cùmme depòxitu pè e légne<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 89}}</ref>. Pe cùntru, a müràja girà vèrsu nòrd che ancöi a l'è cumpréza inte l'âra laterâle a l'è stàita realizà cu-ina tècnica diferènte, ségnu de ina recustrusiùn ciü mudèrna, fòscia necesària pè in sö cròllu. A-a sö estremitàe a se pò ancù végghe l'inprensìpiu da sö cuntignasiùn vèrsu punènte, ch'a nu l'exìste ciü, desvilüpà sciü dùi ciài; quéllu de sùtta, fòscia adueràu pè tegnìghe e bèstie, u se truvâva ciü in bàssu du livèllu du pùssu, e dùnca de l'antìgu ciòstru, e u l'éra cuèrtu da ina vòta a bùtte<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 90}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (5).jpg|Vìsta da müràja vèrsu punènte Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - relêuio a sô.jpg|A meridiâna </gallery> A müràja de punènte a l'è furmà sécce da tòcchi uriginâli che da âtri ch'i sùn stàiti rangiài ciü de resènte. In particulà, a sö pursiùn vèrsu nòrd a dev'ése tòstu paréggia a-u mumèntu da sö custrusiùn, quàndu a l'éra üna de müràje ch'i serâva u ciòstru du munasté. Chi i se dröve trèi barcùi: quélli de d'âtu, quâxi in sìmma a-a müràja, i sùn a lêi tòstu cuntempuràgni, quéllu ciü in bàssu, miràndu a-a tècnica aduerà, u l'è pè cùntru ciü resènte<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 91}}</ref>. A pàrte de müràja a l'âtra estremitàe, sarêa a dì quélla ch'a sèra l'âra laterâle du cumpléssu, a l'à patìu bèn bèn de intervènti. Di dùi barcunétti de d'âtu a-u pòrtiu, quéllu in scià senèstra u l'è stàitu seràu e druvìu armênu dùe vòte mèntre in'âtra avertüra in scià drìta da meridiâna a l'è aù serà. Intu pòrtiu, a-u sö fùndu, a gh'éra ascì in purtà de culegamèntu cu-a gêxa, che però u l'è stàitu tapàu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 92}}</ref> e d'atàccu a-a sö entrà u gh'è ancù l'antìgu pùssu du munasté<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 117}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - rêtro (1).jpg|A faciâta vèrsu u mà </gallery> A faciâta vèrsu u mà a l'è u rezultâtu de ina série de travàji diferènti. A sö pàrte ciü antìga a l'è quélla de levànte, dund'i ghe sùn ancù i ségni de müràje uriginâli, pè cùntru a pursiùn vèrsu punènte a l'è stàita rangià in tèmpi ciü mudèrni. Chi u se dröve in purtùn, fàitu de légnu e cuèrtu de metàllu, e ina série de barcùi; arembài a-a strutüra i ghe sùn ancù dùi maxèi pè setâse<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 141}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (2).jpg|U fiàncu de levànte e u téitu Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - estèrno (3).jpg|U pasàggiu a levànte de l'abasìa </gallery> L'ürtimu fiàncu de l'abasìa, giràu vèrsu levànte, u l'è quéllu ciü sèmplice e ch'u l'è cangiàu de mênu intu cùrsu di àgni. A sö pàrte a setentriùn a l'è a ciü antìga mèntre, in curispundènsa de stànsie vèrsu u mà, a l'è stàita rangià ciü de resènte. Inte sta müràja i ghe sùn giüstu dùi barcùi<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 142}}</ref>. U téitu u l'è furmàu de ciàppe quadrâte de nuvànta cìtti de lâtu, méscie du [[1971]] quand'u l'è stàitu rangiàu, e u gh'à u cùrmu de cùppi, cu-ina crùxe de metàllu a pùnta vèrsu mùnte<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 119}}</ref>. A crùxe ciü impurtànte du cumplèssu a l'è però quélla intu pràu davànti a l'abasìa, âta trèi métri e da-u pézu de trèi quintâli e mèzzu, méscia chi du [[1896]] a-u pòstu de üna ciü antìga, de légnu, e dunasiùn du scìndicu d'alantù de Tuiràn, Pietro Iginio Mainero, u "Biundìn"<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 189}}</ref>. === De drèntu === ==== Gêxa ==== <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - intèrno (3).jpg|Vìsta de drèntu da gêxa Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - artâ (5).jpg|L'artà cu-u cenòbiu Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (1).jpg|A pitüra de Sàn Përu, Sàn Brün e Diudàu Immaggine:Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - pitûe (3).jpg|Detàju de Sàn Pêru, a sùla pàrte uriginâle </gallery> U ciü tàntu du drèntu de l'abasìa u l'è ocüpàu da l'àula da gêxa, a ina sùla navâta e alignà a-e müràje de nòrd e de levànte. Sta stànsia a se tröva a in livéllu ciü bàssu du terén e, p'entrâghe da-u purtà prinsipà, bezögna pasà dùi scarìn. U pavimèntu, de ciàppe de prêa, u nu l'è quéllu uriginâle e u rìva da in'azùnta sucesìva: cùmme descuvèrtu inti scâvi di [[Anni 1930|àgni Trènta]] u fùndu u l'éra a l'inprensìpiu furmàu da ina prêa vìva ch'a se tröva pròpriu a-u cèntru da gêxa e u rèstu u l'è stàitu sccianelàu incìnduru de câsinàsci, de rèsti carbunizai e de òsse<ref name=":17">{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 49-50}}</ref>. A vòta ch'a cröve u scìtu sâcru a l'è a bùtte e a l'è rinfursà da èrchi ch'i a travèrsa, lòngu e müràje laterâli e vèrsu nòrd i ghe sùn de sedüte de prêa e a lüminasciùn a l'è cunsentìa da-i dùi barcunétti inta müràja de levànte, da quéllu in sìmma a-u purtà e da in âtru avèrtu inta müràja de punènte<ref name=":17" /><ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 156}}</ref>. A-u fùndu de l'àula, a-e estremitàe de drìta e de senèstra da müràja vèrsu süd, i ghe sùn dùe pòrte ch'i vàn inte stànsie vixìne, in particulà inta sacrestìa quélla de senèstra e a l'àtriu quélla de drìta<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|p. 51}}</ref>. A gh'é ascì ina pòrta inta müràja de punènte, ch'a và inta stànsia aduerà cùmme magazìn pè e légne, e chi i se végghe ancù i ségni de dùe avertüre, aù tapàe, ch'i s'arvìva intu lòngu pòrtiu pè u ciòstru<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 159}}</ref>. A zòna de l'artà a l'à patìu di intervènti resènti ch'i n'àn cangiàu a fùrma; ancù a l'épuca du Vinzoni a-u fùndu da navâta a gh'éra in'àbside reùnda, aù tapà da ina müràja, scibèn che l'artà u se truvâva int'in'âtra puzisiùn, mesciàu a-u nòrd e decentràu rispèttu a-a navâta. A strutüra d'ancöi de l'artà, cuèrta da in cibòriu rezüu da quàttru culònne e cu-a vòta a cruxéra, a végne da in intervèntu fàitu ciü o mênu du [[1935]], ch'u-u l'à mesciàu indaré, a-u fùndu da navâta, e ch'u l'à purtàu a di gròsci dàgni a-a pitüra de Sàn Pêru, Sàn Brün e Diudàu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 156-157}}</ref>. Sta pitüra a l'è l'ünica cunservà inta gêxa e a se cumpùne de trè pâre, ciaschedüna serà int'ina curnìxe ch'a fenìsce in sìmma cu-in èrcu a tüttu sèstu. In scià senèstra u gh'è u véscu Diudàu, liàu a-e stòrie in scià fundasiùn de l'abasìa, ch'u tégne inte mài in cufanéttu a fùrma de bazìlica, in scià drìta u gh'è Sàn Brün, fundatù de l'ùrdine di certuzìn rafigüràu in zenugiùn, e Sàn Benedéttu, fundatù di benedetìn, in pé. Ste dùe pursiùi da pitüra i nu l'éra però inte quélla uriginâle, scicùmme i s'éra derfàite cu-i travàji pè mesciâre inta sö puzisiùn d'ancöi, a diferènsa du persunàggiu a-u cèntru, Sàn Pêru, ch'u l'è supravisciüu e ch'u l'è stàitu rangiàu inti [[Anni 1980|àgni Utànta]], insèmme a-a realizasiùn da cùpia du rèstu da pitüra. U titulâre u l'è chi musciàu insèmme a dùi àngeri inte l'àttu de dà a benedisiùn e cun tütti i paramènti da Pàppa, inclüzu a tiâra, u pasturà, e ciâve e-e insègne puntifìcce<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 157-158}}</ref><ref name=":18">{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 50-51}}</ref>. ==== Âtre stànsie ==== D'atàccu a-a gêxa, a-a sö drìta, a gh'è a stànsia che a-a giurnà d'ancöi a l'è aduerà cùmme magazìn pè e légne, lià a l'àula da ina pòrta avèrta inta müràja ch'a-e divìdde e dund'a se végghe ancù u prufì de in âtru pasàggiu, aù tapàu. Da-a pòrta serà a s'entrâva intu pòrtiu, traversàu da ina scarinà e cuèrtu da vòte a cruxéra, ch'u l'è stàitu rangiàu a cüxina e ch'u duvêva ése l'antìgu pasàggiu pè a gêxa<ref name=":18" />. Da-u depòxitu de légne a gh'è in stréitu pasàggiu ch'u mùnta intu sututéitu, che a l'inprensìpiu u se dröve cu-a cuscì dìta "stànsia du véscu"; de dùnde u pàrte ina spéce de andàmme, spartìu in de cèlle da-a funsiùn nu vâri següra. Cunscideràndu che sta pàrte da strutüra a gh'éra zà inte quélla uriginâle e a ch'a l'è u scìtu mênu ümeru de l'abasìa intrêa, u l'è prubàbile ch'a fùsse aduerà pròpriu pè de cèlle di frâti. De ciü, inta müràja ch'a sèra l'andàmme a-u fùndu a gh'è in barcunéttu, ch'u nu gh'averêa de ütilitàe int'in sèmplice depòxitu, e tra e cèlle gh'è di cànti dund'u se purêa méttighe de candèire pè fà de lüxe<ref>{{Çitta|Zampedri, 2021|pp. 51-52}}</ref>. == Fèsta == {{Çitaçión|Câru Sàn Pêru<br />niâtri a se n'andémmu<br />a turnerému<br />se u Segnù u-u vurià.|''Lòde de Sàn Pêru'', ürtima stròfa|Caro San Pietro<br />noi ce ne andiamo<br />ritorneremo<br />se Iddio vorrà.|lingua=IT}} <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Boisàn) - a 'prea du gallu' (1).jpg|A Prêa du Gàllu, nòmme liàu a-i [[Renegaménto de Sàn Pê|fàiti de Sâcre Scritüre]] Sentê Sàn Pê-Sàn Pedrìn (Toiràn) - vìsta (3).jpg|U senté a-a Burdunàira, dùnde de tradisiùn u se lasciâva pè dàssiu ina brancà de sà<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 186}}</ref> Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (1).jpg|U "Crìste di òmmi" inte l'abasìa a-u giùrnu da fèsta Abaçîa de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - croxefìsso (3).jpg|U "Crìste de dònne", a Sàn Pêru Crôxe de Sàn Pê in Varatèlla (Toiràn) - vìsta (1).jpg|A crùxe inti prài de l'abasìa, dund'a végne benedìa a valà </gallery> A fèsta de Sàn Pêru, a ciü sentìa da-e gènte tuiranìne e bèn celebrà ascì da-e cumünitàe vixìne, a gh'à in'urìgine antìga, armênu inta fùrma de prucesiùn a-u mùnte. A l'è prubàbile che a prucesiùn sulènne d'in Tuiràn a l'abasìa, che a-a giurnà d'ancöi a se tégne ògni sinqu'àgni, a remùnte a-a fìn [[XV secolo|XV séculu]], quàndu i frâti i se sùn mesciài a vàlle, cun l'inàndiu da pràtica de dì ina méssa in unù de Sàn Pêru a-u prìmmu d'aùstu. Föra che a-u giùrnu da fèsta sulènne, ancöi mescià a-u prìmmu de màzzu, i frâti i l'andaxêva a Sàn Pêru a-i Mùnti ascì pè e mésse decìze da legâti, cu-u mangià dàitu a-i pelegrìn che de sòlitu u l'éra ufèrtu da-i frâti, üzu ch'u l'è cuntignàu pè paréggi àgni scibèn che, inti ürtimi tèmpi, e spéze i sùn pasàe a càregu di fradélli o da Cumüna. Insèmme a-u mangià, de sòlito pàn e öve, s'acatâva ascì da pùve nèira pè i [[Màscolo|màscuri]], pè sparà i föi d'artifìssiu ch'i l'éra aséxi insèmme a-i föi a-a sèira da vigìlia<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 168}}</ref>. A tradisiùn di föi, ancöi vietà, a prevedéva che pè prìmmu u s'asendésse quéllu in sciù [[Munte de San Pêru|mùnte de Sàn Pêru]], cun quélli in Tuiràn ch'i ghe respundêva, de sòlitu cu-ina gâra tra e burgàe tuiranìne a fà quéllu ciü gròssu e lüminùzu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 209}}</ref>. Tra e tradisiùi ch'i cumpagnâva a fèsta, ch'a rìva da-i tèmpi da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zéna]], a gh'éra quélla da cuscì dìta "banderòlla", in cunfarùn cu-a [[Bandêa de Zêna|crùxe de Sàn Zòrzu]], da ürtimu int'ina sö cùpia de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], quànd'u gh'è stàitu in repijà da pràtica, che aù a l'è cunservà inti fùndi da paròcchia de Sàn Martìn. Inta pràtica ciü antìga i cùnsuri da Cumüna, de sòlitu a-i 25 de lüju, i sernêva tra i fijöi du bùrgu l'arfé e u cunfaruné incariài de camalà a-a vigìlia da fèsta, u 31 de lüju, a banderòlla in sìmma a-u Mùnte de Sàn Pêru, e sti chi i zürâva in sciü sagràu de Sàn Martìn d'avardâra e che "a còstu da sö vìtta" i l'averêa purtà indaré intu paìze, dòppu ch'i l'avésse pijàu pàrte a-e mésse e-e celebrasiùi du prìmmu<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 168-169}}</ref>. A prucesiùn a l'abasìa, cùmme ancöi, a partìva a-a matìn prèstu, tra i sìnque e i séi bòtti, d'inta Ciàssa de Sàn Martìn e a l'éra avèrta da-a banderòlla, cun daré u "[[Croxefìsso|Crìste]] de dònne", camalàu da-e fijöre, descâse, da cunfratèrnita de [[Sànta Dorotêa|Sànta Durutêa]] e, da l'inprensìpiu du [[XX secolo|Nuvesèntu]], da-e [[Fìgge de Màia|fìje de Marìa]]. A gh'éra dapöi i [[Batûi|fradélli]], vestìi de ina càppa giànca e ch'i camalâva u "Crìste di òmmi", lüminàu da dùi fanarìn de làmma, e a-a fìn u pàrecu cu-i fànci da paròcchia, cu-u rèstu da pupulasiùn de daré<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 169-170}}</ref>. De tradisiùn, intàntu che a prucesiùn a mùnta vèrsu l'abasìa, a l'è cantà a cuscì dìta "lòde de Sàn Pêru", in cumpunimèntu ch'u se cunservâva int'ina cùpia manuscrìta datà a-i 4 de zenà du [[1848]], òpera du prève Piergiovanni Sicherio. A l'inprensìpiu a l'éra spartìa inte quarantanöve stròfe de öttu vèrsci ma, pè fà ciü snèllu u càntu zaché a segùnda pàrte a l'éra da dì tùrna, ciü avànti a l'è stàita rangià a nuvantasèi stròfe de quàttru vèrsci, cun l'azùnta de trè stròfe növe, dùe in sìmma e üna a-a fìn du cumpunimèntu, che fòscia i sùn òpera de l'arsiprève Angelo Ferraro. A lònga preghéra a l'éra imparà cantàndura intu rèstu de l'ànnu intàntu ch'a se travajâva a tèra e cun de pröve in scé teràsse de cà, ezercìssi ch'i servìva ascì pè rexìste a-a fatìga du càntu a-u mumèntu da muntà<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 172-173}}</ref>. A gh'éra ascì in'âtra versiùn da lòde scrìta a-a fìn de l'Öttusèntu da-u Nicolò Garassini, a dixöttu stròfe, cunservà intu sö manuscrìtu uriginâle a-u [[Musêu etnugraficu da Valle du Varatella|muzêu entugràficu]] ma ch'a nu l'è mài vegnüa d'üzu cumün<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 170-171}}</ref>. Cumpagnà da-u càntu da ''Lòde'', a prucesiùn a cumensâva dùnca a sö muntà a l'abasìa, fàndu de tradisiùn de pòse inte sèrti scìti, de sòlitu liài a-a stròfa curispundènte, cùmme a-a [[Gêxa da Madonna du Ruzâriu (Tuiran)|gêxa da Madònna du Ruzàriu]] e a-a [[Certussa de Tuiran|Certùssa]], ciü di punti particulâri de l'antìga müratéra cùmme l'Urivétta, a Cà du Pràu, a Prêa du Gàllu e a Burdunàira<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 174-186}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.toiranogrotte.it/cgrtdtrn/zf/index.php/servizi-aggiuntivi/index/index/idtesto/48|tìtolo=Via per San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}}</ref>. Pasà a Burdunàira a prucesiùn a rivâva intu cianéllu in sìmma a-u Mùnte de Sàn Pêru e lì a se faxêva a distribusiùn du pàn e de öve in nümeru de ün e dùzze a-i fradélli ch'i l'axêva camalàu u "Crìste di òmmi", de séi e ün a-e fìje de Marìa ch'i l'axêva camalàu u "Crìste de dònne" e a-i fijöi di fanarìn, de dùi e ün a-i fradélli ciü ina pagnòtta a tütti i pelegrìn<ref>{{Çitta|Marino, 2019|p. 187}}</ref>. A-a fìn, traversài i ürtimi métri pè l'abasìa, a prucesiùn a ghe girâva intùrnu pè trè vòte, p'entrâghe cuscì drèntu e ascìste a-a funsiùn. Fenìa a méssa, da l'Öttusèntu a gh'è a tradisiùn du dernà in scì prài a-u reùndu da gêxa, pè pöi turnâghe drèntu a cantà i [[Vèspro|Vèspri]], ch'i terminâva cu-a prucesiùn a-a crùxe davànti a l'abasìa pè a tradisiunâle benedisiùn da valà e u rìtu du bâxu de cadéne de Sàn Pêru, cu-e celebrasiùi ch'i sùn seràe da-u càntu de l'ürtima stròfa da lòde<ref>{{Çitta|Marino, 2019|pp. 188-189}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte a-u tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Paolo Accame]]|tìtolo=Storia dell'Abbazia di San Pietro di Varatella|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/TO01348568|ànno=1893|editô=Craviotto|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Accame, 1893}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Pesce|outô2=Carlo Tagliafico|tìtolo=Toirano|url=https://books.google.it/books?id=ZLrTngEACAAJ|ànno=Dixèmbre 1976|editô=Stringa editore|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Pesce & Tagliafico, 1976}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Beltrutti|tìtolo=La certosa di Toirano|ànno=1982|editô=Institut für Anglistik und Amerikanistik|çitæ=Salisbùrgu|léngoa=IT|cid=Beltrutti, 1982|url=https://books.google.it/books?id=CKUlAQAAIAAJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La diocesi di Albenga-Imperia e i suoi vescovi: storia della Chiesa ingauna dalle origini all'inizio del Quattrocento|url=https://books.google.it/books?id=6nKmzgEACAAJ|ànno=Dixèmbre 2003|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Arecco, 2003}} * {{Çitta lìbbro|outô=Diego Marino|tìtolo=L'Abbazia di San Pietro|ànno=2019|editô=|çitæ=Tuiràn|léngoa=IT|cid=Marino, 2019}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bernardo Mattiauda|tìtolo=San Pietro dalla Ligura a Roma - Ricordo dell'Anno Santo 1925|ediçión=2|ànno=2021 (1925)|editô=Tipolitografia Ciuni|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|cid=Mattiauda, 1925}} * {{Çitta lìbbro|outô=Debora Zampedri|tìtolo=La chiesa di San Pietro in Varatella ed il mito dello sbarco del Principe degli Apostoli in Liguria|ànno=2021|editô=Tézi de Làurea|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Zampedri, 2021}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Liàmmi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.halleyweb.com/c009061/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/7|tìtolo=Scìtu da cumüna de Tuiràn - Abasìa de San Pêru in Varatèlla|léngoa=IT|vìxita=2024-01-07}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Tuiràn]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] t0dfivt4nb85sy93lv7zxvvlx028r5t 0 31950 274824 274804 2026-10-16T18:36:32Z N.Longo 12052 ü 274824 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Stâto antîgo |nómme corénte = Pruvinsa d'Arbenga |mòtto = ''Provincia delle sette città''<ref name="Stefani1" /> |léngoa = [[Lengoa ligure|Lìgü(r)e]], [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] |capitâle prinçipâ = {{Scìnbolo|Albenga-Stemma.svg}} [[Arbenga]] |dipendénte da = {{Scìnbolo|Civil Flag and civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg}} [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] |govèrno = |inìçio = 1º de zenâ du [[1819]] |fæto iniçiâle = Regiu edittu du 10 de nuvèmbre du 1818 |fìn = [[1859]] |fæto finâ = [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]] |teritöio òriginâle = 681,78&nbsp;km²<ref name="Stefani1">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 23}}</ref> |popolaçión = 59.903 |perîodo popolaçión = 1848<ref name="Stefani2">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 24}}</ref> |vôxe sudivixoîn aministratîve = 7 mandamènti, 53 cumüi<ref name="Stefani1" /> |esportaçioîn = ö(r)iu, [[Vin|vìn]], [[càneva]]<ref name="Stefani3">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 25}}</ref> |stâto precedénte = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Dipartimentu de Muntenötte]] |stâto sucesîvo = {{Scìnbolo|Flag of Italy (1861–1946).svg}} [[Sircunda(r)iu d'Arbenga]] }} A '''pruvinsa d'Arbenga''' (''Provincia d'Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è stèta ina sudivixùn teritu(r)iâle du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], ch'a gh'axeva a sò sêde in [[Arbenga]] e che, intu scistema d'alantu(r)a, a l'é(r)a pa(r)eggia pe' funsiùi ai ''[[arrondissement]]'' da [[Fransa]]. A pruvinsa d'Arbenga a l'è existìa dau [[1819]] au [[1859]], quandu, cu'u [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]], a l'è vegnüa u [[Sircunda(r)iu d'Arbenga]] e, cumme tâ, a l'è restâ in funsiùn fina du [[1926]], ànnu da sò üniùn cu'u [[Çircundäju de Sann-a|Sircunda(r)iu de Savuna]] inta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Sto(r)ia == A pruvinsa d'Arbenga a l'è intrâ in funsiùn au primmu de zenâ du [[1819]], segundu a növa urganizasiùn aministrativa du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] vusciüa cun edittu du 10 de nuvèmbre du [[1818]]. E tère lìgü(r)i, dau passaggiu ai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] du [[1815]], e l'é(r)an defèti spartìe in scê intendènse de [[Zena]], [[Sann-a|Savuna]] e [[A Spèza|Spezza]], tütte trê intu [[Ducâto de Zêna|dücàu de Zena]], e numma ai fìn giüdisia(r)i a gh'é(r)a ina spartisiùn in sce sette pruvinse. Cun st'edittu s'è pe(r)ò turnàu a in scistema ciü scimile a quellu ch'u gh'é(r)a au tèmpu di fransesi, ch'u l'axeva funsiunàu meju, furmandu e cuscì dìte "divixùi" ch'e mettevan asemme ciü pruvinse, intu mèntre muntèi de nüme(r)u da trê a sette e vegnüe dunca pa(r)egge pe' terito(r)iu a quelle zà duve(r)èi daa giüstissia<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://siusa-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=43244|tìtolo=Divisione di Genova|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}</ref>. Au primmu de zenâ du [[1848]] a pruvinsa d'Arbenga a l'è sciurtìa d'inta [[Divixón de Zêna|divixùn de Zena]], dund'a se truvava daa rifurma du [[1819]], cu'a creasiùn da növa [[Divixùn de Sann-a|divixùn de Savuna]], ch'a cumprendeva ancù e due [[Pruvincia de Sann-a|pruvinse de Savuna]] e [[Pruvinsa de Acqui|de Acqui]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 84}}</ref>. A pruvinsa d'Arbenga a l'è restâ in funsiùn fina a l'intrâ in vigû da lezze n° 3702 du 23 d'utubre du [[1859]], meju cunusciüa cumme u [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]], ch'a l'ha missu a növu a sudivixùn aministrativa du regnu, cu'e divixùi ch'e sun cuscì vegnüe de pruvinse e e vegge pruvinse di sircunda(r)i. Au pòstu da pruvinsa arbenganese u l'è stètu dunca fundàu u [[sircunda(r)iu d'Arbenga]], cumpresu inta növa [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de Zena]] cu'i mèximi cunfìn de primma. == Aministrasiùn == In [[Arbenga]], in qualitè de sêde de pruvinsa, se ghe truvava dife(r)ènti istitusiùi de guèrnu e, intu detaju, u gh'é(r)a in Cumandante, in Cunseju de Giüstissia e in Prefettu, ciü che l'Intendènte o Vice-Intendènte<ref name=":8">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 83}}</ref>. === Intendènti === Cumme pe'e âtre pruvinse du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], a cappu de quella d'Arbenga u gh'é(r)a in intendènte pruvinsâle, furmalmènte au de sutta de l'intendènte de divixùn ma che, in scia fìn, u gh'axeva d'autunumìa de bilanciu e de respunde diretamènte au guèrnu<ref name=":7" />. Intu detaju, da l'anesiùn au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] i intendènti d'Arbenga i sun stèti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=413|cid=Rossi, 1870}}</ref>: {| class="wikitable" !N° ! colspan="2" |Periudu !Intendènte |- |1 |1814 |1815 |V. Peirana |- |2 |1816 |1820 |Mario De Veri |- |3 |1821 |1821 |Giuseppe Zanotti |- |4 |1822 |1823 |Emanuele Gonzalez |- |5 |1824 |1829 |Ignazio Somis di Chiavrie |- |6 |1830 |1834 |Luigi Noè |- |7 |1835 |1840 |Cesare Gio Battista De Marini |- |8 |1841 |1844 |Gaudenzio Melchioni |- |9 |1845 |1847 |Camillo Santi |- |10 |1848 |1849 |Carlo Balladore |- |11 |1850 |1851 |Giulio Cesare Cavalli |- |12 |1852 |1854 |Luigi Cisa Asinari Di Gresy |- |13 |1855 |1858 |Carlo Verani Masin |- |14 |1859 |1859 |Raffaele Solinas |- |15 |1860 |1862 |Giorgio Modegnani |} === Terito(r)iu === A pruvinsa d'Arbenga, parte da [[Divixón de Zêna|divixùn de Zena]], a cunfinava a punènte cu'a [[Pruvinsa d'Inéia|pruvinsa d'Ineja]] ([[divixùn de Nissa]]), a setentriùn cun [[Pruvinsa de Munduvì|quella de Munduvì]] ([[divixùn de Cuni]]) e a levante cu'a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], ciü che faciâse in sciu [[Mâ Ligure|Mâ Lìgü(r)e]] a meridiùn<ref>{{Çitta|De Bartolomeis, 1847|p. 1243}}</ref>. A cumprendeva dunca tütta a parte de [[Rivêa|Rive(r)a]] fra u [[Cou de Noi|Câu de Nûi]] e quellu d[[u Sèrvu]], e a muntava versu l'entrutèra pe'u [[Finô|Finâ]], l'âta [[Burmia (valä)|Burmia]], a [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]], a [[Ciâna d'Arbenga]] cu'e valè ch'e ghe finiscen e a [[valâ du Me(r)ula]]<ref name=":8" />. A pruvinsa d'Arbenga a l'é(r)a spartìa inte sette mandamènti, ch'i ne recampavan i 53 cumüi<ref>{{Çitta|De Bartolomeis, 1847|p. 29}}</ref>. {| class="wikitable" !N° !Capitâle !Cumün !Pupulasiùn (1848) !Estensciùn |- | style="text-align:center;" |I |[[Arbenga]] |[[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Campugexa]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Èrli]], [[Garlenda]], [[Naxin|Naxìn]], [[Sènexi]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Unsu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Utuê]], [[Vendùn]], [[Villanöva]]<ref name=":0">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 26}}</ref> | style="text-align:right;" |16.270<ref name=":0" /> | style="text-align:right;" |189,42&nbsp;km²<ref name=":0" /> |- | style="text-align:center;" |II |[[Carizan|Ca(r)issàn]] |[[Bardenèi]], [[Carizan|Ca(r)issàn]], [[Mascimin|Mascimìn]]<ref name=":1">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 208}}</ref> | style="text-align:right;" |4.210<ref name=":1" /> | style="text-align:right;" |192,50&nbsp;km²<ref>Dife(r)ènsa fra l'estensciùn da pruvinsa e quelle di âtri mandamènti, in mancansa du valû</ref> |- | style="text-align:center;" |III |[[Andôa|Andö(r)a]] |[[Andôa|Andö(r)a]], [[Casanöva]], [[Staanéllu|Stananellu]], [[U Téstegu|U Testegu]], [[Vellegu]]<ref name=":2">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 52}}</ref> | style="text-align:right;" |6.259<ref name=":2" /> | style="text-align:right;" |83,52&nbsp;km²<ref name=":2" /> |- | style="text-align:center;" |IV |[[U Burgu (Finô)|U Burgu de Finâ]] |[[A Marina (Finô)|A Ma(r)ìna de Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Feìn]], [[Gura]], [[Lacremô|Lacremà]], [[Orcu]], [[Pèrti]], [[Pia (Finô)|Pìa]], [[Riôtu|Riâtu]], [[U Burgu (Finô)|U Burgu de Finâ]], [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref name=":3">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 463}}</ref> | style="text-align:right;" |12.739<ref name=":3" /> | style="text-align:right;" |47,20&nbsp;km²<ref name=":3" /> |- | style="text-align:center;" |V |[[A Prìa]] |[[A Prìa]], [[Bardìn Növu]], [[Bardìn Veggiu]], [[Borṡi|Borzi]], [[Giüstexine|Giüstènexe]], [[Magiö|Majö]], [[Ransci|Ransi]], [[U Tû]], [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]], [[Vèrxi (Löa)|Vèrxi]]<ref name=":4">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 902}}</ref> | style="text-align:right;" |7.173<ref name=":4" /> | style="text-align:right;" |64,35&nbsp;km²<ref name=":4" /> |- | style="text-align:center;" |VI |[[Arasce|A(r)àsce]] |[[Arasce|A(r)àsce]], [[L'Aigheuja|Leigueja]]<ref name=":5">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 17}}</ref> | style="text-align:right;" |6.848<ref name=":5" /> | style="text-align:right;" |63,66&nbsp;km²<ref name=":5" /> |- | style="text-align:center;" |VIII |[[Löa]] |[[Barestin|Balestrìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Carpe]], [[Löa]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]]<ref name=":6">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 633}}</ref> | style="text-align:right;" |6.494<ref name=":6" /> | style="text-align:right;" |41,13&nbsp;km²<ref name=":6" /> |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Guglielmo Stefani|tìtolo=Dizionario generale geografico-statistico degli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=d3s5AAAAcAAJ|ànno=1835|editô=Cugini Pomba e Comp. Editori|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|cid=Stefani, 1835}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi De Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C|ànno=1847|editô=Tipografia Chiro e Mina|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|cid=De Bartolomeis, 1847}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Provinse da Liguria|Arbenga]] [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] ro4i87yelp73wu7lz6ykmfbbzx8bhyb 274825 274824 2026-10-16T18:40:33Z N.Longo 12052 è 274825 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Stâto antîgo |nómme corénte = Pruvinsa d'Arbenga |mòtto = ''Provincia delle sette città''<ref name="Stefani1" /> |léngoa = [[Lengoa ligure|Lìgü(r)e]], [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] |capitâle prinçipâ = {{Scìnbolo|Albenga-Stemma.svg}} [[Arbenga]] |dipendénte da = {{Scìnbolo|Civil Flag and civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg}} [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] |govèrno = |inìçio = 1º de zenâ du [[1819]] |fæto iniçiâle = Regiu edittu du 10 de nuvèmbre du 1818 |fìn = [[1859]] |fæto finâ = [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]] |teritöio òriginâle = 681,78&nbsp;km²<ref name="Stefani1">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 23}}</ref> |popolaçión = 59.903 |perîodo popolaçión = 1848<ref name="Stefani2">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 24}}</ref> |vôxe sudivixoîn aministratîve = 7 mandamènti, 53 cumüi<ref name="Stefani1" /> |esportaçioîn = ö(r)iu, [[Vin|vìn]], [[càneva]]<ref name="Stefani3">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 25}}</ref> |stâto precedénte = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]] |stâto sucesîvo = {{Scìnbolo|Flag of Italy (1861–1946).svg}} [[Sircunda(r)iu d'Arbenga]] }} A '''pruvinsa d'Arbenga''' (''Provincia d'Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è stèta ina sudivixùn teritu(r)iâle du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], ch'a gh'axeva a sò sêde in [[Arbenga]] e che, intu scistema d'alantu(r)a, a l'é(r)a pa(r)eggia pe' funsiùi ai ''[[arrondissement]]'' da [[Fransa]]. A pruvinsa d'Arbenga a l'è existìa dau [[1819]] au [[1859]], quandu, cu'u [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]], a l'è vegnüa u [[Sircunda(r)iu d'Arbenga]] e, cumme tâ, a l'è restâ in funsiùn fina du [[1926]], ànnu da sò üniùn cu'u [[Çircundäju de Sann-a|Sircunda(r)iu de Savuna]] inta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Sto(r)ia == A pruvinsa d'Arbenga a l'è intrâ in funsiùn au primmu de zenâ du [[1819]], segundu a növa urganizasiùn aministrativa du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] vusciüa cun edittu du 10 de nuvèmbre du [[1818]]. E tère lìgü(r)i, dau passaggiu ai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] du [[1815]], e l'é(r)an defèti spartìe in scê intendènse de [[Zena]], [[Sann-a|Savuna]] e [[A Spèza|Spezza]], tütte trê intu [[Ducâto de Zêna|dücàu de Zena]], e numma ai fìn giüdisia(r)i a gh'é(r)a ina spartisiùn in sce sette pruvinse. Cun st'edittu s'è pe(r)ò turnàu a in scistema ciü scimile a quellu ch'u gh'é(r)a au tèmpu di fransesi, ch'u l'axeva funsiunàu meju, furmandu e cuscì dìte "divixùi" ch'e mettevan asemme ciü pruvinse, intu mèntre muntèi de nüme(r)u da trê a sette e vegnüe dunca pa(r)egge pe' terito(r)iu a quelle zà duve(r)èi daa giüstissia<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://siusa-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=43244|tìtolo=Divisione di Genova|léngoa=IT|vìxita=2025-04-17}}</ref>. Au primmu de zenâ du [[1848]] a pruvinsa d'Arbenga a l'è sciurtìa d'inta [[Divixón de Zêna|divixùn de Zena]], dund'a se truvava daa rifurma du [[1819]], cu'a creasiùn da növa [[Divixùn de Sann-a|divixùn de Savuna]], ch'a cumprendeva ancù e due [[Pruvincia de Sann-a|pruvinse de Savuna]] e [[Pruvinsa de Acqui|de Acqui]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 84}}</ref>. A pruvinsa d'Arbenga a l'è restâ in funsiùn fina a l'intrâ in vigû da lezze n° 3702 du 23 d'utubre du [[1859]], meju cunusciüa cumme u [[Decrêto Rattazzi|Decretu Rattazzi]], ch'a l'ha missu a növu a sudivixùn aministrativa du regnu, cu'e divixùi ch'e sun cuscì vegnüe de pruvinse e e vegge pruvinse di sircunda(r)i. Au pòstu da pruvinsa arbenganese u l'è stètu dunca fundàu u [[sircunda(r)iu d'Arbenga]], cumpresu inta növa [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de Zena]] cu'i mèximi cunfìn de primma. == Aministrasiùn == In [[Arbenga]], in qualitè de sêde de pruvinsa, se ghe truvava dife(r)ènti istitusiùi de guèrnu e, intu detaju, u gh'é(r)a in Cumandante, in Cunseju de Giüstissia e in Prefettu, ciü che l'Intendènte o Vice-Intendènte<ref name=":8">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia della collettività'', p. 83}}</ref>. === Intendènti === Cumme pe'e âtre pruvinse du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], a cappu de quella d'Arbenga u gh'é(r)a in intendènte pruvinsâle, furmalmènte au de sutta de l'intendènte de divixùn ma che, in scia fìn, u gh'axeva d'autunumìa de bilanciu e de respunde diretamènte au guèrnu<ref name=":7" />. Intu detaju, da l'anesiùn au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] i intendènti d'Arbenga i sun stèti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=413|cid=Rossi, 1870}}</ref>: {| class="wikitable" !N° ! colspan="2" |Periudu !Intendènte |- |1 |1814 |1815 |V. Peirana |- |2 |1816 |1820 |Mario De Veri |- |3 |1821 |1821 |Giuseppe Zanotti |- |4 |1822 |1823 |Emanuele Gonzalez |- |5 |1824 |1829 |Ignazio Somis di Chiavrie |- |6 |1830 |1834 |Luigi Noè |- |7 |1835 |1840 |Cesare Gio Battista De Marini |- |8 |1841 |1844 |Gaudenzio Melchioni |- |9 |1845 |1847 |Camillo Santi |- |10 |1848 |1849 |Carlo Balladore |- |11 |1850 |1851 |Giulio Cesare Cavalli |- |12 |1852 |1854 |Luigi Cisa Asinari Di Gresy |- |13 |1855 |1858 |Carlo Verani Masin |- |14 |1859 |1859 |Raffaele Solinas |- |15 |1860 |1862 |Giorgio Modegnani |} === Terito(r)iu === A pruvinsa d'Arbenga, parte da [[Divixón de Zêna|divixùn de Zena]], a cunfinava a punènte cu'a [[Pruvinsa d'Inéia|pruvinsa d'Ineja]] ([[divixùn de Nissa]]), a setentriùn cun [[Pruvinsa de Munduvì|quella de Munduvì]] ([[divixùn de Cuni]]) e a levante cu'a [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], ciü che faciâse in sciu [[Mâ Ligure|Mâ Lìgü(r)e]] a meridiùn<ref>{{Çitta|De Bartolomeis, 1847|p. 1243}}</ref>. A cumprendeva dunca tütta a parte de [[Rivêa|Rive(r)a]] fra u [[Cou de Noi|Câu de Nûi]] e quellu d[[u Sèrvu]], e a muntava versu l'entrutèra pe'u [[Finô|Finâ]], l'âta [[Burmia (valä)|Burmia]], a [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]], a [[Ciâna d'Arbenga]] cu'e valè ch'e ghe finiscen e a [[valâ du Me(r)ula]]<ref name=":8" />. A pruvinsa d'Arbenga a l'é(r)a spartìa inte sette mandamènti, ch'i ne recampavan i 53 cumüi<ref>{{Çitta|De Bartolomeis, 1847|p. 29}}</ref>. {| class="wikitable" !N° !Capitâle !Cumün !Pupulasiùn (1848) !Estensciùn |- | style="text-align:center;" |I |[[Arbenga]] |[[Arbenga]], [[Arnascu]], [[Campugexa]], [[Castergiancu]], [[Castrevegliu|Casterveggiu]], [[Èrli]], [[Garlenda]], [[Naxin|Naxìn]], [[Sènexi]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[Unsu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Utuê]], [[Vendùn]], [[Villanöva]]<ref name=":0">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 26}}</ref> | style="text-align:right;" |16.270<ref name=":0" /> | style="text-align:right;" |189,42&nbsp;km²<ref name=":0" /> |- | style="text-align:center;" |II |[[Carizan|Ca(r)issàn]] |[[Bardenèi]], [[Carizan|Ca(r)issàn]], [[Mascimin|Mascimìn]]<ref name=":1">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 208}}</ref> | style="text-align:right;" |4.210<ref name=":1" /> | style="text-align:right;" |192,50&nbsp;km²<ref>Dife(r)ènsa fra l'estensciùn da pruvinsa e quelle di âtri mandamènti, in mancansa du valû</ref> |- | style="text-align:center;" |III |[[Andôa|Andö(r)a]] |[[Andôa|Andö(r)a]], [[Casanöva]], [[Staanéllu|Stananellu]], [[U Téstegu|U Testegu]], [[Vellegu]]<ref name=":2">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 52}}</ref> | style="text-align:right;" |6.259<ref name=":2" /> | style="text-align:right;" |83,52&nbsp;km²<ref name=":2" /> |- | style="text-align:center;" |IV |[[U Burgu (Finô)|U Burgu de Finâ]] |[[A Marina (Finô)|A Ma(r)ìna de Finâ]], [[Côrxi|Carxi]], [[Feìn]], [[Gura]], [[Lacremô|Lacremà]], [[Orcu]], [[Pèrti]], [[Pia (Finô)|Pìa]], [[Riôtu|Riâtu]], [[U Burgu (Finô)|U Burgu de Finâ]], [[Varigotti|Va(r)igotti]]<ref name=":3">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 463}}</ref> | style="text-align:right;" |12.739<ref name=":3" /> | style="text-align:right;" |47,20&nbsp;km²<ref name=":3" /> |- | style="text-align:center;" |V |[[A Prìa]] |[[A Prìa]], [[Bardìn Növu]], [[Bardìn Veggiu]], [[Borṡi|Borzi]], [[Giüstexine|Giüstènexe]], [[Magiö|Majö]], [[Ransci|Ransi]], [[U Tû]], [[Ver̭éssu|Ve(r)ezzi]], [[Vèrxi (Löa)|Vèrxi]]<ref name=":4">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 902}}</ref> | style="text-align:right;" |7.173<ref name=":4" /> | style="text-align:right;" |64,35&nbsp;km²<ref name=":4" /> |- | style="text-align:center;" |VI |[[Arasce|A(r)àsce]] |[[Arasce|A(r)àsce]], [[L'Aigheuja|Leigueja]]<ref name=":5">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 17}}</ref> | style="text-align:right;" |6.848<ref name=":5" /> | style="text-align:right;" |63,66&nbsp;km²<ref name=":5" /> |- | style="text-align:center;" |VIII |[[Löa]] |[[Barestin|Balestrìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Carpe]], [[Löa]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]]<ref name=":6">{{Çitta|Stefani, 1835|p. 633}}</ref> | style="text-align:right;" |6.494<ref name=":6" /> | style="text-align:right;" |41,13&nbsp;km²<ref name=":6" /> |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Guglielmo Stefani|tìtolo=Dizionario generale geografico-statistico degli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=d3s5AAAAcAAJ|ànno=1835|editô=Cugini Pomba e Comp. Editori|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|cid=Stefani, 1835}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi De Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C|ànno=1847|editô=Tipografia Chiro e Mina|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|cid=De Bartolomeis, 1847}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Provinse da Liguria|Arbenga]] [[Categorîa:Stöia da Ligùria]] m2lztrqdspgljzt2y7iklb6c1dmcc45 0 33275 274816 274815 2026-10-16T13:09:03Z S1880C 20449 /* Bagno bleu */ azzonto o bagno 274816 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna representante a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, o sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da de damaschi preçioxi in neigro e in argento, representanti bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage s'attreuvan dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio ch'a mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a-o Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, ch'o sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> [[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]] === ''Zambracca'' === Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" /> O nomme coioso da stançia o deriva da unna antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio, conservâ ancon intatta. === Stançia da Leda === A camia da letto do d'Annunzio: o nomme a deriva da-o grande gesso de Leda, a regiña de Sparta ammâ da-o dio Zove ch'o se trasforma inte un çigno pe cortezzâla sensa inspaximâla, pòsto de d’ato a-o camin. A corpisce ancon o strafaläio gusto do d'Annunzio ch'o mesccia oggetti da tutte e parte do mondo inta mæxima stançia: da elefanti de çeramica e bronzi cineixi à tondi arabo-perscen e mòbili inspiræ da-o stilo do Levante. De d’ato a-a pòrta gh'é scrito ''Genio et voluptati'' (a-o genio e a-o piaxei) e de fronte, in sce unna ciappella, ''Per un dixir'' (pe un solo dexidëio). Da arente a-o letto gh'é unna còpia do ''Schiavo morente'' do Micheangeo co-i scianchi coverti da un drappo pòsto da-o Vate pe asconde e gambe tròppo curte respetto a-o busto. === Poggiölo de l'Apollino === Azzonto da-o Maroni a-a struttua originäia da villa pe dâ assosto da-a luxe do sô a-a stançia da Leda. A vegniva deuviâ comme salletta da lettua, con vista in scî giardin do Vittoiale che se chiñan in sciô lago. O nomme o deriva da-o ''kouros'' (antighe scurtue greghe) decorou da-o Vate con euggi bleuçê, un perizöma e un fascio de spighi indoæ, scimbolo de abondansa. A stançia a l'é addobbâ con reproduçioin de famoxi retræti italien do [[Renascimento|Rinascimento]], animæ de porçellaña, tappeti e vaxi perscen. In sce un töin doe föto: da moæ e da Eleonora Duse. === Bagno bleu === Un bagno ch'o l’accheugge unna colleçion de ciù de 600 oggetti che zeugan co-o bleu e co-o verde: i doî coî prinçipæ da stançia. In sciâ soffita a se leze ''Ottima è l'acqua'' (l'ægua a l'é milia), comme dito da-o poeta [[Pindaro]], e in sce miage gh'é unna reproduçion di nui da [[Cappélla Sistinn-a|Cappella Sistiña]], insemme à unna ricca colleçion de ciappelle persciañe. === Stançia do lepröso === === Corridô do Via Crucis === === Salla de reliquie === === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] h1jx521nxyvug223xcbo8d7r4xzufp6 274817 274816 2026-10-16T15:38:53Z S1880C 20449 /* Stançia do lepröso */ azzonto a salla de reliquie 274817 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale de Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, che o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo da abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O reçeive o vixitatô l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto triplice gio de miage, donde traduto o l'é za in prie, o vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dirama inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fascia che van zu verso o lago, porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago pròpio mäveggiosa, avendo o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione comme scenografia naturale. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Montando ancon o vixitatô o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, che a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta o s'attreuvano a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo da avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino representanti e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. . === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena representante unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata o l'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili creando un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna representante a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna in tante parti do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì o comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme propia representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe luñette do pittô Angelo Landi representanti [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ pe-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versi de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] representante quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, o sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da de damaschi preçioxi in neigro e in argento, representanti bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage s'attreuvan dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio ch'a mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a-o Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, ch'o sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> [[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]] === ''Zambracca'' === Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" /> O nomme coioso da stançia o deriva da unna antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio, conservâ ancon intatta. === Stançia da Leda === A camia da letto do d'Annunzio: o nomme a deriva da-o grande gesso de Leda, a regiña de Sparta ammâ da-o dio Zove ch'o se trasforma inte un çigno pe cortezzâla sensa inspaximâla, pòsto de d’ato a-o camin. A corpisce ancon o strafaläio gusto do d'Annunzio ch'o mesccia oggetti da tutte e parte do mondo inta mæxima stançia: da elefanti de çeramica e bronzi cineixi à tondi arabo-perscen e mòbili inspiræ da-o stilo do Levante. De d’ato a-a pòrta gh'é scrito ''Genio et voluptati'' (a-o genio e a-o piaxei) e de fronte, in sce unna ciappella, ''Per un dixir'' (pe un solo dexidëio). Da arente a-o letto gh'é unna còpia do ''Schiavo morente'' do Micheangeo co-i scianchi coverti da un drappo pòsto da-o Vate pe asconde e gambe tròppo curte respetto a-o busto. === Poggiölo de l'Apollino === Azzonto da-o Maroni a-a struttua originäia da villa pe dâ assosto da-a luxe do sô a-a stançia da Leda. A vegniva deuviâ comme salletta da lettua, con vista in scî giardin do Vittoiale che se chiñan in sciô lago. O nomme o deriva da-o ''kouros'' (antighe scurtue greghe) decorou da-o Vate con euggi bleuçê, un perizöma e un fascio de spighi indoæ, scimbolo de abondansa. A stançia a l'é addobbâ con reproduçioin de famoxi retræti italien do [[Renascimento|Rinascimento]], animæ de porçellaña, tappeti e vaxi perscen. In sce un töin doe föto: da moæ e da Eleonora Duse. === Bagno bleu === Un bagno ch'o l’accheugge unna colleçion de ciù de 600 oggetti che zeugan co-o bleu e co-o verde: i doî coî prinçipæ da stançia. In sciâ soffita se leze ''Ottima è l'acqua'' (l'ægua a l'é milia), comme dito da-o poeta [[Pindaro]], e in sce miage gh'é unna reproduçion di nui da [[Cappélla Sistinn-a|Cappella Sistiña]], insemme à unna ricca colleçion de ciappelle persciañe. === Stançia do lepröso === Conçepia da-o Vate comme un sacraio particolâ, ò pòsto privou de meditaçion, a stançia do lepröso a l'é uña de ciù representative do seu pensceo inta fase finale da seu vitta.<ref name=":1" /> A l'é stæta anche a stançia dond'o l'é stæto pòsto o còrpo do d'Annunzio inta neutte do 1 de marso do 1938 pe-a veggia funebre particolâ. Pelle de dante a creuve e miage, e in sciâ soffita se veddan i scimboli do martirio de Gexù con, into mezo, figue diviñe de sante che o poeta o dixe se son presentæ à lê in seunno pe invitâlo à abbandonâ i piaxei do mondo. O letto, streito comme unna cascia da mòrto ma fæto à mòddo de chiña, o l’unisce i conçetti de nascion e de mòrte: o vegniva donca acciammou, da-o Vate, o letto de doe etæ. Inte sta stançia chì o d'Annunzio o s'arretiava in meditaçion pe-i anniversäi da mòrte da moæ Luisa, da Eleonora Duse e di amixi. <ref name=":1" /> === Corridô do Via Crucis === O nomme o deriva da unna serie de ciappe de rammo che narran e staçioin do Via Crucis. In sce miage se leze ''Pax et bonum - malum et pax'' ("paxe e ben", saluo françescan, e "mâ e paxe", azzonta ideâ da-o poeta), e in sciô canto gh'é unna còpia de un ''Piagnone'', un fratte cianzente da tomba do Philippe Pot, à Parì. [[Immaggine:Sala delle Reliquie.jpg|miniatura|A salla de reliquie, co-a piramide de divinitæ e o bassorilievo do lion de san Marco regallou da Zena.]] === Salla de reliquie === Da pe o corridô do Via Crucis s'intra inta salla de reliquie, donde o poeta o desvella a seu idea do sacro e di sette viçi capitali. <ref name=":1" /> Gh'é drento unna piramide de divinitæ do Levante con, in çimma, una serie de santi e martiri crestien e a scrita: "''Tutti gli idoli adombrano il Dio vivo / Tutte le fedi attestan l'uomo eterno''" (Tutte e divinitæ inombran o Dio vivo / tutte e fede attestan l'òmmo eterno). O l'è unna reliquia ascì, oscia scimbolo sacro, o volante rotto do motoscaffo do sir Henry Segrave, mòrto into 1930 inta tentativa de rompî o ''record'' de lestixe. Pe-o Vate, sto volante chì a representa "a religion do reisego", saieiva à dî a tentativa de l'òmmo de scompassâ i limiti impòstighe da-a natua. In sciâ soffita gh'é o confaon rosso, co-e sette stelle do Caro, da [[Regensa do Carnaro]]: o stato revoluçionaio fondou à [[Sciumme (Fiume)|Sciumme]] da-o poeta. In sce miage, incangio, un bassorilievo do lion de san Marco, presente da çittæ de [[Zena]] a-o d'Annunzio, e un grande arasso co-a scrita: "''Cinque le dita, cinque le peccata''" (çinque e die, çinque i peccoei), da-i sette peccoei capitali o poeta o lasciava a luxuria e l'avariçia feua. === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] jw824ynljyy58nty56tvyt5mt2stjy3 274826 274817 2026-10-16T20:35:33Z Michæ.152 13747 Menuçie 274826 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale di Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, ch'o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo de l'abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O vixitatô o l'é reçevuo da l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto treggio gio de miage, donde traduto o l'é za in prie vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dividde inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fasce che van zu verso o lago, a porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago davei mäveggiosa, dæto ch'o l'à comme scenografia naturale o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Comme o vixitatô o monta ancon, o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, ch'a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta s'attreuva a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo de l'avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino che representan e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena ch'a representa unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata s'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili pe creâ un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna ch'a representa a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna inte tante parte do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme seu representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe lunette do pittô Angelo Landi che representan [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ a-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versci de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] ch'o representa quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, ghe sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da di damaschi preçioxi in neigro e in argento, che representan bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage gh'é dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio, ch'o mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a l'Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, che sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> [[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]] === ''Zambracca'' === Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" /> O nomme coioso da stançia o deriva da unna antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio, conservâ ancon intatta. === Stançia da Leda === A camia da letto do d'Annunzio: o nomme o deriva da-o grande gesso de Leda, a regiña de Sparta ammâ da-o dio Zove ch'o se trasforma inte un çigno pe cortezzâla sensa inspaximâla, pòsto de d’ato a-o camin. A corpisce ancon o strafaläio gusto do d'Annunzio ch'o mesccia oggetti da tutte e parte do mondo inta mæxima stançia: da elefanti de çeramica e bronzi cineixi à tondi arabo-perscen e mòbili inspiræ da-o stilo do Levante. De d’ato a-a pòrta gh'é scrito ''Genio et voluptati'' (a-o genio e a-o piaxei) e de fronte, in sce unna ciappella, ''Per un dixir'' (pe un solo dexidëio). Da arente a-o letto gh'é unna còpia do ''Schiavo morente'' do Micheangeo co-i scianchi coverti da un drappo pòsto da-o Vate pe asconde e gambe tròppo curte respetto a-o busto. === Poggiölo de l'Apollino === Azzonto da-o Maroni a-a struttua originäia da villa pe dâ assosto da-a luxe do sô a-a stançia da Leda. O vegniva deuviou comme saletta da lettua, con vista in scî giardin do Vittoiale che chiñan in sciô lago. O nomme o deriva da-o ''kouros'' (antighe scurtue greghe) decorou da-o Vate con euggi bleuçê, un perizöma e un fascio de spighi indoæ, scimbolo de abondansa. A stançia a l'é addobbâ con reproduçioin de famoxi retræti italien do [[Renascimento|Rinascimento]], animæ de porçellaña, tappeti e vaxi perscen. In sce un töin doe föto: da moæ e da Eleonora Duse. === Bagno bleu === Un bagno ch'o l’accheugge unna colleçion de ciù de 600 oggetti che zeugan co-o bleu e co-o verde: i doî coî prinçipæ da stançia. In sciâ soffita se leze ''Ottima è l'acqua'' (l'ægua a l'é milia), comme dito da-o poeta [[Pindaro]], e in sce miage gh'é unna reproduçion di nui da [[Cappélla Sistinn-a|Cappella Sistiña]], insemme à unna ricca colleçion de ciappelle persciañe. === Stançia do lepröso === Conçepia da-o Vate comme un sacraio particolâ, ò pòsto privou de meditaçion, a stançia do lepröso a l'é uña de ciù representative do seu pensceo inta fase finale da seu vitta.<ref name=":1" /> A l'é stæta anche a stançia donde l'é stæto pòsto o còrpo do d'Annunzio inta neutte do 1 de marso do 1938 pe-a veggia funebre particolâ. Pelle de dante a creuve e miage, e in sciâ soffita se vedde i scimboli do martirio de Gexù con, into mezo, figue diviñe de sante che o poeta o dixe se son presentæ à lê in seunno pe invitâlo à abbandonâ i piaxei do mondo. O letto, streito comme unna cascia da mòrto ma fæto à mòddo de chiña, o l’unisce i conçetti de nascion e de mòrte: o vegniva donca acciammou, da-o Vate, o letto de doe etæ. Inte sta stançia chì o d'Annunzio o s'arretiava in meditaçion pe-i anniversäi da mòrte da moæ Luisa, da Eleonora Duse e di amixi. <ref name=":1" /> === Corridô da Via Crucis === O nomme o deriva da unna serie de ciappe de rammo che contan e staçioin da Via Crucis. In sce miage se leze ''Pax et bonum - malum et pax'' ("paxe e ben", saluo françescan, e "mâ e paxe", azzonta ideâ da-o poeta), e in sciô canto gh'é unna còpia de un ''Piagnone'', un fratte cianzente da tomba do Philippe Pot, à Parì. [[Immaggine:Sala delle Reliquie.jpg|miniatura|A salla de reliquie, co-a piramide de divinitæ e o bassorilievo do lion de san Marco regallou da Zena.]] === Salla de reliquie === Da pe o corridô da Via Crucis s'intra inta salla de reliquie, donde o poeta o desvella a seu idea do sacro e di sette viçi capitali. <ref name=":1" /> Gh'é drento unna piramide de divinitæ do Levante con, in çimma, una serie de santi e martiri crestien e a scrita: "''Tutti gli idoli adombrano il Dio vivo / Tutte le fedi attestan l'uomo eterno''" (Tutte e divinitæ inombran o Dio vivo / tutte e fede attestan l'òmmo eterno). L'è unna reliquia ascì, oscia scimbolo sacro, o volante rotto do motoscaffo do sir Henry Segrave, mòrto into 1930 inta tentativa de rompî o ''record'' de lestixe. Pe-o Vate, sto volante chì o representa "a religion do reisego", saieiva à dî a tentativa de l'òmmo de scompassâ i limiti impòstighe da-a natua. In sciâ soffita gh'é o confaon rosso, co-e sette stelle do Caro, da [[Regensa do Carnaro]]: o stato revoluçionaio fondou à [[Sciumme (Fiume)|Sciumme]] da-o poeta. In sce miage, incangio, un bassorilievo do lion de san Marco, presente da çittæ de [[Zena]] a-o d'Annunzio, e un grande arasso co-a scrita: "''Cinque le dita, cinque le peccata''" (çinque e die, çinque i peccoei), da-i sette peccoei capitali o poeta o lasciava a luxuria e l'avariçia feua. === Stançia do lillin === === Ötöio dalmata === === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] j8iyjz9re0a8gwjyov0br5v0ov14av2